Language

ENहिગુ
Scripture Library

Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8 · Part 121140

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo na kāyena na cittena vīryaṃ srasayati, sarvasattvā mayottārayitavyāḥ saṃsārataḥ amṛte dhātau pratiṣṭhāpayitavyāḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, na ca śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vādhyālambate 'nyatra cāsyaivaṃ bhavati, iha mayā dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvāḥ saṃsārād uttārayitavyāḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito na kañcid dharmaṃ saṃskṛtaṃ vāsaṃskṛtaṃ vā paśyati, na nimittan nānimittaṃ paśyati, na kasyacid dharmasyāsti tvaṃ vā nāsti tvaṃ vā paśyaty anyatra sarvadharmatathatān na vyativartante, tayā ca prajñāpāramitayopāyakauśalyena na śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vā pataty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya (PSP_5:87) prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya sarvasattvā yady ākrośayeyuḥ paribhāṣerann aṅgapratyaṅgāni cācchidyus tatra bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitāyāṃ sthitasyaivaṃ bhavati, dātavyaṃ mayaiteṣāṃ sattvānāṃ dānaṃ, na mayaiteṣāṃ sattvānāṃ dānaṃ na dātavyaṃ, sa teṣāṃ sattvānām annam annārthikānāṃ dadāti, pānaṃ pānārthikānāṃ dadāti, yānaṃ yānārthikānāṃ dadāti, śayanāsanavastrahiraṇyasuvarṇamaṇimuktāvaiḍūryamarakataśaṃkhaśilāpravālavajrendranīlasarvaratnaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārādīni dadāti yāvad anyatarānyatarāṇi mānuṣyakāṇi pariṣkāropakaraṇāni dadāti, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo nmahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣanṇo 'trāntare na kaścit sattvo jīvitād vyaparopito na daihikī bodhyaṅgatāghātadoṣakriyā vā utpāditā, nādattam ādadāti, na kāmamithyācārī bhavati, na mṛṣāvāg bhavati, na paruṣavāg bhavati, na piśunavāg bhavati, nābaddhapralāpī bhavati, nābhidhyālur bhavati, na vyāpannacitto bhavati, na mithyādṛṣṭir bhavati, na cāsya srāvakapratyekabuddhabhūmau cittaṃ krāmati, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ka eṣa pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ (PSP_5:88) sthitvā vīryaṃ sa vyañjanayati, nāhaṃ yojanaṃ vā gatvā yojanaśataṃ vā yojanasahasraṃ vā yojanaśatasahasraṃ vā yojanakoṭī niyutaśatasahasraṃ vā, lokadhātuṃ vā lokadhātuśataṃ vā lokadhātusahasraṃ vā lokadhātuśatasahasraṃ vā lokadhātuniyutaśatasahasraṃ vā lokadhātukoṭīṃ vā lokadhātukoṭīśataṃ vā lokadhātukoṭīsahasraṃ vā lokadhātukoṭīśatasahasraṃ vā lokadhātukoṭīniyutaśatasahasraṃ vā gatvā tatrāntaśa ekasattvam api śaraṇagamanaśikṣāpadeṣu na pratiṣṭhāpayeyaṃ srotaāpattiphale vā sakṛdāgāmiphale vā anāgāmiphale vā arhattvaphale vā na pratiṣṭhāpayeyaṃ pratyekabodhau vā na pratiṣṭhāpayeyam anuttarāyāṃ vā samyaksaṃbodhau na pratiṣṭhāpayeyaṃ, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣānatipāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, utpannotpannāṃś cittacetasikān dharmān kuśalamūlopasaṃhitān sarvasattveṣu sādhāraṇān kṛtvā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati, yathā dhyānāni ca dhyānāṅgāni ca tasmin samaye nopalabhate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā tasmin samaye dharme dharmānupaśyī viharati, viviktavihāreṇa vā śāntākāreṇa vākṣayākāreṇa vā na ca tāṃ dharmatāṃ sākṣātkaroti, yāvac ca na bodhimaṇḍe niṣaṇṇo bhavati, tatra ca niṣadya (PSP_5:89) sarvākārajñatām anuprāpsyati, utthāya dharmacakraṃ pravartayiṣyati, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti, tathā ca parigṛhṇāti yathā nodgṛhṇāti tāvan notsṛjati.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā kāyena cittena caran na nikṣipati, avaśyañ caiva mayānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhavyā, na mayā nābhisaṃboddhavyānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, sattvānāṃ ca kṛtena yojanaṃ vā yojanaśataṃ vā yojanasahasraṃ vā yojanaśatasahasraṃ vā yojanakoṭīniyutaśatasahasraṃ vā lokadhātuṃ vā lokadhātuśataṃ vā lokadhātusahasraṃ vā lokadhātuśatasahasraṃ vā lokadhātukoṭīniyutaśatasahasraṃ vā gatvā vīryapāramitāyāṃ sthitvāntaśa ekasattvam apy anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, saced bodhisattvayānikaṃ pudgalaṃ labheta taṃ bodhicaryāsu pratiṣṭhāpayati. śrāvakayānikaṃ pudgalaṃ śrāvakatvāya pratiṣṭhāpayati, pratyekabuddhayānikaṃ pudgalaṃ pratyekabodhau pratiṣṭhāpayaty, antaśa ekasattvam api daśakuśaleṣu karmapatheṣu samādāpayati, sa tad dharmadānaṃ dattvā āmiṣadānena sattvān saṃtarpayati. sa tat kuśalamūlaṃ na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti?
(PSP_5:90)
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya, yāvad bodhimaṇḍa etasminn antare, ātmanā ca prāṇātipātāt prativirato bhavati, parāṃś ca prāṇātipātaprativiratau samādāpayati, prāṇātipātavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā cādattādānāt prativirato bhavati, parāṃś cādattādānaprativiratau samādāpayati, adattādānavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye 'dattādānāt prativiratā bhavanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca kāmamithyācārāt prativirato bhavati, parāṃś ca kāmamithyācāraprativiratau samādāpayati, kāmamithyācāravirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye kāmamithyācārāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca mṛṣāvādāt prativirato bhavati, parāṃś ca mṛṣāvādaviratau samādāpayati, mṛṣāvādavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye mṛṣāvādāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca paruṣavacanāt prativirato bhavati, parāṃś ca paruṣavacanaviratau samādāpayati, paruṣavacanavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye paruṣavacanāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca piśunavacanāt prativirato bhavati, parāṃś ca piśunavacanaviratau samādāpayati, piśunavacanavirateś ca varṇaṃ bhāsate, ye cānye piśunavacanāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā cābaddhapralāpāt prativirato bhavati, parāṃś cābaddhapralāpaviratau samādāpayati, abaddhapralāpavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye 'baddhapralāpāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā cābhidhyāyāḥ prativirato bhavati, parāṃś cābhidhyāviratau samādāpayati, abhidhyāvirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye 'bhidhyāyāḥ prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca vyāpādāt prativirato bhavati, parāṃś ca vyāpādaviratau samādāpayati, vyāpādavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye vyāpādāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca mithyādṛṣṭeḥ prativirato bhavati, parāṃś ca mithyādṛṣṭiviratau samādāpayati, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇaṃ bhāṣate, (PSP_5:91) ye 'pi cānye mithyādṛṣṭeḥ prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa tayā śīlapāramitayā na kāmadhātuṃ prārthayati, na rūpadhātuṃ prārthayati, nārūpyadhātuṃ prārthayati, na śrāvakabhūmiṃ prārthayati, na pratyekabuddhabhūmiṃ prārthayati, anyatra tat kuśalamūlaṃ sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya manuṣyabhūto vāmanuṣyabhūto vā cittavikṣepaṃ vā kuryād aṅgapratyaṅgāni cchitvā ādāya gacchet, tatra bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitāyāṃ sthitasya naivaṃ bhavati, ko me cchinatti vā bhinatti vā harati vā, 'nyatra cāsyaivaṃ bhavati, sulabdhā me lābhā yeṣām evāham arthāya kāyaṃ pariharāmi, te caivāgamyāṅgapratyaṅgāni cchitvā gacchanti, dharmatā cāsya prakṛtyā sumanasikṛtā bhavati, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarva sattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc cetasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. prīteś ca virāgād upekṣako viharati, smṛtimān saṃprajānaṃ sukhaṃ ca kāye na (PSP_5:92) pratisaṃvedayati yat tad āryā ācakṣate, upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sukhasya ca prahāṇād duṣkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduṣkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhañ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sarvasattveṣu sukhasaṃjñāmanasikārād maitrīm apramāṇām upasaṃpadya viharati, sa sarvasattveṣu duṣkhasaṃjñāmanasikārāt karuṇām apramāṇām upasaṃpadya viharati, sa sarvasattveṣu pramuditāsaṃjñāmanasikārād muditām apramāṇām upasaṃpadya viharati, sa sarvasattveṣu sukhaduḥkhasaṃjñāmanasikārād upekṣām apramāṇām upasaṃpadya viharati. sa rūpe audārikasaṃjñāyāḥ prahāṇād ākāśasaṃjñāyāś ca manasikārād ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa vijñāne śāntasaṃjñāyā manasikārād vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa ākiṃcanyāyataneṣu śāntasaṃjñāmanasikārād ākiṃcanyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa naivasaṃjñānāsaṃjñāyāḥ śāntasaṃjñāyā manasikārād naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati. sa teṣām apramāṇānāñ cārūpyasamāpattīnāṃ ca vipākan na pratigṛhṇāty, anyatra yatra sarvasattvānām arthe kartavyaḥ, tatropapadyate sa tān sattvān ṣaṭsu pāramitāsu paripācayati dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ, buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāste paripṛcchati paripraśnīkurute kuśalamūlāvaropanatayā, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattveṣu sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā na dānapāramitān dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato na śīlapāramitāṃ dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato, na kṣāntipāramitāṃ dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato, na vīryapāramitāṃ dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato, na
(PSP_5:93) dhyānapāramitāṃ dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato, na prajñāpāramitāṃ dravyataḥ samanupsaśyati na bhāvato na nimittataḥ. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni mārgaṃ na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatān na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, āryasatyāprmāṇadhyānārūpyasamāpattīr na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāni pañcābhijñā na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, daśabalaviśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, sarvākārajñatān na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, sarvadharmān na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ. sa evaṃ paśyan na kvacid dharmaniketaṃ karoti, sa yathā vādī tathā kārī ca bhavati, sa tāni kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc caitasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. prīteś ca virāgād upekṣako viharati, smṛtimān saṃprajānaṃ sukhaṃ ca kāye na pratisaṃvedayati yat tad āryā ācakṣate upeksakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sukhasya ca prahāṇāt duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduṣkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhañ (PSP_5:94) caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. evam ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ vijñānānantyāyatanasamāpattim ākiṃcanyāyatanasamāpattiṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, tatra dhyānapāramitāyāṃ sthito 'vikṣiptamānasas teṣāṃ sattvānām āmiṣadānaṃ dharmadānaṃ ca dadāti, parāṃś cāmiṣadāne dharmadāne ca samādāpayati, āmiṣadānasya dharmadānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye āmiṣadānaṃ dharmadānañ ca dadāti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. tac ca kuśalamūlaṃ na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitāyāṃ sthitasya na rāgasahagataṃ cittam utpadyate, na doṣasahagataṃ cittam utpadyate, na mohasahagataṃ cittam utpadyate, na vicikitsāsahagataṃ cittam utpadyate, anyatra sarvākārajñatā pratisaṃyuktair manasikārair viaharati tac ca kuśalamūlaṃ na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati tathā ca pariṇāmayati, yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ phenapiṇḍopamaṃ rūpaṃ pratyavekṣate, budbdopamāṃ vedanāṃ pratyavekṣate, marīcyupamāṃ saṃjñāṃ pratyavekṣate, kadalyupamān saṃskārān pratyavekṣate, māyopamaṃ vijñānaṃ pratyavekṣate. tasyaivaṃ pratyavekṣamāṇasya pañcaskandheṣv asārakasaṃjñā pratyupasthitā bhavati, tasyaivaṃ (PSP_5:95) pratyavekṣamāṇasyaivaṃ bhavati, kasya vā rūpaṃ, kasya vā vedanā, kasya vā saṃjñā, kasya vā saṃskārāḥ, kasya vā vijñānaṃ, tasyaivaṃ pratyavekṣamāṇasyaivaṃ bhavati, ko vātrākruṣyate vā paribhāṣyate vā, ākruṣyamāṇasya vā paribhāṣyamāṇasya vā na vyāpāda utpadyate. sa tat kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalamūlair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc cetasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. prīteś ca virāgād upekṣako viharati, smṛtimān saṃprajānaṃ sukhañ ca kāye na pratisaṃvedayati, yat tad āryā ācakṣate, upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sukhasya ca prahāṇād duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduḥkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, sa dhyānānāṃ dhyānāṅgānāṃ nimittaṃ na gṛhṇāti, sa evaṃ samāhitacitto 'nekavidham ṛddhividhiṃ pratyanubhavati, vistareṇa kartavyaṃ, yāvad divyena śrotradhātunā ubhau śabdau śṛṇoti divyañ ca mānuṣyakañ ca, sa parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasaiva cittaṃ prajānāti, vistareṇa yāvad anuttaraṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāty, anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati, vistareṇa yāvad divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakena yāvad yathākarmopagān sattvān paśyati, sa iha pañcasv abhijñāsu pratiṣṭhāya buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ gacchati, buddhān bhagavataḥ paryupāste paripṛcchati paripraśnīkaroti kuśalamūlāny avaropayati, buddhakṣetrañ ca pariśodhayati, tāni (PSP_5:96) ca kuśalamulāni na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito rūpaṃ nopalabhate, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānaṃ nopalabhate, skandhadhātvāyatanāni nopalabhate, pratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni nopalabhate, dānapāramitāṃ nopalabhate, śīlapāramitāṃ nopalabhate, kṣāntipāramitāṃ nopalabhate, vīryapāramitāṃ nopalabhate, dhyānapāramitāṃ nopalabhate, prajñāpāramitāṃ nopalabhate, smṛtyupasthānāni nopalabhate, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgān nopalabhate, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ nopalabhate, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān nopalabhate, saṃskṛtadhātun nopalabhate, asaṃskṛtadhātun nopalabhate, anupalabhamāno nābhisaṃskaroty, anabhisaṃskurvāṇo notpādayaty, anutpādayamāno na nirodhayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmasthititā dharmaniyāmatā sā naivotpadyate na nirudhyate, so 'vikṣiptacittasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair avirahito bhavati. tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ paripūrayati?
(PSP_5:97)

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmāḥ śūnyā iti samanupaśyati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāḥ śūnyā iti samanupaśyati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaśūnyatādhyātmaśūnyateti nopalabhate, bahirdhāśūnyatā bahirdhāśūnyateti nopalabhate adhyātmabahirdhāśūnyatādhyātmabahirdhāśūnyateti nopalabhate, yāvad abhāvaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyateti nopalabhate. sa āsu śūnyatāsu sthitvā bodhisattvo mahāsattvo rūpan nopalabhate śūnyam iti vā aśūnyam iti vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nopalabhate śūnyam iti vā aśūnyam iti vā, skandhadhātvāyatanāni nopalabhate śūnyānīti vā aśūnyānīti vā, pratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni vā nopalabhate śūnyānīti vā aśūnyānīti vā, sarvapāramitā nopalabhate śūnyā iti vā aśūnyā iti vā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nopalabhate śūnyā iti vā aśūnyā iti vā, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nopalabhate sūnyā iti vā aśūnyā iti vā, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nopalabhate śūnyānīti vā aśūnyānīti vā, śūnyatānimittāpraṇihitāni nopalabhate śūnyānīti vā aśūnyānīti vā, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā nopalabhate śūnyā iti vā aśūnyā iti vā, anuttarā samyaksaṃbodhir nopalabhate śūnyeti vā aśūnyeti vā, saṃskṛto vā dhātur asaṃskṛto vā dhātur nopalabhate śūnya iti vā aśūnya iti vā. sa iha prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvo yadyad eva dānan dadāty annaṃ vā pānaṃ vā śayanaṃ vā āvasathaṃ vā glānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraṃ vā vastraṃ vā suvarṇaṃ vā rūpyaṃ vā maṇimuktāśaṅkhaśilāpravālādīni vā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapaṭākā vā yāvad anyatarānyatarāṇi mānuṣyakāṇi pariṣkāropakaraṇāni dadāti. sa tad dānaṃ śūnyam ity aśūnyam iti nopalabhate, yo vā dadāti yasyaivā dadāti tad api śūnyam iti aśūnyam iti nopalabhate, tasya mātsaryacittasya codgrahacittasya vāvakāśo na bhavati. tat kasya hetoḥ? sarva ete dharmāḥ prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya (PSP_5:98) vikalpā eva bhavanti, prathamacittotpadam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya yathā caiva tathāgatasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya na mātsaryacittaṃ vodgrahacittaṃ votpadyate, tathaiva bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato mātsaryacittaṃ vā udgrahacittaṃ vā nopapadyate, evam eva subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ śāstā yad uta prajñāpāramitā, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsatttvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā na śrāvakapratyekabuddhabhūmicittānām avakāśaṃ dadāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa śrāvakapratyekabuddhabhūmin nopalabhate, tad api cittan nopalabhate, yac chrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayati, sa prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣadanāt, prāṇātipātaprahāṇāya cittam utpādayati, ātmanā ca prāṇātipātāt prativirato bhavati, parāṃś ca prāṇātipātaviratau samādāpayati, prāṇātipātavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. evam adattādānāt kāmamithyācārāt mṛṣāvādāt paruṣavacanāt piśunavacanād abaddhapralāpād abhidhyāyā vyāpādāt, mithyādṛṣṭeḥ prativirato bhavati, parāṃś ca mithyādṛṣṭiviratau samādāpayati, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇaṃ bhāsate, ye 'pi cānye mithyādṛṣṭeḥ prativiratā bhavanti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. tena ca śīlena na kaścid dharmaṃ parāmṛśati śrāvakatvaṃ vā pratyekabuddhatvaṃ vā, prāg evānyad vā tāni ca kuśalamūlāni sarvasattveṣu sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā (PSP_5:99) pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ sthitasyānulomikī kṣāntir utpadyate, tasyaivaṃ bhavati, iha na kaścid dharma utpadyate vā nirudhyate vā mriyate vā ākruṣyate vā paribhāṣyate vā cchidyate vā bhidyate vā hanyate vā tasya prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya yadi sarvasattvā āgamyākroṣayur vā paribhāṣeran vā loṣṭadaṇḍaśastraprahārān dadyuś cchidyur bhidyur vā, tatra cāsyaivaṃ bhavati, aho dharmāṇāṃ dharmatā, na iha kaścid dharma ākruṣyate vā paribhāṣyate vā cchidyate vā bhidyate vā hanyate vā, sa tāni kuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā parinamayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigarhnāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā caturbhir ṛddhipādair upāyakauśalyena samanvāgataḥ kāyikañ ca caitasikañ ca vīryaṃ saṃjanayyānyaṃ lokadhātum api gatvā, lokadhātuśatam api gatvā, lokadhātusahasram api gatvā lokadhātuśatasahasram api gatvā lokadhātukoṭīniyutaśatasahasram api gatvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayati. dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, śīlapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, kṣāntipāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, vīryapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati. saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayati, srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, anāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, arhattve pratiṣṭhāpayati pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati, yāvad anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, tathā ca pratiṣṭhāpayati, yathā na saṃskṛte dhātau pratiṣṭhāpayati, nāsaṃskṛte dhātau pratiṣṭhāpayati tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattveṣu (PSP_5:100) sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati, yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā, tathāgatasamādhiṃ sthāpayitvā, yāvantaḥ kecit samādhayaḥ śrāvakasamādhir vā pratyekabuddhasamādhir vā tān sarvān samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca, samādhau sthitvā aṣṭau vimokṣān anulomaṃ pratilomaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca. katamān aṣṭau vimokṣān? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhārūpāṇi paśyaty, ayaṃ prathamo vimokṣaḥ. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhārūpāṇi paśyaty ayaṃ dvitīyo vimokṣaḥ. śūnyatvenādhimuktaḥ śūnyatve cādhimukto bhavaty ayaṃ tṛtīyo vimokṣaḥ. sukhasya ca prahāṇād duṣkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduṣkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṃgamād nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ity ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharaty, ayaṃ caturtho vimokṣaḥ. sa sarvaśa ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharaty, ayaṃ pañcamo vimokṣaḥ. sa sarvaśo vijñānānantyāyatanasamatikramād ākiṃcanyāyatanam upasaṃpadya viharaty, ayaṃ ṣaṣṭho vimokṣaḥ. sa sarvaśa ākiṃcanyāyatanasamatikramād naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharaty, ayaṃ saptamo vimokṣaḥ. sa sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamatikramāt saṃjñāvedayitanirodham upasaṃpadya viharaty, ayam aṣṭamo vimokṣaḥ. itīmān aṣṭau vimokṣān anulomaṃ pratilomaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca, tatra samādhau sthitvā navānupūrvavihārasamāpattiīr anulomapratilomaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca. katamā navānupūrvavihārasamāpattīr? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ (PSP_5:101) savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc cetasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, prīteś ca virāgād upekṣako viharati smṛtimān saṃprajānan sukhaṃ kāye na pratisaṃvedayate, yat tad āryā ācakṣate, upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sukhasya ca prahāṇād duṣkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduṣkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhiṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṃgamād nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ity ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśa ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśo vijñānānantyāyatanasamatikramād nāsti kiṃcid ity ākiṃcanyāyatanam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśa ākiṃcanyāyatanasamatikramād naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamatikrayāt saṃjñāvedayitanirodhasamāpattim upasaṃpadya viharati. evam imā navānupūrvavihārasamāpattīr anulomapratilomaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca, imān aṣṭa vimokṣān imāś ca navānupūrvavihārasamāpattīr vibhaṅgaṃ kṛtvā imaṃ siṃhavijṛmbhitaṃ nāma samādhiṃ samāpadyate, tatra ca samādhau sthitvā dvādaśāṅgapratītyasamutpādam anulomapratilomaṃ pratyavekṣate. katamāni dvādaśāṅgāni? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vidyāpratyayāḥ saṃskārā iti pratyavekṣate, evaṃ saṃskārapratyayaṃ vijñānaṃ vijñānapratyayaṃ nāmarūpamb nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanaṃ ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśaḥ, sparśapratyayā vedanā, vedanāpratyayā tṛṣṇā, tṛṣṇāpratyayam upādānam, upādānapratyayo bhavo, bhavapratyayā jātiḥ, jātipratyayaṃ jarāmaraṇaṃ, jarāmaraṇapratyayāḥ śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā iti pratyavekṣate. evam asya kevalasya mahato duṣkhaskandhasya loke samudayo bhavatīti pratyavekṣate. jarāmaraṇe tasminn asati śokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsā na bhavantīti pratyavekṣate, evaṃ jātāv asatyāṃ jarāmaraṇan na bhavati, bhave 'sati jātir na bhavati, upādāne 'sati bhavo na bhavati, tṛṣṇāyām asatyām upādānan (PSP_5:102) na bhavati, vedanāyam asatyāṃ tṛṣṇā na bhavati, sparśe 'sati vedanā na bhavati, ṣaḍāyatane 'sati sparśo na bhavati, nāmarūpe 'sati ṣaḍāyatanan na bhavati, vijñāne 'sati nāmarūpan na bhavati, saṃskāreṣv asatsu vijñānan na bhavati, avidyāyām asatyāṃ saṃskārā na bhavantīti pratyavekṣate. evam asya kevalasya mahatā duṣkhaskandhasya loke nirodho bhavatīti pratyavekṣate. evam imaṃ dvādaśāṅgaṃ pratītyasamutpādam anulomapratilomaṃ pratyavekṣate, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti. ity ukto darśanamārgaḥ

katamaś ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya siṃhavijṛmbhitaḥ samādhir? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. evaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ vijñānānantyāyatanasamāpattiṃ ākiṃcanyāyatanasamāpattin naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, saṃjñāvedayitanirodhasamāpattim upasaṃpadya viharati, nirodhasamāpatter vyutthāya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatter vyutthāyākiṃcanyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, ākiṃcanyāyatanasamāpatter vyutthāya vijñānānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, vijñānānantyāyatanasamāpatter vyutthāyākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, ākāśānantyāyatanasamāpatter vyutthāya caturthaṃ dhyānam upasaṃpadyate, caturthād dhyānād vyutthāya tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, tṛtīyād dhyānād vyutthāya dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, dvitīyād dhyānād vyutthāya prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate. sa imaṃ siṃhavijṛmbhitaṃ samādhiṃ vibhaṅgaṃ kṛtvāvaskandakaṃ samādhiṃ samāpadyate. katamaś ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāvaskandakaḥ samādhir? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ (PSP_5:103) pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, prathamād dhyānād vyutthito dvitīyaṃ dhyānaṃ upasaṃpadya viharati, dvitīyād dhyānād vyutthitas tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, tṛtīyād dhyānād vyutthitaś caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, caturthyād dhyānād vyutthita ākāśānantyāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, ākāśānantyāyatanasamāpatter vyutthito vijñānānantyāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, vijñānānantyāyatanasamāpatter vyutthita ākiṃcanyāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, ākiṃcanyāyatanasamāpatter vyutthito naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatter vyutthitaḥ saṃjñāvedayitanirodhasamāpattim upasaṃpadya viharati. nirodhasamāpatter vyutthitaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate, prathamād dhyānād vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthito dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate dvitīyād dhyānād vyutthito nirodhasamāpittiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthitas tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, tṛtīyād dhyānād vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthitaś caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, caturthād dhyānād vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthita ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, ākāśānantyāyatanasamāpatter vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthito vijñānānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, vijñānānantyāyatanasamāpatter vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthita ākiṃcanyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, ākiṃcanyāyatanasamāpatter vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthito naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, naivasaṃjñāsaṃjñāyatanasamāpatter vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthito naivasaṃjñānāsaṃjñāyatānasamāpattiṃ samāpadyate naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatter vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittād nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittād naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatter vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittād (PSP_5:104) vijñanānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, vijñanānantyāyatanasamāpatter vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittād ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, ākāśānantyāyatanasamāpatter vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittād ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, ākāśānantyāyatanasamāpatter vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittāc caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, caturthād dhyānād vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittāt tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, tṛtīyād dhyānād vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittād dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, dvitīyād dhyānād vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittāt prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate, prathamād dhyānād vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhati. sa ihāvaskandake samādhau sthitvā sarvadharmasamatām anuprāpnoti, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vaskandakasamāpattiṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca.
ity ukto bhāvanāmārgaḥ
subhūtir āha: bahuṣu sthāneṣu śikṣitavyaṃ bodhisattvena mahāsattvena na kvacic chikṣitavyam.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, bahuṣu sthāneṣu śikṣitavyaṃ bodhisattvena mahāsattvena na kvacic chikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmā nopalabhyante yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yat punar bhagavaṃs tathāgatena me saṃkṣiptena ca vistareṇa ca dharmā bhāṣitāḥ, tatra bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmenemāḥ ṣaṭ pāramitāḥ saṃkṣiptena ca vistareṇa ca paryavāptavyāḥ paryavāpya yāvad vācā parijitāḥ kartavyā yāvad vācā parijitāḥ kṛtvā manasā pratyavekṣitavyā, tathā ca cittacetasikā dharmā na pravartante, asmin punaḥ saṃkṣepavistare śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṇnāṃ pāramitānāṃ sarvadharmāṇāñ ca saṃkṣepavistaraṃ jñāsyati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ (PSP_5:105) saṃkṣepavistaraṃ jñāsyati?

bhagavān āha: rūpasya vā vedanāyā vā saṃjñāyā vā saṃskārāṇāṃ vā vijñānasya vā saṃkṣiptavistarañ ca tathatāṃ jānānaḥ. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya vā pratītyasamutpādāṅgānāṃ vā saṃkṣiptavistaraṃ tathatāṃ jānānaḥ, evaṃ sarvapāramitānāṃ vā saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ vā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ vā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ vā sarvākārajñatāyā vā saṃkṣiptavistaraṃ tathatāṃ jānānaḥ, sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati.
subhūtir āha: katamā sā bhagavaṃs tathatā?
bhagavān āha: yasyās tathatāyā notpādaḥ prajñāyate, na sthitir nānyathātvaṃ prajñāyate iyaṃ sā tathatā yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam. evaṃ bhūtakoṭiṃ jānāno bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati.
subhūtir āha: katamā sā bhagavan bhūtakoṭiḥ?
bhagavān āha: akoṭir bhūtakoṭir atra koṭyāṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati, evaṃ dharmadhātuṃ jānāno bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati.
subhūtir āha: katamo 'sau bhagavan dharmadhātuḥ?
bhagavān āha: ākāśadhātur dharmadhātur yasya dhātor na cchedaḥ prajñāyate na paricchedaḥ. evaṃ ca dharmadhātuṃ jānāno bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñātavyam?
bhagavān āha: yathā sarvadharmā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ.
subhūtir āha: katame bhagavan sarvadharmā ye na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ?
bhagavān āha: rūpan na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānan na saṃyuktan na visaṃyuktam, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca na saṃyuktāni na (PSP_5:106) visaṃyuktāni, evaṃ yāvat saṃskṛto dhātur asaṃskṛto dhatur na saṃyukto na visaṃyuktaḥ. tat kasya hetoḥ? na hy asyāsti svabhāvo yaḥ saṃyujyate vā visaṃyujyate vā yaś cāsvabhāvaḥ so 'bhāvo, yaś cābhāvaḥ so 'bhāvena sārdhaṃ na saṃyukto na visaṃyukta, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā jñātavyāḥ.
subhūtir āha: ayaṃ punar bhagavann abhisaṃkṣepo bodhisattvasya mahāsattvasyātra hi bhagavann abhisaṃkṣepapāramitāyām ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ, yāvad daśasu bhūmiṣu sthitenehaivābhisaṃkṣepe śikṣitavyam, ihaiva punar abhisaṃkṣepe śikṣimāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣepavistaraṃ jñāsyati.
bhagavān āha: tīkṣṇendriyasyāpi bodhisattvasya mahāsattvasyāyaṃ praveśo, ṛddhīndriyasyāpi bodhisattvasya mahāsattvasyāyaṃ praveśo, madhyendriyasyāpi bodhisattvasya mahāsattvasyāpy ayaṃ praveśaḥ, kasyacin na praveśaḥ śikṣitukāmasya bodhisattvasya mahāsattvasyāyaṃ praveśo, na khalu kuśīdasyāyaṃ praveśo na hīnavīryasya muṣitasmṛter na vikṣiptacittasyāyaṃ praveśaḥ ārabdhavīryasyākuśīdasyopasthitasmṛter ayaṃ praveśaḥ śikṣitukāmasya cāvinivartanīyabhūmau sarvākārajñatām anuprāptukāmasya cāyaṃ praveśaḥ. iti saṃkṣepavistarājñānavikalpau
saced yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣiṣyate śikṣitvā dānapāramitāṃ śīlapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitām anuprāpsyati, adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān anuprāpsyaty, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny anuprāpsyati, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā anuprāpsyati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān anuprāpsyati, sarvākārajñatām anuprāpsyati. tasya khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato yāni kānicit mārakarmāṇy utpatsyante, utpadyamānāny eva tāni prahāsyanti, tasmād upāyakauśalyaṃ parigṛhītukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati prajñāpāramitāṃ bhāvayati, prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate, tasmin samaye 'saṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ (PSP_5:107) ca deśayanti te taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti prajñāpāramitāyāṃ carantam. tat kasya hetoḥ? ato nirjātā hi subhūte 'tītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto yad uta ṣaḍbhyaḥ pāramitābhyaḥ, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivaṃ pratikāṅkṣitavyam, aham apy enān dharmān anuprāpsyāmi ye tair atītānāgatapratyutpannair buddhair bhagavadbhir anuprāptāḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivaṃ yogam āpattavyam, evaṃ prayujyamāno bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatāmanasikārāvirahitena bhavitavyam. sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ caran prajñāpāramitāyām antaśo 'cchaṭāsaṃghātamātrakam api prajñāpāramitāṃ bhāvayiṣyati, sa khhalu punar bodhisattvo mahāsattvo bahutarapuṇyaṃ prasaviṣyati, na tv eva ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās tān kaścid eva dānena saṃtarpayec chīle pratiṣṭhāpayet kṣāntau pratiṣṭhāpayed vīrye pratiṣṭhāpayet samādhau pratiṣṭhāpayet prajñāyāṃ pratiṣṭhāpayed vimuktau pratiṣṭhāpayed vimuktijñānadarśane pratiṣṭhāpayet, srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayet sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayed anāgāmiphale pratiṣṭhāpayed arhattve pratiṣṭhāpayet pratyekabodhau pratiṣṭhāpayet. tat kasya hetoḥ? ato nirjātā hi subhūte dānaśīlakṣāntivīryasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanāni srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhiḥ. ye 'pi te buddhā bhagavanto daśadiglokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, te 'pito nirjātā yad uta prajñāpāramitātaḥ. ye 'pi te subhūte ' tītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantas te 'pīta eva prabhāvitā yad uta prajñāpāramitātaḥ.

punar aparaṃ subhūte yo bodhisattvo mahāsattvo muhūrtaṃ vā divasaṃ vā divasaśataṃ vā saṃvatsaraṃ vā saṃvatsaraśataṃ vā kalpaṃ vā kalpaśataṃ vā yāvad asaṃkhyeyān api kalpāni māṃ prajñāpāramitāṃ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair bhāvayiṣyati, sa bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati. na tv eva ye gaṅgānadīvālukāsameṣu lokadhātuṣu sattvās tān kaścid eva dānena saṃtarpayec chīle kṣāntau vīrye samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayet, (PSP_5:108) srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayet, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayet, anāgāmiphale pratiṣṭhāpayet, arhattve pratiṣṭhāpayet, pratyekabodhau pratiṣṭhāpayet. tat kasya hetoḥ? ato nirjātā hi te buddhā bhagavanto yair idaṃ dānamayaṃ puṇyakriyāvastuprajñāptaṃ, śīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastuprajñāptaṃ, kṣāntivīryasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanaṃ prajñāptaṃ, srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhatvaṃ prajñāptam.
iti buddhaiḥ sānāthyābhāvavikalpaḥ

yaḥ punar aparaṃ bodhisattvo mahāsattva evaṃ yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sthitaḥ, sa khalu punar bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. tathāgatasamanvāgataḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, upāyakauśalyena samanvāgato bahubuddhakoṭīniyutaśatasahasraparyupāsitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. avaropitakuśalamūlaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, kalyāṇamitraparigṛhītaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, ṣaṭpāramitāvatīrṇaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. viṃśatiśūnyatābhāvitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, saptatriṃśad bodhipakṣyadharmabhāvitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhabhāvitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmabhāvitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, ṣaḍ abhijñāpratilabdhaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, kumārabhūtaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. abhiprāyaparipūrṇaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, buddhair avirahitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, kuśalamūlair avirahitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. anākṣiptapratibhānaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, dhāraṇīpratilabdhaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. rūpapariniṣpattis tasya pratikāṅkṣitavyā, vyākaraṇasaṃpanno gotrasaṃpannaḥ saṃcintyabhavaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. ākārapraveśakuśalo 'nakṣarapraveśakuśalo vyavahārakuśalaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. avyavahārakuśala ekādhivacanakuśalo dvyadhivacanakuśalas tryadhivacanakuśalaḥ puruṣādhivacanakuśalo rūpakuśalo, vedanākuśalaḥ saṃjñākuśalaḥ saṃskārakuśalo vijñānakuśalaḥ skandhadhātvāyatanakuśalaḥ pratītyasamutpādakuśalaḥ pratītyasamutpādāṅgakuśalo (PSP_5:109) yāvan nirvāṇakuśalo dharmadhātulakṣaṇakuśalaḥ saṃskāralakṣaṇakuśalaḥ saṃskṛtalakṣaṇakuśalo 'saṃskṛtalakṣaṇakuśalo lakṣaṇālakṣaṇakuśalo bhāvakuśalo 'bhāvakuśalaḥ svabhāvakuśalaḥ parabhāvakuśalaḥ sayogakuśalo viyogakuśalaḥ saṃprayuktakuśalo viprayuktakuśalaḥ, tathatākuśalo 'vitathatākuśalo 'nanyatathatākuśalo dharmatākuśalo dharmadhātukuśalo dharmaniyāmatākuśalo dharmasthititākuśalo bhūtakoṭikuśalaḥ pratyayakuśalaḥ saṃpratyayakuśalo dhyānakuśalo 'pramāṇakuśala ārūpyasamāpattikuśalaḥ ṣaṭpāramitākuśalaś catuḥsmṛtyupasthānakuśalaḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgakuśalo vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhakuśalaḥ śūnyatānimittāpraṇihitakuśalo 'bhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmakuśalaḥ sarvākārajñatākuśalaḥ saṃskṛtadhātukuśalo 'saṃskṛtadhātukuśalo 'dhātukuśalo rūpamanasikārakuśalo vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānamanasikārakuśalaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgamanasikārakuśalaḥ saptatriṃśadbodhipakṣya dharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhamanasikārakuśalaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmamanasikārakuśalaḥ, sarvākārajñatā manasikārakuśalaḥ. rūpaṃ rūpeṇa śūnyam iti kuśalaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ vijñānena śūnyam iti kuśalaḥ, skandhadhātvāyatanāni skandhadhātvāyatanaiḥ śūnyānīti kuśalaḥ, pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādena śūnya iti kuśalaḥ, pratītyasamutpādāṅgāni pratītyasamutpādāṅgaiḥ śūnyānīti kuśalaḥ, sarvapāramitāḥ sarvapāramitābhiḥ śūnyā iti kuśalaḥ, sarvaśūnyatāḥ sarvaśūnyatābhiḥ śūnyā iti kuśalaḥ, bodhipakṣyā dharmā bodhipakṣyair dharmaiḥ śūnyāḥ iti kuśalaḥ, āryasatyāny āryasatyaiḥ śūnyānīti kuśalaḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ śūnyā iti kuśalaḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaiḥ sūnyānīti kuśalaḥ, abhijñā abhijñābhiḥ śūnyā iti kuśalo, daśabalavaiśāradyapratisaṃvido daśabalavaiśāradyapratisaṃvidbhiḥ śūnyā iti kuśalaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāni śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ śūnyānīti kusalaḥ, aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā aṣṭādaśāveṇikair buddhadharmaiḥ śūnyā iti kuśalaḥ, anuttarā samyaksaṃbodhir anuttarayā samyaksaṃbodhyā (PSP_5:110) śūnyeti kuśalaḥ, pratiprasrabdhamārgakuśalo 'pratiprasrabdhamārgakuśalaḥ utpādanirodhakuśalaḥ sthityanyathātvakuśalo rāgakuśalo dveṣakuśalo mohakuśalo dṛṣṭikuśalo 'dṛṣṭikuśalo mithyādṛṣṭikuśalo 'mithyādṛṣṭikuśalo yāvat sarvadṛṣṭikuśalo nāmarūpakuśalo 'nāmarūpakuśala ārambaṇakuśala ādhipatyakuśalo hetukuśalaḥ pratyayakuśalo lakṣaṇakuśalo 'lakṣaṇakuśalo duḥkhakuśalo 'duḥkhakuśalaḥ samudayakuśalo 'samudayakuśalo nirodhakuśalo mārgakuśalo narakakuśalo narakamārgakuśalaḥ tiryagyonikuśalas tiryagyonimārgakuśalo yamalokakuśalo yamalokamārgakuśalo manuṣyakuśalo manuṣyamārgakuśalo devakuśalo devamārgakuśalaḥ srotaāpattiphalakuśalaḥ srotaāpattiphalamārgakuśalaḥ, sakṛdāgāmiphalakuśalaḥ sakṛdāgāmiphalamārgakuśalaḥ, anāgāmiphalakuśalo 'nāgāmiphalamārgakuśalaḥ, arhattvaphalakuśalo 'rhattvaphalamārgakuśalaḥ, pratyekabodhikuśalaḥ pratyekabodhimārgakuśalaḥ, mārgākārajñatākuśalo mārgākārajñatāmārgakuśalaḥ, sarvākārajñatākuśalaḥ sarvākārajñatāmārgakuśalaḥ, indriyakuśala indriyamārgakuśalaḥ, tīkṣṇamārgakuśalo javanaprajñākuśalo nairvedhikaprajñākuśalaḥ pṛthakpṛthakprajñākuśalo samantaprajñākuśalo 'tītārthakuśalo 'nāgatārthakuśalaḥ pratyutpannārthakuśala upāyakuśalaḥ sattvāśayakuśalo 'dhyāśayakuśalo 'rthakuśalo vyañjanakuśalas tristhānavyavasthānakuśalaḥ, itīme 'nuśaṃsāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ.
iti prayogamārgābhāvavikalpaḥ
prajñāpāramitām abhinirharataḥ. iti darśanamārgābhāvavikalpaḥ
prajñāpāramitāṃ bhāvayantaḥ. iti bhāvanāmārgābhāvavikalpaḥ
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitāyāñ caritavyaṃ? kathaṃ prajñāpāramitābhinirhartavyā? kathaṃ prajñāpāramitā bhāvayitavyā?
bhagavān āha: rūpaśāntatayā subhūte rūpavaśikatayā rūpatucchatayā rūpāsāratayā prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaśāntatayā vijñānavaśikatayā vijñānatucchatayā vijñānāsāratayā prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ śāntatayā vaśikatayā tucchatayā (PSP_5:111) asāratayā prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. iti prayogamārgājñānavikalpaḥ

yat punaḥ subhūte evaṃ vadasi, kathaṃ prajñāpāramitābhinirhartavyeti, ākāśaśūnyatābhinirhāratayā prajñāpāramitābhinirhartavyā. iti darśanamārgājñānavikalpaḥ
yat punaḥ subhūte evaṃ vadasi, kathaṃ prajñāpāramitā bhāvayitavyeti, ākāśaśūnyatābhāvanayā prajñāpāramitā bhāvayitavyā.
iti bhāvanāmārgajñānavikalpaḥ
ity ukto navavidhaḥ prathamo grāhyavikalpaḥ

subhūtir āha: kiyac ciraṃ sa bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ cīrṇo bhavati?
bhagavān āha: prathamacittotpādam upādāya,
iti bodhicittānutpādavikalpaḥ
yāvad bodhimaṇḍam eva manasikaroty, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavyam, evaṃ prajñāpāramitābhinirharttavyā bhāvayitavyā.
iti bodhimaṇḍāmanasikāravikalpaḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavaṃś cittāntarānām avakāśan dadatā prajñāpāramitāyāṃ caritavyam?
bhagavān āha: anyeṣāṃ subhūte manasikārāṇām avakāśam adadatā prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, prajñāpāramitābhinirhartavyā, prajñāpāramitā bhāvayitavyā.
iti śrāvakapratyekabuddhayānāmanasikāravikalpaḥ
sarvākārajñatāmanasikārāvipraṇāśa eva subhūte prajñāpāramitācaryā, tathā ca caritavyā tathā cābhinirhartavyā tathā ca bhāvayitavyā, yathā cittacaitasikā dharmā na pravartate.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitām abhinirharan prajñāpāramitāṃ bhāvayan sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: na subhūte. iti samyaksaṃbodher amanasikāravikalpaḥ
subhūtir āha: bhāvayan punaḥ sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: na subhūte. iti bhāvanāvikalpaḥ
subhūtir āha: abhāvayan punaḥ sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: na subhūte. ity abhāvanāvikalpaḥ
(PSP_5:112)
subhūtir āha: naiva bhāvayan nābhāvayan sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: na subhūte. iti naivabhāvanānābhāvanāvikalpaḥ
subhūtir āha: tat kathaṃ bhagavan sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: yathā tathatā.
subhūtir āha: kathaṃ tathatā?
bhagavān āha: yathā hi bhūtakoṭiḥ.
subhūtir āha: kathaṃ bhūtakoṭiḥ?
bhagavān āha: yathā dharmadhātuḥ. iti yathāvikalpaḥ
ity ukto navavidho dvitīyo grāhyavikalpaḥ
subhūtir āha: kathaṃ dharmadhātuḥ?
bhagavān āha: yathātmadhātuḥ sattvadhātur jīvadhātur jantudhātuḥ poṣadhātuḥ puruṣadhātuḥ pudgaladhātuḥ.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan tathatā bhūtakoṭidharmadhātur ātmadhātuḥ sattvadhātur jīvadhātur jantudhātuḥ poṣadhātuḥ puruṣadhātuḥ pudgaladhātuḥ?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu sa ātmā vā sattvo vā jīvo vā jantur vā poso vā puruṣo vā pudgalo vā upalabhyate.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: anupalabhamānaḥ subhūte ātmānaṃ vā sattvaṃ vā jīvaṃ vā jantuṃ vā poṣaṃ vā puruṣaṃ vā pudgalaṃ vā, kathaṃ sattvadhātuṃ vā yāvat pudgaladhātuṃ vā prajñāpayiṣyati. evaṃ prajñāpāramitām apy aprajñapayamānaḥ sarvadharmān apy aprajñapayamānaḥ sarvākārajñatām anuprāpsyati.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann aprajñapanīyā prajñāpāramitā? aprajñapanīyā dhyānapāramitā, aprajñapanīyā vīryapāramitā, aprajñapanīyā kṣāntipāramitā, aprajñapanīyā śīlapāramitā, aprajñapanīyā dānapāramitā?
bhagavān āha: aprajñapanīyā subhūte prajñāpāramitā, yāvat sarvadharmāḥ saṃskṛtā vāsaṃskṛtā vā śrāvakadharmā vā pratyekabuddhadharmā vā yāvad buddhadharmā vā.
subhūtir āha: yadi bhagavann aprajñapanīyāḥ sarvadharmāḥ, kutaḥ (PSP_5:113) punar bhagavan nārakāḥ prajñāyante, tiryagyonigatāḥ prajñāyante, yamalokā vā prajñāyante, manuṣyā vā prajñāyante, devā vā prajñāyante, srotaāpannā vā sakṛdāgāmino vānāgāmino vārhanto vā pratyekabuddhā vā samyaksaṃbuddhā vā prajñāyante.
bhagavān āha: kat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sattvaprajñāptir upalabhyate.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: anupalabhamānaḥ subhūte sattvaṃ kuto nārakaṃ prajñāpayiṣyati tiryagyonigatān, yamalokaṃ vā manuṣyaṃ vā devaṃ vā srotaāpannān vā sakṛdāgāmino vā anāgāmino vā arhato vā pratyekabuddhān vā samyaksaṃbuddhān vā kutaḥ prajñāpayiṣyati? evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratāprajñapanīyeṣu dharmeṣu śikṣitavyam. iti sattvaprajñāptivikalpaḥ
subhūtir āha: na nu bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā rūpe śikṣitavyaṃ, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, vijñāne śikṣitavyaṃ, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu ca śikṣitavyaṃ, sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyaṃ, sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu śikṣitavyaṃ, saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu śikṣitavyam, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śikṣitavyaṃ, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu śikṣitavyam, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu śikṣitavyaṃ, sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyam.
iti dharmaprajñāptivikalpaḥ
bhagavān āha: rūpeṣu subhūte śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, vijñāneṣu śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu ca śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣu śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu (PSP_5:114) śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpe anutkṣepāprakṣepatayā śikṣitavyaṃ? vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, kathaṃ bhagavan vijñāne 'nutkṣepāprakṣepatayā śikṣitavyaṃ? yāvat sarvākārajñatāyām anutkṣepāprakṣepatayā śikṣitavyam?
bhagavān āha: anutpādato 'nirodhataḥ śikṣitavyam.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan anutpādato 'nirodhataḥ śikṣitavyam?
bhagavān āha: anabhisaṃskāratayā śikṣitavyam.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann anabhisaṃskāratayā śikṣitavyam?
bhagavān āha: svalakṣaṇaśūnyān dharmān samanupaśyann anabhisaṃskāratayā śikṣitavyam.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan svalakṣaṇaśūnyāḥ sarvadharmā iti śikṣitavyam?
bhagavān āha: rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ draṣṭavyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ vijñānena śūnyaṃ draṣṭavyam, evaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo, mano manasā śūnyaṃ draṣṭavyam, evaṃ rūpaṃ śabdagandharasasparṣṭavyadharmāḥ śabdagandharasasparṣṭavyadharmaiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, cakṣurvijñānaṃ cakṣurvijñānena śūnyaṃ draṣṭavyam, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānaṃ manovijñānena śūnyaṃ draṣṭavyaṃ, cakṣuḥsaṃsparśaḥ cakṣuḥsaṃsparśena śūnyo draṣṭavyaḥ, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśena śūnyo draṣṭavyaḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā cakṣuḥsaṃsparśapratyayayā vedanayā śūnyā draṣṭavyā, evaṃ śrotrasaṃsparśapratyayā vedanā, ghrāṇasaṃsparśapratyayā vedanā, jihvāsaṃsparśapratyayā vedanā, kāyasaṃsparśapratyayā vedanā, manaḥsaṃsparśapratyayā vedanā manaḥsaṃsparśapratyayayā vedanayā śūnyā draṣṭavyā, dānapāramitā dānapāramitayā śūnyā draṣṭavyā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, prajñāpāramitā prajñāpāramitayā śūnyā draṣṭavyā, adhyātmaśūnyatādhyātmaśūnyatayā śūnyā draṣṭavyā, bahirdhāśūnyatā bahirdhāśūnyatayā śūnyā draṣṭavyā adhyātmabahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatayā śūnyā draṣṭavyā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā draṣṭavyā, āryasatyāny (PSP_5:115) āryasatyaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, dhyānāni dhyānaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, apramāṇāny apramāṇaiḥ śūnyāni draṣṭvyāni, ārūpyasamāpattaya ārūpyasamāpattibhiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, vimokṣamukhāni vimokṣamukhaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, navānupūrvavihārasamāpattayo navānupūrvavihārasamāpattibhiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, samādhayaḥ samādhibhiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, dhāraṇīmukhāni dhāraṇīmukhaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, śūnyatānimittāpraṇihitāni śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, mārgā mārgaiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, abhijñā abhijñābhiḥ śūnyā draṣṭavyā, daśabalāni daśabalaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, vaiśāradyāni vaiśāradyaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, pratisaṃvidaḥ pratisaṃvidbhiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, āveṇikā buddhadharmā āveṇikaiḥ buddhadharmaiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, anuttarā samyaksaṃbodhir anuttarayā samyaksaṃbodhyā śūnyā draṣṭavyā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu caritavyam.
subhūtir āha: yadi bhagavan rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ vijñānena śūnyam. evaṃ yāvad anuttarā samyaksaṃbodhir anuttarayā samyaksaṃbodhyā śūnyā. tat kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carir bhavati?
bhagavān āha: acariḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitācariḥ.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann acariḥ?
bhagavān āha: tathā hi subhūte sā prajñāpāramitā nopalabhyate, bodhisattvo 'pi nopalabhyate, carir api nopalabhyate, yo vā carito, yena vā carito, yatra vā caritas, tad api nopalabhyate. evaṃ hi subhūte acarir bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitācarir yatraite sarvaprapañcā nopalabhyante.
subhūtir āha: yadi bhagavan na cariḥ prajñāpāramitācarir bhavati, tat kathaṃ bhagavann ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāyānupalambheṣu sarvadharmeṣu śikṣitavyaṃ, tena dānan dadatā (PSP_5:116) anupalambhayogena dānan dātavyaṃ, śīlaṃ rakṣatā anupalambhayogena śīlaṃ rakṣitavyaṃ, kṣāntyā saṃpādayatānupalambhayogena kṣāntiḥ saṃpādayitavyā, vīryam ārabhamāṇenānupalambhayogena vīryam ārabdhavyaṃ, samādhiṃ samāpadyamānenānupalambhayogena samādhiḥ samāpattavyaḥ, prajñāṃ bhāvayatānupalambhayogena prajñā bhāvayitavyā, adhyātmaśūnyatāṃ bhāvayatānupalambhayogena bahirdhāśūnyatāṃ bhāvayatānupalambhayogenādhyātmabahirdhāśūnyatāṃ bhāvayatānupalambhayogena, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayatānupalambhayogenābhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvayitavyā. smṛtyupasthānāni bhāvayatānupalambhayogena smṛtyupasthānāni bhāvayi tavyāni. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgaṃ bhāvayatānupalambhayogenāryāṣṭāṅgamārgo bhāvayitavyaḥ, āryasatyāni bhāvayatānupalambhayogenāryasatyāni bhāvayitavyāni, apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr bhāvayatānupalambhayogenāpramāṇadhyānārūpya samāpattayo bhāvayitavyāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayatānupalambhayogena śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayitavyāni, vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayatānupalambhayogena vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayitavyāni, abhijñā bhāvayatānupalambhayogenābhijñā bhāvayitavyāḥ, daśabalavaiśāradyapratisaṃvido bhāvayatānupalambhayogena daśabalavaiśāradyapratisaṃvido bhāvayitavyāḥ, āveṇikān buddhadharmān bhāvayatānupalambhayogena āveṇikā buddhadharmā bhāvayitavyāḥ, sarvākārajñatāṃ bhāvayatānupalambhayogena sarvākārajñatā bhāvayitavyā.
subhūtir āha: kiyatā bhagavann upalambho bhavati? kiyatā bhagavann anupalambho bhavati?
bhagavān āha: yāvad dvayan tāvad upalambho, yāvad advayan tāvad anupalambhaḥ.
subhūtir āha: kiyatā bhagavan dvayaṃ vā advayaṃ vā bhavati?
bhagavān āha: yāvac cakṣurūpaṃ yāvat manodharmāś ca, yāvad bodhiś ca budddhaś ca, idaṃ subhūte dvayaṃ, yāvan na cakṣurūpaṃ, yāvan na manodharmāś ca, na bodhiś ca na buddhaś ca, idaṃ subhūte 'dvayam.
iti śūnyatvavikalpaḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann upalambho 'nupalambhaḥ, athānupalambha upalambhaḥ?
(PSP_5:117)

bhagavan āha: na subhūte upalambho 'nupalambhaḥ, nāpy anupalambha upalambhaḥ, api tu khalu punaḥ subhūte upalambhānupalabdhisamatānupalambhaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānupalambhasamatāyāṃ śikṣitavyam. evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām anupalambhiko bhavati.
subhūtir āha: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran naivopalambhe sajjati nānupalambhe, kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā bhūmer bhūmiḥ paripūrayitavyā, bhūmer bhūmiṃ paripūrya sarvākārajñatānuprāptavyā?
bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upalambhe sthitvā bhūmer bhūmiṃ paripūrayati, na copalarabhe sthitvā śaktyā bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā bhūmer bhūmiṃ paripūrayitum. tat kasya hetoḥ? anupalambhā hi prajñāpāramitā, anupalambhā hi bodhiḥ, so 'pi nopalabhyate yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāñ caritavyam. iti śaktivikalpaḥ
subhūtir āha: yadi bhagavan prajñāpāramitā nopalabhyate. tat kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāñ caratā dharmeṣu pravicayaḥ kartavyaḥ? idaṃ rūpaṃ, iyaṃ vedanā, iyaṃ saṃjñā, ime saṃskārā, idaṃ vijñānam, imāni skandhadhātvāyatanāni, ayaṃ pratītyasamutpāda, imāni pratītyasamutpādāṅgāni, imā pāramitāḥ, imāni śūnyatāmukhāni, ime bodhipakṣyā dharmāḥ, imā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, imāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, imāni vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni, imā abhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaḥ, ime āveṇikā buddhadharmāḥ, iyam anuttarā samyaksaṃbodhiḥ.
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tathā dharmeṣu pravicayaṃ karoti, yathā kurvan rūpaṃ nopalabhate, vedanā saṃjñā saṃskārān, vijñānaṃ nopalabhate, skandhadhātvāyatanāni nopalabhate, pratītyasamutpādaṃ nopalabhate, pratītyasamutpādāṅgāni nopalabhate, pāramitā nopalabhate, śūnyatāmukhāni nopalabhate, bodhipakṣyān dharmān nopalabhate, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nopalabhate, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān nopalabhate, (PSP_5:118) 'nuttarāṃ samyaksṃabodhin nopalabhate. iti dharmapravicayavikalpaḥ
subhūtir āha: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ caran rūpaṃ nopalabhate, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānan nopalabhate, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhin nopalabhate. tat kathaṃ dānapāramitāṃ paripūrya śīlapāramitāṃ paripūrya kṣāntipāramitāṃ paripūrya vīryapāramitāṃ paripūrya dhyānapāramitāṃ paripūrya prajñāpāramitāṃ paripūrya bodhisattvaniyāmam avakramiṣyati, bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayiṣyati, sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpsyati sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayiṣyati, dharmacakraṃ pravartya buddhakṛtyaṃ kariṣyati, buddhakṛtyaṃ kṛtvā sattvān saṃsārāt parimocayiṣyati?
bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo rūpasya kṛtena prajñāpāramitāyāṃ carati, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasya kṛtena prajñāpāramitāyāṃ carati, na skandhadhātvāyatanānāṃ na pratītyasamutpādasya na pratītyasamutpādāṅgānāṃ kṛtena prajñāpāramitāyāṃ carati, na pāramitānāṃ kṛtena, na śūnyatāmukhānāṃ na bodhipakṣyānāṃ dharmāṇāṃ kṛtena, nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ kṛtena, na śūnyatānimittāparanihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ kṛtena, nānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ kṛtena prajñāpāramitāyāṃ carati.
subhūtir āha: kasyedānīṃ kṛtena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na kasyacit kṛtena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'kṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ sarvadharmāḥ, sāpi prajñāpāramitākṛtā avikṛtānabhisaṃskṛtā, bodhisattvo 'py akṛto 'vikṛto 'nabhisaṃskṛtaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam akṛtāvikṛtānabhisaṃskṛtānabhisaṃskārayogena.
iti vastūddeśavikalpaḥ
subhūtir āha: yadi bhagavann akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ sarvadharmāḥ, kathaṃ yeṣāṃ bhagavaṃs trayāṇāṃ yānānāṃ vyavasthānaṃ bhavati? śrāvakayānasya pratyekabuddhayānasya mahāyānasya ca.
(PSP_5:119)

bhagavān āha: na subhūte 'kṛtānām avikṛtānām anabhisaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ kiṃcid vyavasthānam upalabhyate, anabhisaṃskṛtānām anabhisaṃcetayitānāṃ dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ ca nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi bālo 'śrutavān pṛthagjano rūpe 'bhiniviṣṭo, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, vijñāne 'bhiniviṣṭaḥ, skandhadhātvāyataneṣv abhiniviṣṭaḥ, pratītyasamutpāde 'bhiniviṣṭaḥ, pratītyasamutpādāṅgeṣv abhiniviṣṭaḥ, pāramitāsv abhiniviṣṭaḥ, śūnyatāmukhesv abhiniviṣṭo, bodhipakṣyeṣu dharmeṣv abhiniviṣṭaḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣv abhiniviṣṭaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitesv abhiniviṣṭo, 'bhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣv abhiniviṣṭaḥ, sarvākārajñatāyām abhiniviṣṭo, rūpaṃ manyate rūpam upalabhate, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānaṃ manyate vijñānam upalabhate, skandhadhātvāyatanāni manyate skandhadhātvāyatanāny upalabhate, pratītyasamutpādaṃ manyate pratītyasamutpādam upalabhate, pratītyasamutpādāṅgāni manyate pratītyasamutpādāṅgāny upalabhate, pāramitā manyate pāramitā upalabhate, śūnyatāmukhāni manyate śūnyatāmukhāny upalabhate, bodhipakṣyān dharmān manyate bodhipakṣyān dharmān upalabhate, āryasatyāni manyate āryasatyāny upalabhate, apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr manyate 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattīr upalabhate, śūnyatānimittāpraṇihitāni manyate śūnyatānimittāpraṇihitāny upalabhate, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattīr manyate 'ṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattīr upalabhate, samādhidhāraṇīmukhāni manyate samādhidhāraṇīmukhāny upalabhate, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān manyate 'bhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān upalabhate, bodhiṃ manyate bodhim upalabhate. tasyaivaṃ bhavaty, ahaṃ bodhim abhisaṃbhotsye, ahaṃ sattvān parimocayiṣyāmi saṃsārataḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yad buddhena pañcabhiś cakṣurbhir nopalabdhaṃ rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nopalabdhaṃ, skandhadhātvāyatanāni pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca nopalabdhāni, pāramitāḥ śūnyatāmukhāni bodhipakṣyā dharmā nopalabdhāḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nopalabdhāni, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā (PSP_5:120) nopalabdhāḥ, anuttarā samyaksaṃbodhir api nopalabdhā, tatsamohapuruṣo buddhvā vākhyāya sattvān icchati saṃsārāt parimocayitum.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yad bhagavān evam āha, tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena pañcabhiś cakṣurbhir nopalabdhās te sattvā yān āsaṃsārāt parimocayed iti. tat katham idānīṃ bhagavatānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvās triṣu rāśiṣu vyākṛtāḥ samyaktvaniyatā vā mithyātvaniyatā vāniyatā vā?
bhagavān āha: na mayā subhūte 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya kathaṃcid api sattva upalabdhaḥ, samyaktvaniyato vā mithyātvaniyato vāniyato vā, api tu khalu punaḥ subhūte ya ime sattvā adravye dravyasaṃjñinas tāṃs tato abhūtagrahād dhārayāmi lokavyavahāreṇa naḥ punaḥ paramārthena.
subhūtir āha: na punar bhagavatā paramārthe sthitvā bodhir abhisaṃbuddhā?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: yadi bhagavatā naiva paramārthe sthitvānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā, nāpy ṛddhiparyāye sthitvānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā, katham idānīṃ bhagavatā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bodhir abhisaṃbuddhā bhavati?
bhagavān āha: anabhisaṃbuddhā subhūte tathāgatenānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, sā ca na kvacit sthitā saṃskṛte vā dhātāv asaṃskṛte vā dhātau. tadyathāpi nāma subhūte tathāgatanirmito na kvacit sthitaḥ saṃskṛte vā dhātāv asaṃskṛte vā dhātau, sa ca tathāgatanirmito gacchati cāgacchati ca tiṣṭhati ca niṣīdati ca, sa dānapāramitāyāṃ carec, chīlapāramitāyāṃ caret, kṣāntipāramitāyāṃ cared, vīryapāramitāyāṃ cared, dhyānapāramitāyāṃ caret, prajñāpāramitāyāṃ carec, catvāri dhyānāny upasaṃpadya viharec, caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ pañcabhir abhijñābhiś caturbhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgena mārgeṇa śūnyatāsamādhinā animittasamādhināpraṇihitasamādhinā (PSP_5:121) adhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā, aṣṭavimokṣair navānupūrvavihārasamāpattibhir daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhiḥ mahāmaitryā mahākaruṇayā samādhidhāraṇīmukhair aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair dharmacakrapravartanatayā ca viharet, sa ca nirmito 'parimāṇān sattvān abhinirmāya triṣu rāśiṣu vyākuryāt. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu tena kaścit sattvas triṣu rāśiṣu vyākṛtaḥ.

subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: evam eva subhūte tathāgatena sarvadharmā nirmitopamā jñātā, na ca kaścit sattvo vinītaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā bhāvayitavyā, tadyathāpi nāma tathāgatanirmitena.
subhūtir āha: api nu bhagavan sarvadharmā nirmitopamāḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat.
subhūtir āha: yadi bhagavan sarvadharmā nirmitopamās tathāgatasya nirmitasya ca kaḥ prativiśeṣaḥ? kiṃ vā nānākaraṇaṃ? ko vābhiprāyaḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tathāgatasya ca subhūte nirmitasya ca na kaścid viśeṣo, na kiṃcit nānākaraṇam upalabhyate, nirviśeṣaḥ subhūte tathāgataś ca nirmitaś ca. tat kasya hetoḥ? tathā hi yat tathāgataḥ karma karoti, tan nirmitaḥ karma karoti.
subhūtir āha: kaccit punar bhagavan na sati tathāgate nirmitaḥ karma karoti?
bhagavān āha: karoti subhūte.
subhūtir āha: kathaṃ yathā punar bhagavan na sati tathāgate tathāgatanirmitaḥ karma karoti?
bhagavān āha: tadyathāpi nāma subhūte sacet tathāgato bhavyasattvam anupalabhamāno nirmitan nirmāya parinirvṛtaḥ, tena ca nirmitenārdhakalpaṃ buddhakṛtyaṃ sa paścād buddhakṛtyaṃ kṛtvā parinirvṛta iti janaḥ saṃjānīte, na ca nirmitānāṃ kaścid utpādo na nirvāṇam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, (PSP_5:122) yad uta nirmitopamān sarvadharmān adhimucyate. iti yānatrayavikalpaḥ
subhūtir āha: yadi bhagavan nirmitasya tathāgatasya ca viśeṣo nāsti dakṣiṇā pariśuddhiḥ kathaṃ bhaviṣyati? ya ime bhagavaṃs tathāgate dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayanti, sā na jātu kṣīyate yāvat te sattvā anupadhiśeṣanirvāṇadhātau parinirvāsyante, evam eva ye nirmite dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayanti, sā na jātu kṣīyate yāvat te sattvā anupadhiśeṣanirvāṇadhātau parinirvāsyanti.
bhagavān āha: yayā subhūte dharmatayā tathāgataḥ sadevakasya lokasya dakṣiṇīyo bhavati, tayaiva dharmatayā nirmito 'pi sadevasya lokasya dakṣiṇīyaḥ. tiṣṭhatu tāvat subhūte tathāgatapratiṣṭhāpitā dakṣiṇā, tiṣṭhatu nirmitapratiṣṭhāpitā dakṣiṇā yaḥ kaścit subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgataṃ maitratayā manasikariṣyati, sarvo 'sau tasya kuśalamūlasya paryantam adhigamya duṣkhasyāntaṃ kariṣyati. tiṣṭhatu maitraṃ vā manasikāro yaḥ kaścit subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā ākāśe puṣpāṇi kṣepsyati tathāgataṃ manasikṛtvā sarvo 'sau tasya kuśalamūlasya paryantam adhigamya duṣkhasyāntaṃ kariṣyati: tiṣṭhatu subhūte maitraṃ vā manasikāras, tiṣṭhatv ākāśe puṣpāṇi yaḥ kaścit subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā namo buddhānām iti manasikariṣyati, sarvo 'sāv anupūrveṇa duḥkhasyāntaṃ kariṣyati. evaṃ maharddhikā subhūte tathāgatapratiṣṭhāpitā dakṣiṇā, evaṃ mahānuśaṃsā, tad anena te subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, tathāgatasya ca tathāgatanirmitasya ca na kiṃcit nānākaraṇam upalabhyate dharmāṇāṃ dharmatāṃ pramāṇīkṛtyam. iti dakṣiṇāviśuddhivikalpaḥ
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, dharmāṇāṃ dharmatāyām avataritavyaṃ, sā ca dharmatā na vikopayitavyā, iyaṃ prajñāpāramitāyā dharmateti na vikopayitavyā, evaṃ dhyānapāramitāyā vīryapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyāḥ śīlapāramitāyā iyaṃ dānapāramitāyā dharmateti na vikopayitavyā, evaṃ yāvat sarvadharmeṣv ime sarvadharmā iyaṃ sarvadharmāṇāṃ dharmateti na vikopayitavyā.
subhūtir āha: yadi bhagavan sarvadharmāṇān dharmatā na vikopayitavyā, yat punar bhagavaṃs tathāgatena vikopitaṃ rūpam idam, iyaṃ vedanā (PSP_5:123) iyaṃ saṃjñā, ime saṃskārā, idaṃ vijñānaṃ, ime skandhā, ime dhātavaḥ, imāny āyatanāni, ayaṃ pratītyasamutpādaḥ, imāni pratītyasamutpādāṅgāni, ime bāhyādhyātmikā dharmā nirdiṣṭāḥ, evaṃ kuśalā dharmā evam akuśalā dharmāḥ sāsravā anāsravā laukikā lokottarās sādhāraṇā asādhāraṇāḥ saṃskṛtā asaṃskṛtā dharmā nirdiṣṭāḥ, tan mā haiva bhagavatā dharmāṇāṃ dharmatā vikopitā bhavet?
bhagavān āha: na subhūte, nāmanimittā hi te dharmā nirdiṣṭā dharmāṇāṃ sūcanakṛtā, kathaṃ paro 'vatariṣyatiti na dharmāṇān dharmatā vikopitā bhavet.
subhūtir āha: yadi bhagavan nāmanimittā hi te dharmā nirdiṣṭāḥ pareṣām avatāraṇāya, kathaṃ bhagavarm anāmakā animittāḥ sarvadharmā nāma nimittena vyāhṛtāḥ? iti caryāvikopanavikalpaḥ
ity ukto navavidhaḥ prathamagrāhakavikalpaḥ
bhagavān āha: na subhūte vyavahāro nāmanimittam abhiniveśo vā nātra subhūte nāmni vyavaharāmi, na nimitte 'nimitte 'bhiniveśo vā. na hi subhūte tathāgataśrāvako vā nāmni nimitte vābhiniviśate. na hi subhūte nāma nāmny abhiniviśate, na nimittan nimitte 'bhiniviśate, na śūnyatā śūnyatāyām abhiniviśate, nānimittam ānimitte 'bhiniviśate, nāpraṇihitam apraṇihite 'bhiniviśate, na tathatā tathatāyām abhiniviśate, na bhūtakoṭir bhūtakoṭyām abhiniviśate, na dharmadhātur dharmadhātāv abhiniviśate, nāsaṃskṛtam asaṃskṛte 'bhiniviśate, evam ete sarvadharmā nāmamātraṃ, na hy ete nāmamātre 'vatiṣṭhante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena nāmamātre sthitvā prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, tatra ca nābhiniveṣṭavyam.
subhūtir āha: yadi bhagavan nāmamātram idaṃ sarvasaṃskṛtaṃ, kasyedānīṃ kṛtena bodhisattvo mahāsattvo bodhaye cittam utpādyānekavidhāṃ saṃsāracārikāṃ pratyanubhavati, bodhisattvacaryāñ caran dānaṃ dadāti, śīlaṃ rakṣati, kṣāntyā saṃpādayati, vīryam ārabhate, dhyānaṃ samāpadyate, prajñāṃ bhāvayati, śūnyatāyāṃ carati, apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattiṣu viharati, smṛtyupasthāneṣu viharati, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu viharati, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhiṃ (PSP_5:124) samāpadyate, āryasatyāni bhāvayati, vimokṣasamādhisamāpattiṃ dhāraṇīmukhāni samāpadyate, abhijñā bhāvayati, daśabhis tathāgatabalair viharati, caturvaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhiḥ, aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair viharati, mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ paripūrayati?

bhagavān āha: yaṃ subhūtir evam āha, yadi nāmamātram idaṃ sarvasaṃskṛtaṃ, tat kasyedānīṃ kṛtena bodhisattvo mahāsattvo bodhaye cittam utpādyānekavidhāṃ saṃsāracārikāṃ pratyanubhavatīti, yasmāt subhūte nāmamātram idaṃ sarvasaṃskṛtaṃ, tac ca nāma nāmnā śūnyaṃ nimittaṃ nimittena śūnyaṃ, tasmād bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvacārikāṃ caran sarvākārajñatām anuprāpsyati, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati, dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs tribhir yānaiḥ parinirvāpayati, tasya ca nāmanimittasya notpādo na nirodho na sthitir na sthiter anyathātvaṃ prajñāyate.
iti sāmānyena dvitīyo grāhakavikalpopakṣepaḥ
subhūtir āha: sarvākārajñatā sarvākārajñateti bhagavan vadasi.
bhagavān āha: sarvākārajñatā sarvākārajñateti vadāmi.
subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavan sarvākārajñatā tathāgatena nirdiṣṭā, mārgākārajñatāpi tathāgatena nirdiṣṭā, sarvajñatāpi tathāgatena nirdiṣṭā? āsāṃ bhagavaṃs tisṛṇāṃ sarvajñatānāṃ kiṃ nānākaraṇam?
bhagavān āha: sarvākārajñatā subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya, mārgajñatā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ, sarvajñatā subhūte sarvaśrāvakapratyekabuddhānām.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvākārajñatā tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya?
bhagavān āha: yāvantaḥ subhūte ākārā liṅgāni nimittāni yair ākārair yair liṅgair yair nimittais te dharmāḥ sūcyante, te ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni tathāgatenānubaddhāni tenocyate tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya sarvākārajñatā. iti sarvākārajñatāsaṃmohavikalpaḥ
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan mārgajñatā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām?
(PSP_5:125)
bhagavān āha: sarvamārgāḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena notpādayitavyāḥ, sarvamārgā jñātavyāḥ, yaś ca śrāvakāṇāṃ mārgo, yaś ca pratyekabuddhānāṃ mārgo, ye ca bodhimārgās te ca mārgāḥ paripūrayitavyāḥ taiś ca mārge mārgakaraṇīyaṃ kartavyan na cānena bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvena mahāsattvena bhūtakoṭir na sākṣātkartavyā?
bhagavān āha: nāparipūrya praṇidhānaṃ nāparipācya sattvān nāpariśodhya buddhakṣetran tena bodhisattvena mahāsattvena bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā, tena kāraṇenocyate bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgajñatā. iti mārgākārajñatāsaṃmohavikalpaḥ
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvajñatā sarvaśrāvakapratyekabuddhānām?
bhagavān āha: etāvad eva subhūte sarvaṃ yāvad evādhyātmikāś ca bāhyāś ca dharmās te ca sarvaśrāvakapratyekabuddhair jñātā, na punaḥ sarvamārgeṇa sarvākāreṇa. iti sarvajñatāsaṃmohavikalpaḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvena mahāsattvena mārge sthitvā bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: amārge sthitvā?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: mārge amārge sthitvā?
bhagavān āha: na subhūte.

subhūtir āha: naivamārge nāmārge sthitvā?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: tat katham idānīṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu tava mārge sthitasyānupādāyāsravebhyaś cittaṃ vimuktam.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tavāmārge sthitasya?
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tava mārge 'mārge sthitasya?
(PSP_5:126)
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tava naiva mārge nāmārge sthitasya?
subhūtir āha: na bhagavan, api tu khalu punar me bhagavaṃś cittaṃ vimuktaṃ yathā na kvacit sthitvā syām.
bhagavān āha: evam etat subhūte bodhisattvena mahāsattvena na kvacit sthitvā bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā.
subhūtir āha: yāḥ punar imā bhagavan sarvākārajñatā ca mārgajñatā ca sarvajñatā ca kaccid bhagavann āsāṃ tisṛṇāṃ sarvajñatānāṃ kleśaprahāṇasya nānātvam asti, asya sāvaśeṣaprahāṇam, asyānavaśeṣaprahāṇam?
bhagavān āha: na subhūte kleśaprahāṇasya nānātvam asti, asti punas tathāgatasya sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇaṃ, na punaḥ śrāvakasya sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan sarvajñatāyām anuprāptāyām aśeṣaprahāṇam asaṃskṛtaṃ bhavati?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann asaṃskṛtasya nānātvam upalabhyate?
bhagavān āha: na subhūte 'saṃskṛtasya nānātvam upalabhyate.
subhūtir āha: yadi nopalabhyate kuta etan nirdiśyate? asya vāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam, asya na vāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam iti.
bhagavān āha: na subhūte vāsanānusaṃdhikleśaprahāṇaṃ, api nu teṣāṃ rāgadoṣamohaprahāṇam asti, kāyavāgvikārās tu pravartante, te tu bālapṛthagjanānām anarthāya pravartante, na tu śrāvakāṇāṃ, te tathāgatasya na santi.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvo mārgaḥ, abhāvo nirvāṇaṃ, tat kutaḥ punar bhagavan nirdiśyate? ayaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yan tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ.
bhagavān āha: na khalu subhūte asaṃskṛtaṃ bhāvayati api tu lokavyavahāraṃ pramāṇīkṛtyocyate na punaḥ paramārthena śakyā prabhāvanā. tat kasya hetoḥ? na hi tatrāsti vākpathaprajñāptir, api tu khalu punar yaiḥ pūrvānto vyavacchinnas teṣāṃ paścimā koṭiprajñāptā.
subhūtir āha: svalakṣaṇaśūnyānāṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ (PSP_5:127) kutaḥ punaḥ purvā koṭiḥ prajñāyate.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, svalakṣaṇaśūnyānāṃ subhūte sarvadharmāṇāṃ pūrvā koṭir na prajñāyate, kutaḥ punaḥ paścimā koṭiḥ prajñāyate, nedaṃ sthānaṃ vidyate, api tu khalu punaḥ subhūte ye te sattvāḥ svalakṣaṇaśūnyān dharmān na jānanti, teṣām evaṃ nirdiṣṭam iyaṃ pūrvā koṭir iyaṃ paścimā koṭir, na punaḥ svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu pūrvā koṭir na paścimā koṭir upalabhyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu caran na kvacid abhiniviśate 'dhyātmikeṣu vā bāhyeṣu vā saṃskṛteṣu vāsaṃskṛteṣu vā śrāvakadharmeṣu vā pratyekabuddhadharmeṣu vā.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: prajñāpāramitā prajñāpāramiteti bhagavann ucyate, kenārthena prajñāpāramitety ucyate?
bhagavān āha: paramapāramitaiṣā subhūte sarvadharmāṇām agamanārthena prajñāpāramitety ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte etayā prajñāpāramitayā sarvaśrāvakapratyekabuddhā bodhisattvāś ca mahāsattvās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ pāraṅgatās tenārthena prajñāpāramitety ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte paramārthena yo 'rthaḥ sarvadharmāṇām abhinnaḥ, sa iha prajñāpāramitāyāṃ tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ, sarvadharmeṣu pāro nopalabdhas tenārthenocyate prajñāpāramitā. iti mārgasaṃmohavikalpaḥ
api tu khalu punaḥ subhūte prajñāpāramitāyāṃ tathatāntargatā, bhūtakoṭir antargatā, dharmadhātur antargataḥ tenocyate prajñāpāramiteti. api tu khalu punaḥ subhūte neyaṃ prajñāpāramitā kenacid dharmeṇa saṃyuktā vā visaṃyuktā vā sanidarśanā vānidarśanā vā sapratighā vāpratighā vā. tat kasya hetoḥ? tathā hīyaṃ prajñāpāramitārūpānidarśanāpratighaikalakṣaṇā yad utālakṣaṇatvāt.
iti tathatādiṣu saṃyogaviyogasaṃmohavikalpaḥ
api tu khalu punaḥ subhūte iyaṃ prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ cārikā sarvapratibhānānāṃ sarvālokānām anācchedyeyaṃ subhūte prajñāpāramitā māreṇa vā mārakāyikābhir devatābhiḥ śrāvakapratyekabuddha (PSP_5:128) yānikair vā pudgalair, yāvan na kenacid anyatīrthikaiḥ pratyamitrair vā iyaṃ prajñāpāramitā śakyā cchettuṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. tat kasya hetoḥ? tathā hi te 'tra prajñāpāramitāyāṃ nopalabhyante sarva evaivaṃ khalu punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām arthe caritavyam. ity asamatvasaṃmohavikalpaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattveneha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām arthe caritavyam anityārthe caritavyaṃ, duḥkhārthe caritavyam, anātmārthe caritavyaṃ, śāntārthe caritavyaṃ, duḥkhajñānārthe caritavyaṃ, samudayajñānārthe caritavyaṃ, nirodhajñānārthe caritavyaṃ, mārgajñatārthe caritavyaṃ, duḥkhaparijñatārthe samudayaprahāṇārthe nirodhasākṣātkriyārthe mārgajñatārthe anvayajñānārthe caritavyaṃ, dharmajñatārthe 'saṃvṛttijñānārthe parijayajñānārthe yathārutajñānārthe caritavyam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām arthe caritavyam. iti duḥkhādiṣu saṃmohavikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām arthaś cānarthaś ca nopalabhyate, tat kathaṃ bodhisattvena mahāsattveneha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām arthe caritavyam?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena gambhīre 'rthe prajñāpāramitārthe carataivaṃ caritavyaṃ, rāgo me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, dveṣo me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, moho me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, mithyādṛṣṭir me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, dṛṣṭigato me 'rtho 'nartha iti na caritavyam, idaṃ dṛṣṭigato me 'rtho 'nartha iti na caritavyam. tat kasya hetoḥ? na hi rāgadveṣamohānāṃ tathatā kasyacid artham anarthaṃ karoti, na dṛṣṭigatānāṃ tathatā kasyacid artham anarthaṃ karoti. rūpaṃ me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, evaṃ skandhadhātvāyatanāni me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, pratītyasamutpādo me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, pratītyasamutpādāṅgāni me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, pāramitā me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, śūnyatāmukhāni me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, bodhipakṣyā me dharmā artho 'nartha iti na caritavyaṃ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni (PSP_5:129) me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, śūnyatānimittāpraṇihitāni me 'rtho 'nartha iti na caritavyam, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido me 'rtho 'nartha iti na caritavyam, āveṇikābuddhadharmā me 'rtho 'nartha iti na caritavyam, anuttarā me samyaksaṃbodhir artho 'nartha iti na caritavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tathāgatenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya na kaścid dharma upalabdho yo 'rthaṃ vā kuryād anarthaṃ vā kuryād, api nu khalu punaḥ subhūte utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā sā naiva kasyacid arthaṃ vā karoty anarthaṃ vā, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenārthānartho varjayitvā prajñāpāramitāyāṃ caritavyam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kena kāraṇena bhagavan prajñāpāramitā nānarthakarī nārthakarī?
bhagavān āha: tathā hi subhūte saṃskṛtadharmāṇām asaṃskṛtadharmāṇām akāraṇaṃ prajñāpāramitā, tena kāraṇena prajñāpāramitā na kasyacid arthaṃ vā karoty anarthaṃ vā.
subhūtir āha: punar bhagavann asaṃskṛto 'rthaḥ sarvāryāṇāṃ buddhānāṃ buddhaśrāvakāṇāṃ vā.
bhagavān āha: asaṃskṛto 'rthaḥ sarvāryāṇāṃ buddhānāṃ buddhaśrāvakāṇāṃ ca, pratyupasthito na punar apakāreṇa vopakāreṇa vā, tadyathāpi nāma subhūte ākāśasya tathatā na kasyacid apakāreṇa vopakāreṇa vā pratyupasthitā, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā na kasyacid dharmasyāpakāreṇa vopakāreṇa vā pratyupasthitā.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'saṃskṛtāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: iha punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'saṃskṛtāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati, na punar dvayayogena. iti kleśaprakṛtisaṃmohavikalpaḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann advayadharmo 'dvayadharmam anuprāpnoti?

bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan dvayadharmo 'dvayadharmam anuprāpnoti?
(PSP_5:130)
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: katham idānīṃ bhagavann anuprāpyate?
bhagavān āha: yathā nādvayo na dvayo dharma upalabhyate.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan nādvayo na dvayo dharma upalabhyate?
bhagavān āha: anupalambhaṃ prati na rūpam anupalambhena prāpnoti, na vedanān na saṃjñān na saṃskārān, na vijñānam anupalambhena prāpnoti. iti dvayābhāvasaṃmohavikalpaḥ
ity ukto navavidho dvitīyo grāhakavikalpaḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā duṣkarakārakā bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau prasthitā na ca nāmasattva upalabhyate na sattvaprajñāptis, teṣāṃ ca sattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhum abhisaṃprasthitāḥ. tadyathāpi nāma bhagavan kaścid eva puruṣa ākāśe apratiṣṭhāne stambam icched dhāpayitum, evam eva bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānāṃ kṛtenecchet sarvākārajñatām anuprāptum.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvā ye sattvānāṃ kṛtaśaḥ sarvākārajñatārtham abhipratiṣṭhante, tāñ ca sarvākārajñatām anubudhya sarvasattvān saṃsārāt parimocayiṣyanti. iti sarvākārajñatāyā abhāvālambanajñānam
tadyathāpi nāma subhūte puruṣaḥ stambam icched vāpanāya sa ca puruṣas tasya stambasya na mūlaṃ jānīyād na śākhāṃ na tvacchedaṃ na pattraṃ na palāśaṃ na puṣpaṃ jānīyāt, sa tasya stambasya kāṇḍaṃ vāpayeta vāpayitvā kālena kālaṃ gopāyatodakaṃ dadyād arthaṃ tasya tat kāṇḍam anupūrveṇa śākhāsaṃpannañ ca bhavet, pattrasaṃpannañ ca bhavet, puṣpasaṃpannañ ca bhavet, phalasaṃpannañ ca bhavet, sa tasya stambasya pattrāṇy anubhuñjīt, puṣpāṇi ca phalāni cānubhuñjīta. evam eva subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvasattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhum abhisaṃprasthitā anupūrveṇa ṣaṭsu pāramitāsu carantaḥ sarvākārajñatām anuprāpsyanti, tataḥ sarvasattvānāṃ pattrapuṣpaphalopajīvyā bhavanti. tatredaṃ subhūte pattraṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad āgamya sattvās tribhyo 'pāyebhyaḥ parimucyante. tatredaṃ puṣpaṃ yad āgamya kṣatriyamahāśālakuleṣu brāhmaṇamahāśālakuleṣu gṛhapatimahāśālakuleṣu (PSP_5:131) vā cāturmahārājakāyikeṣu deveṣūpapadyante trayastriṃśeṣu yāmeṣu tuṣiteṣu nirmāṇaratisu paranirmitavaśavartiṣu brahmapārṣadyeṣu yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣu upapadyante. tatredaṃ phalaṃ yad āgamya sattvāḥ srotaāpattiphale pratiṣṭhante, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhante, 'nāgāmiphale pratiṣṭhante, arhattve pratiṣṭhante, pratyekabodhau pratiṣṭhante, tad eva ca phalam āgamya sattvāḥ sarvākārajñatam anuprāpnuvanti, sarvasattvānāṃ phalaśālino bhavanti, tatra ye dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayanti te sarve 'nupūrveṇa tribhir yānaiḥ parinirvānti, yad uta śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā, anuttarām api samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante, na ca tatra sattvaḥ prajñāyate, na ca sattvaprajñāptis te ca sattvā ātmagrāhataḥ parimocyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, na ceha kaścit sattvo vā sattvaprajñāptir vopalabhyate, yeṣāṃ sattvānām ahaṃkṛte na sarvākārajñatām anuprāpsyāmīti.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: tathāgata eva bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya sarvanarakā ucchidyante, sarvatiryagyonayaḥ sarvayamalokā ucchidyante, sarvākṣaṇāḥ sarvadāridrāṇy ucchidyante, sarvahīnagataya ucchidyante, sarvakāmadhātur ucchidyante, sarvo rūpadhātur ucchidyante, sarva ārūpyadhātur ucchidyante.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, tathāgata evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye nābhipratiṣṭhet, nātītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā nābhisaṃbhotsyante nābhisaṃbudhyante. na pratyekabuddhānāṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati, nārhatāṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati, nānāgāmināṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati, na sakṛdāgāmināṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati, srotaāpannānāṃ loke prādurbhāvo na bhaviṣyati. na sarvanarakā ucchetsyante, na sarvatiryagyonayo na sarvayamalokā ucchetsyanti, na sarvākṣaṇā na sarvadāridrāṇy ucchetsyanti, na sarvahīnagatayo na kāmadhātur na rūpadhātur nārūpyadhātur ucchetsyati. api tu khalu punar bhagavan yāvat tathāgata eva bodhisattvo mahāsattvo (PSP_5:132) veditavyaḥ.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, tathāgata eva bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? yayaiva hi subhūte tathatayā tathāgataḥ prajñapyate, tayaiva tathatayā sarvāryāḥ prajñapyante, tayaiva tathatayā rūpaṃ prajñapyate, tayaiva tathatayā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ prajñapyante, tayaiva tathatayā vijñānaṃ prajñapyate, tayaiva tathatayā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca prajñapyante, evaṃ yāvat tayaiva tathatayā saṃskṛto dhātur asaṃskṛtaś ca dhātuḥ prajñapyate, tayaiva tathatayā sarvasattvatathatā tathāgatatathatā ca prajñapyate, tathāgatatathatāyāṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati, tasmāt tathāgatas tathāgata ity ucyate, anena subhūte paryāyeṇa bodhisattvo mahāsattvas tathāgata eva veditavyaḥ tathatāṃ pramāṇīkṛtya. evaṃ khalu subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām indriyakuśalo bhaviṣyatīndriyaparāparakauśalyam anuprāpsyati, sarvasattvānāṃ karmasvakatāṃ jñāsyati, sarvasattvānāṃ karmasvakatāṃ jñātvā praṇidhijñānaṃ paripūrayiṣyati, praṇidhijñānaṃ paripūrya triṣv andhasu jñānaṃ viśodhayiṣyati, triṣv andhasu jñānaṃ viśodhya bodhisattvacaryā caran sattvānām arthaṃ kariṣyati, sattvānām arthaṃ kṛtvā buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sarvākārajñatām anuprāpsyati, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayiṣyati, dharmacakraṃ pravartya sattvās triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayiṣyati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpyānupadhiśese nirvāṇadhātau parinirvāpayiṣyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvaguṇānuśaṃsā saṃpaśyamānenātmanaś ca parasya cānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayitavyam.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: namaskaraṇīyā bhagavan bodhisattvā mahāsattvāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ caranti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi, namaskaraṇīyās te subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ caranti.
iti yathoktabhāvanāmārgajñatālambanavataḥ sarvaguṇasaṃpadaḥ
subhūtir āha: kiyat sa bhagavan prathamacittotpādiko bodhisattvo mahāsattvaḥ puṇyaṃ prasavati, yaḥ sarvasattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ (PSP_5:133) samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmaḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yāvantaḥ subhūte sāhasre lokadhātau sattvās tān sarvān kvacid eva śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pratiṣṭhāpayed, api nu sa sattvo bahupuṇyaṃ prasavet?
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata, aprameyaṃ bhagavann aprameyaṃ sugata.

bhagavān āha: yac ca khalu subhūte sāhasre lokadhātau śrāvakayānikānāṃ sattvānāṃ vā pratyekabuddhayānikānāṃ vā puṇyakriyāvastu, yac ca sāhasre lokadhātau sattvānāṃ śrāvakapratyekabuddhabhūmipratiṣṭhāpanapuṇyakriyāvastu, tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya puṇyakriyāvastunaḥ śatatamīm api kalān nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭītamīm api koṭīśatataraīm api koṭīsahasratamīm api kotīśatasahasratamīm api koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tat kasya hetoḥ? bodhisattvaprasūtā hi śrāvakapratyekabuddhayānikā, na punaḥ śrāvakapratyekabuddhaprasūto bodhisattvo mahāsattvaḥ. evaṃ yāvat trisāhasramahāsāhasre lokadhātau śrāvakayānikānāṃ sattvānāṃ vā pratyekabuddhayānikānāṃ vā puṇyakriyāvastu, yac ca trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvānāṃ śrāvakapratyekabuddhapratiṣṭhāpanapuṇyakriyāvastu, tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya puṇyakriyāvastunaḥ śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat kotīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tat kasya hetoḥ? bodhisattvaprasūtā hi śrāvakapratyekabuddhayānikā, na punaḥ śrāvakapratyekabuddhaprasūto bodhisattvo mahāsattvaḥ. tiṣṭhantu śrāvakapratyekabuddhabhūmipratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramāhāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve śuklavidarśanābhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti; tiṣṭhantu śuklavidarśanābhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve gotrabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu gotrabhūmau (PSP_5:134) pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsahasre lokadhātau sattvās te sarve 'ṣṭamakabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya puṇyaskandhasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutasatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu 'ṣṭamakabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve darśanabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu darśanabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve tanubhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti: tiṣṭhantu tanubhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve vītarāgabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu vītarāgabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve kṛtāvibhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu kṛtāvibhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve pratyekabuddhabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat kotīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu pratyekabuddhabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve bodhisattvaniyāmāvakrāntau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tad bodhisattvapratipannakasya puṇyasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭḥantu bodhisattvaniyāmāvakrāntau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye (PSP_5:135) trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve bodhisattvapratipannakā bhaveyus, teṣāṃ yat puṇyaṃ tat tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. ity ānantaryasamādhiḥ
subhūtir āha: prathamacittotpādikena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena kiṃ manasikartavyam?
bhagavān āha: prathamacittotpādikena subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatā manasikartavyā.
iti sarvākārajñatālakṣaṇabuddhatvam
subhūtir āha: sarvākārajñatā kiṃ bhagavann abhāvasvabhāvā? sarvākārajñatāyāś ca bhagavan kim ārambaṇam? kim ādhipateyaṃ? kim ākāraṃ? kiṃ lakṣaṇam?
bhagavān āha: sarvākārajñatā subhūte abhāvasvabhāvālakṣaṇānimittānābhogānābhāsānutpādā, yat punaḥ subhūtir evam āha, sarvākārajñatāyāḥ kim ārambaṇaṃ, kim ādhipateyaṃ, kim ākāraṃ, kiṃ lakṣaṇam iti. sarvākārajñatāyāḥ subhūte abhāva ārambaṇaṃ, smṛtir adhipatiḥ, śānta ākāro, 'lakṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ, sarvākārajñatāyāḥ subhūte idam ārambaṇam ayam adhipatir ayam ākāra idaṃ lakṣaṇam.
iti sarvākārajñatāyām ālambanādhipatyākārā
ity ukta ānantaryasamādhiḥ
kiṃ punar bhagavan sarvākārajñataivābhāvaḥ? utāho rūpam apy abhāvaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam apy abhāvaḥ? skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vābhāvaḥ? evam adhyātmikā vā bāhyā dharmā abhāvaḥ? catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgo mārgaḥ śūnyatāsamādhiḥ, animittasamādhiḥ, apraṇihitasamādhiḥ, aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ mahāmaitrī mahākaruṇā mahāmuditā mahopekṣā prathamā abhijñā dvitīyā abhijñā tṛtīyā abhijñā caturthy abhijñā pañcamy abhijñā ṣaṣṭhy abhijñā saṃskṛto dhātur asaṃskṛto dhātur abhāvaḥ?
(PSP_5:136)

bhagavān āha: sarvākārajñatāpi subhūte abhāvo, rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam api subhūte abhāvaḥ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā pratītyasamutpādāṅgāni vā abhāvaḥ, evam adhyātmikā bāhyāś ca dharmāḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgalmārgā apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitāryasatyābhijñāḥ sarvapāramitāḥ, sarvaśūnyatā daśabalavaiśāradyapratisaṃvida āveṇikabuddhadharmā api subhūte abhāvaḥ, mahāmaitrī mahākaruṇā mahāmuditā mahopekṣā abhāvaḥ, saṃskṛto dhātur asaṃskṛto dhātur abhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tasyāḥ sarvākārajñatāyāḥ svabhāvo nāsti, yasya khalu punaḥ subhūte svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvākārajñatāyāḥ svabhāvo nāsti?
bhagavān āha: nāsti subhūte sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, yasya subhūte sāṃyogikaḥ svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. anena subhūte paryāyeṇābhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. ity ālambanopapattau vipratipattiḥ
api tu khalu punaḥ subhūte tathatāvitathatānanyatathatābhūtakoṭisvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, dharmatādharmadhātudharmasthititādharmaniyāmatāsvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, anenāpi subhūte paryāyeṇa evaṃ veditavyam abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, katamenopāyakauśalyena samanvāgataḥ prathamacittotpādiko bodhisattvo mahhāsattvo dānapāramitāyāṃ carati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati? śīlapāramitāyāṃ carati, kṣāntipāramitāyāṃ carati, vīryapāramitāyāṃ carati, dhyānapāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāyāṃ carati, prathame dhyāne carati, dvitīye dhyāne carati, tṛtīye dhyāne carati, caturthe dhyāne carati, maitryāṃ karuṇāyāṃ muditāyām upekṣāyām ākāśānantyāyatanasamāpattau vijñānānantyāyatanasamāpattāv ākiṃcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau caraty, adhyātmaśūnyatāyāṃ bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūunyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, smṛtyupasthāna samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carati, āryasatyeṣu śūnyatāsamādhāv animittasamādhāv apraṇihitasamādhāv (PSP_5:137) aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu dhāraṇīmukheṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikabuddhadharmeṣu sarvākārajñatāyāṃ carati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati?
bhagavān āha: etad eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyaṃ veditavyaṃ yad abhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣu parijayaṃ karoti, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati, tac ca buddhakṣetraṃ tāṃś ca sattvān abhāvasvabhāvān jānāti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran bodhimārge parijayaṃ karoti, śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhimārge parijayaṃ karoti, adhyātmaśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran bodhimārge parijayaṃ karoty, āryasatyeṣu caran śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau caran maitrīkaraṇāmuditopekṣāsu caran bodhimārge parijayaṃ karoti, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu caran bodhimārge parijayaṃ karoti, taṃ ca bodhimārgam abhāvasvabhāvaṃ jānāti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran bodhimārge parijayaṃ kurvan, yāvad daśabhis tathāgatabalaiḥ samanvāgato bhavati, caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā sarvākārajñatājñānena ca samanvāgato bhavati, ime subhūte bodhaye mārgāḥ, sa ebhir bodhimārgaiḥ pāramitāḥ paripūrayati, pāramitāḥ paripūrya sarvan tad ekalakṣaṇasamāyuktayā prajñayā sarvākārajñatām anuprāpsyati, tasya tatrāvasthāyāṃ sarvavāsanānusaṃdhikleśāḥ prahāsyante, anutpattikaprahāṇāḥ. ity ālambanasvabhāvādhāraṇavipratipattiḥ
sa buddhacakṣuṣā trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ vyavalokya bhāvam api nopalabhate prāg evābhāvam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam abhāvasvabhāvaiḥ sarvadharmair idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyaṃ, yad bhāva iti nopalabhyate prāg evābhāva iti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti, sa tad dānam abhāva iti saṃjānīte, pratigrāhakam apy abhāva iti saṃjānīte, tam api bodhisattvam (PSP_5:138) abhāva iti saṃjanīte. evaṃ śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran, prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tām api prajñāpāramitām abhāva iti saṃjānīte, yeṣāṃ prajñā bhāvyate tān apy abhāva iti saṃjānīte, yo 'pi bhāvayati tam apy abhāva iti saṃjānīte. evam adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carann apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carann abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caran, sarvākārajñatāyāṃ caraṃs tām apy abhāva iti saṃjānīte, yo 'py abhisaṃbudhyate tam apy abhāva iti saṃjānīte, yenāpy abhisaṃbudhyate tam apy abhāva iti saṃjānīte. tat kasya hetoḥ? yathaiva hīyam abhāvasvabhāvā tathaiva sarvadhrmā abhāvasvabhāvās, te ca buddhair akṛtāḥ śrāvakair akārakāḥ, sarvadharmāḥ kārakarahitāḥ.
subhūtir āha: nanu bhagavan dharmair eva dharmā virahitāḥ?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, dharmair eva subhūte dharmā virahitāḥ.

subhūtir āha: yadi bhagavan dharmair eva dharmā virahitāḥ, kathaṃ bhagavan virahito dharmo virahitaṃ dharmaṃ saṃjānīte bhāvaṃ vā abhāvaṃ vā? na hi bhāvo dharmo bhāvaṃ dharmaṃ saṃjānīte, na hy abhāvo dharmo 'bhāvaṃ dharmaṃ saṃjānīte, na hi bhāvo dharmo 'bhāvaṃ dharmaṃ saṃjānīte, na hy abhāvo dharmo bhāvaṃ dharmaṃ saṃjānīte. evam asaṃjānāneṣu dharmeṣu kuta evaṃ bhavati? bodhisattvasya mahāsattvasya bhāva iti vābhāva iti vā lokasaṃvṛtim upādāya bodhisattvo mahāsattvo bhāva iti vābhāva iti vā nirdiśati, na punaḥ paramārthena.
iti sarvākārajñatājñāne vipratipattiḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anyā lokasaṃvṛtir anyaḥ paramārthaḥ?
bhagavān āha: na subhūte 'nyā lokasaṃvṛtir anyaḥ paramārthaḥ, yaiva lokasaṃvṛtes tathatā saiva paramārthasya tathatā, tān te sattvā evaṃtathatān na jānanti na paśyanti, teṣām arthāya lokasaṃvṛtyā nirdiśyate bhāva iti vābhāva iti vā. api tu khalu punaḥ subhūte ya ete sattvāḥ pañcabhiḥ skandhair bhāvasaṃjñino abhāva iti na jānanti, (PSP_5:139) abhāvasaṃjñino bhāva iti na jānanti, teṣām arthāyaivaṃ nirdiśyate dharmāṇāṃ prabhedatām upādāya katham api bhāvam abhāvaṃ vā jñāsyanti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. iti satyadvaye vipratipattiḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: bodhisattvacaryā bodhisattvacaryeti bhagavann ucyate kasyaitad adhivacanam?
bhagavān āha: bodhisattvacaryeti subhūte bodhaye caryaiṣā bodhicārikā tasmād bodhisattvacaryety ucyate.
subhūtir āha: kva sā bhagavan bodhisattvasya mahāsavasya bodhisattvacaryā?
bhagavān āha: rūpaṃ śūnyam iti carati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ śūnyam iti carati, evaṃ skandhadhātvāyatanāni śūnyānīti carati, pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca śūnyānīti carati, evam ādhyātmikabāhyair āyatanair dānapāramitāyāṃ carati, śīlapāramitāyāṃ carati, kṣāntipāramitāyāṃ carati, vīryapāramitāyāṃ carati, dhyānapāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāyāṃ carati, adhyātmaśūnyatāyāṃ carati, bahirdhāsūnyatāyāṃ carati, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ carati, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, prathame dhyāne carati, dvitīye dhyāne carati, tṛtīye dhyāne carati, caturthe dhyāne carati, maitrīkaruṇāmuditopekṣāyāṃ carati, ākāśānantyāyatanasamāpattau vijñānānantyāyatanasamāpattāv ākiṃcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau carati, caturṣu smṛtyupasthāneṣu carati, caturṣu samyakprahāneṣu carati, caturṣv ṛddhipādeṣu carati, pañcasv indriyeṣu carati, pañcasu baleṣu carati, saptasu bodhyaṅgeṣu carati, āryāṣṭāṅgamārgeṣu carati, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau caraty, aṣṭasu vimokṣeṣu carati, navānupūrvavihārasamāpattiṣu carati, caturṣv āryasatyeṣu carati, daśasu tathāgatabaleṣu carati, caturṣu vaiśāradyeṣu carati, catasṛṣu pratisaṃvitsu carati, aṣṭādaśasv āveṇikābuddhadharmeṣu carati, pañcasv abhijñāsu carati, sarvasamādhiṣu carati, sarvadhāraṇīmukheṣu carati, buddhakṣetraṃ pariśodhanāya carati, sattvaparipācanāya carati, pratibhāneṣu carati, akṣarābhinirhāraḥ śūnya iti carati, akṣarapraveśaḥ śūnya iti carati, anakṣarapraveśaḥ śūnya iti carati, śūkṣmapraveśeṣu carati, dhāraṇyāṃ carati, saṃskṛtadhātau carati, asaṃskṛtadhātau (PSP_5:140) carati, evam atra carati yathā bodhim advayī karoti na dvaidhī karoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhaye carati. iti prayoge vipratipattiḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: buddho buddha iti bhagavann ucyate, kasyaitad adhivacanaṃ buddha iti?
bhagavān āha: bhūtārtho buddha ity ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte bhūtā asya dharmā abhisaṃbuddhās tasmād buddha ity ucyate, bhūto 'syārthaḥ pratividdhas tasmād buddha ity ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte sarvadharmā yathāvadabhisaṃbuddhās tasmād buddha ity ucyate. iti buddharatne vipratipattiḥ
subhūtir āha: bodhir iti bhagavan kasyaitad adhivacanam?
bhagavān āha: bodhir iti subhūte śūnyatāyā etad adhivacanaṃ, tathatāyā etad adhivacanaṃ, dharmatāyā etad adhivacanaṃ, bhūtakoṭer etad adhivacanaṃ, dharmadhātor etad adhivacanam. api tu khalu punaḥ subhūte nāmadheyamātram etad bodhir iti. api tu khalu punaḥ subhūte abhedārtho bodhyarthaḥ. api tu khalu punaḥ subhūte bodhis tathatāvitathatānanyatathatānanyathībhāvas tasmād bodhir ity ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte nāmanimittamātram etad bodhir iti tasmād bodhir ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte buddhānām eva bhagavatām eṣā bodhis tasmād bodhir ity ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte buddhair eṣā bhagavadbhir abhisaṃbuddhās tasmād bodhir ity ucyate. iti dharmaratne vipratipattiḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo bhagavan bodhisattvo mahāsattva imā yair bodhaye carati, sa kiṃ ṣaṭsu pāramitāsu carati, saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu carati, sarvaśūnyatāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu caraty, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu carati, sarvākārajñatāyāṃ carati, kasya dharmasyāgame vā caraty apagame vā hānau vā vṛddhau vā utpādāya vā nirodhāya vā saṃkleśāya vyavadānāya vā?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva imā yair bodhaye carati, sa na ṣaṭsu pāramitāsu carati, na saptatriṃśatsu bodhipakṣeṣu dharmeṣu carati, na sarvaśūnyatāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu (PSP_5:141) carati, na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu carati, na sarvākārajñatāyāṃ carati, na kasyacid dharmasyāgame vā caraty apagame vā hānau vā vṛddhau vā utpādāya vā nirodhāya vā saṃkleśāya vyavadānāya vā. na hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhiḥ prajñāpāramitāyāṃ carata ārambaṇayogena pratyupasthitā ācaye vā apacaye vā hānau vā vṛddhau vā utpādāya vā nirodhāya vā saṃkleśāya vā vyavadānāya vā pratyupasthitā.

subhūtir āha: yadi bhagavan bodhisattvasya mahyāsattvasya bodhir na kasyacid dharmasyārambaṇayogena pratyupasthitā, tat katham idānīṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānapāramitāṃ parigṛhṇāti, śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti, kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti, vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti, dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti, prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti, adhyātmaśūnyatāyāṃ carati, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carati, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukheṣu caraty, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu carati, mahākaruṇāyāṃ carati, daśasu bodhisattvabhūmiṣu carati, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dvayena bodhisattvacarir, na hi bodhisattvo mahāsattvo dvayena dānapāramitāyāṃ carati, śīlapāramitāyāṃ carati, kṣāntipāramitāyāṃ carati, vīryapāramitāyāṃ carati, dhyānapāramitāyāṃ carati, na dvayena prajñāpāramitāyāṃ carati, na dvayenādhyātmaśūnyatāyāṃ carati, bahirdhāśūnyatāyāṃ carati, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ carati, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, na dvayena smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carati, na dvayenāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, na dvayena śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carati, na dvayenābhjñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu carati, na dvayena sarvākārajñatāyāṃ carati.
subhūtir āha: yadi bhagavan dānapāramitāyāṃ na dvayena caraty, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ na dvayena carati, sarvaśūnyatā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇa dhyānārūpya vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇimukheṣu (PSP_5:142) na dvayena carati, śūnyatānimittāpraṇihitābbhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu na dvayena carati, sarvākārajñatāyāṃ na dvayena carati, tat katham idānīṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ kuśalamūlair vivardhate prathamacittotpādam upādāya yāvat paścimakaś cittotpādaḥ kuśalamūlair vivardhate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: ye subhūte dvayena caranti na te vivardhante kuśalamūlair dharmaiḥ. tat kasya hetoḥ? dvaye niśritya hi subhūte sarvabālapṛthagjanās te na vivardhate kuśalamūlair dharmair, bodhisattvo mahāsattvaḥ punar advayena carati tena prathamacittotpādam upādāya kuśalamūlair dharmair vivardhate, yāvat paścimakaś cittotpādaḥ kuśalamūlair dharmair vivardhate. tenānavamardanīyo bhavati sadevamānuṣāsureṇa lokena, yair akuśalair dharmair avamarditaḥ samānaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vāpated ity ebhiś cānyaiś cākuśalair dharmaiḥ saṃhriyamāṇo dānapāramitāyāṃ caran na kuśalair dharmair vivardhate, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ, prajñāpāramitāyāṃ caran na kuśalair dharmair vivardhate, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caran na kuśalair dharmair vivardhate, adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran na kuśalair dharmair vivardhate, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran na kuśalair dharmair vivardhate, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caran na kuśalair dharmair vivardhate, sarvākārajñatāyāṃ caran na kuśalair dharmair vivardhate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kuśalamūlānāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kuśalamūlānāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nāpy akuśalamūlānāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nāparyupāsya budddhān bhagavataḥ, nāparipūrya kuśalamūlāni, kalyāṇamitrair aparigṛhīto bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāptum.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan paryupāsya buddhān bhagavataḥ kuśalamulāni (PSP_5:143) paripūrya kalyāṇamitraparigṛhīto bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān paryupāste, yaṃ ca te buddhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇam itivṛttakaṃ jātakaṃ saṃgrahavaipulyādbhutadharmāvadānopadeśāṃs tān sarvān udgṛhṇāty udgṛhya kāyena vācā suparijitān kṛtvā manasā tatprekṣitān karoti, dṛṣṭyā supratividdhān karoti, dhāraṇīṃ pratilabhate, dhāraṇyāṃ pratilabdhāyāṃ pratisaṃvid utpādayati, pratisaṃvidbhir utpāditābhis tasya jātivyativṛttasyāpi te dharmā na jātu vipraṇasyanti yāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti, tatra tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ kuṣalamūlāny avaropayati, taiś ca kuśalamūlaiḥ parigṛhīto na jātv apāyair vākṣaṇair votpadyate, taiś ca kuśalair āśayapariśuddhiṃ parigṛhṇāti, yayā āśayapariśuddhyā buddhakṣetraṃ pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati, taiś ca kuśalamūlaiḥ parigṛhītaḥ kalyāṇamitraiś ca na jātu virahito bhavati buddhair bhagavadbhir bodhisattvair mahāsattvaiḥ śrāvakaiś ca ye buddhayānasya varṇaṃ bhāṣante, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā buddhā bhagavantaḥ paryupāsitavyāḥ, kuśalamūlaṃ ca parigṛhītavyaṃ, kalyāṇamitrāṇi ca sevitavyāni.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yaḥ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo nāpi buddhān bhagavataḥ paryupāste, nāpi kuśalamūlāni paripūrayet, nāpi kalyāṇamitraparigṛhīto bhavet, mā haiva bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuyāt.

bhagavān āha: na khalu subhūte buddhān bhagavato 'paryupāsyānavaropitakuśalamūlaḥ kalyāṇamitrair aparigṛhītaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuyāt. tat kasya hetoḥ? buddhān eva tāvad bhagavataḥ paryupāsya kuśalamūlāny avaropya kalyāṇamitrāṇi ca sevitvā bhajitvā paryupāsyaivaṃ kuśalamūlasamanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāptum asamarthaḥ prāg eva buddhān bhagavato 'paryupāsya kuśalamūlāny anavaropya kalyāṇamitrair aparigṛhītaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti nedaṃ sthānaṃ vidyate, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena (PSP_5:144) buddhā bhagavantaḥ paryupāsitavyāḥ, kuśalamulāni cāvaropitavyāni kalyāṇamitrāṇi ca sevitavyāni bhaktavyāni paryupāsitavyāni.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan bodhisattvo mahāsattvo buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāsya kuśalamūlāni cāvaropya kalyāṇamitrāṇi ca sevitvā bhaktvā paryupāsya sarvākārajñatām anuprāpnuyāt?
bhagavān āha: upāyakauśalyavirahitatvāt, ye nopāyena śruto bhavati teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāt sadharmas tāni ca kuśalamūlāni nāvaropitāni tāni ca kalyāṇamitrāṇi sevitāni bhaktitāni paryupāsitāni yāny asyopāyam upadiśanti tena virahitatvāt.
iti saṃgharatne vipratipattiḥ
subhūtir āha: katamad bhagavann upāyakauśalyaṃ, yenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caran sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dānaṃ dadāti buddhebhyo bhagavadbhyaḥ pratyekabuddhebhyo vā, sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ samanvāgato na cāsya dānasaṃjñā bhavati, na pratigrāhakasaṃjñā, na dānapatisaṃjñā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, kuśalair dharmair vivardhamāno dānapāramitāyāṃ carati, dānapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca dānaphalam upajīvati yad dānaphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā dānapāramitāyāṃ carati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ śīlaṃ rakṣati, tasya naiva rāge cittaṃ patati na doṣe na mohe nānuśaye na paryutthāne patati, nānyeṣv akuśaleṣu dharmeṣu patati, ye bodhaye paripanthakās tadyathā mātsaryacittaṃ vā dauḥśīlyacittaṃ vā kṣubdhacittaṃ vā kauśīdyacittaṃ vā hīnacittaṃ vā bhrāntacittaṃ (PSP_5:145) vā dauṣprajñacittaṃ vā mānātimāno 'dhimāno 'smimānaḥ śrāvakapratyekabuddhacittaṃ vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāñ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, kuśalair dharmair vivardhamānaḥ śīlapāramitāyāṃ carati, sa śīlapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca śīlaphalam upajīvati yac chīlaphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā śīlapāramitāyāṃ carati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārais tāṃ kṣāntiṃ bhāvayati, sa svakeṣv api prāṇeṣu vyavaropyamāneṣu na pratidahyate, na pratikruṣyati na vyāpādopanāham upanahyati, sa jīvitād vyaparopyamāno 'pi sarvasve vāpahriyamāṇe dāre vākṛṣyamāṇe mṛṣāvāda ucyamānaḥ piśunaṃ paruṣaṃ saṃbhinnaṃ vocyamāna ākruṣyamāṇo vā tāḍyamāno vā cchidyamāno vā na kṣubhyati sattvānām eva hitam utpādayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, sa dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiñcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate sa kuśalair dharmair vivardhamānaḥ kṣāntipāramitāyāṃ carati, sa kṣāntipāramitāyāṃ caran sarvasattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca kṣāntiphalam upajīvati yat kṣāntiphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā kṣāntipāramitāyāṃ carati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair vīryam ārabhate, dṛḍhasaṃnāho dṛḍhaparākramo na kauśīdyaṃ vā alasacittaṃ votpādayati, sa bodher arthāya duḥkham api na gaṇapatidakṣo 'nalaso 'pi śaktibhir vāryamāṇo manuṣyaduṣkham asuraduḥkhaṃ tiryagyoniduḥkhaṃ narakaduṣkham api na gaṇapatir api śaktibhir vāryamāṇaḥ. tat (PSP_5:146) kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno vīryapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca vīryaphalam upajīvati yad vīryaphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā vīryapāramitāyāṃ carati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dhyānaṃ samāpadyate, cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā na nimittagrāhī bhavati nānuvyañjanagrāhī bhavati, yathāvikaraṇam evaṃ cakṣurindriyeṇāsaṃvarasaṃvṛtaṃ viharantam abhidhyā daurmanasyāḥ pāpakā akuśalā dharmāś cittam anuśraveyuḥ, teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate rakṣati cakṣurindriyam evaṃ śrotreṇa śabdān śrutvā, ghrāṇena gandhān āghrāya, jihvayā rasān āsvādya, kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā, manasā dharmān vijñāya na nimittagrāhī bhavati, nānuvyañjanagrāhī bhavati, yathāvikaraṇam evaṃ manaindriyenāsaṃvarasaṃvṛtaṃ viharantam abhidhyā daurmanasyāḥ pāpakā akuśalā dharmāś cittam anuśraveyuḥ, teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate, rakṣati manaindriyaṃ, sa gacchann api tiṣṭhann api niṣaṇṇo 'pi śayāno 'pi bhāṣamāno 'pi tūṣṇībhūto 'pi samāhitāvasthāṃ na jahāti na vijahāti, sa bhavaty ahastalolo 'pādalolo 'mukharo 'prakīrṇavāg avikṣiptacakṣur avikṣiptendriyo 'nuddhato 'capalo 'rabhaso 'bhrāntakāyo 'bhrāntacittaḥ, śāntakāyaḥ śāntavāk śāntacitto rahasyarahasi vāvikalpiteryāpatho yaiḥ kecid apy annapānaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ saṃtuṣṭaḥ surabhaḥ supoṣyaḥ kalyāṇācāragocaraḥ saṃgaṇikāyā api vivekagocaraḥ lābhe 'lābhe ca sa nirvikāro 'nunnatāvanataḥ sukhe duṣkhe stutau nindāyāṃ yaśasyayaśasi jīvite ca maraṇe ca samo nirvikāro 'nunnatāvanataḥ, śatrau ca mitre ca sādhau cāsādhau ca manaāpavartiny amanaāpavartiny āryeṣu śabdesv anāryeṣu (PSP_5:147) śabdeṣu vivikteṣu vyavakīrṇeṣu ca samo nirvikāro 'nunnatāvanataḥ priyāpriyeṣu rūpeṣv anurodhavirodhāpagaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno dhyānapāramitāyāṃ carati, sa dhyānapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na dhyānaphalam upajīvati yad dhyānaphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā dhyānapāramitāyāṃ carati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na duṣprajño bhavati na parapraṇeyo 'haṃkāramamakāravigataḥ, ātmasattva jīvajantu poṣapuruṣa pudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakavigataś ca bhavati sarvadṛṣṭivigataḥ sarvaśūnyatāvigato nirvikalpo nirvikāraḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, kuśalair dharmair vivardhamānaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, sa prajñāpāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca prajñāphalam upajīvati yat prajñāphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā prajñāpāramitāyāṃ carati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate, dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, caturapramāṇārūpyasamāpattīḥ samāpadyate, prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na ca teṣāṃ vipākaṃ parigṛhṇāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tenopāyakauśalyena samanvāgato bhavati, yenopāyakauśalyena samanvāgatas tāni ca dhyānāny apramāṇārūpyasamāpattīḥ samāpadyamānaḥ sa (PSP_5:148) svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhutān apariniṣpannan anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāñ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāñ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno dhyānāpramāṇārūpyasamāpattīś ca samāpadyate.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran darśanabhāvanāprahātavye 'smin mārge carati, na srotaāpattiphalam anuprāpnoti, na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvam anuprāpnoti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān sarvadharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamānaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu carati, bodhipakṣyeṣu dharmeṣu caran śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramatīyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānutpattikair dharmaiḥ kṣāntiḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann aṣṭavimokṣān samāpadyate, sa navānupūrvavihārasamāpattīś catvāry āryasatyāni bhāvayati, śūnyatānimittāpraṇihitāni ca samāpadyate, na ca srotaāpattiphalam anuprāpnoti, na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvam anuprāpnoti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, sa dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamathatāṃ sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno vimokṣasamādhisamāpattyāryasatyaśūnyatānimittāpraṇihiteṣu carati, sa vimokṣasamādhisamāpattyāryasatyaśūnyatānimittāpraṇihiteṣu caran śrāvakapratyekabuddhabhūmim avakrāmatīyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānutpattikadharmavyākaraṇakṣāntiḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran daśasu tathāgatabaleṣu parijayaṃ karoti, caturṣu vaiśāradyeṣu (PSP_5:149) catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ ca, na ca tāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti, yāvad buddhakṣetraṃ na pariśodhitaṃ bhavati, sarvasattvāś ca na paripācitā bhavanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaṃ śūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāraṃ lakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ caran buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati. evaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: paramabuddhimanto bhagavan bodhisattvā mahāsattvā bhavanti, ya evaṃ gambhīreṣu dharmeṣu caranti, vipākaṃ ca na pratigṛhṇanti.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, paramabuddhimantaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā ya evaṃ gambhīreṣu dharmeṣu caranti, vipākaṃ ca na pratigṛhṇanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ svabhāvato na calanti.

subhūtir āha: kasmāt svabhāvān na calanti?
bhagavān āha: abhāvato na calanti, yat punar āyuṣmān subūtir evam āha katamasmāt svabhāvān na calanti, rūpasya svabhāvato na calanti, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, vijñānasya svabhāvato na calanti, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasvabhāvān na calanti, pratītya samutpādāṅgasvabhāvān na calanti, dānapāramitāyāḥ svabhāvān na calanti, śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ svabhāvān na calanti, adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāḥ svabhāvān na calanti, apramāṇasvabhāvād dhyānārūpyasamāpattisvabhāvāt smṛtyupasthānasvabhāvāt samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgasvabhāvād āryāṣṭāṅgamārgasvabhāvān na calanti, śūnyatānimittāpraṇihitasvabhāvān na calanti, āryasatyasvabhāvād abhijñāsvabhāvād (PSP_5:150) vimokṣasamādhisamāpattidharaṇīmukhasvabhāvān na calanti, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmasvabhāvān na calanti mahāmaitrīmahākaruṇāsvabhāvān na calanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ya eṣa dharmo niḥsvabhāvaḥ so 'bhāvaḥ.
ity upāyakauśale vipratipattiḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: tat kiṃ punar bhagavann abhāvenābhāvaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ punar bhagavan bhāvena bhāvaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ bhagavann abhāvena bhāvaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ bhagavan bhāvenābhāvaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: tan mā haiva bhagavan na prāptir nābhisamayo bhaviṣyati? yadi nābhāvenābhāvasyābhisamayo, na bhāvena bhāvasyābhisamayo, nābhāvena bhāvasyābhisamayo, na bhāvenābhāvasyābhisamayaḥ.
bhagavān āha: asyābhisamayo na punar anena catuḥprakārābhinihāreṇa.
subhūtir āha: katham idānīṃ bhagavann abhisamayaḥ?
bhagavān āha: naivābhāvo na bhāvaḥ, sa tādṛśo 'bhisamayo yatraite prapañcā na saṃvidyante, aprapañco niṣprapañcābhisamayaḥ.
ity abhisamaye vipratipattiḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prapañcaḥ?

bhagavān āha: rūpan nityam anityam iti vā bodhisattvasya mahāsattvasya prapañcaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nityam anityam iti vā prapañcaḥ, rūpaṃ sukhaṃ duḥkham iti vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ sukhaṃ duḥkham iti vā prapañcaḥ, rūpam ātmānātmeti, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam ātmānātmeti prapañcaḥ, rūpaṃ śāntam aśāntam iti vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ śāntam aśāntam iti vā prapañcaḥ, rūpaṃ parijñeyam aparijñeyam iti vā prapañcaḥ, vedanā saṃjñā (PSP_5:151) saṃskārā, vijñānaṃ parijñeyam aparijñeyam iti vā prapañcaḥ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgāni ca nityānityasukhaduṣkhātmānātmaśāntāśāntaparijñeyāparijñeyam iti vā prapañcaḥ. duṣkham āryasatyaṃ parijñeyam iti prapañcaḥ, samudayaḥ prahātavya iti prapañcaḥ, nirodhaḥ sākṣātkartavya iti prapañcaḥ, mārge bhāvayitavya iti prapañcaḥ, catvāri dhyānāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, catvāry apramāṇāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, catasra ārūpyasamāpattayo bhāvayitavyā iti prapañcaḥ, catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, āryāṣṭāṅgamārgo bhāvayitavya iti prapañcaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattayo bhāvayitavyā iti prapañcaḥ, srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvam atikramiṣyāmīti prapañcaḥ, pratyekāṃ bodhim atikramiṣyāmīti prapañcaḥ, daśabodhisattvabhūmiḥ paripūrayiṣyāmīti prapañcaḥ, bodhisattvaniyāmam avakramiṣyāmīti prapañcaḥ, buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmīti prapañcaḥ, sattvān paripācayiṣyāmīti prapañcaḥ, dānapāramitāyāñ cariṣyāmīti prapañcaḥ, śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ, prajñāpāramitāyāṃ cariṣyāmīti prapañcaḥ, adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayiṣyāmīti prapañcaḥ, catvāri vaiśāradyāni daśatathāgatabalāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān utpādayiṣyāmīti prapañcaḥ, sarvākārajñatām anuprāpsyāmīti prapañcaḥ, sarvavāsanānusaṃdhikleśān prahāsyāmīti prapañcaḥ. tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ nityam anityam ity aprapañcan na prapañcayati, sukhaṃ duḥkham iti, ātmānātmeti, śāntam aśāntam iti, parijñeyam aparijñeyam ity aprapañcan na prapañcayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nityam anityam aprapañcan na prapañcayati, sukhaṃ duḥkham ity, ātmānātmeti, śāntam aśāntam iti, parijñeyam aparijñeyam ity aprapañcan na prapañcayati. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāni ca nityam anityam iti, sukhaṃ duḥkham (PSP_5:152) iti, ātmānatmeti, śāntam aśāntam iti, parijñeyam aparijñeyam iti vāprapañcan na prapañcayati. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānitmittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān sarvān aprapañcān na prapañcayati, srotaāpannasakṛdāgāmyanāgāmyarhattvapratyekabuddhabodhim atikramiṣyāmity aprapañcan na prapañcayati. sarvākārajñatām atikramiṣyāmity aprapañcan na prapañcayati. tat kasya hetoḥ? na hi svabhāvaḥ svabhāvaṃ prapañcayati, abhāvo vābhāvaṃ prapañcayati, na hi svabhāvo 'bhāvaṃ vā sthāpayitvā anyat kiñcid upalabhate, yaṃ vā prapañcayet, yatra vā prapañcayet, yena vā prapañcayet. tasmāt tarhi subhūte niṣprapañcaṃ rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, niṣprapañcaṃ vijñānaṃ, niṣprapañcāḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, pratītyasamutpādāṅgāni ca niṣprapañcāni, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣānavānupūrvavihārasamāpattayo niṣprapañcāḥ, śūnyatā nimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido niṣprapañcāḥ, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā niṣprapañcāḥ, daśabodhisattvabhūmayo niṣprapañcāḥ, anuttarā samyaksaṃbodhir niṣprapañcā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena niṣprapañcena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpaṃ niṣprapañcaṃ yāvad vijñānaṃ niḥprapañcaṃ peyālaṃ yāvad bodhir niṣprapañcā?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: nāsti subhūte rūpasya svabhāvo, nāsti vedanāyā nāsti saṃjñāyā nāsti saṃskārāṇāṃ nāsti vijñānasya svabhāvo, nāsti skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ svabhāvo nāsti pāramitānāṃ svabhāvo nāsti śūnyatāmukhānāṃ svabhāvaḥ. evaṃ nāsti bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ svabhāvo nāsti sarvākārajñatāyāḥ svabhāvo, yasya svabhāvaṃ nāsti so 'prapañco 'nena subhūte kāraṇena niṣprapañcaṃ rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, niṣprapañcaṃ vijñānaṃ, niṣprapañcāḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, (PSP_5:153) pratītyasamutpādāṅgāni ca niṣprapañcāni, sarvāḥ pāramitāḥ sarvaśūnyatā bodhipakṣyā dharmā niṣprapañcāḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni niṣprapañcāni, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā niṣprapañcāḥ, daśabodhisattvabhūmayo niṣprapañcāḥ, sarvākārajñatā niṣprapañcā. evaṃ khalu subhūte bodhi sattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvaniyāmam avakrāmati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan na kasyacid dharmasya svabhāva upalabhate, tat katamena mārgeṇa bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvaniyāmam avakrāmati? kiṃ śrāvakamārgeṇa vā pratyekabuddhamārgeṇa vā buddhamārgeṇa vā?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na subhūte śrāvakamārgeṇa vā bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvaniyāmam avakrāmati na pratyekabuddhamārgeṇa vā na buddhamārgeṇa vā. api tu khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgeṣu śikṣitvā bodhisattvaniyāmam avakrāmati, tadyathāpi nāma subhūte arhan sarvamārgeṣu śikṣitvā samyaktvaniyāmam avakrāmati, na ca tāvat phalaṃ prāpnoti, yāvan na phalamārgam utpādayati. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān utpādya bodhisattvaniyāmam avakrāmati, na ca tāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti, yāvan na vajropamaḥ samādhiḥ pratilabdho bhavati, tataḥ sa ekalakṣaṇasamāyuktayā prajñayā sarvākārajñatām anuprāpnoti. iti viparyāse vipratipattiḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān paripūrya bodhisattvaniyāmam avakrāmati, nanu bhagavann anyo 'ṣṭamakasya mārgaḥ, anyaḥ srotaāpannasyānyaḥ sakṛdāgāmitāyāḥ pratipannakasyānyaḥ sakṛdāgāmino 'nyo 'nāgāmitāyāḥ pratipannakasyānyo 'nāgāmino 'nyo 'rhattvapratipannakasyānyo 'rhato mārgaḥ, anyaḥ pratyekabuddhasyānyas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya mārgaḥ? yadi bhagavann anya eva mārgaḥ, tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān paripūrya bodhisattvaniyāmam avakrāmati? (PSP_5:154) yadi bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgāḥ paripurayitavyāḥ, mā khalu bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭamakamārgam utpādyāṣṭamako bhaviṣyati, darśanamārgam utpādya srotaāpanno bhaviṣyati, bhāvanāmārgam utpādya sakṛdāgāmitāyai pratipannakaḥ sakṛdāgāmī bhaviṣyaty, anāgāmitāyai pratipannako anāgāmī bhaviṣyati, arhattvapratipannako 'rhan bhaviṣyati, pratyekabuddhamārgam utpādya pratyekabuddho bhaviṣyaty, asthānaṃ bhagavann anavakāśo yad bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭamakamārgam utpādyāṣṭamakaḥ, syād aṣṭamako bhūtvā bodhisattvaniyāmam avakrāmed iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate, bodhisattvaniyāmam avakrāmya sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate, evaṃ srotaāpattiphalaṃ prāpya sakṛdāgāmiphalaṃ prāpyānāgāmiphalaṃ prāpyārhattvaṃ prāpya pratyekāṃ bodhiṃ prāpya bodhisattvaniyāmam avakrāmed iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate, bodhisattvaniyāmam avakramya sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kathaṃ bhagavan jānīyāma vayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān utpādya bodhisattvaniyāmam avakrāmatiti?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, asthānaṃ subhūte anavakāśo yad bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭamako bhūtvā srotaāpattiphalaṃ prāpya sakṛdāgāmiphalaṃ prāpyānāgāmiphalaṃ prāpyārhattvaṃ prāpya pratyekāṃ bodhiṃ prāpya bodhisattvaniyāmam avakrāmed iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate, bodhisattvaniyāmam avakramya sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann etān mārgān prāpya bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya ṣaṭsu pāramitāsu carann aṣṭau bhūmīr jñānena ca darśanena cātikrāmati. katamā aṣṭa? yad uta śuklavidarśanābhūmir gotrabhūmir aṣṭamakabhūmir darśanabhūmis tanūbhūmir vītarāgabhūmiḥ kṛtāvībhūmiḥ pratyekabuddhabhūmir, ayaṃ bhūminirdeśaḥ. sa imā aṣṭau bhūmīr jñānena darśanena cātikramya mārgajñatayā bodhisattvaniyāmam avakrāmati, bodhisattvaniyāmam avakramya (PSP_5:155) sarvākārajñatājñānena sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yad aṣṭamakasya jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yaṃ srotaāpannasya jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yat sakṛdāgāmino jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yad anāgāmino jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yad arhato jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yat pratyekabuddhasya jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ paripūrya mārgajñatayā bodhisattvaniyāmam avakrāmati, bodhisattvaniyāmam avakramya sarvākārajñatājñānena ca sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahāti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgān paripūryānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhavyā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvasattvānāṃ phalopabhogena bhavitavyam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: ya ime bhagavan mārgā ākhyātāḥ śrāvakamārgaḥ pratyekabuddhamārgo buddhamārgaḥ, eṣāṃ katamo 'yaṃ bhagavan mārgajñatāmārgaḥ?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgākārajñatāviśuddhir utpādayitavyā, tatreyaṃ subhūte sarvadharmā mārgākārajñatāviśuddhiḥ. yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ sarvamārgākārajñatā visuddhir bhavati, te ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni bodhisattvena mahāsattvenābhisaṃboddhavyāni, abhisaṃbudhya pareṣām ākhyātavyāni nirdeśayitavyāni prakāśayitavyāni prajñepayitavyāni prasthāpayitavyāni, vivaritavyāni parebhyo vinayārthāya yathā pare jānīyur iti. tatra bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvarutasaṃketaghoṣāḥ samudānayitavyā uccārayitavyāś ca, yai rutasaṃketaghoṣaiḥ trisāhasre mahāsāhasre lokadhātau vijñāpayati yadidaṃ pratiśrutkopamā jñānena. tad anena subhūte paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgākārajñatā paripūrayitavyā, sarvamārgākārajñatāṃ paripūrya sattvānām āśayo jñātavyaḥ, nairayikānāṃ sattvānāṃ nairayiko mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ tataś ca nairayikamārgān nivārayitavyāḥ, hetuto nivārayitavyāḥ, phalato nivārayitavyāḥ, tiryagyonigatānāṃ (PSP_5:156) sattvānāṃ tiryagmārgo jñātavyo hetur jñātavyo phalaṃ jñātavyaṃ tataś ca tiryagmārgān nivārayitavyāḥ, hetuto nivārayitavyāḥ, phalato nivārayitavyāḥ. evaṃ kiṃnarāṇāṃ mahoragānāṃ nāgānāṃ yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ gandharvāṇām asurāṇāṃ garuḍānāṃ guhyakānāṃ cāraṇānāṃ vidyādharāṇāṃ siddhānāṃ sādhyānāṃ manuṣyāṇāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ, cāturmahārājakānāṃ devānāṃ trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ, brahmapāriṣadyānāṃ devānāṃ brahmapurohitānāṃ mahābrahmāṇo mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyam, ābhāsvarāṇāṃ parīttābhānām apramāṇābhānāṃ parīttaśubhānāṃ apramāṇaśubhānāṃ śubhakṛtsnānām anubhrakānāṃ puṇyaprasavānāṃ bṛhatphalānām asaṃjñisattvānāṃ śuddhāvāsānām aspṛhāṇām atapānāṃ sudṛśānāṃ sudarśanānāṃ akaniṣṭhānāṃ devānāṃ, ākāśānantyāyatanānāṃ devānāṃ vijñānānantyāyatanānām ākiṃcanyāyatanānāṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānāṃ devānāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyam. catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayitavyāni, catvāri samyakprahāṇāni jñātavyāni, catvāra ṛddhipādāḥ jñātavyāḥ, pañcendriyāṇi jñātavyāni, pañcabalāni jñātavyāni, saptabodhyaṅgāni jñātavyāni, āryāṣṭāṅgamārgo jñātavyaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhāni jñātavyāni, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo jñātavyāḥ, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattayo jñātavyāḥ, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni jñātavyāni, pañcābhijñā jñātavyāḥ, daśabodhisattvabhūmayo jñātavyāḥ, daśatathāgatabalāni jñātavyāni, catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā jñātavyāḥ, mahāmaitrī mahākaruṇā jñātavyā. yaiś ca mārgair ye sattvāḥ srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayitavyāḥ tān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, ye sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayitavyāḥ tān sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ye anāgāmiphale pratiṣṭhāpayitavyāḥ tān anāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ye 'rhattve pratiṣṭhāpayitavyās tān arhattve pratiṣṭhāpayati, ye pratyekāyāṃ bodhau pratiṣṭhāpayitavyā tān pratyekāyāṃ bodhau pratiṣṭhāpayati, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayitavyās tān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, iyaṃ subhūte sarvamārgākārajñatā (PSP_5:157) bodhisattvasya mahāsattvasya yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣitvā sattvānām āśayam avatarati, sattvānām āśayam avatīrya tathā dharmaṃ deśayati yathāsya sā dharmadeśanāmoghākṣaṇā bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya puruṣendriye parāparajñānaṃ suvibhaktaṃ suvijñātaṃ ca bhavati, sattvānāṃ gatiṃ cyutim upapattiṃ ca prajānāti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam, atra hi prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ sarvadharmā antargatā, ye kecid bodhipakṣyā dharmā, yatra bodhisattvair mahāsattvaiś caritavyaṃ śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā caritavyam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan ye bodhipakṣyā dharmā yāvad yā bodhiḥ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ, tat kathaṃ bhagavan bodhipakṣyā dharmā bodher āhārikā bhavanti? evaṃ bhagavan na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇā dharmā na kasyacid dharmasyāhārikā vāpahārikā vā, tadyathāpi nāma bhagavann ākāśan na kasyacid dharmasyāhārakaṃ vāpahārakaṃ vā. evam eva bhagavan svalakṣaṇaśūnyā dharmā na kasyacid dharmasyāhārakā vāpahārakā vā.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na subhūte svalakṣaṇaśūnyā dharmāḥ kasyacid dharmasyāhārakā vāpahārakā vā, ye vā subhūte sattvāḥ svalakṣaṇaśūnyān dharmān na jānanti, teṣām arthāyaivaṃ nirdiśyate, ime bodhipakṣyā dharmā bodher āhārakā bhavanti.
iti mārge vipratipattiḥ

api tu khalu subhūte yañ ca rūpaṃ yā ca vedanā yā ca saṃjñā ye ca saṃskārā yac ca vijñānaṃ ye ca skandhā ye ca dhātavo yāni cāyatanāni yaś ca pratītyasamutpādo yāni ca pratītyasamutpādāṅgāni yā ca dānapāramitā yā ca śīlapāramitā yā ca kṣāntipāramitā yā ca vīryapāramitā yā ca dhyānapāramitā yā ca prajñāpāramitā yā cādhyātmaśūnyatā yā ca bahirdhāśūnyatā yā cādhyātmabahirdhāśūnyatā yā ca yāvad abhāvasvabhāva śūnyatā yac ca prathamaṃ dhyānaṃ yac ca dvitīyaṃ dhyānaṃ yac ca tṛtīyaṃ dhyānaṃ yac ca caturthaṃ dhyānaṃ, yac cākāśānantyāyatanaṃ yac ca vijñānānantyāyatanaṃ yac cākiṃcanyāyatanaṃ yac ca naivasaṃjñānā saṃjñāyatanaṃ yā ca mahāmaitrī yā ca mahākaruṇā yā ca mahāmuditā yā ca (PSP_5:158) mahopekṣā ye ca smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā yā ca śūnyatā yac cānimittaṃ yac cāpraṇihitaṃ ye cāṣṭavimokṣā yāś ca navānupūrvavihārasamāpattayo yāni cāryasātyāni yāś cābhijñā ye ca samādhayo yāni ca dhāraṇīmukhāni yāś ca daśabodhisattvabhūmayo yāni ca daśatathāgatabalāni yāni ca catvāri vaiśāradyāni yāś ca catasraḥ pratisaṃvido ye cāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā yā ca mahākaruṇā yā ca yāvat sarvākārajñatā, ārye 'smin dharmavinaye sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ. te ca khalu punaḥ subhūte tathāgatena sattvānām avatāraṇārthāya lokavyavahāreṇa vyavakṛtās te dharmā prajñāpayitavyāḥ, na punaḥ paramārthena. tatra subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvatra śikṣitavyaṃ jñānena ca darśanena ca śikṣitvā kecid dharmāḥ pratibodhavyāḥ kecin na pratibodhavyāḥ
subhūtir āha: katame dharmā bodhisattvena mahāsattvena jñānena ca darśanena ca śikṣitvā na pratibodhavyāḥ? katame dharmāḥ pratibodhavyāḥ?
bhagavān āha: śrāvakabhūmiḥ pratyekabuddhabhūmiś ca śikṣitvā jñānena ca darśanena ca na pratibodhavyā, sarvākārajñatā jñānena ca darśanena ca pratibodhavyā, sarvākārajñatājñānena sarvākāraiḥ sarvadharmāś ca pratibodhavyāḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena ārye 'smin dharmavinaye prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āryo dharmavinayo 'nāryo dharmavinaya iti bhagavann ucyate, katamo bhagavann āryo dharmavinayaḥ? katamo bhagavann anāryo dharmavinayaḥ? kiyatā bhagavann āryo dharmavinayaḥ? kiyatā bhagavann anāryo dharmavinaya ity ucyate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte śrāvakāḥ pratyekabuddhā bodhisattvāś ca mahāsattvāś ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā rāgena na saṃyuktā na visaṃyuktā, doṣeṇa na saṃyuktā na visaṃyuktā, mohena na saṃyuktā na visaṃyuktā, satkāyadṛṣṭyā na saṃyuktā na visaṃyuktā, vicikitsayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, śīlavrataparāmarśena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, kāmarāgavyāpādair na saṃyuktā na visaṃyuktā, rūparāgārūpyarāgair na saṃyuktā na visaṃyuktā, avidyayā na saṃyuktā na visaṃyuktā, mānena na saṃyuktā na visaṃyuktā, (PSP_5:159) auddhatyena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, prathamena dhyānena na saṃyuktā na visaṃyuktā, dvitīyena dhyānena tṛtīyena dhyānena, caturthena dhyānena na saṃyuktā na visaṃyuktā, maitryā karuṇayā muditayopekṣayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, ākāśānantyāyatanena vijñānānantyāyatanenākiṃcanyāyatanena naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṇa na saṃyuktā na visaṃyuktā, āryasatyaiḥ śūnyatānimittāpraṇihitair na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, aṣṭavimokṣair navānupūrvavihārasamāpattibhiḥ pañcabhir abhijñābhir na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, samādhibhidhāraṇīmukhair na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, dānapāramitayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā, prajñāpāramitayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, adhyātmaśūnyatayā na saṃyuktā na visaṃyuktā, bahirdhāśūnyatayā na saṃyuktā na visaṃyuktā, adhyātmabahirdhāśūnyatayā na saṃyuktā na visaṃyuktā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, daśabhis tathāgatabalair na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśābhir āveṇikair buddhadharmair na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, saṃskṛtadhātāv asaṃskṛtadhātau na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ, te arūpiṇo 'rūpibhiḥ sārdhaṃ na saṃyuktā vā na visaṃyuktā vā, anidarśanā nidarśanaiḥ sārdhaṃ na saṃyuktā vā na visaṃyuktā vā, apratighā apratighaiḥ sārdhaṃ na saṃyuktā vā na visaṃyuktā vā, alakṣaṇā alakṣaṇaiḥ sārdhaṃ na saṃyuktā vā na visaṃyuktā vā. iti vipakṣapratipakṣayor vipratipattiḥ
imā subhūte 'rūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇā pāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yatra bodhisattvair mahāsattvaiḥ śikṣitavyaṃ, yatra śikṣitvā na kasyacid dharmasya lakṣaṇam upalabhyate.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: na punar bhagavan rūpalakṣaṇe śikṣitavyaṃ na vedanālakṣaṇe na saṃjñālakṣaṇe na saṃskāralakṣaṇe na vijñānalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanolakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na pṛthivīdhātulakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nābdhātulakṣaṇe na tejodhātulakṣaṇe na vāyudhātulakṣaṇe nākāśadhātulakṣaṇe (PSP_5:160) na vijñānadhātulakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na dānaparamitālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na śīlapāramitālakṣaṇe na kṣāntipāramitālakṣaṇe na vīryapāramitālakṣaṇe na dhyānapāramitālakṣaṇe na prajñāpāramitālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nādhyātmaśūnyatālakṣaṇe na bahirdhāśūnyatālakṣaṇe nādhyātmabahirdhāśūnyatālakṣaṇe na yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na prathamadhyānalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na dvitīyadhyānalakṣaṇe na tṛtīyadhyānalakṣaṇe na caturthadhyānalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na mahāmaitrīlakṣaṇe na mahākaruṇālakṣaṇe na muditālakṣaṇe nopekṣālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nākāśānantyāyatanalakṣaṇe na vijñānānantyāyatanalakṣaṇe nākiṃcanyāyatanalakṣaṇe naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgalakṣaṇe śikṣitayaṃ, na śūnyatānimittāpraṇihitalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nāṣṭavimokṣalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na navānupūrvavihārasamāpattilakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nābhijñālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na samādhilakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na dhāraṇīmukhalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na daśatathāgatabalalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na caturvaiśāradyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na catuḥpratisaṃvillakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na yāvad aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na duḥkhāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na samudayāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na nirodhāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na mārgāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nārye 'smin dharmavinaye lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nānulomapratilomapratītyasamutpādalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na saṃskṛtadhātulakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nāsaṃskṛtadhātulakṣaṇe śikṣitavyam.
subhūtir āha: yadi bhagavann eteṣāṃ dharmāṇāṃ lakṣaṇe na śikṣitavyaṃ, kathaṃ bhagavan na śikṣitvā bodhisattvo mahāsattvo dharmāṇāṃ dharmalakṣaṇe śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramiṣyati? śrāvakapratyekabudddhabhūmim anatikramya kathaṃ bodhisattvaniyāmam avakramiṣyati? bodhisattvaniyāmam anavakramya kathaṃ sarvākārajñatām anuprāpsyati? sarvākārajñatām ananuprāpya kathaṃ dharmacakraṃ pravartayiṣyati? dharmacakram apravartya kathaṃ sattvān saṃsārāt parimocayiṣyati śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā buddhayānena vā?
(PSP_5:161)

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadi subhūte kasyacid dharmasya lakṣaṇaṃ syāt, tadā bodhisattvena mahāsattvena lakṣaṇe śikṣitavyaṃ syād, yasmāt tarhi sarvadharmā alakṣaṇā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇās tasmāt tad bodhisattvena mahāsattvena nāpi lakṣaṇe śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? yadi pūrvaṃ lakṣaṇam abhaviṣyat paścād alakṣaṇaṃ na bhaved, yasmāt tarhi subhūte pūrvam eva te sarvadharmā alakṣaṇās tasmāt tarhy apy alakṣaṇās, tasmād bodhisattvena mahāsattvena nāpi lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nāpy alakṣaṇe śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthita evaiṣa lakṣaṇadhātuḥ.
iti lakṣaṇe vipratipattiḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann alakṣaṇāḥ sarvadharmā na vilakṣaṇāḥ, ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇās, tat kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanā bhavati? na hi bhagavann avibhāvya prajñāpāramitāṃ bodhisattvena mahāsattvena śakyā śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā atikramitum, anatikramya śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā na śakyo bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvaniyāmam avakramituṃ, bodhisattvaniyāmam anavakramya na śakyānutpattikair dharmaiḥ kṣāntir utpādayitum, anutpattikair dharmaiḥ kṣāntim anutpādya na śakyā bodhisattvābhijñā utpādayituṃ, bodhisattvābhijñānutpādya na śakyaṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayituṃ, buddhakṣetram apariśodhya na śakyāḥ sattvān paripācāyituṃ, sattvān aparipācya na śakyā sarvākārajñatām anuprāptuṃ, sarvākārajñatām ananuprāpya na śakyaṃ dharmacakraṃ pravartayituṃ, dharmacakram apravartya na śakyāḥ sattvāḥ srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayituṃ, na sakṛdāgāmiphale nānāgāmiphale nārhattve pratiṣṭhāpayituṃ, na pratyekabodhau pratiṣṭhāpayituṃ, nānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayituṃ, nāpi śakyāḥ sattvā dānamaye puṇyakriyāvastūni pratiṣṭhāpayituṃ, na śīlamaye puṇyakriyāvastūni pratiṣṭhāpayituṃ, na bhāvanāmaye puṇyakriyāvastūni pratiṣṭhāpayitum.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, alakṣaṇāḥ subhūte sarvadharmā na vilakṣaṇāḥ.
(PSP_5:162)
subhūtir āha: katham alakṣaṇasya dharmasya prajñāpāramitābhavanā bhavati?
bhagavān āha: na subhūte prajñāpāramitābhāvanā bodhisattvasya mahāsāttvasyaikalakṣaṇā anekalakṣaṇā, alakṣaṇā bhāvanā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanā bhavati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann alakṣaṇā bhāvanā prajñāpāramitābhāvanā bhavati?
bhagavān āha: sarvadharmabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā bhavati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvadharmabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā bhavati?

bhagavān āha: rūpabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, cakṣurbhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanobhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, rūpabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, cakṣurvijñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, cakṣuḥsaṃsparśabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, manaḥsaṃsparśabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, manaḥsaṃsparśapratyayavedanābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, pṛthivīdhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, abdhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā tejodhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vāyudhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, ākāśadhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vijñānadhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, pratītyasamutpādabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, avidyābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, saṃskārabhāvanāvibhāvanā, vijñānabhāvanāvibhāvanā, nāmarūpabhāvanāvibhāvanā, ṣaḍāyatanabhāvanā vibhāvanā, sparśabhāvanā vibhāvanā, vedanābhāvanā vibhāvanā, tṛṣṇābhāvanāvibhāvanā, upādānabhāvanāvibhāvanā, bhavabhāvanāvibhāvanā, jātibhāvanāvibhāvanā, jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, āyūhaniryūhabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, prathamadhyānabhavanāvibhāvanā (PSP_5:163) prajñāpāramitābhāvanā, dvitīyadhyānabhāvanāvibhāvanā tṛtīyadhyānabhāvanāvibhāvanā caturthadhyānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, maitrībhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, karuṇābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, muditābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, upekṣābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, ākāśānantyāyatanabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vijñānānantyāyatanabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, ākiṃcanyāyatanabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, buddhānusmṛtibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, dharmānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, saṃghānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, śīlānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, tyāgānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, devānusmṛtibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, upāyānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, anupāyānusmṛtibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, anityasaṃjñābhāvanāvibhāvanā duṣkhasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, anātmasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, ātmasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, sattvasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, jīvasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, jantusaṃjñābhāvanāvibhāvanā, poṣasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, puruṣasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, pudgalasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, manujasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, mānavasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, kārakasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, vedakasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, jānakasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, paśyakasaṃjñābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, nityānityasaṃjñābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, śubhāśubhasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, duḥkhāduḥkhasaṃjñābhāvanāvibhāvanā śāntāśāntasaṃjñābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāryāṣṭāṅgamārgabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, śūnyatānimittāpraṇihitabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, savitarkasavicārasamādhyavitarkāvicārasamādhibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, duṣkhāryasatyabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, samudayāryasatyabhāvanāvibhāvanā, nirodhāryasatyabhāvanāvibhāvanā, mārgāryasatyabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, duṣkhāryasatyajñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, samudayāryasatyajñānabhāvanāvibhāvanā, nirodhāryasatyajñānabhāvanāvibhāvanā, mārgāryasatyajñānabhāvanāvibhāvanā, kṣayajñānabhāvanāvibhāvanā, anutpādajñānabhāvanāvibhāvanā, (PSP_5:164) dharmajñānabhāvanāvibhāvanā, anvayajñānabhāvanāvibhavanā, ātmajñānabhāvanāvibhāvanā, saṃvṛtijñānabhāvanāvibhāvanā, parijayajñānabhāvanāvibhāvanā, yathārutajñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, dānapāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, śīlapāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, kṣāntipāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vīryapāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, dhyānapāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, prajñāpāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, adhyātmaśūnyatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, bahirdhāśūnyatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, adhyātmabahirdhāśūnyatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, abhijñābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, daśatathāgatabalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ bhāvanāvibhāvanā, catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ bhāvanāvibhāvanā, aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāṇāṃ bhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, samādhidhāraṇīmukhānāṃ bhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, mahākaruṇābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, srotaāpattiphalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, sakṛdāgāmiphalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, anāgāmiphalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, arhattvaphalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, pratyekabodhibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, sarvākārajñatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan rūpabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā? vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, kathaṃ vijñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā? evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ bodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā mahākaruṇā sarvākārajñatā, ātmasattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakaḥ nityānityasukhaduṣkhaśāntāśāntaśubhāśubhaḥ, srotaāpattiphalaṃ (PSP_5:165) sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaphalaṃ pratyekabodhir yāvat kathaṃ bhagavan sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ bhāva iti na bhāvayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ bhāva iti na bhāvayati. tat kasya hetoḥ? nāsti subhūte bhāvasaṃjñinaḥ prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatā bodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmāḥ sarvākārajñatā bhāva iti na bhāvayati, rāgadoṣamohā bhāva iti na bhāvayati, anuśayaparyutthānāni bhāva iti na bhāvayati. tat kasya hetoḥ? nāsti subhūte bhāvasaṃjñinaḥ prajñāpāramitābhāvanā, nāsti subhūte bhāvasaṃjñino dānapāramitābhāvanā, śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitābhāvanā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bhāve eṣo 'ham iti saṃjñā, dāne śīle kṣāntau vīrye dhyāne, prajñāyām eṣo 'ham iti saṃjñā, yo dvābhyām antābhyāṃ saktas tasya nāsti vimokṣo, nāsti subhūte bhāvasaṃjñinaḥ smṛtyupasthānabhāvanā na samyakprahāṇabhāvanā narddhipādabhāvanā nendriyabhāvanā na balabhāvanā na bodhyaṅgabhāvanā nāryāṣṭāṅgamārgabhāvanā na duḥkhāryasatyabhāvanā na samudayāryasatyabhāvanā na nirodhāryasatyabhāvanā na mārgāryasatyabhāvanā na śūnyatābhāvanā nānimittabhāvanā nāpraṇihitabhāvanā nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhāvanā nāṣṭavimokṣabhāvanā na navānupūrvavihārasamāpattibhāvanā na sarvaśūnyatābhāvanā na samādhidhāraṇīmukhabhāvanā nābhijñābhāvanā na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmabhāvanā na mahākaruṇābhāvanā na sarvākārajñatābhāvanā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa bhāve saktaḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: tat kim iti bhagavan bhāvaḥ? kim ity abhāvaḥ?
bhagavān āha: dvayaṃ subhūte bhāvaḥ, advayam abhāvaḥ.
subhūtir āha: kim iti bhagavan dvayaṃ? kim ity advayam?
bhagavān āha: rūpasaṃjñinaḥ subhūte dvayaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasaṃjñino dvayaṃ, cakṣuḥsaṃjñinaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃjñinaḥ, rūpasaṃjñinaḥ, evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmasaṃjñinaḥ, (PSP_5:166) cakṣurvijñānasaṃjñinaś cakṣuḥsaṃsparśasaṃjñinaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñinaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānasaṃjñino manaḥsaṃsparśasaṃjñino manaḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñinaḥ, pṛthivīdhātusaṃjñinaḥ, evam abdhātutejodhātuvāyudhātvākāśadhātuvijñānadhātusaṃjñinaḥ pratītyasamutpādasaṃjñinaḥ avidyāsaṃjñinaḥ, evaṃ saṃskāravijñānanāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanātṛṣṇopādānabhavajātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsasaṃjñinaḥ, pāramitāsaṃjñinaḥ, sarvaśūnyatāsaṃjñinaḥ, bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhasaṃjñinaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitasaṃjñinaḥ, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmasaṃjñinaḥ, srotaāpannasaṃjñinaḥ, sakṛdāgāmyanāgāmyarhatsaṃjñinaḥ, pratyekabuddhasaṃjñino bodhisattvasaṃjñino 'nuttarasamyaksaṃbuddhasaṃjñinaḥ, saṃskṛtadhātusaṃjñino 'saṃskṛtadhātusaṃjñino, yāvat subhūte sarvasaṃjñino dvayaṃ, yāvad asarvasaṃjñino 'dvayaṃ, yāvad dvayaṃ tāvad bhāvo, yāvad bhāvaṃ tāvat saṃskārā, yāvat saṃskārās tāvat sattvā na parimucyante jātyā jarayā vyādhinā maraṇena śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ. tad anena subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, nāsti dvayasaṃjñino dānaṃ, nāsti śīlaṃ nāsti kṣāntir nāsti vīryaṃ nāsti dhyānaṃ nāsti prajñā nāsti mārgo nāsti jñānaṃ nāsty abhisamayo nāsty antaśo 'nulomikī kṣāntiḥ. kutaḥ punā rūpasya parijñā, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, kuto vijñānasya parijñā, kutaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgānāṃ parijñā, kutaḥ pāramitānāṃ parijñā, kutaḥ śūnyatāmukhānāṃ parijñā, kutaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ parijñā, kutaḥ āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ parijñā, kutaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ parijñā, kutaḥ sarvākārajñatāyāḥ parijñā yasya nāsti mārgabhāvanā, kutas tasya srotaāpattiphalaṃ, kutas tasya sakṛdāgāmiphalaṃ, kutas tasyānāgāmiphalaṃ, kutas tasyārhatvaphalaṃ, kutas tasya pratyekabuddhatvaṃ, kutas tasya sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bhāvasaṃjñina ānulomikī kṣāntir nāsti kutaḥ punaḥ prāptiḥ kuto 'bhisamayaḥ? kiṃ punar bhagavann abhāvasaṃjñina ānulomikī kṣāntiḥ? (PSP_5:167) śuklavidarśanābhūmir vā gotrabhūmir vā aṣṭamakabhūmir vā darśanabhūmir vā tanūbhūmir vā vītarāgabhūmir vā kṛtāvībhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā bodhisattvabhūmir vā, yā ca mārgabhāvanām āgamya kleśān prajahīta śrāvakabhūmipratisaṃyuktān vā pratyekabuddhabhūmipratisaṃyuktān vā, yaiḥ kleśair āvṛto bodhisattvaniyāmam avakrāmet, bodhisattvaniyāmam avakrāman sarvākārajñatām anuprāpnuyāt, sarvākārajñatām anuprāpnuvan sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahīta. punar bhagavan nābhāvasaṃjñinaḥ kasyacid dharmasya sthānaṃ vā nirodho vā utpādo vā bhavati, na cānutpādyainān dharmān sarvākārajñatānuprāptum.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etan, nābhāvasaṃjñina ānulomikī kṣāntir, na śuklavidarśanābhūmir na gotrabhūmir nāṣṭamakabhūmir na darśanabhūmir na tanūbhūmir na vītarāgabhūmir na kṛtāvībhūmir na pratyekabuddhabhūmir na bodhisattvabhūmir, na sā mārgabhāvanāyāṃ mārgabhāvanām āgamya kleśān prajahīta śrāvakabhūmipratisaṃyuktān vā pratyekabuddhabhūmipratisaṃyuktān vā, yaiḥ kleśair āvṛto bodhisattvaniyāmam avakrāmet, bodhisattvaniyāmam avakrāman sarvākārajñatām anuprāpnuyāt, sarvākārajñatām anuprāpnuvan sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahīta.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bhāvasaṃjñā vā bhāvaty abhavasaṃjñā vā, rūpasaṃjñā vā vedanāsaṃjñā vā saṃjñāsaṃjñā vā saṃskārasaṃjñā vā vijñānasaṃjñā vā, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasaṃjñā vā pratītyasamutpādāṅgasaṃjñā vā pāramitāsaṃjñā vā sarvaśūnyatāsaṃjñā vā bodhipakṣyadharmāryasatyasaṃjñā vā pramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattisaṃjñā vā dhāraṇīmukhasaṃjñā vā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmasaṃjñā vā, rāgasaṃjñā vā rāgaprahāṇasaṃjñā vā doṣasaṃjñā vā doṣaprahāṇasaṃjñā vā mohasaṃjñā vā mohaprahāṇasaṃjñā vā, avidyāsaṃjñā vāvidyāprahāṇasaṃjñā vā saṃskārasaṃjñā vā saṃskāraprahāṇasaṃjñā vā vijñānasaṃjñā vā vijñānaprahāṇasaṃjñā vā nāmarūpasaṃjñā vā nāmarūpaprahāṇasaṃjñā vā ṣaḍāyatanasaṃjñā vā ṣaḍāyatanaprahāṇasaṃjñā vā sparśasaṃjñā vā sparśaprahāṇasaṃjñā vā vedanāsaṃjñā vā vedanāprahāṇasaṃjñā vā (PSP_5:168) tṛṣṇāsaṃjñā vā tṛṣṇāprahāṇasaṃjñā vopādānasaṃjñā vopādānaprahāṇasaṃjñā vā bhavasaṃjñā vā bhavaprahāṇasaṃjñā vā jātisaṃjñā vā jātiprahāṇasaṃjñā vā jarāmaraṇasaṃjñā vā jarāmaraṇaprahāṇasaṃjñā vā, śokaparidevasaṃjñā vā śokaparidevaprahāṇasaṃjñā vā duṣkhasaṃjñā vā duṣkhaprahāṇasaṃjñā vā daurmanasyopāyāsasaṃjñā vā daurmanasyopāyāsaprahāṇasaṃjñā vā, duḥkhasaṃjñā vā duḥkhaprahāṇasaṃjñā vā samudayasaṃjñā vā samudayaprahāṇasaṃjñā vā nirodhasaṃjñā vā nirodhaprahāṇasaṃjñā vā mārgasaṃjñā vā mārgaprahāṇasaṃjñā vā, sarvākārajñatāsaṃjñā vā sarvākārajñatāprahāṇasaṃjñā vā sarvavāsanānusaṃdhikleśasaṃjñā vā sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇasaṃjñā vā.
bhagavān āha: na subhūte, naitat subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kvacid dharme bhāvasaṃjñā vābhāvasaṃjñā vā, eṣaiva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānulomikī kṣāntir yatra nāsti bhāvasaṃjñā vābhāvasaṃjñā vā, eṣaivāsya mārgabhāvanā yatra nāsti bhāvasaṃjñā nābhāvasaṃjñā, etad evāsya phalaṃ yatra nāsti bhāvasaṃjñā nābhāvasaṃjñā. abhāvaḥ khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mārgaḥ, abhāvaś caivābhisamayas, tad anenāpi subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam, abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, kathaṃ bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tathāgatenābhisaṃbuddhāḥ, yeṣām abhisaṃbodhāya sarvadharmeṣu ca vaśavartitā visayavartitā cānuprāptā?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: ihāhaṃ subhūte pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caran ṣaṭsu pāramitāsu caran viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣaṃ, yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣaṃ, teṣāñ ca dhyānānāṃ dhyānāṅgānāṃ ca nimittam anudgṛhṇaṃs taiś ca dhyānair dhyānāṅgaiś ca na manye, dhyānāni dhyānāṅgāni ca nāsvādayāmi, dhyānāni dhyānāṅgāni ca nopalabhe. so 'han tāni catvāri dhyānāny ākāraviśuddhāny upasaṃpadyotsāhaṃ dhyānaṃ vipākaṃ kṛtvā vābhijñājñānasākṣātkriyāyai cittam abhinirṇāmayāmi, divyaśrotrajñānasākṣātkriyāyai, cetaḥparyāyajñānasākṣātkriyāyai, pūrvanivāsānusmṛtijñānasākṣātkriyāyai, divyacakṣurjñānasākṣātkriyāyai (PSP_5:169) cittam abhinirṇāmayāmi, so 'han tāsāṃ sākṣātkriyānāṃ nimittam anudgṛhṇaṃs tābhir abhijñābhir na manye, tāś ca paṃcābhijñā nāsvādayāmi nopalabhe, so 'han tāḥ pañcābhijñā ākāśasamāḥ paśyāmi samāpadye, so 'haṃ punaḥ subhūte ekalakṣaṇasamāyuktayā prajñayānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya yāvad idaṃ duṣkhaṃ, ayaṃ duḥkhasamudayaḥ, ayaṃ duḥkhanirodhaḥ, iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad iti, daśabhis tathāgatabalaiḥ samanvāgataś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ samanvāgataḥ sattvāṃs triṣu rāśiṣu vyākaromi.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavaṃs tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenābhāvasvabhāvāni catvāri dhyānāny utpāditāni ṣaḍ abhijñā utpāditāḥ sattvāsattayā ca sattvās triṣu rāśiṣu vyākṛtāḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sacet subhūte kāmānāṃ vā pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo vā bhāvo vābhāvo vā bhaviṣyan, nāhaṃ subhūte pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caran nābhāvasvabhāvān pāpakān akuśalān dharmān viditvā prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣaṃ, yasmāt tarhi subhūte kāmānāṃ svabhāvo vābhāvo vā bhāvo vā nāsti, pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo vābhāvo vā bhāvo vā nāsty anyatrābhāvasvabhāvāt, tasmād ahaṃ pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caran viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣaṃ, evaṃ yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣam. sacet subhūte abhijñānāṃ svabhāvo vābhāvo vā bhāvo vā abhaviṣyan, nāhaṃ subhūte sarvābhijñā abhāvasvabhāvā iti viditvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye yāvat sattvāṃs tribhyo rāśibhyo na vyupaśamayiṣye, yasmāt tarhi subhūte sarvābhijñānāṃ svabhāvo vābhāvo vā bhāvo vā nāsty anyatrābhāvasvabhāvāt, tasmāt tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvābhijñā abhāvasvabhāvā iti viditvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ syāṃ, sattvāś ca triṣu rāśiṣu vyākṛtāḥ.
iti bhāvanāyāṃ vipratipattiḥ
(PSP_5:170)
ity uktā vipratipattayaḥ
ity ukto mūrdhābhisamayaḥ
āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyāṃ mūrdhābhisamayādhikāraḥ śikṣāpariśuddhiparivartaḥ pañcamaḥ
(PSP_6-8:1)
pañcaviṃśatisāhasrikā prajñāpāramitā VI

evam ukte āyuṣman subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'bhāvasvabhāvaiḥ sarvadharmaiḥ pañcabhir abhijñābhir anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, tat kathaṃ bhagavann abhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣu bodhisattvasya mahāsattvasyānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate yayānupūrvakriyayānupūrvaśikṣayānupūrvapratipadānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prathamam evaivaṃ śrutaṃ bhavati. buddhānāṃ bhagavatām antike bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhadharmaparyupāsitānāṃ pratyekabuddhānām vārhatāṃ vānāgāmināṃ vā sakṛdāgāmināṃ vā srotaāpannānāṃ vābhāvatvād buddhānāṃ bhagavatām abhāvatvāt pratyekabuddhānām abhāvatvād arhatām abhāvatvād anāgāminām abhāvatvāt sakṛdāgāminām abhāvatvāt srotaāpannānām abhāvatvāt sarvāryāṇāṃ nasti sarvasaṃskārāṇāṃ svabhāvaḥ, antaśo vālāgrakoṭīsthānamātrakam apīti tasya bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati: abhāvā eva buddhā bhagavanto bodhisattvāś ca mahāsattvāḥ pratyekabuddhā arhanto 'nāgāminaḥ sakṛdāgāminaḥ srotaāpannāḥ sarvāryā yady ahaṃ bodhim abhisaṃbhotsye yadi vā nābhisaṃbhotsye 'bhāvā eva sarvadharmāḥ yan nūnam aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeyaṃ yām abhisaṃbudhya sarvasattvān bhāvasaṃjñāyāṃ carato 'bhāve 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayiṣyāmi. sa khalu punar bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃpratiṣṭhet sarvasattvānāṃ parinirvāṇārthāya so 'nupūrvakriyām ārabhetānupūrvaśikṣām (PSP_6-8:2) anupūrvapratipadam ārabheta. atra śikṣitvā pūrvakā bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhum, prathamam eva ṣaṭsu pāramitāsu śikṣante yad uta dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyām.
iti sāmānyenānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ carann ātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃś ca dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye dānapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, sa tena dānena mahāntaṃ bhogaskandhaṃ pratilabhya dānaṃ dadāti vigatamatsareṇa cittena, annam annārthikānāṃ pānaṃ pānārthikānāṃ vastraṃ vastrārthikānāṃ vilepanaṃ vilepanārthikānāṃ śayanaṃ śayanārthikānām upāśrayam upāśrayārthikānāṃ pradīpaṃ pradīpārthikānām anyataram api mānuṣyakaṃ pariṣkāropakaraṇaṃ dadāti sa tena dānena sattvān śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati, sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati. śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānenānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya (PSP_6-8:3) hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti.
iti dānapāramitayānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca śīlapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti, parāṃś ca śīlapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati dāne pratiṣṭhāpayati śīlapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate ye cānye śīlapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, sa tena śīlena sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati, sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena ca vimuktijñānadarśanaskandhena samanvāgatah. śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya śīlenānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti.
iti śīlapāramitayānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca kṣāntipāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti, śīlaṃ ca rakṣati parāṃś ca kṣāntipāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati dāne śīle ca pratiṣṭhāpayati kṣāntipāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate. ye cānye kṣāntipāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, sa tayā kṣāntyā sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati, sa tena ca śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena (PSP_6-8:4) ca samanvāgataḥ, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhya sattvān paripācayati sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati, dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntyānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti.

iti kṣāntipāramitayānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca vīryapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati, parāṃś ca vīryapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dāne śīle kṣāntau ca pratiṣṭhāpayati, vīryapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye vīryapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñah. sa tena vīryeṇa sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati. sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryeṇānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti.
(PSP_6-8:5)
iti vīryapāramitayānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca dhyānapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate, parāṃś ca dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dāne śīle kṣāntau vīrye ca pratiṣṭhāpayati, dhyānapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye dhyānapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa tena dhyānena sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati. sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati, sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānenānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti.
iti dhyānapāramitayānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānañ ca samāpadyate, parāṃś ca prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dāne śīle kṣāntau vīrye dhyāne ca pratiṣṭhāpayati, prajñāpāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye prajñāpāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa tayā prajñayā sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati. sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena (PSP_6-8:6) prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati, bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati, sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati, dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñayānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣā prajñāyate 'nupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti.
iti prajñāpāramitayānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nupūrvakriyāyāṃ śikṣate 'nupūrvaśikṣāyām anupūrvapratipadi sa prathamacittotpādam upādāya, sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair abhāvasvabhāvān sarvadharmān adhimucya buddhānusmṛtiṃ bhāvayati, dharmānusmṛtiṃ bhāvayati saṃghānusmṛtiṃ bhāvayati, śīlānusmṛtim bhāvayati, tyāgānusmṛtiṃ bhāvayati, devatānusmṛtiṃ bhāvayati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo buddhānusmṛtiṃ bhāvayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ na rūpato manasikaroti, na vedanāto na saṃjñāto na saṃskārato na vijñānato manasikaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpasvabhāvo nāsti, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtiḥ rūpādyamanasikāreṇa buddhānusmṛtyā.
punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇair manasikartavyo na suvarṇakāyo manasikartavyo (PSP_6-8:7) na vyāmamātrayā prabhayā manasikartavyo nāśītyanuvyañjanair manasikartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tasya svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtir lakṣaṇādyamanasikāreṇa buddhānusmṛtyā.
punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na śīlaskandhato manasikartavyo na samādhiskandhato na prajñāskandhato na vimuktiskandhato na vimuktijñānadarśanaskandhato manasikartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtiḥ śīlādiskandhāmanasikāreṇa buddhānusmṛtyā.
punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na daśabhis tathāgatabalair manasikartavyo na caturbhir vaiśāradyair na catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir manasikartavyo na mahākaruṇayā na mahāmaitryā nāṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair manasikartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtir daśabalādyamanasikāreṇa buddhānusmṛtyā.

punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na pratītyasamutpādato manasikartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtiḥ pratītyasamutpādāmanasikāreṇa buddhānusmṛtyā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā buddhānusmṛtir manasikartavyāḥ. evaṃ khalv asyānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate. sa ihānupūrvakriyāyām anupūrvaśikṣāyām anupūrvapratipadi śikṣamāṇo 'nupūrvaprasthānaiś catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati, catvāri samyakprahāṇāni catura ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgaṃ śūnyatāsamādhim ānimittasamādhim (PSP_6-8:8) apraṇihitasamādhiṃ paripūrayati, apramāṇadhyanārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni paripūrayati, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatā abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān paripūrayati, mahākaruṇāṃ paripūrayati, mahāmaitrīṃ paripūrayati, sarvākārajñatāṃ paripūrayati, abhāvasvabhāvayogena so 'bhāvasvabhāvāṃś caiva sarvadharmān abhisaṃbhotsyate yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti.
iti buddhānusmṛtiḥ
kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena dharmānusmṛtir bhāvayitavyā. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na kuśalā dharmā manasikartavyā nākuśalā dharmā manasikartavyā na vyākṛtā dharmā manasikartavyā nāvyākṛtā dharmā manasikartavyā na laukikā na lokottarā na sāmiṣā na nirāmiṣā nāryā nānāryā na sāsravā nānāsravā na kāmadhātuparyāpannā na rūpadhātuparyāpannā nārūpyadhātuparyāpannā na saṃskṛtā nāsaṃskṛtā dharmā manasikartavyāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo nāsti yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvāḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā dharmānusmṛtiḥ. sa iha dharmānusmṛtyāṃ śikṣitvābhāvasvabhāvayogena yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. so 'bhāvasvabhāvāṃś caiva sarvadharmān abhisaṃbhotsyate yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena dharmānusmṛtir bhāvayitavyā yatrāṇv api smṛtikarma nāsti, kaḥ punar vādaḥ smṛtivigamaḥ.
iti dharmānusmṛtiḥ
kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena saṃghānusmṛtir bhāvayitavyā. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā saṃgho 'bhāvasvabhāvato 'nusmartavyo yo so bhagavataḥ śrāvakasaṃghaś catvāraḥ puruṣayugāḥ, aṣṭau mahāpuruṣapudgalāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvā abhāvasvabhāvapratibhāvitāś caivocyante catvāraḥ puruṣayugā aṣṭau mahāpuruṣapudgalāḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā saṃghānusmṛtiḥ. sa iha saṃghānusmṛtyāṃ śikṣitvābhāvasvabhāvayogena yāvat (PSP_6-8:9) sarvākārajñatām anuprāpsyati. so 'bhāvasvabhāvāṃś caiva sarvadharmān abhisaṃbhotsyate yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena saṃghānusmṛtir bhāvayitavyā yatrāṇv api smṛtikarma nāsti, kaḥ punar vādaḥ smṛtivigamaḥ.
iti saṃghānusmṛtiḥ
kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena śīlānusmṛtir bhāvayitavyā. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā akhaṇḍe 'cchidre 'śabale 'kalmāṣe 'parāmṛṣṭe 'bhujiṣye vijñapraśaste susamātte samādhisaṃvartanīye śīle pratiṣṭhite nābhāvasvabhāvato manasikartavyam tac chīlaṃ yatrāṇv api smṛtikarma nāsti, kaḥ punar vādaḥ smṛtivigamaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. evaṃ manasikurvāṇo 'nupūrveṇa yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā śīlānusmṛtiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena śīlānusmṛtir manasikartavyā, yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti, kaḥ punar vādo 'bhāvasaṃjñāyāḥ.
iti śīlānusmṛtiḥ
kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā tyāgānusmṛtir bhāvayitavyā. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvenābhāvasvabhāvayogena tyāgo 'nusmartavyo yadi vāmiṣatyāgo yadi vā dharmatyāgaḥ. tat kasya hetoḥ? cittam evaṃ notpadyate dadāmi vā na dadāmi vā parityajāmi vā na parityajāmi vāṅgapratyaṅgāni tyajatā naivaṃ cittam utpādayitavyaṃ yatrāṇv api smṛtikarma nāsti kaḥ punar vādaḥ smṛtivigamaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvāḥ. evaṃ manasikurvāṇo 'nupūrveṇa yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā tyāgānusmṛtiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā tyāgānusmṛtir manasikartavyā yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti, kaḥ punar vādo 'bhāvasaṃjñāyāḥ.
iti tyāgānusmṛtiḥ
(PSP_6-8:10)
kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā devatānusmṛtir manasikartavyāḥ. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena ye devāḥ srotaāpannāś cāturmahārājakāyikeṣu deveṣūpapannās traystriṃśeṣu yāmeṣu tusiteṣu nirmānaratiṣu paranirmitavaśavartiṣu deveṣūpapannās te 'bhāvasvabhāvato manasikartavyāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvā evaṃ manasikurvāṇo 'nupūrveṇa yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā devatānusmṛtiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena devatānusmṛtir manasikartavyā yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti, kaḥ punar vādo 'bhāvasaṃjñāyāḥ.
iti devatānusmṛtiḥ
evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaḍanusmṛtīr manasikurvato 'nupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate.
iti ṣaḍanusmṛtayaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratānupūrvakriyāṃ paripūrayitukāmenānupūrvaśikṣām anupūrvapratipadaṃ paripūrayitukāmenābhāvasvabhāvayogenādhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣitavyam, bahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣitavyam, adhyātmabahirdhā śūnyatāyāṃ śikṣitavyam, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ śikṣitavyam. smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu śikṣitavyam, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śikṣitavyam, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu śikṣitavyam abhāvasvabhāvayogena. daśasu pāramitāsu daśasu bodhisattvabhūmiṣu śikṣitavyam, mahākaruṇāyāṃ śikṣitavyam, sa evaṃ bodhimārge śikṣamāṇo 'bhāvasvabhāvān sarvadharmān abhisaṃbhotsyate, yatrāṇv api smṛtikarma nāsti kutaḥ punā rūpaṃ vā vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ vā, evaṃ (PSP_6-8:11) skandhadhatvāyatanapratītyasamutpāda vā pratītyasamutpādāṅgāni vā pāramitā vā śūnyatā vā, bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo vā vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā vā sarvākārajñatā vā nedaṃ sthānaṃ vidyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ caratā anupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣā prajñāyate 'nupūrvapratipat prajñāyate, yatra kriyāyaṃ cittaṃ caryā pratipac chikṣā ca pravartate.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tan nāsti rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ, nāsti vijñānaṃ nāsti skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā nāsti pratītyasamutpādāṅgāni nāsti pāramitā nāsti śūnyatā nāsti smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nāsti āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nāsti śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā nāsti daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā nāsti sarvākārajñatā nāsti buddho nāsti dharmo nāsti saṃgho nāsti mārgo nāsti phalaṃ nāsti saṃkleśo nāsti vyavadānaṃ nāsti prāptir nāsty abhisamayo yāvan nāsti sarvadharmāḥ.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: api nu subhūte 'bhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣv astitā vā nāstitā vopalabhate.
subhūtir āha: no bhagavann abhāveṣu sarvadharmeṣv astitā vā nāstitā vopalabhate.
bhagavān āha: tat katham idaṃ subhūte evaṃ bhavati, yady abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tan nāsti rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā, nāsti vijñānam, nāsti skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā nāsti pratītyasamutpādāṅgāni nāsti pāramitāśūnyatābodhipakṣyadharmaryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā nāsti sarvākārajñatā nāsti buddhadharmasaṃghaphalaṃ (PSP_6-8:12) mārgasaṃkleśavyavadānaprāptābhisamayā yavan nāsti sarvadharmā iti.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: nāhaṃ bhagavann atra dharmeṣu kāṅkṣāmi na vicikitsāmi, api tu khalu bhagavan bhaviṣyanty anāgate 'dhvani bhikṣavaḥ śrāvakayānikāś ca pratyekabuddhayānikāś ca bodhisattvayānikāś ca ta evaṃ vakṣyanti, abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ ko 'tra saṃkliśyate vā vyavadāyate vā na saṃkleśo na vyavadānaṃ te jānantaḥ śīlavipannāś ca bhaviṣyanti dṛṣṭivipannāś ca bhaviṣyanti, ācāravipannāś ca teṣāṃ śīlavipannānāṃ dṛṣṭivipannānām ācāravipannānāṃ trayāṇām gatīnām anyatarā gatiḥ pratikāṅkṣitavyā, narakagatir vā tiryagyonigatir vā yamalokagatir vā, idam apy ahaṃ bhagavann anāgataṃ bhayaṃ saṃpaśyamānas tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham etad arthaṃ prcchāmi. api tu khalu punar bhagavann aham eteṣu dharmeṣu na kāṅkṣāmi na vicikitsāmi.
bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte evam etad yathā vadasy evam etat.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ kam arthavaśaṃ saṃpaśyamānā bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvānām arthāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ saṃprasthitāḥ.
bhagavān āha: yata eva subhūte 'bhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tata eva bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ saṃprasthitāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi duḥkhākṣayaś ca subhūte upalaṃbho nopalaṃbhasaṃjñinaḥ prāptir nābhisamayo nānuttarā ca samyaksaṃbodhiḥ.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anupalaṃbhasya prāptir vābhisamayo vānuttarā vā samyaksaṃbodhiḥ.
bhagavān āha: anupalaṃbha eva subhūte prāptir anupalaṃbha evābhisamayaḥ, anupalaṃbha evānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, dharmadhātor avikopitatām upādāya dharmadhātuṃ sa icched vikopayituṃ yo 'nupalaṃbhaprāptiṃ (PSP_6-8:13) vā 'bhisamayaṃ vānuttarāṃ vā samyaksaṃbodhim icchet.
subhūtir āha: yadi bhagavann anupalaṃbhasya na prāptir nābhisamayo nānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, anupalaṃbha eva prāptir anupalaṃbha evābhisamayo 'nupalaṃbha evānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, tat kutaḥ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prathamā bhūmiḥ, kuto dvitīyā kutas tṛtīyā yāvat kuto daśamī bhūmiḥ, kuto 'nuttarā samyaksaṃbodhiḥ, kuto 'nutpattidharmakṣāntiḥ kuto vipākajā abhijñā, kuto vipākajan dānaṃ, kuto vipākajaṃ śīlaṃ, kuto vipākajā kṣāntiḥ, kuto vipākajaṃ vīryaṃ, kuto vipākajaḥ samādhiḥ, kuto vipākajā prajñā yatra vipāke sthitvā vipākajair dharmaiḥ sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca parigṛhṇāti, buddhāṃś ca bhagavata upatiṣṭhati, annena ca pānena ca yānaiś ca vastravastugandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchattradhvajapatākābhiḥ śayanāsanopāśrayeṇa pradīpenānyatarānyatarābhir vā mānuṣyakībhiḥ saṃpattibhis tāś cāsya nocchedyante yāvat parinirvṛtasya śarīre śrāvakeṣu ca vipacyate tac ca na kṣīyate.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yata eva subhūte 'nupalaṃbhas tata eva prathamā bhūmir dvitīyā bhūmis tṛtīyā bhūmir yāvad daśamī bhūmis tasyaiva vipākajāḥ pañcābhijñās tataś caivaiṃ vipākajaṃ dānaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñā ca tataś caiva kuśalamūlāni vipākajāni yaiḥ kuśalamūlaiḥ sarvasattvānām arthaṃ karoti buddhakṣetrañ ca parigṛhṇāti, buddhāṃś ca bhagavata upatiṣṭhati. annapānayānaśayanāsanavastragandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchattradhvajapatākābhirūpāśrayeṇa prādīpenānyatarānyatarābhir vā mānuṣyopakaraṇasaṃpattibhis tāś cāsya nopacchidyante, yāvat parinirvṛtasya caiva pūjāḥ pravartante śarīre śrāvakeṣu ca vipacyante.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: anupalaṃbhasya ca bhagavan dānasya ca śīlasya ca kṣānteś ca vīryasya ca dhyānasya ca prajñāyāś cābhijñānāṃ ca ko viśeṣaḥ? kin nānākaraṇam?
(PSP_6-8:14)
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: anupalaṃbhasya ca subhūte dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñābhijñānāṃ ca na kiñcin nānākaraṇaṃ yeṣāṃ khalu punaḥ subhūte 'nupaliptaṃ dānaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñābhijñā ca teṣāṃ nānākaraṇaṃ nirdiṣṭam.
subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavann anupaliptānāṃ dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñānām abhijñānāñ ca na kiñcin nānākaraṇaṃ nirdiśyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anupalabhya dānam anupalabhya pratigrāhakaṃ dānaṃ dadāti, anupalabhya śīlaṃ rakṣati, anupalabhya kṣāntyā saṃpādayati, anupalabhya vīryam ārabhate, anupalabhya dhyānaṃ samāpadyate, anupalabhya prajñāṃ bhāvayati, anupalabhyābhijñāsu carati, anupalabhya smṛtyupasthānāṃ bhāvayati, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, anupalabhya mārgaṃ bhāvayati, anupalabhya trīṇi vimokṣamukhāni bhāvayati, anupalabhyāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayati, anupalabhy daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān bhāvayati, anupalabhya sattvān paripācayati, anupalabhya buddhakṣetraṃ pariśodhayati, anupalabhya buddhadharmān bodhim abhisaṃbudhyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nupalaṃbhayogena prajñāpāramitāyāṃ carati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durādharṣo bhavati, mārair vā mārakāyikābhir vā devatābhiḥ.
iti sarvadharmābhāvasvabhāvajñānenānupūrvābhisamayaḥ
ity ukto 'nupūrvābhisamayaḥ
āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyām anupūrvābhisamayādhikāro
'nukramaśikṣāparivartaḥ ṣaṣṭhaḥ
(PSP_6-8:15)
pañcaviṃśatisāhasrikā prajāpāramitā VII
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ekacittena ṣaṭprajñāḥ parigṛhṇāti, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catura ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgān trīṇi vimokṣamukhāni catvāry āryasatyāny aṣṭau vimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīḥ pañcābhijñā adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ daśabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahākaruṇām aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān aśītyanuvyañjanāni dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni parigṛhṇāti.
ity ekacittakṣaṇābhisamayaḥ samānyena
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran yad dānaṃ dadāti tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaṃ, yac chīlaṃ rakṣati, yayā kṣāntyā saṃpādayati, yad vīryam ārabhate, yad dhyānaṃ samāpadyate, yāṃ prajñāṃ bhāvayati, tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaṃ, yad apramāṇaṃ samāpadyate, yā ārūpyasamāpattīḥ, yat smṛtyupasthānaṃ yaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaṃ bhāvayati, yad āryasatyaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāvimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaṃ bhāvayati, yām adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ, yān daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān yāṃ mahākaruṇāṃ bhāvayati, yāni dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni parigṛhṇāti, tan nānyatra prajñāpāramirayā parigṛhītam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitāparigṛhīto bodhisattvo mahāsattva ekacittena ṣaṭpāramitāḥ parigṛhṇāti? sarvaśūnyatāṃ sarvabodhipakṣān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāniśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān (PSP_6-8:16) mahākaruṇāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā parigṛhīto yad dānaṃ dadāti tatra na dvayasaṃjñī bhavati, yac chīlaṃ rakṣati, yayā kṣāntyā saṃpādayati, yad vīryam ārabhate, yad dhyānaṃ samāpadyate, yāṃ prajñāṃ bhāvayati tatra na dvayasaṃjñī bhavati, yāvad bodhipakṣyān dharmān bhāvayati, tatra na dvayasaṃjñī bhavati. evam āryasatyāpramāṇadhyāṇārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān, yāṃ mahākaruṇāṃ, yāni dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni, aśītyanuvyañjanāni parigṛhṇāti, tatra na dvayasaṃjñī bhavati.
subhūtir āha: kathaṃ ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti na dvayasaṃjñī bhavati? evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāṃ bhāvayati, na ca dvayasaṃjñī bhavati, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayati, na ca dvayasaṃjñī bhavati, evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān mahākaruṇāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāny abhinirharati, na ca dvayasaṃjñī bhavati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānapāramitāṃ paripūrayati, sa tatra dānapāramitāyāṃ sarvāḥ ṣaṭpāramitā antargatāḥ kṛtvā dānaṃ dadāti, yāvat sarvabodhipakṣyān dharmān antargatāṃ kṛtvā dānaṃ dadāti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yasmin samaye prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti sa tatrānāsrave citte sthitvā dānaṃ dadāti sa tatrānāsrave citte sthito nimittaṃ na samanupaśyati. kasmai vā dadāmi? kiṃ vā dadāmi? kena vā dadāmi? sa nimittāpagatena cittena dānaṃ dadāti, anāsraveṇa vigatatṛṣṇena vigatabhavena (PSP_6-8:17) sa tad dānaṃ na samanupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, taṃ pratigrāhakaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvadharmān na samanupaśyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittopagatena cittena śīlaṃ rakṣati, sa tac chīlaṃ na samasnupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittopagatena cittena kṣāntyā saṃpādayati, sa tāṃ kṣāntiṃ na samanupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittopagatena cittena vīryam ārabhate, sa tad vīryaṃ na samanupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena dhyānaṃ samāpadyate, sa tad dhyānaṃ na samasnupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena prajñāṃ bhāvayati, sa tāṃ prajñāṃ bhāvayan na samanupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayati, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā sarvaśūnyatā bhāvayati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān mahākaruṇāṃ bhāvayati, dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni paripūrayati, sa tān dharmān na samanupaśyati, tac (PSP_6-8:18) cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann animittān abhisaṃskārāṇāṃ dharmāṇāṃ dānapāramitāparipūritā bhavati? evaṃ śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitāparipūritā bhavati, caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ caturṇāṃ samyakprahāṇānāṃ caturṇām ṛddhipādānāṃ pañcānām indriyāṇāṃ pañcānāṃ balānāṃ saptānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgasya mārgasya paripūrir bhavati, śūnyatāyā ānimittasyāpraṇihitasya paripūrir bhavati, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ sarvaśūnyatānāṃ paripūrir bhavati, pañcānām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ paripūrir bhavati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena dānaṃ dadāti, annapānavastrayānaśayanāsanahiraṇyasuvarṇamaṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravāḍajātarūparajatapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchattradhvajapatākopāśrayān yāvad anyatarānyatarān mānuṣyopakaraṇapariṣkārān ādhyātmikāṃ bāhyāṃ vā bhāryāputraduhitṛrājyaṃ vālaṃkṛtya dānaṃ dadāti yācanakānān tasya kaścid evāgatyaivaṃ vadet: kin te 'nena īdṛśena dānena dattenaivaṃ nirūpakāreṇa tasya khalu punar bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, kiñ cāpīme sattvāḥ paribhāṣante, kin te 'nena vā dānena vā dattenaivam āsphārikena dattenārthasya ca dātavyam evaṃ mayā dānaṃ, na ca mayā na dātavyam. sa dānaṃ sarvasattveṣu sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, sa tathā pariṇāmayati yathā pariṇāmayan nimittaṃ na samanupaśyati, kiṃ vā dadāmi, kasmai vā dadāmi, ko vātra dadāti, kiṃ vā pariṇāmayati kva vā parināmayati, sa tad vastu na samanupaśyati (PSP_6-8:19) yatra dattvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tat kasya hetoḥ? adhyātmaśūnyatayā śūnyaṃ bahirdhāśūnyatayā śūnyaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyaṃ, sa evaṃ paśyati ko vā pariṇāmayiṣyati kutra vā pariṇāmayiṣyati kiṃ vā pariṇāmayiṣyati, tasyaivaṃ pariṇāmayataḥ pariṇāmo bhavati nirviṣaḥ pariṇāmo dharmadhātupariṇāmaḥ sarvasattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetrañ ca parigṛhṇāti, dānapāramitāṃ ca paripūrayati, śīlapāramitāṃ paripūrayati, kṣāntipāramitāṃ paripūrayati, vīryapāramitāṃ paripūrayati, dhyānapāramitāṃ paripūrayati, prajñāpāramitāṃ paripūrayati, saptatriṃśadbodhipaksyān dharmān paripūrayati, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīn āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni paripūrayaty adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām
abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān paripūrayati, tathā caiva dānapāramitāṃ paripūrayati, yathā caiva vipākañ ca na parigṛhṇāti, tadyathāpi nāma subhūte paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ manasaiva sarvopakaraṇāni bhavanti, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya manasaiva sarvopakaraṇaṃ paripūrayati, sa tena dānena buddhāṃś ca bhagavata upatiṣṭhati, sadevamānuṣāsurañ ca lokaṃ saṃtarpayati sa tān sattvāṃs tayā dānapāramitayā parigṛhyopāyakauśalyena triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena dānapāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: kathaṃ ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāṃ paripūrayati.

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tac chīlam āryam anāsravaṃ mārgaparyāpannaṃ dharmatāprātilaṃbhikaṃ, śīlaṃ pratilabhate, sa cāsya śīlaskandho 'khaṇḍo bhavaty acchidro 'śavalo 'kalmāṣo 'parāmṛṣṭo 'bhujiṣyaḥ susamātto vijñapraśastaḥ, tena ca śīlena kaṃcid dharmaṃ na parāmṛśati, rūpaṃ vā vedanāṃ vā saṃjñāṃ vā saṃskārāṃ vā vijñānaṃ vā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni (PSP_6-8:20) vāśītyanuvyañjanāni vā kṣatriyamahāśālakulaṃ vā brāhmaṇamahāśālakulaṃ vā gṛhapatimahāśālakulaṃ vā cāturmahārājakāyikān vā devāṃs trayastriṃśān vā yāmān vā tuṣitān vā nirmāṇaratīn vā paranirmitavaśavartino vā brahmapāriṣadyān vā brahmapurohitān vā mahābrahmāṇo vā parīttābhān vā apramāṇābhān vā ābhāsvarābhān vā parīttaśubhān vā apramāṇaśubhān vā śubhakṛtsṇān vā anabhrakān vā puṇyaprasavān vā bṛhatphalān vā asaṃjñisattvān vā śuddhāvāsān vā aspṛhān vā atapān vā sudṛśān vā sudarśanān vā akaniṣṭhān vā ākāśānantyāyatanān vā vijñānānantyāyatanān vā ākiñcanyāyatanān vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanān vā srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabuddhatvaṃ vā cakravartirājyādhipatyaṃ vā na parāmṛśati, anyatra sarvasattveṣu sādhāraṇaṃ kṛtvā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayati, animittānupalaṃbhenādvayena pariṇāmayati, lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena, tayā ca śīlapāramitayā paripūrṇayopāyakauśalyena catvāri dhyānāny utpādayaty anāsvādayogena divyaṃ cakṣur abhinirharati, yena divyacakṣuṣā vipākajena ye pūrvasyān diśi lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ deśayanti, tān paśyati tac cāsya darśanaṃ ca na naśyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, evaṃ dakṣiṇasyān diśi paścimāyān diśy uttarasyān diśy ūrdhvam adho vidikṣu lokadhātuṣu ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, tān paśyati tasya darśanaṃ na naśyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. sa divyena śrotreṇa viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śabdaṃ śṛṇoti, tac cāsya śrutaṃ tāvan na naśyati, yāvan na tena śrutenātmanaḥ parasya cārthaṃ karoti, sa cetaḥparyāyajñānena teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ cetasaiva cittaṃ prajānāti tena cetaḥparyāyajñānena sarvasattvānām arthaṃ karoti, sa (PSP_6-8:21)
pūrvanivāsānusmṛtijñānenātītaṃ karma nirdiśati yena karmaṇākṛtena tat karma na vipraṇasyati, sa āsravakṣayajñānena ca sattvān, srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, anāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, arhattve pratiṣṭhāpayati, pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati, anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, evaṃ yatra yatra pratibalāḥ sattvāḥ kuśaleṣu dharmeṣu tatra tatra pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena śīlapāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: katham animittānām anābhogānām anupalaṃbhamānānām apratibhānām anabhisaṃskārāṇāṃ dharmāṇāṃ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍe niṣaṇṇasya sarvasattvā āgatya loṣṭadaṇḍaprahārān dahyus tatra bodhisattvena mahāsattvenaikacittasyāpi kṣobhasahagatasyāvakāśo na dātavyas tatra ca bodhisattvena mahāsattvena dve kṣāntī bhāvayitavye. katame dve yac ca sarvasattvānāṃ kṣāntavyam ākrośadaṇḍaloṣṭaprahārādiyā cāsyānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntir utpādayitavyā tatra bodhisattvena mahāsattvenākruśyamānena paribhāṣyamāṇena loṣṭadaṇḍaśastraprahārān dadatām evaṃ pratyavekṣitavyaṃ ko me ākrośati vā paribhāṣate vā loṣṭadaṇḍaśastrair vā prahārān dadāti tena dharmāṇāṃ svabhāvaḥ pratyavekṣitavyo dharmāṇāṃ svabhāvaṃ pratyavekṣamāṇo dharmāṃś caiva nopalabhate kutaḥ punar dharmāṇāṃ svabhāvam. tasyaivaṃ dharmasvabhāvaṃ pratyavekṣamāṇasyaivaṃ bhavati, ko me cchinatti vā bhinatti vā sa evaṃ pratyavekṣamāṇo dharmāṇāṃ dharmasvabhāvam anutpattikair dharmaiḥ kṣāntiṃ pratilabhate, tatrānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ kim iti kleśānutpattijñānānācchedyatā ca sa iha dvābhyāṃ kṣāntibhyāṃ yuktaś catvāri dhyānāni paripūrayati, catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni caturarddhipādāni pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni (PSP_6-8:22) āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ trīṇi vimokṣamukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayati, sa iha dharmeṣu sthitvāryeṣv anāsraveṣu lokottareṣu sādhāraṇeṣu sarvaśrāvakapratyekabuddhair abhijñāḥ paripūrayati yābhir abhijñābhiḥ paripūritābhiḥ ṣaḍbhiś ca pāramitābhiḥ samudāgacchati, sa ihābhijñāsu sthitvā divyena cakṣuṣā pūrvasyāṃ diśi yān buddhān bhagavataḥ paśyati tān dṛṣṭvā buddhānusmṛtiṃ pratilabhate, tasya sā buddhānusmṛtir nocchetsyati yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyām uttarasyām ūrdhvam adho vidikṣu yān buddhān bhagavataḥ paśyati tān dṛṣṭvā buddhānusmṛtiṃ pratilabhate, tasya sā buddhānusmṛtir nocchetsyati
yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, sa divyena śrotradhātunā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa yat te buddhā bhagavanto bhāṣiṣyante tat sarvam udgrahīṣyaty udgṛhṇaṃ tathatvāya sattvānāṃ dharman deśayiṣyati teṣāṃ ca buddhānāṃ bhagavatāṃ cetasaiva cetaḥ parivitarkam ājñāsyaty evaṃ sarvāryāṇāṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ yāvat sarvasattvānāṃ cetasaiva cetaḥ parivitarkam ājñāsyati, sa tena cetaḥ paryāyajñānena sattvānāṃ cetasaiva caittam ājñāya tathatvāya dharmaṃ deśayiṣyati, sa pūrvanivāsānusmṛtijñānena teṣāṃ sattvānāṃ kuśalamūlam ājñāya tena pūrveṇa kuśalamūlena sattvān saṃdarśayiṣyati samuttejayiṣyati samādāpayiṣyati, sa āsravakṣayajñānena ca tān sattvāṃs triṣu yāneṣu niveśayiṣyati pratiṣṭhāpayiṣyati, sa khalu punar bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ pariśodhayati sarvākārajñatāyāṃ caran sarvākārajñatāṃ paripūrayaty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya dharmacakraṃ pravartayiṣyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāṃ paripūrayati.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ (PSP_6-8:23) carann ānimitteṣv anāsraveṣv anābhogeṣv anupalaṃbheṣv apratibhāseṣu vīryapāramitāṃ paripūrayati.
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kāyikena vīryeṇa samanvāgataḥ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, caturthadhyānasamāpanno 'nekavidhām ṛddhiṃ pratyanubhavati, yāvac candrasūryau pāṇinā parāmṛśati parimārṣṭi sa tena kāyikena vīryeṇa samanvāgato yena daśasu dikṣu buddhā bhagavanto viharanti sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti, anekaśatasahasreṣu lokadhātuṣv ṛddhyā gatvā tān buddhān bhagavata upatiṣṭhati cīvarapiṇḍapātraśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārais tasya te cīvarapiṇḍapātrās tāvan na kṣīyante yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate 'bhisaṃbuddhabodheś ca sadevamānuṣāsuralokaḥ sukhī bhavati, cīvarapiṇḍapātreṇa parinirvṛtasya ca śarīre pūjā pravartate, tenaiva carddhyabhisaṃskāreṇa gatvā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śṛṇoti, sa na jātu vipraṇasyati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sarvākārajñatāyāṃ caran sarvākārajñatāṃ paripūrayaty anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya dharmacakraṃ pravartayiṣyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kāyikena vīryeṇa samanvāgato vīryapāramitāṃ paripūrayati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaś caitasikena vīryeṇa samanvāgata āryeṇānāsraveṇa mārgāṅgena mārgaparyāpannena vīryapāramitāṃ paripūrayatīha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃś caitasikena vīryeṇa samanvāgato 'kuśalasya kāyikakarmaṇo 'vakāśaṃ na dadāty akuśalasya vākkarmaṇo 'kuśalasya manaskarmaṇo 'vakāśaṃ na dadāti na parāmṛśati nityam iti vā anityam iti vā sukham iti vā duḥkham iti vātmeti vānātmeti vā saṃskṛtam iti vāsaṃskṛtam iti vā kāmadhātum iti vā rūpadhātum iti vārūpyadhātuṃ vā sāsravadhātuṃ vānāsravadhātuṃ vā, prathamaṃ vā dhyānaṃ dvitīyaṃ vā dhyānaṃ tṛtīyaṃ vā dhyānaṃ caturthaṃ vā dhyānaṃ maitrīṃ vā karuṇāṃ vā muditāṃ vopekṣāṃ vākāśānantyāyatanaṃ (PSP_6-8:24) va vijñānānantyāyatanaṃ vākiṃcanyāyatanaṃ vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ vā, smṛtyupasthānāni vā samyakprahāṇāni varddhipādāṃ vā indriyāṇi vā balāni vā bodhyaṅgāni vāryāṣṭāṅgikaṃ vā mārgaṃ śūnyatāṃ vānimittaṃ vāpraṇihitaṃ vāryasatyāni vābhijñā vā vimokṣān
vā navānupūrvavihārasamāpattīr vā samādhīn vā dhāraṇīmukhāni vā tathāgatabalāni vā vaiśāradyāni vā pratisaṃvido vāveṇikān vā buddhadharmān na parāmṛśati nityānityasukhaduḥkhātmānātmaśāntāśānta iti vā, srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekāṃ vā bodhim anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ srotaāpannaṃ vā sakṛdāgāminaṃ vānāgāminaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabuddhaṃ vā bodhisattvaṃ vā buddhaṃ vā bhagavantaṃ na parāmṛśatīme sattvā darśanabhūmiprabhāvitāḥ, ime sattvās tanubhūmiprabhāvitā ime 'varabhāgikaprabhāvitāḥ, ime ūrddhabhāgikaprabhāvitā ime sarvajñatāprabhāvitā ime mārgajñatāprabhāvitā ime sarvākārajñatāprabhāvitā ity evam api na parāmṛśati. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo na saṃvidyate, yena svabhāvena prabhāvyeran, sa tena caitasikena vīryeṇa samanvāgato maraṇasukhe 'pi vartamānaḥ sattvānām arthaṃ karoti tāṃś ca sattvān nopalabhate vīryapāramitāṃ paripūrayati, tāṃ ca vīryapāramitāṃ nopalabhate, buddhadharmāṃś ca paripūrayati, tāṃś ca buddhadharmān nopalabhate, buddhaksetraṃ ca pariśodhayati, tac ca buddhakṣetraṃ nopalabhate, sa tena kāyikena caitasikena vīryeṇa samanvāgatas tān kuśalān dharmān parigṛhṇāti, tatra ca na sajjate, so 'sajjamāno buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, lokadhātor lokadhātuṃ saṃkrāmati sattvānām arthaṃ karoti, sattvānām arthaṃ kurvan yena yenarddhiprātihāryeṇecchati vikurvituṃ tena tenarddhiprātihāryeṇa vikurvati, yadi vā puṣpavarṣeṇa yadi vā gandhapramuñcanena yadi vā gītābharaṇena yadi vā bhūcalanena yadi vā saptaratnamayair lokadhātusaṃdarśanena yadi vā jyotiratnānāṃ sattvānāṃ kṛtaśa ātmānam avasṛjati yadi vā gandham avasṛjati yadi vā mahāyajñam avasṛjati, yatra na prāṇātipāto (PSP_6-8:25) vartate, yadi vānantān sattvān mārge 'vatārayati, yāvat prāṇātipātāt parimocayati, adattādānāt kāmamithyācārān mṛṣāvādāt piśunavacanāt paruṣavacanād avaddhapralāpād abhidhyāyā vyāpādāt mithyādṛṣṭeḥ parimocayati, kāṃścid dānenānugṛhṇāti, kāṃścic chīlena keṣāṃcit kṛtaśo 'ṅgapratyaṅgaṃ parityajati
keṣāṃcit putradārakeṇānugrahaṃ karoti, keṣāṃcid āryeṇātmānam avasṛjati, evaṃ yena yenopāyena sattvānām arthaḥ kartavyaḥ, tena tenopāyena sattvānām arthaṃ karoti, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimitteṣu dharmeṣu caitasikena vīryeṇa samanvāgato vīryapāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: kathañ ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimitteṣu dharmeṣu sthitvā dhyānapāramitāṃ paripūrayati?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sthāpayitvā tathāgatasamādhiṃ sarvasamādhīn paripūrayati, sa viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ sa vitarkaṃ sa vicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati dvitīyaṃ dhyānaṃ tṛtīyaṃ dhyānaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, maitrīsahagatena cittena karuṇāsahagatena muditāsahagatenopekṣāsahagatena cittena yāvat sarvāvantam lokadhātum upasaṃpadya viharati, ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanam ākiñcanyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati, sa tatra dhyānapāramitāyāṃ sthitvāṣṭavimokṣān anulomapratilomān upasaṃpadya viharati, navānupūrvavihārasamāpattīr upasaṃpadya viharati, śūnyatāsamādhim upasaṃpadya viharati, ānimittasamādhim apraṇihitasamādhim upasaṃpadya viharati, ānantaryān api samādhīn upasaṃpadya viharati, vidyutopamāṃś ca samādhim upasaṃpadya viharati, samyaksaṃbodhiṃ vajropamaṃ ca samādhim upasaṃpadya viharati, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān upasaṃpadya viharati, samādhipāramitāyāṃ sthitvā sarvākārajñatām upasaṃpadya viharati, yayā sarvākārajñatayā sarvasamādhigaganagataṃ (PSP_6-8:26) kṛtvā śuklavidarśanā bhūmim atikramya gotrabhūmim aṣṭamakabhūmiṃ tanubhūmiṃ darśanabhūmiṃ vītarāgabhūmiṃ kṛtāvibhūmiṃ śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati, buddhabhūmiṃ paripūrayati, sa āsu ca bhūmiṣu carati, na cāntarā samādhiphalaṃ prāpnoti, yāvan na sarvākārajñatām anuprāpsyati, so 'tra dhyānapāramitāyāṃ sthitvā buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, buddhān bhagavataḥ paryupāsamānaḥ sa tān buddhān bhagavataḥ paryupāste teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike kuśalamūlam avaropayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, lokadhātor lokadhātuṃ saṃkrāmati, sattvānām arthaṃ karoti, tatra kāṃścit
sattvān dānena saṃgṛhṇāti kāṃścic chīlena saṃgṛhṇāti kāṃścit kṣāntyā saṃgṛhṇāti kāṃścid vīryeṇa saṃgṛhṇāti, kāṃścid dhyānena saṃgṛhṇāti, kāṃścit prajñayā saṃgṛhṇāti, kāṃścid vimuktyā kāṃścid vimuktijñānadarśanena kāṃścit srotāapattiphale pratiṣṭhāpayati, kāṃścit sakṛdāgāmiphale kāṃścid anāgāmiphale kāṃścid arhattve pratiṣṭhāpayati, kāṃścit pratyekabodhau kāṃścid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, yair yaiḥ kuśalair dharmaiḥ sattvā udgacchanti tatra tān sattvān niyojayati sa iha dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvasamādhimukhāny abhinirharati catasraś ca pratisaṃvidaḥ, pratilabhate vipākajānāñ cābhijñānām lābhī bhavati sa na jātu mātuḥ kukṣāv upapadyate, na jātu kāmān pratisevate na sā kācid upapattir yāṃ na gṛhṇāti na cotpattir doṣair lipyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena māyopamā sarvadharmā dṛṣṭāḥ supratibuddhā bhavanti sa māyopamaṃ sarvasaṃskāragataṃ viditvā mahākaruṇā pratigṛhītaḥ sarvasattvānām arthaṃ karoti, na ca tatra sattvān sattvaprajñaptim upalabhate, sa sattvān sattvaprajñaptim anupalaṃbhamānaḥ sarvadharmāṇām anupalaṃbha eva sattvān pratiṣṭhāpayati lokavyavahāram upādāya na ca punaḥ paramārthena iha dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvadhyānavimokṣasamādhisamāpattiṣu carati na jātu dhyānapāramitayā virahito bhavati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, (PSP_6-8:27) sa iha sarvākārajñatāyāṃ caran sarvākārajñatām abhinirharati, yatra sthitvā sarvavāsanānusaṃdhiṃ prajahāti, sarvavāsanānusaṃdhiṃ prahāyātmano 'rthaṃ kṛtvā parasyārthaṃ karoti, sa ātmanaḥ parasya cārthaṃ kurvan sadevamānuṣāsuralokasya dakṣiṇīyo bhavāti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimitteṣu dharmeṣu dhyānapāramitāṃ paripūrayati.

iti dānādīnām anyatamena sarvānāsravaikalakṣaṇasaṃgrahalakṣaṇo 'yam ekacittakṣaṇābhisamayaḥ prathamaḥ
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata ānimitteṣu dharmeṣu prajñāpāramitā bhāvanāpripūrim gacchati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kañcid dharmaṃ sadbhūtaṃ vā pariniṣpannaṃ vā samanupaśyati, sa rūpasyāsadbhūtatām apariniṣpannatāṃ samanupaśyati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāsadbhūtatām apariniṣpannatāṃ samanupaśyati, rūpasyotpādaṃ na samanupaśyati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyotpādaṃ na samanupaśyati, sa rūpasyotpādam asamanupaśyan vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyotpādaṃ na samanupaśyan rūpasyāyadvāraṃ na samanupaśyati, saṃnicayam api na samanupaśyati, evaṃ yāvat sarvasāsravānāṃ dharmāṇām anāsravāṇāṃ dharmāṇām āyadvāraṃ na samanupaśyati, tucchakāṃś caiva samanupaśyati, evaṃ pratyavekṣamāṇo rūpasya svabhāvan nopalabhate yāvat sarvasāsravāṇām anāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ svabhāvan nopalabhate, sa prajñāpāramitāyāṃ carann abhāvasvabhāvān sarvadharmān adhimucate, sa evam adhimucyādhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran na keṣu kācid dharmeṣv abhiniviśate, rūpe vā vedanāyāṃ vā saṃjñāyāṃ vā saṃskāreṣu vā vijñāne vā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu vā pratītyasamutpādāṅgeṣu vā pāramitāsu vā śūnyatāsu vā bodhipakṣyeṣu vā dharmeṣv āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu (PSP_6-8:28) śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu vānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vā nābhiniviśate, abhāvasvabhāvāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhimārgaṃ paripūrayati, yad uta ṣaṭpāramitā yāvat saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni paripūrayati, sa vipākajadharme bodhisattvamārge sthitvā ṣaṭsu pāramitāsu paripūrṇāsu yāvat saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu paripūrṇesu yāvad vipākajāsu pañcasv abhijñāsu sthitvā ye sattvā dānenānugrahītavyās tān dānenānugṛhṇāti, ye śīlena ye samādhinā ye prajñayā ye vimuktyā ye vimuktijñānadarśanenānugrahītavyās tāṃs tair anugṛhṇāti, ye srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayitavyā ye sakṛdāgāmiphale ye 'nāgāmiphale ye 'rhattve ye pratyekabodhau ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayitavyās tān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, evaṃ vistareṇa kartavyaṃ so 'nekavidhām ṛddhiṃ kurvāṇo gaṅgānadīvālukopamām lokadhātūn na gacchati, sa ākāṅkṣaṃs tāṃ lokadhātūn yādṛśai ratnair
ākāṃkṣati tādṛśai ratnair abhinirmiṇoti sa sattvābhiprāyaṃ paripūrayaṃ lokadhātūn saṃkrāmati, sa tāṃ lokadhātūn dṛṣṭvā buddhakṣetraṃ parigṛhṇāti, tadyathāpi nāma paranirmitavaśavartināṃ devānām upabhogaparibhogāḥ, ye 'py anye lokadhātavo 'pagatapāpiṣṭhā evaṃ vidhās tenopabhogaparibhogāḥ syur iti, sa tayā vipākajayā dānapāramitayā śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā prajñāpāramitayā vipākajābhir abhijñābhir vipākajena bodhisattvamārgeṇa mārgajñatāyāṃ caran sarvapāramitāḥ prāptaḥ sarvākārajñatām anuprāpsyati, yāvat sarvañ caiva rūpam aparigṛhītaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam apagṛhītaṃ, yāvat sarvadharmāḥ kuśalā vākuśalā vā laukikā vā lokottarā vā sāsravā vānāsravā vā saṃskṛtā vāsaṃskṛtā vā sāvadyā vānavadyā vā (PSP_6-8:29) 'parigṛhītaṃ, tasmāt tarhi subhūte tasyānuttaraṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre 'parigṛhītaḥ sarvopabhogo bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmā aparigṛhltā anupalaṃbhayogena. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimittayogena prajñāpāramitāṃ paripūrayati.
iti vipākadharmatāvasthānāsravasarvadharmaikalakṣaṇābhisamayalakṣaṇo 'yam ekacittakṣaṇābhisamayo dvitīyaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavann evam asaṃbhinneṣu dharmeṣv ānimitteṣu lakṣaṇaśūnyeṣu ṣaṭpāramitābhāvanāparipūrir bhavati, dānapāramitāyāḥ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ katham eṣāṃ sāsravāṇām anāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ nānākaraṇaṃ prajñaptaṃ, katham eṣān nānākaraṇaṃ prajñāyate, kathaṃ dānapāramitā prajñāpāramitāyām antargatā bhavati, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāyām antargatā bhavati, kathaṃ bhagavann evam alakṣaṇeṣu dharmeṣv ekalakṣaṇeṣu yad utālakṣaṇeṣu nānākaraṇaṃ prabhāvyate.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu ca pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbhopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvālakṣaṇeṣu dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānāni samāpadyate prajñāṃ bhāvayati svapnopamāṃś ca pañcaskandhān alakṣaṇān jānāti pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamāṃś ca pañcaskandhān alakṣaṇān jānāti. tat kasya hetoḥ? na hi svapnaṃ tasya kaścit svabhāvo na hi pratiśrutkāyā na hi pratibhāsasya na hi pratibiṃbasya na hi marīcyā na hi māyāyāḥ, na hi nirmitakasya na hi gandharvanagarasya kaścit svabhāvo (PSP_6-8:30) yasya svabhāvo nāsti tasya nāsti lakṣaṇaṃ, yasya ca nāsti lakṣaṇaṃ sa ekalakṣaṇo yad utālakṣaṇaḥ, tad anena subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam alakṣaṇaṃ dānam alakṣaṇo dāyako 'lakṣaṇaḥ pratigrāhako 'lakṣaṇāḥ sarvadharmāḥ. evaṃ jñātvā dānaṃ dadāti sa dānapāramitāṃ paripūrayati, sa dānapāramitāṃ paripūrayan śīlapāramitāyāṃ na vivartate, kṣāntipāramitāyāṃ na vivartate, vīryapāramitāyāṃ na vivartate, dhyānapāramitāyāṃ na vivartate, prajñāpāramitāyāṃ na vivartate, sa āsu ṣaṭsu pāramitāsu sthitvā catvāri dhyānāni paripūrayati catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīḥ paripūrayati, catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni mārgān paripūrayati, adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ paripūrayati, śūnyatāsamādhim ānimittasamādhim apraṇihitasamādhiṃ paripūrayati, aṣṭavimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīḥ pañcābhijñāḥ paripūrayati, pañcadhāraṇīmukhaśatāni paripūrayati, catasraḥ pratisaṃvidaś catvāry āryasatyāni paripūrayati, daśatathāgatabalāni
catvāri vaiśāradyāny aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmān paripūrayati, iha vipākajeṣv āryeṣv anāsraveṣu sthitvā daśasu dikṣu ye lokadhātavas tān ṛddhyā gatvā buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāste tāṃś copatiṣṭhati cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyasarvopakaraṇapariṣkārair yāvad upabhogaparibhogaiḥ sattvānām arthaṃ karoti, ye dānena saṃgrahītavyās tān dānena saṃgṛhṇāti ye śīleṇa saṃgrahītavyā ye kṣāntyā saṃgrahītavyā ye vīryeṇa saṃgrahītavyā ye dhyānena saṃgrahītavyā ye prajñayā saṃgrahītavyās tān prajñayā saṃgṛhṇāti, yāvad ye sarvaiḥ kuśalair dharmaiḥ saṃgrahītavyās tān sarvān kuśalair dharmaiḥ saṃgṛhṇāti kuśalair dharmaiḥ samanvāgataḥ saṃsāraṃ copādadāti na ca saṃsārāvacarair duṣkhair lipyate sattvānāṃ kṛtaśo devamānuṣikīñ ca saṃpattim utpādayati, yayā saṃpattyā sattvān saṃgṛhṇāti, so 'lakṣaṇān sarvasattvāṃ jñātvā srotaāpattiphalaṃ ca jānāti na ca tatra tiṣṭhati, sakṛdāgāmiphalaṃ ca jānāti na ca tatra (PSP_6-8:31) tiṣṭhati, anāgāmiphalaṃ ca jānāti na ca tatra tiṣṭhati, arhattvañ ca jānāti na ca tatra tiṣṭhati, pratyekabodhiṃ ca jānāti na ca tatra tiṣṭhati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena sarvākārajñatānuprāptavyā yo 'sādhāraṇā sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇān sarvadharmān jñātvā ṣaṭpāramitā alakṣaṇā jānāti, yāvat sarvadharmān alakṣaṇāni jānāti.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃ svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā śīlapāramitāṃ paripūrayati, sa khalu punaḥ svapnopamān pañcopādānaskandhān jñātvā pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamāṃś ca pañcopādānaskandhān jñātvālakṣaṇāṃ śīlapāramitāṃ paripūrayati, akhaṇḍām acchidrām aśabalām akalmāṣām aparāmṛṣṭām abhujiṣyāṃ vijñapraśastāṃ susamāttām āryām anāsravāṃ mārgāṅgaparyāpannāṃ yatra sthitvā samatābhisaṃskārikaṃ śīlaṃ rakṣati dharmatāpratilaṃbhikaṃ ca vijñaptiśīlaṃ ca samudācāraśīlaṃ ca so 'nenaivaṃrūpeṇa śīlena samanvāgato na parāmṛśati, anenāhaṃ śīlena kṣatriyamahāśālakulānāṃ sahavratāyopapadyeyāhaṃ brāhmaṇamahāśālakulānāṃ vā sahavratāyopapadyeyāhaṃ rājā vā bhaveyaṃ cakravartī koṭṭarājā vā cāturmahārājakāyikānāṃ vā devānāṃ sahavratāyopapadyeyāhaṃ trayastriṃśānāṃ vā yāmānāṃ vā tuṣitānāṃ vā nirmānaratīnāṃ vā paranirmitavaśavartināṃ vā devānāṃ sahavratāyopapadyeyāhaṃ brahmapārṣadyānāṃ vā brahmaprohitānāṃ vā mahābrahmāṇāṃ vā parīttābhānāṃ vāpramāṇābhānāṃ vābhāsvarāṇāṃ vā parīttaśubhānāṃ vāpramāṇaśubhānāṃ vā śubhakṛtsnānāṃ vānabhrakānāṃ vā puṇyaprasavānāṃ vā bṛhatphalānāṃ vāsaṃjñisattvānāṃ vā śuddhāvāsānāṃ vā (PSP_6-8:32) aspṛhāṇāṃ vā aptapānāṃ vā sudṛśānāṃ vā sudarśanānāṃ vā akaniṣṭhānāṃ vā devānāṃ sahavratāyopapadyeyāham ākāśānantyāyatanānāṃ vā vijñānānantyāyatanānāṃ vākiñcanyāyatanānāṃ vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānāṃ vā sahavratyāyopapadyeyāhaṃ srotaāpattiphalaṃ vānuprāpnuyāṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhiṃ vānuprāpnuyām. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'lakṣaṇāḥ sarvadharmā ekalakṣaṇāṃ yad utābhāvasvabhāvalakṣaṇāḥ, na hy alakṣaṇo dharmo 'lakṣaṇaṃ dharmaṃ paripūrayati, nāpi vilakṣaṇo dharmo vilakṣaṇaṃ dharmaṃ paripūrayati, nāpy avilakṣaṇo dharmo 'vilakṣaṇaṃ dharmaṃ prāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann alakṣaṇāṃ śīlapāramitāṃ paripūrayati, śīlapāramitāṃ paripūrya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakrānto 'nutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhate 'nutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhya mārgākārajñatāyāṃ caran pañcābhijñā vipākajāḥ pratilabhate, pañcasu dhāraṇīmukhaśateṣu sthitvā catasraḥ pratisaṃvidaḥ pratilabhate,

catasraḥ pratisaṃvidaḥ pratilabhya buddhakṣetreṇa budhhakṣetraṃ saṃkrāmati buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāste sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sa pañcagatike saṃsāre saṃsarati na ca saṃsārāvacareṇa karmaṇā vipākajena lipyate, tadyathāpi nāma nirmitaś caṃkramati ca tiṣṭhati ca niṣīdati ca śayyāṃ ca parikalpayati, na cāsyāgamanaṃ dṛśyate, na gamanaṃ na sthānaṃ na niṣadyāṃ na śayyāṃ nāsanaṃ na caṃkramaḥ sa sattvānāṃ cārthaṃ karoti, na ca sattvam upalabhate na sattvaprajñaptiṃ, tadyathāpi nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya dharmacakraṃ pravartayati, aparimāṇān sattvān vinīya tribhir yānair na kaścit sattvam upalabhate, yam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vyākuryāt sa āyuḥ saṃskārān avasṛjya nirmitam abhinirmāyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau pariniryāyāt. sa khalu punaḥ subhūte nirmitaḥ kalpasyātyayena bodhisattvaṃ mahāsattvam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpya parinirvṛtas tasya ca parinirvṛtasya na kaṃcid (PSP_6-8:33) vastūpalabhyate, rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran śīlapāramitāṃ paripūrayati, yat paripūrāv antargatāḥ sarvadharmā bhavanti.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu ca pañcasūpādānaskandheṣu sthitvālakṣaṇeṣu kṣāntipāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇeṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā kṣāntipāramitāṃ paripūrayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaś catasṛbhiḥ kṣāntibhiḥ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati, katamābhiś catasṛbhiḥ prathamacittotpādam upādāya, yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasyātrāntare sarvasattvā ākrośeyur vā paribhāṣeran vāsatyayā vācā paruṣayā vā samudācareyur loṣṭadaṇḍaśastraprahārān vā dadyus tatra bodhisattvena mahāsattvena kṣāntipāramitāṃ paripūrayitukāmenaikacittotpādo 'pi kṣobhasahagato notpādayitavyaḥ, ko me ākrośati vā paribhāṣate vāsatyayā vācā paruṣayā vā samudācarati loṣṭadaṇḍaśastraprahārān vā dadāti, tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'syālakṣaṇāḥ, sarvadharmāḥ kṣamanti tat kiṃ asyaivaṃ bhavati, ko me ākrośati vā paribhāṣate vāsatyayā vācā paruṣayā vā samudācarati loṣṭadaṇḍaśastraprahārān vā dadāti sa evam upaparīkṣamāṇaḥ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati, so 'nayā kṣāntipāramitayā paripūrṇayānutpattikair dharmaiḥ kṣāntiṃ pratilabhate.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kaiṣā bhagavann anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ kiṃ vā etasyāḥ pramāṇaṃ kiṃ vā jñānam?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: aṇavo 'pi subhūte 'kuśalā dharmā notpadyante tenocyante 'nutpattikā iti, tatra yā kṣāntis tad ucyate jñānaṃ yena jñānenānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ (PSP_6-8:34) pratilabdhate.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yā ca bhagavan śrāvakānāṃ vā pratyekabuddhānāṃ vānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntir yā ca bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir āsāṃ kṣāntīnāṃ kiṃ nānākaraṇaṃ kaḥ prativiśeṣaḥ.
bhagavān āha: yac ca subhūte srotaāpannasya jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac ca sakṛdāgāmino jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac cānāgāmināṃ jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac cārhato jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac ca pratyekabuddhasya jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ. idaṃ subhūte nānākaraṇaṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ kṣānter bodhisattvakṣānteś ca, sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ihaivaṃ rūpayā kṣāntyā samanvāgataḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhān abhibhavati vipākajāyām anutpattikāyāṃ kṣāntyāṃ sthitvā bodhimārge caran mārgajñatāṃ paripūrayati, yayā paripūrṇayāvirahito bhavati saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmaiḥ śūnyatānimittāpraṇihitaiś ca samādhibhiḥ, sa iha pañcabhir abhijñābhir avirahito bhavati so 'virahitatvād ābhiḥ pañcabhir abhijñābhiḥ sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācya buddhakṣetraṃ ca pariśodhya sarvākārajñatām anuprāpnoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇāṃ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati.
punar aparaṃ subhūtr bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu ca pañcasūpādānaskandheṣu sthitvālakṣaṇeṣu vīryapāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: kathañ ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇeṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā vīryapāramitāṃ paripūrayati?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kāyikaṃ ca caitasikaṃ ca vīryam ārabhate sa kāyikena vīryeṇa ṛddhim abhinirharati, (PSP_6-8:35) daśadiglokadhātuṃ gatvā buddhān bhagavataḥ paryupāste sattvānāṃ cārthaṃ karoti, sa tena kāyikena vīryeṇa sattvān pāripācayati triṣu yāneṣu niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati śrāvakayāne pratyekabuddhayāne 'nuttare buddhayāne. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann alakṣaṇāṃ vīryapāramitāṃ paripūrayati, sa caitasikena vīryeṇānāsraveṇa mārgaparyāpannena vīryapāramitāṃ paripūrayati, yatra paryāpannāḥ sarvakuśalā dharmās tadyathā catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāni pañcabalāni sapta bodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgaṃ trīṇi vimokṣamukhāni catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaś catvāri satyāni pañcābhijñāḥ samādhiḥ dhāraṇīmukhāni daśa bodhisattvabhūmayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, yatra bodhisattvena mahāsattvena caratā sarvākārajñatā paripūrayitavyā yasyāṃ paripūrṇāyāṃ sarvavāsanānusaṃdhiṃ prahāsyati sarvavāsanānusaṃdhiṃ prahāya lakṣaṇapariniṣpattiṃ paripūrayiṣyati, lakṣaṇapariniṣpattiṃ paripūrya prajñāpāramitāyāṃ caran samantaprabhatām ārāgayiṣyati samantaprabhatām ārāgya dharmacakraṃ ca pravartayiṣyati dvādaśākāran triparivartasya pravartatena trisāhasro lokadhātuḥ ṣaḍvikāraṃ prakampiṣyate saṃprakampiṣyate pravedhiṣyate saṃpravedhiṣyate, pracaliṣyati saṃpracaliṣyati, sarve ca trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum avabhāsena sphāriṣyati, tasya punas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya śabdo niścariṣyati tatra ye trisāhasre mahāsāhasre lokadhātau sattvās taṃ śabdaṃ śroṣyanti te sarve niyatā bhaviṣyanty anuttareṣu triṣu yāneṣu, evaṃ bahuprakārā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā yasyāṃ vīryapāramitāṃ sthitvā bodhisattvena mahāsattvena sarvabuddhadharmān paripūrya sarvākārajñatām anuprāptavyāḥ. evaṃ khalu
subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇāṃ vīryapāramitāṃ paripūrayati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbopameṣu marīcyupamesu māyopameṣu (PSP_6-8:36) nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu ca pañcasūpadānaskandheṣu sthitvālakṣaṇeṣu dhyānapāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇeṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā dhyānapāramitāṃ paripūrayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati maitrīkaruṇāṃ muditām upekṣām ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanam ākiñcanyāyatanan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīṃ bhāvayati vidyutopamañ ca samādhiṃ bhāvayati vajropamañ ca samādhiṃ bhāvayati yatra samādhau sthitvā ye kecit samādhayaḥ, śrāvakasamādhir vā pratyekabuddhasamādhir vā ye 'py anye samādhigaṇās tān sarvān kāyena saṃspṛśyopasaṃpadya viharati, na ca tān samādhīn āsvādayati, na ca samāpattiphalam. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa bodhisattvo mahāsattvas tān samādhīn alakṣaṇān jānāty abhāvasvabhāvatvāt tat kim alakṣaṇo dharmo 'lakṣaṇaṃ dharmam āsvādayiṣyati, abhāvasvabhāvo dharmo 'bhāvasvabhāvaṃ dharmam āsvādayiṣyati, so 'nāsvādayan na kasyacit samāpatter vaśenopapatsyate kāmadhātau vā rūpadhātau vārūpyadhātau vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tān dhātūn nopalabhate yo 'pi samāpadyeta yena vā samāpadyate, tam api nopalabhate 'nupalaṃbhamāno 'lakṣaṇāṃ dhyānapāramitāṃ paripūrayati sa tayā dhyānapāramitayā śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitayā śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati.
bhagavān āha: tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmaśūnyatāyāṃ suśikṣito bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ suśikṣito na ceha śūnyatāsu kaścid dharma upalabhyate yatrāvatiṣṭhet, srotaāpattiphale vā sakṛdāgāmiphale vānāgāmiphale vārhattve vā pratyekabuddhatve vā yāvat sarvākārajñatāyāṃ vā sāpi śūnyā śūnyatayā, sa ābhiḥ śūnyatābhir bodhisattvo (PSP_6-8:37) mahāsattvo bodhisattvaniyāmam avakrāmati.
subhūtir āha: katamo bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyāmaḥ? katamo niyāmaḥ?
bhagavān āha: sarvaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopalaṃbha ātmaḥ sarvānupalaṃbho niyāmaḥ.
subhūtir āha: katamo bhagavann upalaṃbhaḥ? katamo 'nupalaṃbhaḥ?

bhagavān āha: rūpaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopalaṃbhaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam upalaṃbhaḥ, cakṣur upalaṃbhaḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mana upalaṃbho, rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmā upalaṃbhaḥ, cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanopalaṃbhaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyo manovijñānaṃ manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśapratyayavedanopalaṃbhaḥ, pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātur upalaṃbhaḥ, pratītyasamutpāda upalaṃbhaḥ, avidyā saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇā upādānaṃ bhāvo jātir jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā upalaṃbhaḥ, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo 'bhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmā upalaṃbhaḥ, sarvākārajñatāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopalaṃbhaḥ, ayam ucyate āmaḥ, niyāmaḥ punaḥ subhūte yatraiṣāṃ dharmāṇāṃ pravyāhāro nopalabhate, rūpasya vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ vā sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvabodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ sarvākārajñatāyāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte rūpasya yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāro vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ vā yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ (PSP_6-8:38) sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvabodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, āryasatyānām apramāṇānāṃ dhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñānāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāro daśānāṃ bodhisattvabhūmīnāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, sarvākārajñatāyā yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, ayaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya niyāmaḥ, niyāmam akrānto bodhisattvo mahāsattvaḥ samādhiparipūrṇo na samāpattivaśenopapadyate, prāg eva rāgaṃ vā doṣaṃ vā mohaṃ votpādayed yatra sthitvā tat karmābhisaṃskuryād yena karmābhisaṃskāreṇa caturṇāṃ dhyānānām anyatamenopapadyeta nedaṃ sthānaṃ vidyate 'nyatra māyopameṣu sthitvā sarvasattvānām arthaṃ karoti na ca sattvānupalabhamānaḥ sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāṃ paripūrya yāvad dharmacakraṃ pravartayati, yad utānupalaṃbhaśūnyatānimittāpraṇihitacakram.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopamān dharmān parijānāti pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamān sarvadharmān parijānāti.
ity alakṣaṇasarvadharmaikalakṣaṇābhisamayalakṣaṇo 'yam ekacittakṣaṇābhisamayas tṛtīyaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnopamān sarvadharmān parijānāti? pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamāṃś ca sarvadharmān parijānāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na svapnaṃ na svapnadarśinaṃ paśyati, na pratiśrutkān na pratiśrutkādarśinaṃ, na pratibhāsaṃ na pratibhāsadarśinaṃ, na pratibiṃbaṃ na pratibiṃbadarśinaṃ, na marīciṃ na marīcidarśinaṃ, na māyāṃ na (PSP_6-8:39) māyādarśinaṃ, na nirmitakaṃ na nirmitakadarśinaṃ, na gandharvanagaraṃ na gandharvanagaradarśinaṃ ca paśyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi viparyāsaḥ svapno viparyāsaḥ, pratiśrutkā viparyāsaḥ pratibhāso viparyāsaḥ pratibiṃbaṃ viparyāso marīcir viparyāso māyā viparyāso nirmitako viparyāso gandharvanagaraṃ viparyāsa eṣa bālapṛthagjanānāṃ punar nāpi svapnadarśanaṃ nāpi svapnadarśī na pratiśrutkādarśanaṃ nāpi pratiśrutkādarśī na pratibhāsadarśanaṃ nāpi pratibhāsaadarśī, na pratibiṃbadarśanaṃ nāpi pratibiṃbadarśī, na marīcidarśanaṃ na marīcidarśī, na māyādarśanaṃ na māyādarśī, na nirmitakadarśanaṃ na nirmitakadarśī, na gandharvanagaradarśanaṃ na gandharvanagaradarśī, evaṃ yāvan nārhan na pratyekabuddho na bodhisattvo mahāsattvo na tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā anutpannā asadbhūtā ye 'bhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās te pariniṣpannās tatra kiṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bhāvasaṃjñī bhaviṣyati pariniṣpannasaṃjñī vāsadbhūtasaṃjñī vā nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? na sā prajñāpāramitā syād yadi kasyacid dharmasya svabhāvo bhavet pariniṣpattir vā sadbhūtatā vā, evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ na rūpe sajjati, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sajjati, na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu sajjati, na pratītyasamutpādāṅgeṣu sajjati, na kāmadhātau na rūpadhātau nārūpyadhātau sajjati, apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu na sajjati, saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu na sajjati, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau na sajjati, āryasatyeṣu na sajjati, dānapāramitāyāṃ na sajjati, śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ

na sajjati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamāṃ bhūmiṃ paripūrayati, tatra cchandarāgaṃ notpādayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tāṃ bhūmiṃ nopalabhate, tat kiṃ tatra cchandarāgaṃ kariṣyaty evaṃ dvitīyāṃ bhūmiṃ tṛtīyāṃ bhūmiñ caturthāṃ bhūmiṃ pañcamīṃ bhūmiṃ (PSP_6-8:40) ṣaṣṭhīṃ bhūmiṃ saptamīṃ bhūmim aṣṭamīṃ bhūmiṃ navamīṃ bhūmiṃ daśamīṃ bhūmiṃ paripūrayati, tatra cchandarāgaṃ notpādayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tā bhūmīr nopalabhate, tat kin tatra chandarāgaṃ kariṣyati, evaṃ daśamyāṃ bhūmau caran sarvadharmāś ca tatra prajñāpāramitāyām antargatān paśyati, tāṃś ca sarvadharmān nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarvadharmāḥ sā ca prajñāpāramitādvayādvaidhīkārāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmāṇāṃ na kaścid bhedo 'sti dharmadhātunirdeśena tathatānirdeśena bhūtakoṭinirdeśenāsaṃbhinnāḥ sarvadharmāḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavānn asaṃbhinnatā sarvadharmāṇāṃ tatra kathaṃ kuśaladharmanirdeśo bhavati sāsravāṇām anāsravāṇāñ ca dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati, laukikalokottarāṇāṃ vā saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yā dharmāṇāṃ dharmatā sā kasyacid dharmasya pravyāhāraḥ saṃskṛtasya vāsaṃskṛtasya vā srotaāpattiphalasya vā sakṛdāgāmiphalasya vānāgāmiphalasya vārhattvasya vā pratyekabodher vā bodhisattvatāyā vā samyaksaṃbodher vā.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tad anena subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, asaṃbhinnāḥ sarvadharmā alakṣaṇā anutpannā avinirbhogāḥ sarvadharmā na mayā subhūte sarvāṃ bodhisattvacaryāṃ caratā, kaścid dharmopalabdho rūpam iti vā vedaneti vā saṃjñeti vā saṃskārā iti vā vijñānam iti vā skandhadhātvāyatanānīti vā pratītyasamutpannā iti vā, pratītyasamutpādāṅgānīti vā kāmadhātur vā rūpadhātur vārūpyadhātur vā, kuśalākuśalā vā dharmāḥ sāsravā vānāsravā vā sāvadyā vānavadyā vā saṃskṛtam iti vāsaṃskṛtam iti vā yāvac chrotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhir vā bodhisattvatā vā samyaksaṃbodhir vā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati prathamacittotpādam upādāya yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbotsyate 'nupalaṃbhayogena, evaṃ caratā (PSP_6-8:41) subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmāṇāṃ svabhāve kuśalena bhavitavyaṃ, sarvadharmāṇāṃ svabhāvakuśalo bodhimārgañ ca pariśodhayiṣyati, sattvāṃś ca paripācayiṣyati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyati, yatra sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvān vinayiṣyati, ye vinītatvās triṣu bhaveṣu na dṛśyante, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam alakṣaṇayogena.
ity advayalakṣaṇasarvadharmaikalakṣaṇābhisamayalakṣaṇo 'yam ekacittakṣaṇābhisamayaś caturthaḥ

ity ukta ekakṣaṇābhisamayaḥ
āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyām ekakṣaṇābhisamayādhikāraḥ śikṣāparisamāptiparivartaḥ saptamaḥ
(PSP_6-8:42) : empty
(PSP_6-8:43)
pañcaviṃśatisāhasrikā prajñāpāramitā VIII
punar aparaṃ subhūte teṣām eva svapnopamānāṃ sarvadharmāṇām avastukānām abhāvasvabhāvānāṃ svalakṣaṇaśūnyānāṃ sarvākārapariśuddhānām anāśravāṇāṃ yā prakṛtir ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇā sa tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho veditavyaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
subhūtir āha: katame punas te bhagavann anāsravāḥ sarvadharmāḥ.
bhagavān āha: saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmāś catvāry apramāṇāny aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo daśa kṛtsnāyatanāni aṣṭāv abhinnāyatanāni araṇasamādhiḥ praṇidhijñānam ṣaḍ abhijñāś catasraḥ pratisaṃvidaḥ sarvākārāś catasraḥ pariśuddhayo daśa pāramiā daśabalāni catvāri vaiśāradyāni trīṇy akṣarāṇi trīṇi smṛtyupasthānāni asaṃpramoṣadharmatā vāsanāsamudghāto mahākaruṇā sarvākārajñatā mārgākārajñatā sarvajñatā ca ime ucyante subhūte anāsravāḥ sarvadharmā iti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāip śikṣitavyam.
iti svabhāvikaḥ kāyaḥ
punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā teṣām eva dharmāṇām adhigamād anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇair aśītyā cānuvyañjanair alaṃkṛtakāyas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ paramaṃ mahāyānadharmam anuttararatiprītiprāmodyasukhopabhogāya deśayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
iti sāṃbhogikaḥ kāyaḥ
punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā teṣām eva sarvadharmāṇām avigamenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho daśasu dikṣv anantāparyanteṣu sarvalokadhatuṣu (PSP_6-8:44) sarvakālan nānānirmāṇameghena sarvasattvānām arthaṃ karoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
iti nairmāṇikaḥ kāyaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan svapnopamānāṃ sarvadharmāṇām avastukānām abhāvasvabhāvānāṃ svalakṣaṇaśūnyānāṃ vyavasthānaṃ bhavati, ime kuśalā ime 'kuśalā ime laukikā ime lokottarā ime sāsravā ime 'nāsravā ime saṃskṛtā ime 'saṃskṛtā ime srotraāpattiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime 'nāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime pratyekabodhaye saṃvartante, ime 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃvartante, pratiśrutkopamānāṃ pratibhāsopamānāṃ pratibiṃbopamānāṃ marīcyupamānāṃ māyopamānāṃ nirmitakopamānāṃ gandharvanagaropamānāṃ sarvadharmāṇām avastukānām abhāvasvabhāvānāṃ svalakṣaṇaśūnyānāṃ vyavasthānam ime kuśalā ime 'kuśalā ime laukikā ime lokottarā ime sāsravā ime 'nāsravā ime saṃskṛtā ime 'saṃskṛtā ime srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime 'nāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime pratyekabodhaye saṃvartante, ime 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃvartante?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bālo 'śrutavān pṛthagjanaḥ svapnam upalabhate svapnadarśinam upalabhate, pratiśrutkām upalabhate pratiśrutkādarśinam upalabhate, pratibhāsam upalabhate pratibhāsadarśinam upalabhate, pratibiṃbam upalabhate pratibiṃbadarśinam upalabhate, marīcim upalabhate marīcidarśinam upalabhate, māyām upalabhate māyādarśinam upalabhate, nirmitakam upalabhate nirmitakadarśinam upalabhate, gandharvanagaram upalabhate gandharvanagaradarśinam upalabhate, svapnam upalabhya svapnadarśinam upalabhya, yāvad gandharvanagaram upalabhya gandharvanagaradarśinam (PSP_6-8:45) upalabhya, kuśalān abhisaṃskārān abhisaṃskaroti, kāyena vācā manasākuśalān vābhisaṃskārān abhisaṃskaroti, kāyena vācā manasā puṇyāpuṇyāneñjyān abhisaṃskārān abhisaṃskaroti. kāyena vācā manasā tān bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dvayoḥ śūnyatayoḥ sthitvātyantaśunyatāyām anavarāgraśūnyatāyāñ ca sattvānāṃ dharman deśayati, śūnyam idaṃ traidhātukaṃ nāsty atra rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā skandhā vā dhātavo vāyatanāni vā pratiśrutkaiṣā pratibhāsa eṣa marīcir eṣā nirmitaka eṣa gandharvanagaram etan nāsty atra rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā skandhadhātavo vāyatanāni vā nāsty atra svapno na svapnasya draṣṭā, na pratiśrutkā na pratiśrutkāyā draṣṭā, na pratibhāso na pratibhāsasya draṣṭā, na pratibiṃbaṃ na pratibiṃbasya draṣṭā, na marīcir na marīcyā draṣṭā, na māyāṃ na māyāyā draṣṭā, na nirmitako na nirmitakasya draṣṭā, na gandharvanagaraṃ na gandharvanagarasya draṣṭā, 'pi tu sarva ete dharmā avastukā abhāvasvabhāvās tatra bhavanto 'skandhe skandhasaṃjñinaḥ, adhātuṣu dhātusaṃjñino 'nāyataneṣv āyatanasaṃjñinaḥ, api tu khalu punaḥ pratītyasamutpannā ete sarvadharmā viparyāsasamutthitāḥ karmavipākaparigṛhītāḥ, kiṃ punar yūyam avastukeṣu dharmeṣu vastusaṃjñām utpādayathaivaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran ye matsariṇaḥ sattvās tān mātsaryān nivartayati, dānapāramitāyāṃ ca niyojayati, teṣāñ ca sa dānaparityāgo mahābhogatāyai saṃvartate, sa tāṃs tata uccālya śīle

niyojayati, teṣāṃ sa śīlasamādānajaḥ puṇyaskandhaḥ svargopapattaye bhavati, sa tāṃs tata uccālya samādhau niyojayati sa teṣāṃ samāpattijaḥ puṇyaskandho brahmalokopapāttaye bhavati, evaṃ prathamād dhyānād dvitīye dhyāne dvitīyād dhyānāt tṛtīye dhyāne tṛtīyād dhyānāc caturthe dhyāne caturthād dhyānād ūrdhvam ākāśānantyāyatanasamāpattau vijñānānantyāyatanasamāpattāv ākiñcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau ca niyojayati, sa tasmād api dānād dānaphalāc cānekaparyāyaṃ (PSP_6-8:46) vivecyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati, sa tasmāc chīlāc chīlaphalāc cānekaparyāyaṃ vivecyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati, sa tebhyo dhyānebhyo dhyānaphalebhyaś ca samāpattibhyaḥ samāpattiphalebhyaś cānekaparyāyaṃ vivecyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati, evaṃ caturṣu smṛtyupasthāneṣu caturṣu samyakprahāṇeṣu caturṣv ṛddhipādeṣu pañcasv indriyeṣu pañcasu baleṣu saptasu bodhyaṅgeṣu āryāṣṭāṅgikamārge triṣu vimokṣamukheṣv aṣṭasu vimokṣeṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati, sa ebhir anāsravair dharmair arūpibhir anidarśanair apratighair ye srotraāpattiphale sthāsyanti tān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, ye sakṛdāgāmiphale sthāsyanti tān sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ye 'nāgāmiphale sthāsyanti tān anāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ye 'rhattve sthāsyanti tān arhattve pratiṣṭhāpayati, ye pratyekabodhau sthāsyanti tān pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthāsyanti, teṣāṃ satpuruṣāṇāṃ bodhimārgam ākhyāti upadiśati samuttejayati, saṃprakāśayati saṃpraharṣayati, pratiṣṭhāpayati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavanatam etad avocat: āścaryam etat bhagavann adbhuto dharmo yatra hi nāma bodhisattvo mahāsattvaḥ, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carann abhāvasvabhāvānāṃ dharmāṇām atyantaśūnyatāyām anavarāgraśūnyatāyāṃ sthitvā dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ karoti, ime kuśalā dharmā ime 'kuśalā dharmā ime laukikā dharmā ime lokottarā dharmā ime sāsravā dharmā ime 'nāsravā dharmā ime sāvadyā dharmā ime 'navadyā dharmā ime saṃskṛtā dharmā ime 'saṃskṛtā dharmāḥ
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat āścaryam idaṃ subhūte paramāścaryam idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyādbhuto dharmo yad iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ karoti, sacet tvaṃ subhūte jānīyā yo bodhisattvasya mahāsattvasyāścaryādbhuto dharmas (PSP_6-8:47) taṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhā api ca evam api bodhisattvasya mahāsattvasya na sukaraḥ pratikāraḥ kartuṃ tad yuṣmābhiḥ sarvair bodhisattvasya mahāsattvasya na śakyaḥ sarvadharmā bhāvayituṃ syāt.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamo bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyāścaryādbhūto dharmo yo na śrāvakapratyekabuddhānāṃ saṃvidyate?
bhagavān āha: tena hi subhūte śṛṇu sādhu ca suṣṭhuś ca manasikuru bhāṣiṣye 'haṃ te, evaṃ bhagavann ity āyuṣmān subhūtir bhagavataḥ pratyaśrauṣīd, bhagavān etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran vipākajāsu ṣaṭsu pāramitāsu sthitvā pañcasv abhijñāsu saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣu dhāraṇīmukheṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu sthitvā daśadiglokadhātuṣu ye sattvā dānenānugrahītavyās tān dānenānugṛhṇāti, ye śīlena ye kṣāntyā ye vīryeṇa ye dhyānena ye prajñayā ye prathamena dhyānena ye dvitīyena dhyānena ye tṛtīyena dhyānena ye caturthena dhyānena, ye ākāśānantyāyatanasamāpattyā ye vijñānānantyāyatanasamāpattyā ye ākiñcanyāyatanasamāpattyā ye naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattyānugrahītavyās tān anugṛhṇāti, ye maitryānugrahītavyā ye karuṇayā ye muditayā ye upekṣayā ye caturbhiḥ smṛtyupasthānaiḥ, ye caturbhiḥ samyakprahāṇaiḥ, ye caturbhiḥ ṛddhipādaiḥ, ye pañcabhir indriyaiḥ, ye pañcabhir balaiḥ, ye saptabhir bodhyaṅgair ye āryāṣṭāṅgikena mārgeṇa, ye śūnyatayā ye ānimittena ye 'praṇihitena samādhinānugrahītavyās tān śūnyatānimittāpraṇihitasamādhibhir anugṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānena sattvān anugṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāty annam annārthikebhyo dadāti, pānaṃ pānārthikebhyo yānaṃ yānārthikebhyaḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāśayanāsanaṃ yāvad anyatarānyataraṃ mānuṣyopakaraṇapariṣkāraṃ dadāti, yathaiva (PSP_6-8:48) tathāgatayārhate samyaksaṃbuddhāya dadāti tathāiva pratyekabuddhebhyo 'rhadbhyo 'nāgāmibhyaḥ sakṛdāgāmibhyaḥ srotaāpannebhyaḥ samyaggatebhyaḥ samyakpratipannebhyas tathāiva tiryagyonigatebhyaḥ sarvebhyo 'nānātvena dānan dadāti. tat kasya hetoḥ? tathā hy anānātvaṃ sarvadharmaṃ jñātvā anānātvaṃ dānaṃ dadāti, anānātvaṃ dānaṃ datvā anānātvasya dharmasya lābhī bhavati yad uta sarvākārajñatāyāḥ, sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya yācanakaṃ dṛṣṭvā evaṃ cittam utpadyate, samyaksaṃbuddhā me dakṣiṇīyā na tiryagyonigatā iti, na bodhisattvadharmo bhavet. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhāya cittam utpādyaivam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthita ime mayā sattvā dānenānugrahītavyā ime mayā sattvā dānenānugrahītavyā iti cintayati, te dānenānugṛhītāḥ kṣatriyamahāśālakuleṣūpapatsyante, brāhmaṇamahāśālakuleṣūpapatsyante, gṛhapatimahāsālakuleṣūpapatsyante, tenaiva ca dānānugraheṇa tribhir yānair anupariśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāsyanti, saced ete bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ janapadabalakāyā avadhyāyeran tena nānyathācittam utpādayitavyaṃ dāsyāmi vā na vā, api tu akopitamānasena janapadabalakāyebhyo dānaṃ dātavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tasya janapadabalakāyasyārthāyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitaḥ. evaṃ ca punar vikalpayed garhyo bhaveyaṃ teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ pratyekabuddhānām arhatāṃ śaikṣāṇāṃ sadevamānuṣāsurasya ca lokasya kenāyam adhīṣṭaḥ sarvasattvānām ahaṃ trāṇaṃ bhaviṣyāmi parāyaṇaṃ layanaṃ śaraṇam iti.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ caratā manuṣyabhūtā vāmanuṣyabhūtā vāgatyāṅgapratyaṅgāni yāceran, tena na dvidhā cittam utpādayitavyaṃ, dāsyāmi vā na dāsyāmi vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena sattvānām arthāya sañcintya āśrayaḥ parigṛhīto 'nena mayātmabhāvena sattvānām arthaḥ karaṇīyaḥ, tenaivaṃ cittam utpādayitavyaṃ yeṣām arthe mayātmabhāva upāttas te 'yācitakam eva gṛhītvā gacchantu. evaṃ khalu (PSP_6-8:49) subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hy ete dharmā atyantaśūnyatayā śūnyā na hi śūnyatā kasmaicid dadāti vā cchinatti vā, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā śikṣitavyaṃ, yad utādhyātmaśūnyatāyāṃ bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ sthitvā dānaṃ dātavyaṃ satatasamitam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena yācanakaṃ dṛṣṭvā, evaṃ cittam utpādayitavyaṃ, ko veha dānan dadāti, kasmai vādīyate, kiṃ vādīyate, tasyaivaṃ dadato dānapāramitāyāṃ paripūrir bhaviṣyati, so 'nayā dānapāramitayā paripūryā vā hy adhyātmikeṣu dharmeṣu cchidyamāneṣu evaṃ cittam utpādayiṣyati ko me cchinatti vā bhinatti vā.
iti sāmānyena nirmāṇakāyadvāreṇa dharmakāyasya karma
ihāhaṃ subhūte paśyāmi buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan pūrvasyān diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān saṃcintya mahānirayaṃ patitvā tāni mahānirayaduḥkhāny upaśāmya tribhiḥ prātihāryais teṣāṃ nairayikānāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayato yad uta ṛddhiprātihāryeṇa vādeśanāprātihāryeṇa vānuśāsanīprātihāryeṇa vā, ṛddhiprātihāryeṇa ca tāni mahānirayaduḥkhāny upaśāmya, ādeśanāprātihāryeṇa dharmaṃ deśayanti, anuśāsanīprātihāryeṇa ca te bodhisattvā mahāsattvā mahāmaitryā mahākaruṇayā mahāmuditayā mahopekṣayā ca dharmaṃ deśayanti. tatas te nairayikāḥ sattvās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike cittam atiprasādya tebhyo nirayebhyo vyuttiṣṭhanti, tebhyo nirayebhyo vyutthāyānupūrveṇa tribhir yānair duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād anuvidikṣu lokadhatuṣu buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan paśyāmi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān sañcintya mahāniraye patitvā tāni mahānirayaduḥkhāny upaśāmya tribhiḥ prātihāryais teṣāṃ nairayikānāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayato yad uta ṛddhiprātihāryeṇa vādeśanāprātihāryeṇa vānuśāsanīprātihāryeṇa (PSP_6-8:50) vā ṛddhiprātihāryeṇa ca tāni mahānirayaduḥkhāny upaśāmya ādeśanāprātihāryeṇa dharmaṃ deśayanti, anuśāsanīprātihāryeṇa ca te bodhisattvā mahāsattvā mahāmaitryā mahākaruṇayā mahāmuditayā mahopekṣayā ca dharmaṃ deśayanti, tatas te nairayikāḥ sattvās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike cittam abhiprasādya tebhyo nirayebhyo vyuttiṣṭhanti tebhyo nirayebhyo vyutthāyānupūrveṇa tribhir yānair duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti.
iti narakagatipraśamanakarma
ihāhaṃ subhūte buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan paśyāmi pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadivālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān buddhānāṃ bhagavatām upasthāyakāṃs tat te bodhisattvā mahāsattvās tān buddhān bhagavata upatiṣṭhanti manaāpanapriyeṇa nāpriyeṇa gauraveṇa nāgauraveṇa yañ ca te buddhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante, tat te bodhisattvā mahāsattvā udgṛhṇanty udgṛhya dhārayanti, na ca jātu vipraṇāśayati yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād anuvidikṣu paśyāmi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisāttvān mahāsattvān buddhānāṃ bhagavatām upasthāyakāṃs, tat te bodhisattvā mahāsattvās tān buddhān bhagavata upatiṣṭhanti manaāpenapriyeṇa nāpriyeṇa gauraveṇa nāgauraveṇa, yaṃ ca te budhhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante, tat te bodhisattvā mahāsattvā udgṛhṇanty udgṛhya dhārayanti, na ca jātu vipraṇāśayanti yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante.
punar aparaṃ subhūte lokaṃ vyavalokayan buddhacakṣuṣā daśasu dikṣu bodhisattvān mahāsattvān paśyāmi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tiryagyonigatānāṃ sattvānām arthāyātmaparityāgaṃ kurvatas, tat te bodhisattvā mahāsattvā aṅgapratyaṅgāni cchitvā daśasu dikṣu kṣipanti, ye tiryagyonigatāḥ sattvās tesāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māṃsāni bhakṣayanti te teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike maitrīṃ pratilabhante, te tena maitrīpratilābhena tatas tiryagyoner vyuttiṣṭhanti tiryagyoner vyutthāya buddhāṃ bhagavata (PSP_6-8:51) ārāgayanti, te tān buddhān bhagavata upatiṣṭhanti, te teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śṛṇonti, tan dharmaṃ śrutvā tathatvāya pratipadyante, te 'nupūrveṇānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvānti tribhir yānaiḥ śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā. evaṃ bahukarāḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayanti cittam utpādya tathatvāya pratipadyante, te 'nupūrveṇa tribhir yānair anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvānti, śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā buddhayānena vā.
iti tiryagyonipraśamanakarma
ihāhaṃ subhūte lokaṃ vyavalokayan buddhacakṣuṣā paśyāmi, daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān ye pretaviṣayikānāṃ sattvānāṃ pretaviṣayaṃ duḥkhaṃ tat sarvaṃ pratiprasraṃ bhayanti, ye pretaviṣayeṣu sattvās te duḥkhavedanā prasrabdhakāyās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike maitrīcittam utpādyate na kuśalamūlena tataḥ pretayāner vyuttiṣṭhanti vyutthitāś ca tena kuśalamūlena tataḥ pretayāne buddhair bhagavadbhir na jātu virahitā bhavanti, buddhāṃ bhagavata ārāgayanti, te tān buddhān bhagavata upatiṣṭhanti teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śrutvā tathatvāya pratipadyante 'nupūrveṇānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvānti tribhir yānaiḥ śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā buddhayānena vā. evaṃ karuṇā vihāriṇaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvānām arthāya pratyupasthitā yad uta parinirvāṇāya.
iti yamalokapraśamanakarma

ihāhaṃ subhūte buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan bodhisattvān mahāsattvān paśyāmi daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu ye cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ dharmaṃ deśayanti, trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ dharmaṃ deśayanti te ca devaputrās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antikād dharmaṃ śrutvānupūrveṇa triṣu yāneṣu parinivṛtāś ca parinirvānti ca (PSP_6-8:52) parinirvāsyanti ca, tatra subhūte ye devaputrā audārikaiḥ pañcabhiḥ kāmaguṇair mūrchitās teṣāṃ tāni vimānāny ādīpya dharmaṃ deśayanty anityāḥ khalu mārṣāḥ sarvasaṃskārāḥ kaḥ saṃskāreṣu viśvastamānaso viharet?
ihāhaṃ subhūte 'nāvaraṇena buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan paśyāmi daśasu dikṣv ekaikasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān ye brahmadṛṣṭim abhiniviṣṭās tān dṛṣṭibhyo vivecayanti, kathaṃ bho mārṣāḥ śūnyeṣu sarvadharmeṣu dṛṣṭim utpādayatha, evaṃ rikteṣu tuccheṣu sarvadharmeṣu dṛṣṭim utpādayatha. evaṃ khalu subhūte bodhisattvā mahāsattvā karuṇāyāṃ sthitvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti. āścaryam idaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānām adbhuto dharmaḥ.
iti devagatipraśamanakarma
ihāhaṃ subhūte paśyāmi buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān ye manuṣyāṃś caturbhiḥ saṃgrahavastubhiḥ saṃgṛhṇanti, dānena priyavadyatayā, arthakriyayā samānārthatayā, kathaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānena sattvān anugṛhṇāti, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dvābhyāṃ dānābhyāṃ sattvān anugṛhṇāti, katamābhyāṃ dvābhyām? yad utāmiṣapradānena ca dharmadānena ca. kathaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva āmiṣapradānena sattvān anugṛhṇāti? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ suvarṇaṃ vā rūpyaṃ vā maṇiṃ vā muktāṃ vā vaiḍūryaṃ vā śaṅkhaśilāṃ vā pravāḍaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vānnaṃ vā pānaṃ vā yānaṃ vā vastuṃ vā gandhaṃ vā mālyaṃ vā vilepanaṃ vā śayanaṃ vā āsanaṃ vā pratiśrayaṃ vā pradīpaṃ vā striyaṃ vā puruṣaṃ vā dārakaṃ vā dārikāṃ vāśvaṃ vā gāṃ vā anaḍvāhaṃ vā hastinaṃ vā ajāvikaṃ vā dhānyādīni vā ātmamāṃsaṃ vā dātuśabdam anuśrāvayati, āgacchadhvaṃ bhoḥ puruṣāḥ, yena yena yuṣmākaṃ kāryaṃ tat tat mamāntikān nirviśaṅkā gṛhītvā gacchata. yena yena kṛtyaṃ (PSP_6-8:53) yuṣmadīyam evedaṃ tad dānaṃ datvā buddhaśaraṇaṃ gamayati, dharmaśaraṇaṃ gamayati, saṃghaśaraṇaṃ gamayati, kāṃścit pañca śikṣāpadāni grāhayati, kāṃścid aṣṭāṅgikaṃ poṣadham upoṣadhayati, kāṃścid daśa kuśalāṃ karmapathāṃ grāhayati, kāṃścit prathame dhyāne, kāṃścid dvitīye, kāṃścit tṛtīye, kāṃścic caturthe dhyāne, kāṃścid ākāśānantyāyatane, kāṃścid vijñānānantyāyatane, kāṃścid ākiñcanyāyatane, kāṃścin naivasaṃjñānāsaṃjñāyatane, kāṃścid maitryāṃ, kāṃścit karuṇāyāṃ, kāṃścid muditāyāṃ, kāṃścid upekṣāyāṃ samādāpayati, kāṃścid buddhānusmṛtyāṃ, kāṃścid dharmānusmṛtyāṃ, kāṃścit saṃghānusmṛtyāṃ, kāṃścic chīlānusmṛtyāṃ, kāṃścit tyāgānusmṛtyāṃ, kāṃścid devānusmṛtyāṃ, kāṃścid aśubhaparivarteṣu samucchrayeṣu, kāṃścid ākāreṣu, kāṃścic caturṣu saṃgrahavastuṣu, kāṃścic caturṣu smṛtyupasthāneṣu, kāṃścic caturṣu samyakprahāṇeṣu, kāṃścic caturṣv ṛddhipādeṣu, kāṃścit pañcasv indriyeṣu, kāṃścit pañcasu baleṣu, kāṃścit
saptasu bodhyaṅgeṣu, kāṃścid āryāṣṭāṅgikamārge samādāpayati, kāṃścic chūnyatānimittāpraṇihiteṣu, kāṃścit samādhisamāpattivimokṣadhāraṇīmukheṣu, kāṃścid aṣṭaṣu vimokṣeṣu, kāṃcin navasu anupūrvavihārasamāpattiṣu, kāṃścic caturṣv āryasatyeṣu, kāṃścid daśeṣu bodhisattvabhūmiṣu samādāpayati, kāṃścid daśasu tathāgatabaleṣu, kāṃścic caturṣu vaiśāradyeṣu, kāṃścic catasṛṣu pratisaṃvitsu, kāṃścid aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu samādāpayati, kāṃścid mahākaruṇāyāṃ kāṃścid aśīty anuvyañjaneṣu, kāṃścid dvātriṃśad mahāpuruṣalakṣaṇeṣu, kāṃścic chrotaāpattiphale, kāṃścit sakṛdāgāmiphale, kāṃścid anāgāmiphale, kāṃścid arhattve, kāṃścit pratyekaboddhau pratiṣṭhāpayati, kāṃścid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, kāṃścid dānapāramitāyāṃ, kāṃścic chīlapāramitāyāṃ, kāṃścit kṣāntipāramitāyāṃ, kāṃścid vīryapāramitāyāṃ, kāṃścid dhyānapāramitāyāṃ, kāṃścit prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, kāṃścid upāyapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, kāṃścit praṇidhānapāramitāyāṃ, kāṃścid balapāramitāyāṃ, kāṃścid jñānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, kāṃścid adhyātmaśūnyatāyāṃ, kāṃścid bahirdhāśūnyatāyāṃ, kāṃścid adhyātmabahirdhāśūnyatāyām, evaṃ yāvat (PSP_6-8:54) kāṃścid abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ pratiṣṭāapayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyeṇa sattvānām āmiṣadānaṃ datvā dāne yogakṣeme mārge pratiṣṭhāpayati. ayaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāścaryādbhuto dharmaḥ.
kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān dharmadānenānugṛhṇāti? ime subhūte dharmadāne katame dve laukikaṃ ca lokottaraṃ ca? katamac ca subhūte laukikaṃ dharmadānaṃ yā laukikānāṃ dharmāṇāṃ sarve kṣaṇā deśanā prakāśanā vivaraṇottānīkaraṇatā, tad yathāśubhaparivartakasya caturṇāṃ dhyānānāṃ caturṇāṃ brahmavihārāṇāṃ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ, ye 'py anye kecid laukikādharmāḥ sā dhāraṇā bālapṛthagjanair idam ucyate laukikāṃ dharmadānam. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ, idaṃ laukikaṃ dharmadānaṃ datvā anekaparyāyeṇānekavidhenopāyena tataḥ samādānād vivecayati sa vivecyopāyakauśalyenāryeṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayati, āryadharmāṇāñ ca phale, katame ca te āryadharmāḥ? katamad āryadharmāṇāṃ phalaṃ? āryadharmā ucyante subhūte saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmāḥ, trīṇi vimokṣamukhāni, catvāry āryasatyāny, āryadharmāṇāṃ phalaṃ srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvam iti.

api tu khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāryadharmā yat srotaāpattiphale jñānaṃ, yat sakṛdāgāmiphale jñānaṃ, yad anāgāmiphale jñānaṃ, yad arhattve jñānaṃ, yat pratyekabodhau jñānaṃ, yat saptatriṃśad bodhipakṣyeṣu dharmeṣu jñānaṃ, yad āryasatyeṣu jñānaṃ, yad apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu jñānaṃ, yāc chūnyatānimittāpraṇihiteṣu jñānaṃ, yad abhijñāsu jñānaṃ, yad daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikeṣu buddhadharmeṣu jñānaṃ, yad mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ mahāmuditāyāṃ mahopekṣāyāṃ jñānaṃ, yat sarvapāramitāsu jñānaṃ, yat sarvaśūnyatāsu jñānam, ime ucyante bodhisattvasya mahāsattvasyāryadharmāḥ, ye 'pi cānye laukikā vā lokottarā vā dharmāḥ, sāsravā vā anāsravā vā saṃskṛtā vāsaṃskṛtā vā, anyatra (PSP_6-8:55) sarvākārajñatājñānādaya ucyante bodhisattvasya mahāsattvasyāryadharmāḥ.
api tu khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsatvasyāryadharmāṇāṃ phalaṃ, yac chrotaāpattiphalaṃ sattvān prāpayati, yāvat sarvākārajñatāṃ sattvān prāpayati, idam ucyate āryadharmāṇāṃ phalam.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpayati?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpayati.
subhūtir āha: nāsti tarhi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya tathāgatasya ca nānākaraṇam?
bhagavān āha: nāsti nānākaraṇam.
subhūtir āha: kathaṃ nāsti nānākaraṇam?
bhagavān āha: bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpayati, tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvākārajñatām anuprāpayati. tat kasya hetoḥ? na hy anyad bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ cittam upalabhate, nānyat tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya yatra sthitvā sarvadharmāṇām anānākaraṇatām anuprāptāḥ, iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya laukikaṃ dharmadānaṃ yad upaniśrayo bhavati lokottarasya dharmadānasya. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvāl lokottaradharmadāne niyojyopāyakauśalyena yāvat sarvākārajñatāyāṃ pratiṣṭhāpayati.
iti manuṣyagatipraśamanakarma
katamac ca subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ lokottaradharmadānam? yad asādhāraṇaṃ sarvabālapṛthagjanais tadyathā catvāri smṛtyupasthānāni, catvāri samyakprahāṇāni, catvāra ṛddhipādāḥ, pañcendriyāni, pañca balāni, sapta bodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgo mārgaś, catvāry apramāṇāni, trayaḥ samādhayaś, catvāry āryasatyāny, aṣṭau vimokṣā, navānupūrvavihārasamāpattayo, daśa kṛtsnāny, aṣṭāv abhibhvāyatanāny, araṇā, praṇidhijñānaṃ, ṣaḍ abhijñāś, catasraḥ pratisaṃvidaḥ, sarvākārāś, (PSP_6-8:56) catasraḥ pariśuddhayaḥ, daśa vaśitā, daśa balāni, catvari vaiśāradyāni, trīṇi rakṣāṇi, trīṇi smṛtyupasthānāni, asaṃmoṣadharmatā, vāsanāsamudghāto, mahākaruṇā, 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā, dvātriṃśan mahāpuruṣalakṣaṇāny, aśīty anuvyañjanāni, idam ucyate lokottaradharmadānaṃ na laukikam.
katamāni ca subhūte catvāri smṛtyupasthānāni? adhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānann adhyātmabahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke abhidhyādaurmanasye samudayānupaśyī ca kāyasya viharati, vyayānupaśyī ca kāyasya viharati, kāyānupaśyī ca viharati, aniścitaś ca viharati, na ca kañcil loke upādatte, evaṃ vedanāyāṃ citte 'dhyātmadharme dharmānupaśyī viharati bahirdhādharme dharmānupaśyī viharati, adhyātmabahirdhādharme dharmānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye samudayānupaśyī ca dharmāṇāṃ viharati, vyayānupaśyī ca dharmāṇāṃ viharati, dharme dharmānupaśyī viharati, aniścitaś ca viharati, na ca kañcil loke upādatte, imāny ucyante catvāri smṛtyupasthānāni.
katamāni ca subhūte catvāri samyakprahāṇāni? anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya chandañ janayati, utpannānāṃ prahāṇāya chandañ janayati, anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāya chandañ janayati, utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ bhūyobhāvāya chandañ janayati, imāny ucyante catvāri samyakprahāṇāni.
katame ca subhūte catvāra ṛddhipādāḥ? chandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgata ṛddhipādaś cittavīryamīmāṃsāsamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgata ṛddhipādaḥ, ima ucyate catvāra ṛddhipādāḥ.
kamāni ca subhūte pañcendriyāni? śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ, smṛtīndriyaṃ samādhīndriyṃ prajñendriyaṃ, imāny ucyante pañcendriyāni.
katamāni ca subhūte pañca balāni? śraddhābalaṃ vīryabalaṃ smṛtibalaṃ samādhibalaṃ prajñābalam, imāny ucyante pañca balāni.
(PSP_6-8:57)
katamāni ca subhūte sapta bodhyaṅgāni? smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ vīryasaṃbodhyaṅgaṃ prītisaṃbodhyaṅgaṃ prasrabdhisaṃbodhyaṅgaṃ samādhisaṃbodhyaṅgam upekṣāsaṃbodhyaṅgam, imāny ucyante sapta saṃbodhyaṅgāni.
katamaś ca subhūte āryāṣṭāṅgamārgaḥ? samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvāk samyakkarmāntaḥ samyagājīvaḥ samyagvyāyāmaḥ samyaksmṛtiḥ samyaksamādhiḥ, ayam ucyate āryāṣṭāṅgo mārgaḥ.
katamāni ca subhūte catvāry apramāṇāni? maitrīkaruṇāmuditopekṣāḥ, imāny ucyante catvāry apramāṇāni.
katame ca subhūte trayas samādhayaḥ? śūnyatānimittāpraṇihitās samādhayaḥ, katamaś ca śūnyatāsamādhir yā śūnyatākāreṇa viviktākāreṇa tucchākāreṇa riktākāreṇa niḥsvabhāvasaṃskāreṇa ca cittasyaikāgratāyam ucyate śūnyatāsamādhiḥ, katamaś cānimittaḥ samādhir yā śāntākāreṇa viviktākāreṇa ca cittasyaikāgratā, ayam ucyate ānimittasamādhiḥ, katamaś cāpraṇihitaḥ samādhir yānityākāreṇa duḥkhākāreṇa viparyāsākāreṇa ca cittasyaikāgratā, ayam ucyate 'praṇihitaḥ samādhir, ima ucyante trayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitasamādhayaḥ.
katamāni ca subhūte catvāry āryasatyāni? duṣkhaṃ samudayo nirodho mārga imāny ucyante catvāry āryasatyāni.
katame ca subhūte aṣṭau vimokṣā? rūpī rūpāṇi paśyaty ayaṃ prathamo vimokṣaḥ. adhyātmam arūpasaṃjñāṃ bahirddhārūpāṇi paśyaty ayaṃ dvitīyo vimokṣaḥ. śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharaty ayaṃ tṛtīyo vimokṣaḥ. sa sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṅgamāṃ nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ity ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. vijñānānantyāyatanasamatikramān nāsti kiṃ canety ākiñcanyāyatanam upasaṃpadya viharati. ākiñcanyāyatanasamatikramān naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattisamatikramāt saṃjñāvedayitanirodham (PSP_6-8:58) upasaṃpadya viharati, ime ucyante aṣṭau vimokṣāḥ.

katamāś ca subhūte navānupūrvavihārasamāpattayaḥ? ihaikebhyo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmasaṃprasādāc caitasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. prīteś ca virāgād upekṣyako viharati, smṛtimān saṃprajānaṃ sukhañ ca kāyena prativedayate, yat tadārya ācakṣate, upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sukhasya ca prahāṇād duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvām eva ca saumanasyadaurmanasyayor astaṅgamād aduḥkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhañ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṃgamān nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam iti, ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti, vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. vijñānānantyāyatanasamatikramān nāsti kiṃ canety, ākiñcanyāyatanam upasaṃpadya viharati. ākiñcanyāyatanasamatikramān naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattisamatikramāt saṃjñāvedayitanirodhasamāpattim upasaṃpadya viharati, imā ucyante navānupūrvavihārasamāpattayaḥ.
katamāni ca subhūte daśa kṛtsnāni? pṛthivīkṛtsnam apkṛtsnan tejaḥkṛtsnaṃ vāyukṛtsnaṃ nīlakṛtsnaṃ pītakṛtsnaṃ lohitakṛtsnam avadātakṛtsnaṃ vijñānakṛtsnam ākāśakṛtsnam, imāny ucyante daśa kṛtsnāni.
katamāni ca subhūte aṣṭāv abhibhvāyatanāni? adhyātmarūpasaṃjñī bahirdhārūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇadurvarṇāni, tāni khalu rūpāṇy abhibhūya jānāty abhibhūya paśyati tathā saṃjñī bhavati. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhārūpāṇi paśyati mahadgatāni suvarṇadurvarṇāni, tāni khalu rūpāṇy abhibhūya jānāty abhibhūya paśyati. adhyātmam arūpasaṃjñī ca bahirdhārūpāṇi paśyati, nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanirbhāsāni, pītāni pītavarṇāni pītanidarśanāni pītanirbhāsāni, lohitāni (PSP_6-8:59) lohitavarṇāni lohitanidarśanāni lohitanirbhāsāni, avadātāny avadātavarṇāny avadātanidarśanāny avadātanirbhāsāni, tadyathā umakapuspaṃ saṃpannaṃ vārāṇaseyakaṃ vastraṃ, karṇikārapuṣpaṃ saṃpannaṃ vārāṇaseyakaṃ vastraṃ, bandhūkapuṣyaṃ saṃpannaṃ varāṇaseyakaṃ vastram, uṣasi tārakāyā varṇaiḥ saṃpannaṃ vārāṇaseyakaṃ vastram. imāny ucyante aṣṭāv abhibhvāyatanāni.
katamā ca subhūte araṇā? dhyānaṃ niśritya parakleśānutpatter anurakṣāvihārasusamṛddho yaḥ samādhiḥ prajñā tat saṃpramuktāś ca cittacaitasikā dharmāḥ, iyam ucyante araṇā.
katamac ca subhūte praṇidhijñānam? dhyānaṃ niśritya idaṃ jānīyām iti praṇidhānasamṛddho yaḥ samādhiḥ prajñā tat saṃprayuktāś ca cittacaitasikā dharmāḥ, idam ucyate praṇidhijñānam.
katamāś ca subhūte ṣaḍ abhijñā? ṛddhyabhijñā, divyaṃ caksur, divyaṃ śrotraṃ, paracittajñānaṃ, pūrvanivāsānusmṛtiḥ, āsravakṣayajñānaṃ, sākṣātkriyābhijñā ca, imā ucyante ṣaḍ abhijñāḥ.
katamāś ca subhūte catasraḥ pratisaṃvidaḥ? dhyānaṃ niśritya paryāye dharmalakṣaṇe janapadabhāṣāyāṃ dharmaprabhedeṣv avyāghātasamṛddho yaḥ samādhiḥ prajñā tat saṃprayuktāś ca cittacaitasikā dharmā, imā ucyante catasraḥ pratisaṃvidaḥ.
katamāś ca subhūte sarvākārāś catasraḥ pariśuddhayaḥ? āśayapariśuddhir ālambanapariśuddhiś cittapariśuddhir jñānapariśuddhiś cemā ucyante sarvākārāś catasraḥ pariśuddhayaḥ.
katamāś ca subhūte daśa vaśitāḥ? āyurvaśitā, cittavaśitā, pariṣkāravaśitā, karmavaśitā, upapattivaśitā, adhimuktivaśitā, praṇidhānavaśitā, ṛddhivaśitā, jñānavaśitā, dharmavaśitā, imā ucyante daśa vaśitāḥ.
katamāni ca subhūte daśa tathāgatabalāni? sthānañ ca sthānato 'sthānañ cāsthānato yathābhūtaṃ prajānāti, atītānāgatapratyutpannānāṃ karmaṇāṃ karmasvakatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti, dhyānavimokṣasamādhisamāpattīndriyabalabodhyaṅgamārgān yathābhūtaṃ prajānāti, parasattvānāṃ parapudgalānām indriyavarāvarajñānatāṃ yathābhūtam (PSP_6-8:60) prajānāti, parasattvānāṃ parapudgalānāṃ nānādhimuktikatāṃ yathābhūtāṃ prajānāti, anekadhātuṃ nānādhātukaṃ lokasaṃniveśaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, sarvatragāminīṃ ca pratipadaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakena yāvat sugatau svargaloke deveṣūpapadyante ye sattvās tān yathābhūtaṃ prajānāti, anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati, ekāṃ vā jātiṃ jātiśataṃ vā jātisahasraṃ vā jātiśatasahasraṃ vā jātikoṭīniyutaśatasahasraṃ vā yāvat pūrvāntakoṭiśo yāvat sākāraṃ soddeśaṃ sanidānaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, āsravakṣayeṇānāsravāṃ cetovimuktiṃ yathābhūtaṃ prajānāti, imāny ucyante daśa tathāgatabalāni.
katamāni ca subhūte catvāri vaiśāradyāni? samyaksaṃbuddhasya ca me pratijānata ime dharmā nābhisaṃbuddhā ity atra me kaścit sadevake loke samārake, sabrahmake saśramaṇabrāhmaṇikāyāṃ prajāyāṃ vā dharmā kopayed iti nimittam evaṃ na samanupaśyāmi, evaṃ vāhan nimittam asamanupaśyaṃ kṣamaprāpto 'bhayaprāpto viharāmi, yāvad apravartikaṃ dharmacakraṃ pravartayāmi, śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vānyena kenacid vā punar loke 'smin sahadharmeṇa, kṣīṇāsravasya ca me pratijānata ime 'nāsravā dharmā aparikṣīṇā ity atra me kaścid yāvad dharmacakraṃ pravartayāmi yā mayā śrāvakānāṃ pratipad ākhyātā āryā nairyāṇikī samyag duḥkhakṣayāya tāṃ pratiṣedhamāno na niryāyāt, samyag duḥkhakṣayāyeti, sthānam etan na samanupaśyāmi yāvad dharmacakraṃ pravartayāmi, ye vā mayā śrāvakebhya āntarāyikā dharmā ākhyātās te pratiṣedhamāṇā nālam anterāyāyeti me kaścid yāvad dharmacakraṃ pravartayāmīmāny ucyante catvāri vaiśāradyāni.
katamāni ca subhūte trīṇy ārakṣāṇi? pariśuddhaṃ kāyakarma pariśuddhaṃ vākkarma pariśuddhaṃ manaskarmetīmāny ucyante trīṇy ārakṣāṇi.
katamāni ca subhūte trīṇi smṛtyupasthānāni? śrotukāmeṣv aśrotukāmeṣv ubhayakāmeṣu tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nunayapratighavivikta evopekṣako viharati smṛtimān saṃprajānann imāny ucyante trīṇi (PSP_6-8:61) smṛtyupasthānāni.
katamā ca subhūte 'saṃmoṣadharmatā? sarvakṛtyeṣu sarvadeśeṣu sarvopāyeṣu sarvakāleṣu sadopasthitasmṛtitā, iyam ucyate asaṃmoṣadharmatā.
katamaś ca subhūte vāsanāsamudghātaḥ? sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ kleśasaṃgāv asadṛśaceṣṭo 'samudācāro 'yam ucyate vāsanāsamudghātaḥ.

katamā ca subhūte mahākaruṇā? yā sarvakālaṃ sarvasattveṣu niruttarā hitasukhādhyāśayateyam ucyate mahākaruṇā.
katame subhūte aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāḥ? yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho 'trāntare tathāgatasya nāsti skhalitaṃ, nāsti ravitaṃ, nāsti muṣitā smṛtir, nāsti asamāhitaṃ cittaṃ, nāsti nānātvasaṃjñā, nāsty apratisaṃkhyāyopekṣā, nāsti cchandasya hānir, nāsti vīryasya hānir, nāsti smṛter hānir, nāsti samādher hānir, nāsti prajñāyā hānir, nāsti vimukter hānir, atīte 'dhvany apratihatam asaṃgajñānaṃ ca darśanaṃ ca, anāgate 'dhvany apratihatam asaṃgajñānaṃ ca darśanaṃ ca, pratyutpanne 'dhvany apratihatam asaṃgajñānaṃ ca darśanaṃ ca, sarvakāyakarma jñānapūrvaṃgamaṃ jñānānuparivarti, sarvavākkarma jñānapūrvaṃgamaṃ jñānānuparivarti, sarvamanaskarma jñānapūrvaṃgamaṃ jñānānuparivartīme ucyante 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ.
katamāni ca subhūte tathāgatasya dvātriṃśad mahāpuruṣalakṣaṇāni? cakrāṅkitahastapādatā, supratiṣṭhitapādatā, jālahastapādatā, mṛdutaruṇahastapādatā, saptocchrayatā, dīrghāṅgulitā, āyatapārṣṇitā, bṛhadṛjugātratā, ucchaṅkhapādatā, ūrdhvaṃgaromatā, eṇeyajaṅghatā, paṭūrubāhutā, kośāvahitavastiguhyatā, suvarṇavarṇatā, ślaksṇacchavitā, ekaikapradakṣiṇāvartaromatā, ūrṇāṅkitamukhatā, siṃhapūrvārdhakāyatā, susaṃvṛtaskandhatā, citāntarāṃsatā, rasarasajñatā, nyagrodhaparimaṇḍalatā, uṣṇīṣaśiraskatā, pṛthutanujihvatā, brahmasvaratā, siṃhahanutā, saśukladantatā, samadantatā, aviraladantatā, samacatvāriśaddantatā, abhinīlanetratā, gopakṣmanetratā ceti, tatra cakrāṅkitahastapāda iti cakrāṇi tathāgatasya hastapādatale jātāni bhavanti, sahasrārāṇi (PSP_6-8:62) sanemikāni sanābhikāni, sarvākāraparipūrṇāni, tadyathā asthimayaṃ vā dantamayaṃ vā biṃbam utkīrṇaṃ syāt, samaṃ pāṇitalābhyāṃ pṛthivīsaṃsparśanād asaṃkucitatvāt pādayoḥ supratisthitapāṇipādatā, haṃsarājasyeva jālapinaddhāṅgulipāṇipādatvāj jālahastapādaḥ, tūlapicūpamataruṇasukumāratālakomalapāṇipādatvād mṛdutaruṇahastapādaḥ samucchritahastapādaḥ, śirogrīvāpradeśatvāt saptocchrayaḥ, āyatahastapādāṅgulitvād dīrghāṅguliḥ, dīrghapārṣṇitvād āyatapārṣṇiḥ, saptār abhyucchritatvād avakragātratvād bṛhadṛjugātraḥ, uccaiḥ sunigūḍhajānugulphatvād ucchaṅkhapādaḥ, ūrdhvapradakṣiṇāvartakuṇḍalaromatvād ūrdhvāṅgaromā, śarabhaiṇeyeyajaṅghatvād anupahatatvād anupūrvopacitavṛttajaṅghatvāc caiṇeyajaṅghaḥ, samorubāhutvād avanatasya pāṇitalābhyāṃ jānumaṇḍalasparśanāt paṭūrubāhuḥ, paramābhirūpakośanigūḍhamehanatvād vastyaśvājāneyavatkośāvahitavastiguhyaḥ, uttaptahāṭakasuvarṇavarṇatvāt
suvarṇavarṇaḥ, rajatajātarūpasuparikarmakṛtaślakṣṇasamānacchavitvād rajasānupaliptagātratvāc chlakṣṇacchaviḥ, suvibhaktaikaikā dvitīyajātaromatvād ekaikaromā, avadātakundendugokṣīratuṣāravarṇacandrasūryaśatātirekaprabhayā ūrṇayā bhruvor antare kṛtālaṃkāratvād āsyasyorṇāṅkitamukhaḥ, uparivipulakāyatvāt siṃhapūrvārdhakāyaḥ, suśliṣṭaparimaṇḍalagrīvatvāt susaṃvṛtaskandhaḥ, kāñcanapaṭṭasuvimṛṣṭo paritoṣaskandhatvāc citāntarāṃsaḥ, vātapittaśleṣmābhir anupahatasamanatvād rasarasapratibhāvanatvāt sadṛśavijñānatvāc ca rasarasajñaḥ, kāyasya vyāmasamārohapariṇāhapramāṇatvān nyagrodhaparimaṇḍalaḥ, vṛttaparimaṇḍaladakṣiṇā vartoṣṇīṣasamānasū pahitadarśanīyaśiraskatvād uṣṇīṣaśirāḥ, raktotpalapattrasamavarṇāpatatvāt pṛthutanujihvaḥ, hiraṇyagarbhakalaviṅkaśakunisadṛśasvaratvād brahmasvaraḥ, ādarśamaṇḍalavatsuparivṛttopacitadarśanīyahanutvāt siṃhahanuḥ, kundenduśaṃkhāv abhedakavatsitadantatvāc chukladantaḥ, anunnatadantatvāt samadantaḥ, nirantaratvād aviraladantaḥ, adha ūrdhvaṃ cānatiriktatvāt samacatvāriṃśaddantaḥ, kṛṣṇaśubhradeśānupakliṣṭasuviśuddhatvāl lohitarājibhir apinaddhatvāc cābhinīlanetraḥ, adhaḥsthitānām ūrdhvasthitānāṃ ca samygavanatatvād (PSP_6-8:63) asaṃluḍitatvāc ca pakṣmaṇo gopakṣmanetras tathāgato bhavati.
tataḥ cakrāṅkahastapādo bhavati gurūṇām anugamanapratyudgamanābhyāṃ dharmaśravaṇamālyopahāracaityānuyānaprabhṛtiṣu parivāradānāc cakrāṅkahastapādo bhavati, tat punar mahāparivāratāyāḥ, pūrvanimittaṃ, dṛḍhasamādānatvāt supratiṣṭhitapāṇipādas tad akampanīyatāyāḥ pūrvanimittaṃ, caturṇāṃ saṃgrahavastūnāṃ dānapriyavadyārthacaryāsamānārthatānām āsevanāj jālahastapādas tat kṣiprasaṃgrahatāyāḥ pūrvanimittaṃ, praṇītānām aśitapītalīḍhakhāditāsvāditān ādānāt mṛdutaruṇahastapādaḥ, saptocchrayaś vā tad ubhayaṃ praṇītānām evāśitapītalīḍhakhāditāsvāditānāṃ pratilabdhaye pūrvanimittaṃ, vadhyaparimokṣaṇāj jīvitānugrahakaraṇāt prāṇātipātāc ca prativirater āsevanād dīrghāṅgulir āyatapādapārṣṇir bṛhadṛjugātraś ca tad dīrghāyuṣkatāyāḥ pūrvanimittaṃ, kuśalasya dharmasamādānasyopāttasyābhivardhanād aparihāṇāc cocchaṅkhapādaś cordhvāṅgaromā ca tad aparihāṇidharmatāyā vinaye vā pūrvamimittaṃ, satkṛtyaśilpavidyākarmaṇām upapradānād upādānapradānāc caiṇeyajaṅghas tat kṣipragrahaṇatāyāḥ pūrvanimittaṃ, svataḥ saṃvidyamānasyārthasya yācitena dānād apratyākhyānāc ca paṭūrubāhus tad vaśitāyāḥ pradāne vinaye vā pūrvanimittaṃ, mitrasvajanasaṃbandhisaṅgatānām anyonyāviprayojanād viprayuktānāṃ ca sattvānāṃ brahmacaryasamādānād guhyamantrarakṣaṇāc ca kośāvahitamastiguhyas tad bahuputratāyāḥ pūrvanimittaṃ, praṇītānām upastaraṇaprāvaraṇanivāsanānāṃ prāsādavimānabhavanānāñ ca dānāt suvarṇavarṇaḥ ślakṣṇacchaviś ca tad ubhayaṃ praṇītānām evopastaraṇaprāvaraṇanivāsanānāṃ prāsādavimānabhavanānāṃ ca pratilabdhaye pūrvanimittaṃ, saṃgaṇikāparivarjanād upādhyāyācāryamātāpitṛbhrātṛprabhṛtīnāṃ ca gurūṇāṃ yathānurūpopasthānaniveśanāt tad adhyakṣāpradānāc ca vikṛtānām ekaikapradakṣiṇāvartaromā ūrṇāṅkitamukhaś ca tad apratisamatāyāḥ pūrvanimittaṃ, amukharavacanād anavasādanāt priyavāditvāt subhāṣitānuromatvāc ca siṃhapūrvārdhakāyaḥ, susaṃvṛtaskandhaś ca tad apratihatatāyāḥ pūrvanimittaṃ, vyādhitebhyo bhaiṣajyaparicārakacikitsakapathyabhojanānāṃ (PSP_6-8:64) pradānād upasthānāc ca citāntarāṃsaḥ, rasarasajñaś ca tad alpābādhatāyāḥ pūrvanimittam, ārāmasabhāśrayodapānadurgasaṃkramabhaktamālyavihārāvasathavihārakaraṇaprabhṛtiṣu pareṣām utsāhanapūrvaṅgamatvāt parebhyo 'bhyadhikapradānāc ca nyagrodhaparimaṇḍala uṣṇīṣaśirāś

ca tad ādhipatyapratilaṃbhāya pūrvanimittaṃ, dīrgharātraślakṣṇapriyamadhuravacanābhidhānāt prabhūtajihvo brahmasvaraś ca tat pañcāṅgavākyathopetasya svarasya pratilabdhaye pūrvanimittaṃ, pañcāṅgavākyathopetaḥ punaḥ svaraḥ, ājñeyo vijñeyaḥ śravanīyo na pratikūlaḥ, gambhīro 'nunādī, anelaḥ karṇasukho viduravakīrṇa iti, dīrgharātraṃ saṃbhinnapralāpavirateḥ kālavāditvāc ca siṃhahanus tad ādeyavākyatāyāḥ pūrvanimittaṃ, saṃmānanādhimānanābhyāṃ pariśuddhājīvatvāc ca suśukladantaḥ samadantaś ca tat pūrvopacitaparivāratāyāḥ pūrvanimittaṃ, dīrgharātraṃ satyasyāpiśunasya samudācārād aviraladantaḥ samacatvāriṃśaddantaś ca tad abhedyaparivāratāyāḥ pūrvanimittaṃ, paripakvamānasyevānavasādayamānasyāraktenādviṣṭenāmūdena cakṣuṣā darśanād atinīlanetro gopakṣmanetraś ca tat samantaprāsādikatāyāḥ pūrvanimittam. imāny ucyante dvātriṃśad mahāpuruṣalakṣaṇāny ebhiḥ subhūte dvātriṃśad mahāpuruṣalakṣaṇais tathāgatasya kāyaḥ samanvāgato bhavati.
katamāni ca subhūte tathāgatasyāśīty anuvyañjanāni? tāmranakhāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sarvasaṃskāraviraktacittāḥ, snigdhanakhāś ca buddhā bhagavanto bhavanti snigdhasvajanavat sarvasattvahitasukhādhyāśayacittāḥ, tuṅganakhāś ca buddhā bhagavanto bhavanti tuṅgakuśalavaṃśaprasūtāḥ, vṛttāṅgulayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti vṛttato 'navadyāḥ, citāṅgulayaś ca buddhā bhagavanto bhavanty upacitavipulakuśalamūlāḥ, anupūrvāṅgulayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti anupūrvasamupārjitakuśalamūlāḥ, gūḍhaśirāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sunigūḍhakāyavāgmanaskarmāntājīvāḥ, nirgranthiśirāś ca buddhā bhagavanto bhavanti kleśagranthibhedakarāḥ, gūḍhagulphāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sunigūḍhadharmamatayaḥ, aviṣamapādāś (PSP_6-8:65) ca buddhā bhagavanto bhavanti sarvaviṣamanistārayitāraḥ, 10 siṃhavikrāntagāminaś ca buddhā bhagavanto bhavanti narasiṃhāḥ, nāgavikrāntagāminaś ca buddhā bhagavanto bhavanti naranāgāḥ, haṃsavikrāntagāminaś ca buddhā bhagavanto bhavanti rājahaṃsasadṛśavaihāyasagāminaḥ, vṛṣabhavikrāntagāminaś ca buddhā bhagavanto bhavanti puruṣarṣabhāḥ, pradakṣiṇāvartagāminaś ca buddhā bhagavanto bhavanti pradakṣiṇamārgāḥ, cārugāminaś ca buddhā bhagavanto bhavanti cārudarśanāḥ, avakragātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti nityam avakracittāḥ, vṛttagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti viśuddhaguṇakhyāpayitāraḥ, mṛṣṭagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti pramṛṣṭapāpadharmāṇāḥ, anupūrvagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanty anupūrvadharmadeśikāḥ. 20 śucigātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti kāyavāgmanaḥśaucasamanvāgatāḥ, mṛdugātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti svabhāvamṛducittāḥ, viśuddhagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti svabhāvaviśuddhacittāḥ, paripūrṇavyañjanāś ca buddhā bhagavanto bhavanti suparipūrṇadharmavinayāḥ, pṛthucārumaṇḍalagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti pṛthucāruguṇākhyātāraḥ, samakramāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sarvasattvasamacittāḥ, viśuddhanetrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti suviśuddhadarśanāḥ, sukumāragātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sukumāradharmadeśikāḥ, adīnagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti nityam adīnacittāḥ, utsadagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanty utsannākuśalamūlāḥ. 30 susaṃhatanāś ca buddhā bhagavanto bhavanti kṣīṇapunarbhavasahagatāḥ, suvibhaktāṅgapratyaṅgāś ca buddhā bhagavanto bhavanti
sudeśitapratītyasamutpādāṅgapratyaṅgāḥ, vitimiraśuddhālokāś ca buddhā bhagavanto bhavanti suviśuddhadarśanāḥ, vṛttakukṣayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti vṛttasaṃpannaśiṣyāḥ, mṛṣṭakukṣayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti pramṛṣṭasaṃsāradoṣāḥ, abhugnakukṣayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti bhagnamānaśṛṅgāḥ, kṣāmodarāś ca buddhā bhagavanto bhavanti dharmakṣayavinivartayitāraḥ, gambhīranābhayaś (PSP_6-8:66) ca buddhā bhagavanto bhavanti pratividdhaparamagambhīradharmāṇaḥ, pradakṣiṇāvartanābhayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti pradakṣiṇagrāhyupapannaśiṣyāḥ, samantaprāsādikāś ca buddhā bhagavanto bhavanti samantaprāsādikaśiṣyasaṃghāḥ. 40 śucisamācārāś ca buddhā bhagavanto bhavanti paramaśucicittāḥ, vyapagatatilakagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti vyapagatākālopadeśadharmavinayāḥ, tūlasadṛśasukumārapāṇayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti tūlasadṛśakāyalāghavapratilābhadharmadeśikāḥ, snigdhapāṇilekhāś ca buddhā bhagavanto bhavanti snigdhasvajanabhāvapratilabdhamahāśramaṇabhāvāḥ, gambhīrapāṇilekhāś ca buddhā bhagavanto bhavanti paramagambhīradhīrāvasthānāḥ, āyatapāṇilekhāś ca buddhā bhagavanto bhavanty āyatikṣamadharmākhyātāraḥ, nātyāyatavacanāś ca buddhā bhagavanto bhavanti nātyāyataśikṣāpadaprajñāpayitāraḥ, biṃbapratibiṃbadarśanavadanāś ca buddhā bhagavanto bhavanti pratibiṃbavadvisarjitasarvalokāḥ, mṛdujihvāś ca buddhā bhagavanto bhavanti mṛdupūrvavinetāraḥ, tanujihvāś ca buddhā bhagavanto bhavanty atanuguṇopapannāḥ. 50 raktajihvāś ca buddhā bhagavanto bhavanti raktabālajanaduravagāhadharmavinayāḥ, gajagarjitajīmūtaghoṣā buddhā bhagavanto bhavanti gajagarjitajīmūtaghoṣesv aparitrāsāḥ, madhuracārumañjusvarāś ca buddhā bhagavanto bhavanti madhuracārumañjusvarapralāpaśiṣyāḥ, vṛttadaṃṣṭrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti vṛttabhavasaṃyojanāḥ, tīkṣṇadaṃṣṭrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti tīkṣṇajanavinayanakuśalāḥ, śukladaṃṣṭrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti paramaśukladharmavinayāḥ, samadaṃṣṭrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti samabhūmibhāgapratiṣṭhitāḥ, anupūrvadaṃṣṭrāś ca buddhā bhagavanto bhavanty anupūrvābhisamayadeśayitāraḥ, uttuṅganāsāś ca buddhā bhagavanto bhavanti prajñātuṅgaparvatasthāḥ, śucināsāś ca buddhā bhagavanto bhavanti śucivinayajanasaṃpratipannāḥ. 60 viśālanayanāś ca buddhā bhagavanto bhavanti paraviśālakṣaṇabuddhadharmāṇaḥ, citapakṣmāṇaś

ca buddhā bhagavanto bhavanti citasattvakāyāḥ, sitāsitakamalanayanāś ca buddhā bhagavanto bhavanti (PSP_6-8:67) sitāsitakamaladalanayanābhiḥ prabalasurāsuravarayuvatibhir abhinanditāḥ, āyatabhruvaś ca buddhā bhagavanto bhavanti nityam āyatidarśinaḥ, ślakṣṇabhruvaś ca buddhā bhagavanto bhavanti śuklavinayakuśalāḥ, samaromabhruvaś ca buddhā bhagavanto bhavanti samantadāṣajñāḥ, snigdhabhruvaś ca buddhā bhagavanto bhavanti kuśalamūlopasnehasnigdhasaṃtānajanavinayāḥ, pīnāyatabhujāś ca buddhā bhagavanto bhavanti parapīnāyatavāhavaḥ, samakarṇāś ca buddhā bhagavanto bhavanti jitasamarāḥ, anupahatakarṇendriyāś ca buddhā bhagavanto bhavanty anupahatasattvavināyakāḥ. supariṇāmitalalāṭāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sarvadṛṣṭikṛtavipariṇatāḥ, pṛthulalāṭāś ca buddhā bhagavanto bhavanti śramaṇabrāhmaṇaparavādipramathanāḥ, suparipūrṇottamāṅgāś ca buddhā bhagavanto bhavanti suparipūrṇottamapraṇidhānāḥ, bhramarasadṛśakeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanti viṣayabhramararativyāvartikāḥ, citakeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanty apacitadarśanābhāvanāprahātavyānuśayaḥ, ślakṣṇakeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanti ślakṣṇabuddhibhir jñātaśāsanasārāḥ, asaṃluḍitakeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanti nityāsaṃluḍitacetanāḥ, aparuṣakeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanti nityam aparuṣavacanāḥ, surabhikeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanti surabhibodhyaṅgakusumapradakṣiṇāvartitajanāḥ, śrīvatsasvastikanandyāvartasulalitapāṇipādatalāś ca buddhā bhagavanto bhavanti śrīvatsasvastikanandyāvartasulalitapāṇipādaśobhāḥ.
imāny ucyante 'śītyanuvyañjanāny ebhiḥ subhūte 'śītyanuvyañjanais tathāgatasye kāyaḥ samanvāgato bhavati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dharmadānaṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān evam avavadaty anuśāsty ete yūyaṃ kulaputrā akṣaranirhārakuśalā bhavata, ekākṣarakuśalā bhavatha, dvyakṣaraṃ yāvad dvācatvāriṃśad akṣaraiḥ kuśalā bhavata, ekenākṣareṇa sarvavyayopagatānupagacchata, dvitīyenākṣareṇa sarvavyayopagatānupagacchata, (PSP_6-8:68) tṛtīyenākṣareṇa sarvavyayopagatānupagacchata, yavad dvācatvāriṃśadakṣaraiḥ sarvavyayopagatānupagacchata. ekasminn akṣare dvācatvāriṃśad akṣarāṇy antargatāni bhāvayata. dvācatvāriṃśadakṣareṣv ekākṣaram antargataṃ bhāvayata. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dvācatvāriṃśadakṣarāṇy ekasminn akṣare kuśalo bhāvayati, ekākṣaraṃ dvācatvāriṃśadakṣareṣu kuśalo bhāvayati, akṣarābhinirhārakauśalaṃ bhāvayitvākṣarābhinirhārakuśalo bhavati. tadyathāpi nāma subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho dharmakuśalo 'kṣarakuśalaś ca sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, sākṣaran dharmaṃ deśayati nānakṣaraṃ, te ca sattvā nopalabhyante, tat kasya hetoḥ? ākāśanirmitā hi subhūte sattvā dharmāś ca veditavyāḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann atyantatayā sattvā nopalabhyante, dharmā nopalabhyante, svabhāvaś ca nopalabhyate, kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ caran dānapāramitāyāṃ caran saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu caturṣv āryasatyeṣu sarvaśūnyatāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu vimokṣamukheṣv aṣṭasu vimokṣeṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu, catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇeṣv aśītyanuvyañjaneṣu ṣaṭsv abhijñāsu vipākajāsu caran sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, na cātra sattva upalabhyate, na sattvaprajñaptiḥ sattvānupalabdhyā rūpānupalabdhiḥ, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānānupalabdhiḥ, ṣaṭpāramitānupalabdhiḥ, yāvad aśītyanuvyañjanānupalabdhiḥ, na cānupalabdhyā sattvaprajñaptir na ca sattvāprajñaptyā rūpaṃ prajñāyate, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaṃ prajñāyate, yāvad aśītyanuvyañjanāni prajñāyante, aśītyanuvyañjanair aprajñāyamānaiḥ.
kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ dharmaṃ deśayati? mā khalu bhagavan bodhisattvo mahāsattvo (PSP_6-8:69) 'saṃvidyamāneṣu sarvadharmeṣu sattvān samādāpayed viparyāse viniyojayet. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvam eva tāvan nopalabhate prāg eva bodhipākṣikān dharmān.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi sattvānupalabdhenādhyātmaśūnyatā veditavyā, bahirdhāśūnyatā veditavyā, adhyātmabahirdhāśūnyatā veditavyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā veditavyā, skandhaśūnyatā veditavyā, dhātuśūnyatā veditavyā, āyatanaśūnyatā veditavyā, pratītyasamutpādaśūnyatā veditavyā, pratītyasamutpādāṅgaśūnyatā veditavyā, ātmaśūnyatā sattvaśūnyatā jīvaśūnyatā jantuśūnyatā poṣaśūnyatā puruṣaśūnyatā pudgalaśūnyatā manujaśūnyatā mānavaśūnyatā kārakaśūnyatā vedakaśūnyatā jānakaśūnyatā paśyakaśūnyatā veditvyā. apramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattiśūnyatā veditavyā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaśūnyatā veditavyā. śūnyatānimittāpraṇihitaśūnyatā veditavyā, aṣṭavimokṣamukhaśūnyatā veditavyā, navānupūrvavihārasamāpattiśūnyatā veditavyā, daśatathāgatabalaśūnyatā veditavyā, vaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmaśūnyatā veditavyā, srotaāpattiphalasakṛdāgāmiphalānāgāmiphalārhattvapratyekabodhiśūnyatā veditavyā, daśabodhisattvabhūmiśūnyatā veditavyā, buddhakṣetraśūnyatā veditavyā, samyaksaṃbodhiśūnyatā veditavyā, tad bodhisattvo mahāsattva imān sarvadharmān śūnyā iti dṛṣṭvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayati yathā caiteṣu śūnyeṣu sarvadharmeṣu samādāpayed viparyāse na niyojayet. sa evaṃ sarvadharmān anāvaraṇato jñātvā na kaṃcid dharmaṃ vikopayati na 'dvaidhīkaroti, yathābhūtaṃ ca dharmaṃ deśayati. tadyathāpi nāma subhūte tathāgatanirmito 'nekāni nirmitakoṭīniyutaśatasahasrāṇy abhinirmāya kāṃścid dāne niyojayati, kāṃścic chīle kāṃścit kṣāntau kāṃścid vīrye kāṃścid dhyāne kāṃścit prajñāyāṃ kāṃścid dhyāneṣu kāṃścid apramāṇeṣu kāṃścid ārūpyasamāpattiṣu kāṃścit saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu niyojayati, kāṃścid āryasatyeṣu kāṃścic chūnyatānimittāpraṇihiteṣu (PSP_6-8:70) kāṃścid adhyātmaśūnyatāyāṃ kāṃścid yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ kāṃścid abhijñāsu kāṃścid daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu niyojayati,
sarvākārajñatāyāṃ niyojayati, kāṃścic chrotaāpattiphale kāṃścit sakṛdāgāmiphale kāṃścid anāgāmiphale, kāṃścid arhattve, kāṃścit pratyekabodhau kāṃścid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niyojayati. tat kiṃ manyase? api nu tena nirmitakena kasyacid dharmasya prabhedaḥ kṛtaḥ.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tad anena te subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam, evam ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, tāṃś ca bhūmau pratiṣṭhāpayati tāṃś ca sattvān viparyāsāt parimocayati, abaddhāmuktayogena, tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte rūpam abaddham amuktaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam abaddham amuktaṃ, yā rūpasyābaddhatāmuktatā na tad rūpaṃ yā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ yā vijñānasyābaddhatāmuktatā na tad vijñānam. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantaviśuddhaṃ rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam atyantaviśuddham, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca yāvat sarvadharmā laukikā lokottarāḥ, sāsrāvā anāsravāḥ saṃskṛtā asaṃskṛtā dharmāḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, na ca sattvān upalabhate, anupalaṃbhe sarvadharmāṇāṃ sthito bodhisattvo mahāsattvo 'sthānayogena rūpaṃ śūnyam ity asthānayogena, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ śūnyam ity asthānayogena, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca śūnyānīty asthānayogena yāvat sarvadharmā laukikā vā lokottarā vā sāsravā vā anāsravā vā saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā dharmā śūnyā iti asthānayogena, na hi saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā dharmāḥ kvacit sthitāḥ? tasmāt teṣāṃ svabhāvo nopalabhyate, yatra tiṣṭheran na hy abhāvo 'bhāve tiṣṭhati, na hi svabhāvaḥ svabhāve tiṣṭhati, na hi parabhāvaḥ parabhāve tiṣṭhati, tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvan nopalabhyante, yasya cānupalabdhiḥ sa kutra tiṣṭhed? evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ (PSP_6-8:71) prajñāpāramitāyāṃ carann anaparādhī bhavati, buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhisattvānāṃ ca pratyekabuddhānāñ ca śrāvakānāṃ ca sarvāryāṇāṃ ca. tat kasya hetoḥ? tathā hi buddhair bhagavadbhir bodhisattvaiś ca pratyekabuddhaiś ca śrāvakaiś ca sarvāryaiś ca eṣaiva dharmatānubaddhānubadhya ca sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti, tān te dharmāṇāṃ dharmatān na vyativartante. tat kasya hetoḥ? tathā hi dharmadhātur na vinivartate na bhūtakoṭir vinivartate. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ sa svabhāvo na saṃvidyate yo vinivartate.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan dharmadhātur na vinivartate na tathatā na bhūtakoṭir vinivartate, kiṃ punar bhagavann anyad rūpam anyo dharmadhātur anyā tathatānyā bhūtakoṭir anye vedanāsaṃjñāsaṃskārā anyad vijñānam anyo dharmadhātur anyā tathatānyā bhūtakoṭir anye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca anyo dharmadhātur anyā tathatānyā bhūtakoṭir, evaṃ yāvad anye sarvadharmā laukikā vā lokottarā vā sāsravā vā anāsravā vā, saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā dharmāḥ, anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ?
bhagavān āha: na subhūte 'nyad rūpaṃ anyo dharmadhātur anyā tathatānyā bhūtakoṭir anye vedanāsaṃjñāsaṃskārā anyad vijñānam anyo dharmadhātur anyā tathatānyā bhūtakoṭir, nānye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni, ca nānyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭir, evaṃ yāvan nānye laukikā lokottarāḥ sāsravā anāsravāḥ saṃskṛtā asaṃskṛtā dharmā anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan nānyad rūpaṃ nānyo dharmadhātur nānyā tathatā nānyā bhūtakoṭir nānye vedanāsaṃjñāsaṃskārā nānyad vijñānaṃ nānyo dharmadhātur nānyā tathatā nānyā bhūtakoṭir nānye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca nānyo dharmadhātur nānyā tathatā nānyā bhūtakoṭir yāvan nānye sarvadharmā laukikā lokottarāḥ sāsravā anāsravāḥ (PSP_6-8:72) saṃskṛtā asaṃskṛtā dharmāḥ nanyo dharmadhātur nānyā tathatā nānyā bhūtakoṭis tat kathaṃ bhagavan phalavyavasthānaṃ bhavati? kṛṣṇānāṃ dharmāṇāṃ kṛṣṇo vipāko narakā vā tiryagyonir vā yamaloko vā, śuklānāṃ dharmāṇāṃ śuklo vipāko devā manuṣyāś ca, kṛṣṇaśuklānāṃ dharmāṇāṃ kṛṣṇaśuklo vipākaḥ sukhaduḥkhavyatikaraḥ, akṛṣṇaśuklānāṃ dharmāṇām akṛṣṇaśuklo vipākaḥ, srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhir vā yāvat samyaksaṃbodhir vā.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: saṃvṛttisatyaṃ subhūte pramāṇīkṛtya phalavyavasthānaṃ nirdiśyate na punaḥ paramārthasatyena phalavyavasthānaṃ śakyan nirdṛṣṭum. tat kasya hetoḥ? avikalpā hi subhūte sarvadharmā apravyāhārā yad uta anātmasvarūpāḥ, yeṣām anutpādo 'nirodho 'saṃkleśo 'vyavadānaṃ yad uta svabhāvaśūnyatām upādāya.
evam ukte āyuṣmān subhūir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan saṃvṛttisatyam upādāya phalavyavasthānaṃ bhavati, na bhagavan paramārthena tadā sarvabālapṛthagjanānāṃ srotaāpattiphalaṃ bhaviṣyati, sakṛdāgāmiphalaṃ bhaviṣyati, anāgāmiphalaṃ bhaviṣyati, arhattvaṃ bhaviṣyati, pratyekabodhir bhaviṣyati, anuttarā samyaksaṃbodhir bhaviṣyati.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kiṃ punaḥ subhūte sarvabālapṛthagjanāḥ saṃvṛttisatyaṃ vā paramārthasatyaṃ vā prajānanti yat teṣām api phalavyavasthānaṃ bhaviṣyati yadi prajānīyuḥ saṃvṛttisatyaṃ paramārthasatyam iti naiva bālapṛthagjanā iti saṃkhyātāḥ syur yasmāt tu teṣāṃ nāsti parijñānaṃ tasmān nāsti teṣāṃ phalavyavasthānam. srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhir vā samyaksaṃbodhir vā yat subhūte bālapṛthagjanānāṃ na mārgo na mārgavyavasthānaṃ na mārgaphalaṃ tat kuto bālapṛthagjanānāṃ phalavyavasthānaṃ bhaviṣyati? yad āryapudgalānāṃ punaḥ subhūte mārgo mārgabhāvanā ca tasmād āryapudgalānāṃ phalavyavasthānaṃ bhavati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar (PSP_6-8:73) bhagavan mārgabhāvanāyaṃ phalaprādurbhāvo bhavati, phalaṃ vā prāpayati?
bhagavān āha: na subhūte, na hi mārgaṃ bhāvayataḥ subhūte phalaprāptir bhavati, na ca mārgabhāvanāphalaṃ prāpayati, na ca subhūte bhāvitamārgasya phalaprāptir, na ca mārgeṇa phalaṃ prāpyate, na ca punar amārge sthitvā phalaṃ prāpnoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ phalavyavasthānaṃ karoti, na ca bhāgacchedena saṃskṛte vā dhātāv asaṃskṛte vā dhātau phalavyavasthānam.
subhūtir āha: yadi bhagavan na bhāgacchedena saṃskṛte vā dhātāv asaṃskṛte vā dhātau phalavyavasthānaṃ bhavati, kathaṃ nirdiṣṭaṃ punar bhagavatā idaṃ srotaāpattiphalaṃ trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇaṃ, sakṛdāgāmiphalaṃ kāmarāgavyāpādatanutvam, anāgāmiphalaṃ pañcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇam, arhattvaṃ pañcānām ūrdhvabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇaṃ, pratyekabodhir yat kiñcit samudayadharmi sarvantaṃ nirodhadharmi, anuttarā samyaksaṃbodhiḥ sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam. syād yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājāne tathā saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ bhāgacchedena phalavyavasthānaṃ bhavati.
bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhir vānuttarā samyaksaṃbodhir vā saṃskṛtā ete utāsaṃskṛtāḥ.
subhūtir āha: asaṃskṛtā bhagavann asaṃskṛtāḥ sugata.
bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte asaṃskṛtasya dharmasya bhāgacchedo 'sti?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte yasmin samaye kulaputro vā kuladuhitā vā saṃskṛtāsaṃskṛtān dharmān ekalakṣaṇān pratividhyati yad utālakṣaṇās tasmin samaye kasyacid dharmasya bhāgacchedaṃ karoti saṃskṛtā vāsaṃskṛtā vā dharmā iti?
(PSP_6-8:74)
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, abhāgacchedatām upādāya. yad utādhyātmaśūnyatām upādāya bahirdhāśūnyatām upādāya, adhyātmabahirdhāśūnyatām upādāya, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya, ātmanā ca na kvacid abhiniviśate, parañ ca na kvacid abhiniveśayati, dānapāramitāyāṃ vā śīlapāramitāyāṃ vā kṣāntipāramitāyāṃ vā vīryapāramitāyāṃ vā dhyānapāramitāyāṃ vā prajñāpāramitāyāṃ vā prathame vā dhyāne dvitīye vā dhyāne tṛtīye vā dhyāne caturthe vā dhyāne, maitryāṃ vā karuṇāyāṃ vā muditāyāṃ vā upekṣāyāṃ vā, ākāśānantyāyatanasamāpattau vā vijñānānantyāyatanasamāpattau vā ākiñcanyāyatanasamāpattau vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau vā, smṛtyupasthāneṣu vā samyakprahāṇeṣu vā ṛddhipādeṣu vā indriyeṣu vā baleṣu vā bodhyaṅgeṣu vā āryāṣṭāṅgeṣu mārgeṣu vā āryasatyeṣu vā aṣṭavimokṣamukheṣu vā navānupūrvavihārasamāpattiṣu vā śūnyatānimittāpraṇihiteṣu vābhijñāsu vādhyātmaśūnyatāyāṃ vā bahirdhāśūnyatāyāṃ vādhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ vā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ vā samādhiṣu vā dhāraṇīmukheṣu vā daśabalavaiśāradyeṣu pratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu vā, mahākaruṇāyāṃ vā sarvākārajñatāyāṃ vā, so nābhiniviṣṭo na kvacit sajjati. tadyathāpi nāma subhūte tathāgatanirmito dānaṃ dadāti na ca dānaphaleṣu sajjati na ca dānaphalaṃ pratyanubhavaty anyatra sattvānāṃ paritrāṇāya yāvat sāsravānāsraveṣu dharmeṣu laukikalokottareṣu saṃskṛtāsaṃskṛteṣu dharmeṣu na kvacit tiṣṭhati. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya sarvadharmāṇāṃ dharmalakṣaṇaṃ supratividdhaṃ bhavati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan sarvadharmāṇāṃ dharmalakṣaṇaṃ supratividdhaṃ bhavati?

bhagavān āha: yathā subhūte nirmitasyāsamudācāro rāgadoṣamoheṣv asamudācāro rūpe vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne 'samudācāraḥ skandhadhātvāyataneṣv asamudācāraḥ pratītyasamutpādeṣv (PSP_6-8:75) asamudācāraḥ pratītyasamutpādāṅgeṣv asamudācāro bāhyādhyātmikeṣu dharmeṣv asamudācāro 'nunayaparyutthāneṣv asamudācāraḥ sāsravānāsraveṣu dharmeṣv asamudācāro laukikalokottareṣu dharmeṣu asamudācāro mārgeṣv asamudācāro mārgaphaleṣv asamudācāraḥ. evaṃ khalu subhūte sarvadharmāṇāṃ dharmalakṣaṇaṃ supratividdhaṃ bhavati.
subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavan nirmitasya mārgabhāvanā?
bhagavān āha: yāṃ mārgabhāvanām āgamya subhūte naiva saṃkliśyeta naiva vyavadāyeta naiva pañcagatike saṃsāre dṛśyeta.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'vastukān dharmān pratividhyati?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu tathāgatanirmitasya kiṃcid vastu saṃvidyate, yad vastv āgamya naiva saṃkliśyeta, naiva vyavadāyeta, naiva pañcagatike saṃsāre dṛśyeta.
subhūtir āha: no bhagavan na hi bhagavan tathāgatanirmitasya kiṃcid vastu saṃvidyate yad vastv āgamya naiva saṃkliśyeta naiva vyavadāyeta naiva pañcagatike saṃsāre dṛśyeta.
bhagavān āha: evaṃ khalu subhūte sarvadharmāṇāṃ dharmaIakṣaṇaṃ supratividdhaṃ bhavati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan sarvarūpaṃ nirmitopamaṃ bhavati, sarvā vedanā sarvā saṃjñā sarve saṃskārāḥ sarvaṃ vijñānaṃ nirmitopamaṃ bhavati?
bhagavān āha: sarvaṃ subhūte rūpaṃ nirmitopamaṃ sarvā vedanā sarvā saṃjñā sarve saṃskārāḥ sarvaṃ vijñānaṃ nirmitopamaṃ bhavati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya puruṣakāro bhavati, yadi sarvaṃ rūpaṃ nirmitopamaṃ sarvā vedanā sarvā saṃjñā sarve saṃskārāḥ sarvaṃ vijñānaṃ nirmitopamaṃ nirmitasya ca na bhavati, rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ na saṃkleśo na vyavadānaṃ na pañcagatikaḥ saṃsāro yataḥ saṃsārāt sattvān parimocayet.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu bodhisattvena (PSP_6-8:76) mahāsattvena pūrvaṃ boodhisttvacaryāṃ caratā kaścit sattva upalabdho yaṃ narakād vā mocayet tiryagyoner vā yamalokād vā manuṣyebhyo vā devebhyo vā.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evam etat subhūte bodhisattvena mahāsattvena na kaścit sattva upalabdho yaṃ traidhātukāt parimocayet. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā nirmitopamā jñātā dṛṣṭā viditā bhavantīty ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya puruṣakāro veditavyaḥ.
subhūtir āha: yadi bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā nirmitopamā jñātā dṛṣṭā viditāḥ kasyārthāya bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu carati caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu bodhimārge ca buddhakṣetrañ ca pariśodhayati sattvāṃś ca paripācayati.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadi subhūte sattvāḥ svayam eva nirmitopamān sarvadharmān jānīyur na bodhisattvo mahāsattvo 'saṃkhyeyān kalpān sattvānām arthāya bodhisattvacaryāṃ cared yasmāt tarhi subhūte sattvāḥ svayam eva nirmitopamān sarvadharmān na jānanti. tasmād bodhisattvo mahāsattvo 'saṃkhyeyān kalpān ṣaṭsu pāramitāsu carati sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetrañ ca pariśodhayati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmā nirmitopamāḥ kutra bhagavan pratiṣṭhitāḥ sattvāḥ yato bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭpāramitāyāṃ carann uccālayati?
bhagavān āha: nāmanimitte subhūte sattvāḥ pratiṣṭhitā asatparikalpitatām upādāya, tato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nāmanimittād uccālayati.
atha khalv āyuṣmāṃ subhūtir bhagavantam etad avocat: katamad bhagavan nāma kataman nimittam?
bhagavān āha: āgantukam etan nāmadheyaṃ yad uta nāmanimittam iti kṛtrimam etan nāmadheyaṃ yad uta nāmanimittam iti, yad uta rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā strī vā puruṣo (PSP_6-8:77) vā dārako vā dārikā vā nairayiko vā tairyagyoniko vā yamalaukiko vā devo vā manuṣyo vā saṃskṛto vā dharmo vāsaṃskṛto vā dharmaḥ srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabuddho vānuttarasamyaksaṃbuddho vā. api tu khalu punaḥ subhūte prakṛtidharmaḥ sarvan nāmārthena śūnyaṃ nāmamātram etat sarvasaṃskṛtaṃ tatra bālapṛthagjanāḥ saktās tān, bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carann upāyakauśalyena sattvān vivecayati parikalpayati parikalpasamutthitam etan nāmadheyaṃ mā yūyam asatparikalpe sajjate, asati vastūni svabhāvaśūnye na hi śūnyeṣu dharmeṣu paṇḍitā abhiniviśante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvānāṃ dharmaṃ deśayati. katamat subhūte nimittaṃ dva ime subhūte yatra bālapṛthagjanāḥ saktāḥ? katame dve? rūpanimittañ cārūpanimittañ ca. katamac ca subhūte rūpanimittaṃ? yat kiñcit subhūte rūpam audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā praṇītaṃ vā madhyaṃ vādhimātraṃ vā tatra kṣaṇikeṣu dharmeṣu yat parikalpagrahaṇam idam ucyate rūpanimitta. katamac cārūpanimitttaṃ? yāni kānicid rūpāṇi dharmā vānimittagrāhiṇaḥ parikalpāḥ kleśañ janayantīdam ucyate, arūpanimittaṃ yatra bālapṛthagjanān saktān bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvān nimittato vivecyānimitte dhātau niveśayati pratiṣṭhāpayati tathā ca niveśayati pratiṣṭhāpayati, yathā na dvayaṃ patantīdaṃ nimittam idam animittam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvān nimittato vivecyānimitte dhātau niveśayati pratiṣṭhāpayati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann etatparamā ete sarvadharmā yad uta nāmanimittaparamāḥ, kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ātmanā ca viśeṣaṃ gacchati, kuśaleṣu dharmeṣu parāṃś ca viśeṣādhigame niveśayati kuśaleṣu dharmeṣu yaiḥ kuśalair dharmair bhūmer bhūmiṃ paripūrayati, (PSP_6-8:78) sattvāṃś ca tāṃś caiva niyojayati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sacet subhūte vastv abhaviṣyan nāvastunimittan na subhūte prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvo viśeṣam adhyagamiṣyan na ca parāṃś ca viśeṣe nyayokṣyad yataḥ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāṃ paripūrayaty ānimittayogena, vīryapāramitāṃ paripūrayaty ānimittayogena, kṣāntipāramitāṃ paripūrayaty ānimittayogena, śīlapāramitāṃ paripūrayaty ānimittayogena, dānapāramitāṃ paripūrayaty ānimittayogena, dhyānāni paripūrayaty ānimittayoganāpramāṇāni paripūrayaty ānimittayogenārūpyasamāpattīḥ paripūrayaty ānimittayogena, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān paripūrayaty ānimittayogenāryasatyāni paripūrayaty ānimittayogenāṣṭavimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīr abhijñāḥ paripūrayaty ānimittayogena, samādhidhāraṇīmukhāni paripūrayaty ānimittayogena, daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayaty ānimittayogena, sa imān kuśalān dharmān paripūrya parān api kuśaleṣu dharmeṣu niyojayaty ānimittayogena, sacet subhūte dharmanimittam abhaviṣyad anāsraveṣu sarvadharmeṣu naiva bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānām artham akariṣyad yataḥ subhūte anāsravāḥ sarvadharmāḥ, ānimittā asmṛtayo 'manasikārās tasmāt khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānām arthaṃ karoti.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmā ānimittā asmṛtayo 'manasikārās tat kuto bhagavān gaṇanāṃ karoti? ime sāsravā dharmā ime anāśravā dharmā ime sādhāraṇā dharmā ime 'sādhāraṇā dharmā ime laukikā dharmā ime lokottarā dharmā ime sāvadyā dharmā ime 'navadyā dharmā ime saṃskṛtā dharmā ime 'saṃskṛtā dharmā ime śrāvakadharmā ime pratyekabuddhadharmā ime bodhisattvadharmā ime buddhadharmāḥ.
(PSP_6-8:79)
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tat kiṃ manyase? subhūte anyad ānimittam anye śrāvakadharmāḥ.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'nyad ānimittam anye pratyekabuddhadharmāḥ.
subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'nyad ānimittam anye bodhisattvadharmāḥ.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'nyad ānimittam anye buddhadharmāḥ.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tad anenāpi te subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam ānimittā asmṛtayo 'manasikārāḥ sarvadharmā ity atra hi subhūte śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ kuśalair dharmair vivardhate yad uta ṣaḍbhiḥ pāramitābhiś caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiś caturbhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhi ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgamārgeṇādhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā āryasatyair abhijñābhir aṣṭabhir vimokṣair navabhir anupūrvavihārasamāpattibhiḥ sarvasamādhibhiḥ sarvadhāraṇīmukhair daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikair buddhadharmair mahākaruṇayā yāvat sarvabuddhadharmair vivardhate, śūnyatāvimokṣamukhaṃ svalakṣaṇaśūnyatānimittavimokṣamukhaṃ svalakṣaṇaśūnyam apraṇihitavimokṣamukhaṃ svalakṣaṇaśūnyaṃ sa eṣu triṣu vimokṣamukheṣu śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ pañcasūpādānaskandheṣu śikṣate dvādaśasv āyataneṣu śikṣate, aṣṭādaśasu dhātuṣu śikṣate, caturṣv āryasatyeṣu śikṣate, dvādaśāṅge pratītyasamutpāde śikṣate, adhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣate, bahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣate, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣate, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ (PSP_6-8:80) śikṣate, daśasu pāramitāsu śikṣate, daśasu bodhisattvabhūmiṣu śikṣate, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu śikṣate, apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śikṣate, pañcasv abhijñāsu śikṣate, daśasu tathāgatabaleṣu śikṣate, caturṣu vaiśāradyeṣu śikṣate, catasṛṣu pratisaṃvitsu śikṣate, aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣate.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran pañcasūpādānaskandheṣu śikṣate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ jānāti, yathā rūpam utpadyate, yathā rūpaṃ nirudhyate, yā ca rūpasya tathatā.
kathaṃ rūpaṃ prajānāti? atyantacchidrataś cātyantānṛtataś ca tadyathāpi nāma phenapiṇḍo 'sāraḥ, evaṃ rūpaṃ prajānāti. kathaṃ rūpasyotpādavyayau prajānāti? nāpi rūpaṃ kutaścid āgacchati nāpi rūpaṃ kvacid gacchati kutaścid āgamanato na kvacid gamanataḥ, evaṃ khalu subhūte rūpasyotpādavyayau prajānāti. kathaṃ rūpasya tathatāṃ prajānāti? na tathatotpadyate na nirudhyate nāgacchati na gacchati, na saṃkliśyate na vyavadāyate, na hānir na vṛddhir evaṃ tathatāṃ prajānāti, api tu khalu subhūte tathataiva sā yasmāt tathatety ucyate, naiva sāvitathatā na tathatety ucyate, evaṃ rūpasya tathatāṃ prajānāti.
kathaṃ vedanāṃ prajānāti? tadyathāpi nāmodakabudbudā riktakā utpadyante vā nirudhyante vā, evaṃ vedanāṃ prajānāti. kathaṃ vedanāyā utpādavyayau prajānāti? na sā kutaścid āgacchati na kvacid gacchaty evaṃ vedanāyā utpādavyayau prajānāti. kathaṃ vedanāyās tathatāṃ prajānāti? sāpi tathatā avitathatānanyatathatā, evaṃ vedanāyās tathatāṃ prajānāti.
kathaṃ saṃjñāṃ prajānāti? tadyathāpi nāma marīcyām udakam atyantatayā nopalabhyate, evaṃ saṃjñāṃ prajānāti. kathaṃ saṃjñāyā utpādavyayau prajānāti? na sā kutaścid āgacchati na kvacid gacchaty evaṃ saṃjñāyā utpādavyayau prajānāti. kathaṃ saṃjñāyās tathatāṃ (PSP_6-8:81) prajānāti? sāpi tathatāvitathatānanyatathatā, evaṃ saṃjñāyās tathatāṃ prajānāti.
kathaṃ saṃskārān prajānāti? tadyathāpi nāma kadalyāṃ sāram atyantatayā nopalabhyate, evaṃ saṃskārān prajānāti. kathaṃ saṃskārāṇām utpādavyayau prajānāti? na te kutaścid āgacchanti na kvacic gacchanty evaṃ saṃskārāṇām utpādavyayau prajānāti. kathaṃ saṃskārāṇāṃ tathatāṃ prajānāti? sāpi tathatāvitathatānanyatathatā, evaṃ saṃskārāṇāṃ tathatāṃ prajānāti.
kathaṃ vijñānaṃ prajānāti? tadyathāpi nāma māyākāranirmitaś caturaṅgo balakāya evaṃ vijñānaṃ prajānāti.
kathaṃ vijñānasyotpādavyayau prajānāti? na tat kutaścid āgacchati na kvacid gacchati, evaṃ vijñānasyotpādavyatau prajānāti. kathaṃ vijñānasya tathatāṃ prajānāti? sāpi tathatāvitathatānanyatathatā, evaṃ vijñānasya tathatāṃ prajānāti.
kathaṃ rūpāyatanaṃ prajānāti? rūpāyatanaṃ rūpāyatanasvabhāvena śūnyam, evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyāyatanāni, dharmāyatanaṃ dharmāyatanasvabhāvena śūnyaṃ, cakṣurāyatanaṃ cakṣurāyatanasvabhāvena śūnyam, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyāyatanāni, manaāyatanaṃ manaāyatanasvabhāvena śūnyam.
kathaṃ rūpadhātuṃ prajānāti? rūpadhātū rūpadhātusvabhāvena śūnyaḥ, evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadhātavaḥ, dharmadhātur dharmadhātusvabhāvena śūnyaḥ, cakṣurdhātuś cakṣurdhātusvabhāvena śūnyaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyadhātavaḥ, manodhātur manodhātusvabhāvena śūnyaḥ, cakṣurvijñānadhātuś cakṣurvijñānadhātusvabhāvena śūnyaḥ, cakṣuḥsaṃsparśadhātuś cakṣuḥsaṃsparśadhātusvabhāvena śūnyaḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanādhātuś cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanādhātusvabhāvena śūnyaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyo, manodhātur manodhātusvabhāvena śūnyaḥ, manovijñānadhātur manovijñānadhātusvabhāvena (PSP_6-8:82) śūnyaḥ, manaḥsaṃsparśadhātur manaḥsaṃsparśadhātusvabhāvena śūnyaḥ, manaḥsaṃsparśapratyayavedanādhātur manaḥsaṃsparśapratyayavedanādhātusvabhāvena śūnyaḥ, pṛthivīdhātuḥ pṛthivīdhātusvabhāvena śūnyaḥ, evam abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur, vijñānadhātur vijñānadhātusvabhāvena śūnyaḥ pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādasvabhāvena śūnyaḥ, avidyāvidyāsvabhāvena śunyā. evaṃ saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpam ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇopādānaṃ bhavo jātir, jarāmaraṇaśokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsā jarāmaraṇaśokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsasvabhāvena śūnyāḥ.
katham āyatanāni prajānāti? adhyātmikā dharmā adhyātmikair dharmaiḥ śūnyāḥ, bāhyā dharmā bāhyair dharmaiḥ śūnyāḥ. kathaṃ satyāni prajānāti? duṣkhasatyaṃ prajānāti, āryasatyaṃ prajānāti, dvayato vinirmuktam āryasatyaṃ prajānāti, advayato vinirmuktam āryasatyaṃ prajānāti, evaṃ samudayam evaṃ nirodham evaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipadam.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān evaṃ parasparavibhinnān prajānāti tadā na nu bhagavan dharmadhātur vikopito bhavati.
bhagavān āha: vikopitaḥ subhūte dharmadhātuḥ syād yadi dharmadhātur vinirmukto 'nyaḥ kaścid dharmaḥ syān, na subhūte dharmadhātur vinirmukto 'nyaḥ kaścid dharma upalabhyate, yady upalabhyeta syād dharmadhātuvikopanā. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte tathāgatena vā tathāgataśrāvakeṇa vā dharmadhātur vinirmukto 'nyaḥ kaścid dharmā upalabdhaḥ, anupalabhya na prajñāpayati dhātuvinirmukto 'nyaḥ kaścid dharma uplabhyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dharmadhātau śikṣitavyam.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: dharmadhātau bhagavan śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena kiṃ śikṣitaṃ bhavati?
(PSP_6-8:83)
bhagavān aha: dharmadhātau śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmeṣu śikṣitaṃ bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte sarvadharmā dharmadhātuḥ.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvadharmā dharmadhātuḥ?
bhagavān āha: asaṃskṛto dhātur evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena dharmadhātau śikṣitaṃ bhavati.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmā dharmadhātus tat kiṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ dhyānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ vīryapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ kṣāntipāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ śīlapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ dānapāramitāyāṃ śikṣitavyam? kiṃ bodhisattvena mahāsattvena prathamadhyāne śikṣitavyaṃ dvitīyadhyāne śikṣitavyaṃ tṛtīyadhyāne śikṣitavyaṃ caturthadhyāne śikṣitavyaṃ maitryāṃ śikṣitavyaṃ karuṇāyāṃ śikṣitavyaṃ muditāyāṃ śikṣitavyam upekṣāyāṃ śikṣitavyam ākāśānantyāyatanasamāpattau vijñānānantyāyatanasamāpattav ākiñcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau śikṣitavyaṃ, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau śikṣitavyaṃ? kiṃ sarvaśūnyatāsu śikṣitavyaṃ vimokṣamukhasamādhidhāraṇīmukheṣu śikṣitavyaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu śikṣitavyaṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu śikṣitavyaṃ mahākaruṇāyāṃ śikṣitavyam ṣaṭsv abhijñāsu śikṣitavyaṃ dvātriṃśan mahāpuruṣalakṣaṇapariniṣpattaye śikṣitavyam aśītyanuvyñjanapariniṣpattaye śikṣitavyam kṣatriyamahāśālakuleṣūpapattaye śikṣitavyaṃ brāhmaṇamahāśālakuleṣūpapattaye śikṣitavyaṃ gṛhapatimahāśālakuleṣūpapattaye śikṣitavyaṃ cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapattaye śikṣitavyaṃ trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānān nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ brahmapārṣadyānāṃ brahmapurohitānāṃ mahābrahmāṇāṃ parīttābhānām apramāṇābhānām ābhāsvarāṇāṃ parīttaśubhānām apramāṇaśubhānāṃ śubhakṛtsnānām (PSP_6-8:84) anabhrakānāṃ puṇyaprasavānāṃ bṛhatphalānāṃ śuddhāvāsānām aspṛhāṇām atapānāṃ sudṛśānāṃ sudarśanānām akaniṣṭhānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapattaye śikṣitavyam. na ca tatropapattaye śikṣitavyam ākāśānantyāyatanānāṃ vijñānānantyāyatanānām ākiñcanyāyatanānāṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānām upapattaye śikṣitavyaṃ, kiṃ prathamacittotpāde śikṣitavyaṃ, dvitīye tṛtīye caturthe pañcame ṣaṣṭe saptame 'ṣṭame navame kiṃ daśame cittotpāde śikṣitavyaṃ,
kiṃ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā bodhisattvabhūmau vā sattvaparipāke vā buddhakṣetrapariśodhane vā dhāraṇīmukheṣu vā śikṣitavyaṃ, kiṃ pratisaṃvitsu śikṣitavyaṃ, kiṃ bodhimārge śikṣitavyam, atra bodhimārge śikṣamāṇena sarvadharmāḥ sarvākārair jñātavyāḥ. na ca bhagavan dharmadhātāv ime vikalpās tasmāt mā haiva bhagavan bodhisattvo mahāsattvo viparyāseṣu caran na prapañcaṃ prapañcayet. tat kasya hetoḥ? na hi bhagavan dharmadhātāv ime vikalpā na ca dharmadhātau rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na cānyatra rūpād dharmadhātur nānyatra vedanāyā nānyatra saṃjñāyā nānyatra saṃskārebhyo nānyatra vijñānād dharmadhātuḥ, rūpam eva dharmadhātuḥ dharmadhātur eva rūpaṃ, vedanaiva dharmadhātur dharmadhātur eva vedanā, saṃjñaiva dharmadhātur dharmadhātur eva saṃjñā, saṃskārā eva dharmadhātur dharmadhātur eva saṃskārāḥ, vijñānam eva dharmadhātur dharmadhātur eva vijñānaṃ, yathā madhyame parivartakṛtaṃ tathā sarvadharmā jñātavyāḥ.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etad yathā vadasi, rūpam eva dharmadhātur dharmadhātur eva rūpam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam eva dharmadhātur dharmadhātur eva vijñānaṃ, yadi punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kañcid dharmaṃ dharmadhātuvmirmuktaṃ paśyen nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ pratiṣṭheta prajñāpāramitāyām evaṃ bodhisattvo mahāsattvaś caran sarvadharmāṇāṃ dharmadhātuṃ yathābhūtaṃ prajānāti, atas tān bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmān dharmadhātum eva jñātvānāmakāt (PSP_6-8:85) sarvadharmān nāmasaṃketena deśayatīdaṃ rūpam ime vedanāsaṃjñāsaṃskārā, idaṃ vijñānam ime skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni, imāḥ pāramitāḥ, imāni śūnyatāmukhāni, ime bodhipakṣyā dharmā, imāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidharaṇīmukhāni, imāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, imā abhijñā, ime daśabalavaiśārady apratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā, iyam anuttarā samyaksaṃbodhiḥ.
iti saṃkleśavyavadānajñānaniveśanakarma
tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā sa kiṃcid eva dravyam adhiṣṭhāya vividhāni rūpagatāni darśayet, strīvigrahaṃ vā puruṣavigrahaṃ vā hastivigrahaṃ vāśvavigrahaṃ vā balīvardavigrahaṃ vā, udyānāni vā nagarāṇi vā ārāmaramaṇīyāni vā nadīramaṇīyakaṃ vā puṣkiriṇīramaṇīyakaṃ vā, tatra vividhāny āstaraṇapratyāstaraṇāni darśayet, puṣpadhūpagandhamālyagaṇāṃś ca khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā darśayet mahatā gītavāditena janaṃ ramayet, dānaṃ vā dadan śīlaṃ vā rakṣan kṣāntiṃ vā saṃpādayamāno vīryaṃ vārabhamāṇo dhyānaṃ vā samāpadyamānaḥ prajñāṃ vā bhāvayet. sa tatraibhir ākāraiḥ kṣatriyamahāśālakulāni vā brāhmaṇamahāśālakulāni vā gṛhapatimahāśālakulāni vā darśayec cāturmahārājākāyikān vā devān darśayet, sumeruṃ vā darśayet trayastriṃśān vā devān darśayed yāmān tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyān brahmapurohitān mahābrahmāṇaḥ parīttābhān apramāṇān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhān śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān śuddhāvāsān aspṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān darśayed, ākāśānantyāyatanāni vā vijñānānantyāyatanāṃ vā ākiñcanyāyatanāṃ vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanāṃ devān vā darśayed, rūpiṇaḥ srotaāpannān vā sakṛdāgāmino vānāgāmino vārhato vā pratyekabuddhān vā ye te bodhisattvā mahāsattvāḥ prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caranti, śīlapāramitāyāṃ caranti, kṣāntipāramitāyāṃ caranti, vīryapāramitāyāṃ caranti, dhyānapāramitāyāṃ (PSP_6-8:86) caranti, prajñāpāramitāyāṃ caranti, yāvad daśamyāṃ bhūmau caranti, bodhisattvanyāmam avakrāmanti, te 'bhijñā abhinirharanti, tābhiś ca vikrīḍanti sattvāś ca paripācayanti, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayanti, dhyānavimokṣasamādhisamāpattibhiś ca vikrīḍanti, tahtāgatabalāni niṣpādayanti, vaiśāradyāni vā pratisaṃvido vā mahāmaitrīṃ vā mahākaruṇāṃ vā niṣpādayanti, tān apy ādarśayet, sarvāṅgapratyaṅgesu paripūrṇaṃ vā buddhavigraham ādarśayet. tatra bālapṛthagjanāḥ sattvā evaṃ jānīyur, aho yāvat suśikṣito batāyaṃ manuṣya iva śobhanaṃ karoti,

yad utaivaṃ janaṃ rameyati vividhañ ca rūpam ādarśayati, yāvad buddhavigrahaṃ vā vistaraśaḥ. ye khalu tatra manuṣyā bhavanti paṇḍitā medhāvino nipuṇās tadrūpayā mīmāṃsayā samanvāgatās teṣām evaṃ bhavati, āścaryam idam adbhuto dharmo, na cātra kaścid dharma upalabhyate, ayaṃ ca manuṣya imaṃ janapadam evam asaṃvidyamāneṣu dharmeṣu ramayati, tac cāsya jñānaṃ bhavaty adravye 'sminn eva jano dravyasaṃjñī. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ caran na kañcid dharmadhātuvinirmuktaṃ samanupaśyati prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena, na ca sattvam upalabhate na ca sattvaprajñaptiḥ.
iti sattvārthayāthātmyaniveśanakarma
sa ātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃś ca dāne niyojayati, dānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye dānaṃ dadāti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca śīlaṃ rakṣati parāṃś ca śīle pratiṣṭhāpayati śīlasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye śīlaṃ rakṣanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca kṣāntiṃ saṃpādayati parāṃś ca kṣāntau niyojayati, kṣānteś ca varṇaṃ bhāsate, ye 'pi cānye kṣāntiṃ saṃpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca vīryam ārabhate parāṃś ca vīrye niyojayati, vīryasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye vīryam ārabhante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca dhyānaṃ samāpadyate, parāṃś ca dhyāne pratiṣṭhāpayati, dhyānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye dhyānaṃ samāpadyante teṣāṃ (PSP_6-8:87) ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca prajñāṃ bhāvayati parāṃś ca prajñāyāṃ niyojayati, prajñāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye prajñāṃ bhāvayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
iti ṣaṭpāramitāniveśanakarma
ātmanā ca daśakuśalān karmapathān samādāya vartate, parāṃś ca daśakuśaleṣu karmapatheṣu samādāpayati, daśānāṃ ca kuśalānāṃ karmapathānāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye daśakuśalān karmapathān samādāya vartante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca pañcaśikṣāpadasamādāne vartate, parāṃś ca pañcaśikṣāpadasamādāne samādāpayati, pañcānāñ ca śikṣāpadānāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye pañcaśikṣāpadasamādāne vartante teṣāṃ varṇavādī bhāvati samanujñaḥ.
ātmanā cāryāṣṭāṅgasamanvāgataṃ poṣadham upavasati, parāṃś cāryāṣṭāṅgasamanvāgate poṣadhe samādāpayaty āryāṣṭāṅgasamanvāgatasya ca poṣadhasya varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye āryāṣṭāṅgasamanvāgataṃ poṣadham upavasanti teṣāñ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā cāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni samāpadyate, parāṃś cāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu niyojayaty apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāṇāṃ ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye 'pramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpttidhāraṇīmukhāni samāpadyante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān bhāvayati, parāṃś ca saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu niyojayati, saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāñ ca dharmāṇāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu pravartante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayati, parāṃś ca śūnyatānimittāpraṇihiteṣu niyojayati, śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ ca varṇaṃ (PSP_6-8:88) bhāṣate, ye 'pi cānye śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayanti teṣāñ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca catvāry āryasatyāni bhāvayati, parāṃś ca caturṣv āryasatyeṣu niyojayati, caturṇāñ cāryasatyānāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye catvāry āryāsatyāni bhāvayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca pañcābhijñā niṣpādayati, parāṃś ca pañcasv abhijñāsu niyojayati, pañcānāṃ cābhijñānāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye pañcābhijñā niṣpādayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān bhāvayati, parāṃś ca daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu niyojayati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ varṇaṃ bhāsate, ye 'pi cānye daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca mahākaruṇāṃ bhāvayati, parāṃś ca mahākaruṇāyāṃ niyojayati, mahākaruṇāyāś ca varṇaṃ bhāsate, ye 'pi cānye mahākaruṇāṃ bhāvayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāni niṣpādayati, parāṃś ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjaneṣu niyojayati, dvātriṃśadmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanānāṃ ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye dvātriṃśanmahāpurṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāni niṣpādayanti teṣāñ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
iti buddhamārganiveśanakarma
yadi subhūte na dharmadhātur yathā pūrvaṃ tathā paścāt tathā madhye na bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalyena dharmadhātuṃ śodhayet, na sattvāṃś ca paripācayet. yasmāt tarhi subhūte dharmadhātur yathaiva pūrvaṃ tathāiva paścāt tathāiva madhye tasmāt tarhi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānām arthāya bodhisattvacaryāṃ carati.
subhūtir āha: yadi bhagavann atyantatayā sattvo nopalabhyate na ca sattvaprajñaptiḥ. kasyārthāya bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati?
(PSP_6-8:89)
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: bhūtakotiṃ subhūte 'pramāṇīkṛtya bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, yadi subhūte anyā bhūtakoṭiḥ syād anyā sattvakoṭir na bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, yasmāt tarhi subhūte nānyā bhūtakoṭir nānyā sattvakoṭis tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ satttvānām arthāya prajñāpāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāyāṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaś caran bhūtakoṭyavikopanāyai sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bhūtakoṭiḥ sattvakoṭiḥ, kiṃ punar bhagavan bhūtakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhet? yadi bhagavan bhūtakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhet, tataḥ svabhāvaḥ svabhāve 'smin pratiṣṭhet, na ca bhagavan svabhāvaḥ svabhāve 'smin pratiṣṭhet, tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na subhūte bhūtakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhet, na ca svabhāvaḥ svabhāve 'smin pratiṣṭhet, api tu khalu subhūte bodhisatttvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati, na cānyā bhūtakoṭir anyā sattvakoṭir iti hi subhūte bhūtakoṭiś ca sattvakoṭiś cādvayam etad advaidhīkāram.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamad bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānām upāyakauśalyaṃ yenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati na ca bhūtakoṭiṃ vikopayati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sattvān dāne pratiṣṭhāpayati, dāne pratiṣṭhāpya tasya dānasya pūrvāntāparāntam ācaṣṭe yathaiva tad dānaṃ pūrvāntataḥ śūnyam aparāntataḥ śūnyaṃ madhyataḥ śūnyaṃ tat tathā tad dānaphalam api śūnyaṃ, deyam api śūnyaṃ, dānapatir api śūnyo, dāyako 'pi dāyakasvabhāvena śūnyaḥ, pratigrāhako 'pi pratigrāhakasvabhāvena śūnyaḥ. (PSP_6-8:90) evaṃ kulaputra sarva ete dharmā bhūtakoṭyāṃ na saṃvidyante, mā cānyad dānaṃ mansyase, 'nyad dānapatiṃ maṃsyase, 'nyad dānaphalaṃ maṃsyase, 'nyaṃ pratigrāhakaṃ maṃsyase, 'nyāṃ bhūtakoṭiṃ maṃsyase, yatas tvaṃ kulaputra nānyad dānaṃ maṃsyase, nānyaṃ dānapatiṃ maṃsyase, nānyaṃ dānaphalaṃ maṃsyase, nānyaṃ pratigrāhakaṃ maṃsyase, nānyāṃ bhūtakoṭiṃ maṃsyase, tatas ta etad dānam amṛtāvahaṃ bhaviṣyaty amṛtaphalam amṛtaparyavasānam, etena ca tvaṃ dānena mā rūpaṃ pratigrahīṣyasi, mā vedanāṃ mā saṃjñāṃ mā saṃskārāṃ, mā vijñānaṃ pratigrahīṣyasi. tat kasya hetoḥ? tathā hi tavaitad dānaṃ śūnyaṃ dānasvabhāvena, phalam api phalasvabhāvena śūnyaṃ, pratigrāhako 'pi pratigrāhakasvabhāvena śūnyaḥ, na ca śūnyatāyāṃ dānam upalabhyate, na dānaphalam upalabhyate, na pratigrāhaka upalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sarva ete dharmāḥ svabhāvena śūnyāḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvān śīle pratiṣṭhāpayati, ehi tvaṃ kulaputra prāṇātipātaṃ prahāya praṇātipātāt prativirato bhava, evam adattādānāt kāmamithyācārāt mṛṣāvādāt paiśūnyāt paruṣavacanād abaddhapralāpād abhidhyāyā vyāpādād ehi tvaṃ kulaputra mithyādṛṣṭiṃ prahāya mithyādṛṣṭheḥ prativirato bhava, naiṣāṃ kulaputra dharmāṇāṃ kaścit svabhāvo vidyate yathā tvayā kalpito 'haṃ tat kulaputropaparīkṣe svabhāvaṃ, katama eṣa dharmaḥ prāṇo nāma yo jīvitād vyaparopyate yena vā vyaparopyate? evam adattādānaṃ kāmamithyācārā mṛṣāvādaḥ paiśūnyaṃ paruṣavacanam abaddhapralāpo 'bhidhyā vyāpādaḥ, katama eṣa dharmo mithyādṛṣṭir nāma yo vā mithyāṃ paśyaty? anena subhūte upāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān paripācayati, tasya dānasya ca śīlasya ca phalam ākāṅkṣate, tad api dānaphalaṃ ca śīlaphalaṃ ca svabhāvena śūnyaṃ, tataḥ sa kulaputro 'nuttrastasya dānaphalasya ca śīlaphalasya ca phalaṃ svabhāvena śūnyaṃ viditvā (PSP_6-8:91) tatra nābhiniviśate anabhiniveśamāno 'vikṣepam utpādya prajñām utpādayati, yayā prajñayā sarvānuśayaparyutthānāni cchitvānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāti lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatāyāṃ kaścid dharma upalabhyate yaḥ parinirvāyād yena ca parmirvāyād, api tu khalu punar etad eva tat parinirvāṇaṃ yad utātyantaśūnyatā.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ parasattvān parapudgalān, kṣudhān vyāpannacittān dṛṣṭvā evam avavadaty anuśāsti, ehi tvaṃ kulaputra kṣāntiṃ saṃpādaya kṣamī ca bhavaśūrato dātacitto 'dhivāsanajātīyo yatra tvaṃ vyāpadyase sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyā hantopaparīkṣasva bhāvaṃ, kulaputra kutrāhaṃ vyāpadye? ko vā vyāpadyate? kasya vā vyāyadyate? sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyā, yā ca prakrtiśūnyatā na sā jātu na śūnyatā, sā ca na tathāgataiḥ krtā, na pratyekabuddhair na śrāvakair na bodhisattvair na devair na nāgair na yakṣair na gandharvair nāsurair na garuḍair na kiṃnarair na mahoragair na caturbhir mahārājair na śakreṇa devānām indreṇa na yāmena devaputreṇa na tuṣitena devaputreṇa na nirmāṇaratinā devaputrair na paranirmitavaśavartinā devaputrair na brahmapārṣadyair na brahmapurohitair na mahābrahmabhir na parīttābhair nāpramāṇābhair nābhāsvarair na parīttaśubhair nāpramāṇaśubhair na śubhakṛtsnair nānabhrakair na puṇyaprasavair na bṛhatphalair na śuddhāvasair nātapair na sudṛśair na sudarśanair nākaniṣṭhair devaputrair nākāśānantyāyatanair na vijñānānantyāyatanair nākiñcanyāyatanair na naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaiḥ kṛtā hanta kulaputropaparīkṣasva kutrāhaṃ vyāpadye? ko vā vyāpadyate? kasya vā vyāpadyate? sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyā na ca śūnyatā kasyacid antike vyāpadyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān prakṛtiśūnyatāyāṃ niyojayaty ayaṃ hetur idaṃ phalaṃ prakṛtiśūnyatāyāṃ niyojayann anupūrveṇa yāvad anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃdarśayati samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, tat punar lokavyavahāreṇa na (PSP_6-8:92) punaḥ paramārthena. tat kasya hetoḥ? na hi prakṛtiśūnyatāyāṃ kaścid asti yo vā prāpnuyād yena vā prāpnuyād yatra vā prāpnuyād iyaṃ subhūte bhūtakoṭir yad uta prakṛtiśūnyatā yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati sattvānāṃ kṛtaśo nātra sattva upalabhyate na sattvaprajñaptiḥ. tat kasya hetoh? sattvaviviktatā hi sarvadharmāḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena samanvāgataḥ sattvān hīnavīryān dṛṣṭvā kāyike ca caitasike ca vīrye samādāpayati, na kulaputra prakṛtiśūnyatāyāṃ kasyacid dharmasya saṃsīdanā vidyate yatra vā saṃsīded yena vā saṃsīded yo vā saṃsīdyet, sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyāḥ śūnyatā nātivartate hantedānīṃ kāyikaṃ ca caitasikañ ca vīryaṃ janayitvā kauśīdyam avasṛjya kuśala eva karmaṇy udyacchasva yadi vā dāne yadi vā śīle yadi vā kṣāntau yadi vā vīrye yadi vā dhyāne yadi vā prajñāyāṃ yadi vā dhyānavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu yadi vā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu yadi vā śūnyatānimittāpraṇihiteṣu yadi vāryasatyeṣu yadi vādhyātmaśūnyatāyāṃ yadi vā bahirdhāśūnyatāyāṃ yadi vādhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yadi vā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ yadi vābhijñāsu yadi vā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu yadi vā yāvat sarvadharmeṣu sarvān etān kulaputra dharmān anāvaraṇān prekṣasva svalakṣaṇaśūnyatayā na hy anāvaraṇeṣu dharmeṣu kasyacit saṃsīdanā vidyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatāyāṃ sattvān samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, tathā ca pratiṣṭhāpayati yathā dvayan na saṃvidyate. tat kasya hetoḥ? advayā hi prakṛtiśūnyatādvaidhīkārā, na hy advayo dharmaḥ kvacit kauśīdyam āpadyate.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatayā vīryasattvān avatārayaty anuśāsti, ehi tvaṃ kulaputra vīryam ārabhasva yadi vā dāne yadi vā śīle yadi vā kṣāntau yadi vā vīrye yadi vā dhyāne yadi vā prajñāyāṃ yadi vā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu (PSP_6-8:93) yadi vā vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu yadi vā daśatathāgatabaleṣu yadi vā caturṣu vaiśāradyeṣu yadi vā catasṛṣu pratisaṃvitsu yadi vā mahākaruṇāyāṃ yadi vāṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu mā etān dharmān dvayato manasikuru mādvayataḥ. tat kasya hetoḥ? prakṛtiśūnyā hy ete dharmā na hi prakṛtiśūnyatā dvayato mānasikartavyā nādvayataḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena bodhisattvacaryāṃ caran sattvān paripācayati, sattvān paripācyānupūrveṇa srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, anāgāmiphale pratiṣṭhāpayaty arhattve pratiṣṭhāpayati, pratyekabodhau pratiṣṭhāpayaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānām arthaṃ karoty upāyakauśalyena dhyānabhāvanāyām evāvatārayati, ehi tvaṃ kulaputra dhyānaṃ bhāvaya mā ca vikṣepasaṃjñī bhava. tat kasya hetoh? prakṛtiśūnyā hy ete dharmā na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ kaścid dharma upalabhyate yo vikṣepyate vā ekāgrī bhavati vā, sa tvam atra dhyāne sthitvā yad yad evaṃ kuśalaṃ karma kariṣyasi kāyena vā vācā vā manasā vā, yadi vā dānan dāsyasi yadi vā śīlaṃ rakṣasi yadi vā kṣāntiṃ saṃpādayiṣyati, yadi vā vīryam ārabhase yadi vā dhyānam utpādayiṣyasi yadi vā prajñā bhāvayiṣyasi, yadi vā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṃ bhāvayiṣyasi, yadi vā vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni, yadi vāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattīr yadi vābhijñā yadi vā daśabalavaiśāradyapratisamvido yadi vā mahāmaitrī yadi vā mahākaruṇā yadi vāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān yadi vā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni yadi vāśītyanuvyañjanāni yadi vā śrāvakamārgaṃ yadi vā pratyekabuddhamārgaṃ yadi vā bodhisattvamārgaṃ yadi vā buddhamārgaṃ yadi vā srotaāpattiphalaṃ yadi vā sakṛdāgāmiphalaṃ yadi vānāgāmiphalaṃ yadi vārhattvaṃ yadi vā pratyekabodhiṃ yadi vā (PSP_6-8:94) sarvākārajñatāṃ yadi vā sattvān paripācayiṣyasi yadi vā buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyasi, tasya te ime kuśalā dharmā alpakṛcchreṇa prādurbhaviṣyanti prakṛtiśūnyatāyāṃ carataḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvānām arthaṃ karoti, prathamacittotpādam upādāya na jātv akarmako 'bhūt, kiṃ kuśalagaveṣī sattvānām arthaṃ kurvan buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ satatasamitaṃ saṃkrāmati, buddhān bhagavataḥ paryupāste, yaṃ ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śṛṇoti, sa tasya jātivyativṛttasyāpi na jātu vipraṇakṣyati yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ syād dhāraṇīpratilabdhaś ca satatasamitaṃ bhavaty ahīṇendriyo yadi vā kāyendriyeṇa yadi vā vāgindriyeṇa yadi vā manaindriyeṇa.
tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvākārajñatāṃ satatasamitaṃ bhāvayaty anayā sarvākārajñatayā subhāvitayā sarvamārgāḥ subhāvitā bhavanti, yadi vā śrāvakamārgo yadi vā pratyekabuddhamārgo yadi vā bodhisattvamārgas tasyābhijñā bodhisattvasya mahāsattvasya satatasamitam upakārībhūtā bhaviṣyanty avipraṇāśayogeṇa, sa tāsu vaipākikīṣv abhijñāsu sthitvā sattvānām arthaṃ karoti na parihīyate pañcagatike saṃsāre saṃsarann, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatāyāṃ sthitvopāyakauśalyena sattvānām arthaṃ karoti.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatāyāṃ sthitvopāyakauśalyena sattvānām arthaṃ karoti, sa tayā prajñāpāramitayā subhāvitayā sattvān evam avavadaty evam anuśāsti, ehi tvaṃ kulaputra yad yad evaṃ karma karoṣi kāyena vā vācā vā manasā vā tat sarvam amṛtādhigamāya pariṇāmaya tathā te ete dharmāḥ sarva amṛtāvigamāya bhaviṣyanty amṛtaparyavasānāya ca, na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ kaścid dharmo 'bhiniviśate yaḥ parihīyate. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatā parihīyate, na ca prakṛtiśūnyatāyāḥ kaścit parihīyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi prakṛtiśūnyatā na bhāvo nābhāvas tat kim abhāvo 'bhāve dharme parihāsyaty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo (PSP_6-8:95) mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān evam avavadaty evam anuśāsti, sa evam avavadann evam anuśāsan na jātv akarmako 'bhūt, sa ātmanā ca satatasamitaṃ daśakuśaleṣu karmapatheṣu vartate, parāṃś ca daśakuśaleṣu karmapatheṣu samādāpayaty evaṃ pañcasu śikṣāpadeṣu āryāṣṭāṅge samanvāgata upoṣadhe. ātmanā ca dhyānārūpyasamāpattīḥ samāpadyate parāṃś ca dhyānārūpyasamāpattiṣu samādāpayati, ātmanā ca satatasamitaṃ maitrīvihārī bhavati parāṃś ca satatasamitaṃ maitrīvihāre samādāpayati, ātmanā ca satatasamitaṃ karuṇāvihārī bhavati parāṃś ca satatasamitaṃ karuṇāvihāre samādāpayati, ātmanā ca satatasamitaṃ muditāvihārī bhavati, parāṃś ca satatasamitaṃ muditāvihāre samādāpayati, ātmanā ca satatasamitam upekṣāvihārī bhavati parāṃś ca satatasamitam upekṣāvihāre samādāpayati, ātmanā ca smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayanti parāṃś ca smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu samādāpayati, ātmanā ca śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayati parāṃś ca śūnyatānimittāpraṇihiteṣu samādāpayati, ātmanā ca sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu ca śikṣate parāṃś ca sarvaśūnyatāsu sarvapāramitāsu ca samādāpayati, ātmanā ca daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu śikṣate parāṃś ca daśabalavaiśāradyapratisamvidāvenikabuddhadharmeṣu samādāpayati, ātmanā ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāni paripūrayati parāṃś ca dvātriṃsanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanapariniṣpattaye samādāpayati, ātmanā ca srotaāpattiphale
jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś ca srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, ātmanā ca sakṛdāgāmiphale jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś ca sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ātmanā cānāgāmiphale jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś cānāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ātmanā cārhattve jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś cārhattve pratiṣṭhāpayati, ātmanā ca pratyekabodhau jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś ca pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati, ātmanā cānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau mārgam utpādayati parāṃś ca tatra mārge 'vavadaty anuśāsti pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu (PSP_6-8:96) subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvacaryāṃ carann upāyakauśalyena na jātv akarmako 'bhūt.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmā na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ sattvā upalabhyante, na dharmo nādharmaḥ, kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām abhisaṃpratiṣṭhate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmā na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ sattvā upalabhyante na dharmo nādharmaḥ, yadi punaḥ subhūte prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmā abhaviṣyan na tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāyām abhisaṃprāsthāsyad, evaṃ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya prakṛtiśūnyaṃ dharmaṃ deśayed, rūpaṃ subhūte prakṛtiśūnyaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā, vijñānaṃ prakṛtiśūnyaṃ tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran pañcaskandhāḥ prakṛtiśūnyā iti dharmaṃ deśayati, dvādaśāyatanāny aṣṭādaśadhātavaḥ prakṛtiśūnyā iti dharmaṃ deśayati, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgaḥ prakṛtiśūnya iti dharmaṃ deśayati, trīṇi vimokṣamukhāny aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahāmaitrī mahākaruṇā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni prakṛtiśūnyānīti dharmaṃ deśayati, srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhiḥ, sarvākārajñatā sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇaṃ prakṛtiśūnyam iti dharmaṃ deśayati, yadi punaḥ subhūte 'dhyātmaśūnyatā na prakṛtiśūnyābhaviṣyan na tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāyāṃ dharmam uddekṣyad, evaṃ bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na prakṛtiśūnyābhaviṣyan na tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāyāṃ dharmam uddekṣyan, na ca prakṛtiśūnyatā vinaśyati na ca kūṭasthā bhavati na ca sā punar apakrāmati. tat kasya hetoḥ? na hi sā deśasthā na pradeśasthā na ca sā kvacid gacchati nāpi (PSP_6-8:97) kutaścid āgacchati, eṣā sā dharmasthititā, yatra na kasyacid dharmasyācayo vā upacayo vopalabhyate, hānir vā vṛddhir vā utpādo vā nirodho vā saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā eṣā sā prakṛtidharmāṇāṃ, yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhuṃ saṃprasthitā na kasyacid dharmasya prasthāne paśyati, asaṃprasthitāḥ sarvadharmāḥ, eṣā sā dharmāṇāṃ dharmasthititā,
yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmān prakṛtiśūnyān dṛṣṭvā na pratyudāvartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi na kasyacid dharmasyāvaraṇaṃ vā samanupaśyati, anāvaraṇaṃ vā samanupaśyati, tat kiṃ vicikitsiṣyaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yatra prakṛtiśūnyatāyāṃ na sattva upalabhyate na sattvaprajñaptir nātmā na sattvo na jīvo na jantur na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyaka upalabhyate, na rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam upalabhyate yāvat sarvadharmā nādhyātmā na bahirdhā nādhyātmabahirdhā nopalabhyate, yāvad aśītyanuvyañjanāni nopalabhyante.
iti prakṛtiśūnyatāniveśanakarma

tadyathāpi nāma subhūte tathāgatanirmitasya bhikṣur vā bhikṣuṇī vā upāsako vā upāsikā vā bodhisattvo vānuprabandhaṃ kalpaṃ śatasahasraṃ dharmaṃ deśayet, tat kiṃ manyase? subhūte api nu te nirmitā bhavyāḥ srotaāpattiphalaṃ vā prāpayituṃ, sakṛdāgāmiphalaṃ vā prāpayituṃ, anāgāmiphalaṃ vā prāpayitum arhattvaṃ vā prāpayitum, pratyekabodhiṃ prāpayitum anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prāpayitum.
subhūtir āha: no bhagavaṃs tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ bhagavan vastu nāsti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, avastukānāṃ sarvadharmāṇāṃ katamaḥ sa sattvo yaṃ bodhisattvo mahāsattvo niveśayati pratiṣṭhāpayati srotaāpattiphale vā sakṛdāgāmiphale vānāgāmiphale vā arhattve vā pratyekabodhau vānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vā (PSP_6-8:98) 'nyatra vipacyā sāpannāyāḥ saṃjñāyā aviparyāse niveśayati pratiṣṭhāpayati, yaś cāsau viparyāsaḥ sa evāviparyāsaḥ kalpanābhiṣyandam upādāyāvikalpaś cāviparyāso, yatrāvikalpas tatra viparyāso nāsti na tatrātmā na sattvo na jīvo na jantur na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyako na tatra rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ na pratītyasamutpādāṅgāni na tatra pāramitā na śūnyatāmukhāni na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñā na śūnyatānimittāpraṇihitāni na tatra daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā na tatrānuttarā samyaksaṃbodhir, eṣā sā prakṛtiśūnyatā yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati caraṃs tāṃś ca viparyastān sattvān sattvasaṃjñāyā mocayaty, evam ārūpyarūpasaṃjñāyā mocayati, evaṃ yāvat sarvadharmasaṃjñāyā mocayati, ye 'pi te anāsravā dharmās tad yathā catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgo mārgaḥ so 'pi na tasya yathā na paramārtho yad utāsaṃskṛtam anutpādo 'prādurbhāvo 'bhāvaḥ, eṣā sā prakṛtiśūnyatā, eṣā sā sarvabuddhānāṃ bhagavatāṃ bodhir yatra na jīvo na jantur na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyako na rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā na pratītyasamutpādāṅgāni na pāramitā na śūnyatāmukhāni na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā na mahākaruṇā na dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni na hi bodhisattvo mahāsattvo mārgasya kṛtaśo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito 'nyatra prakṛtiśūnyatā parijñānārthaṃ sā ca prakṛtiśūnyatā pūrvaṃ vā paścād vā madhye vā na jātu sāprakṛtiśūnyatā tatra prakṛtiśūnyatā pāramitāyāṃ sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ (PSP_6-8:99) sattvān sattvasaṃjñinaḥ sattvasaṃjñāyā mocanārthaṃ mārgajñatāyāṃ carati sa mārgajñatāyāṃ caran sarvamārgeṣu caran sarvamārgeṣu carati, yad uta śrāvakamārgeṣu pratyekabuddhamārgeṣu bodhisattvamārgeṣu, sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān paripūrya sattvān paripācya buddhakṣetraṃ ca pariśodhyāyuḥsaṃskārān adhiṣṭhāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, sānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya buddhanetrī nopacchinatti
yad uta prakṛtiśūnyatā, eṣā sā buddhānāṃ bhagavatāṃ buddhanetrī yad uta prakṛtiśūnyatā, ye 'pi te 'bhūvann atīte 'dhvani buddhā bhagavantas teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyam eva buddhanetrī yad uta prakṛtiśūnyatā, ye 'pi te 'nāgate 'dhvani bhaviṣyanti buddhā bhagavantaḥ teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyam eva buddhanetrī yad uta prakṛtiśūnyatā, ye 'pi te etarhi daśadiglokadhātuṣu buddhā bhagavantaḥ tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyam eva buddhanetrī yad uta prakṛtiśūnyatā, nānyatra prakṛtiśūnyatāyā loke prādurbhāvo bhavati, buddhānāṃ bhagavatāṃ teṣāṃ cāntike tathā bodhisattvena mahāsattvena prakṛtiśūnyatā pāramitāyāṃ caritavyaṃ, yathā caran na parihīyate sarvākārajñatāyāḥ.
subhūtir āha: āścaryam idaṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yatra nāma ime prakṛtiśūnyeṣu dharmeṣu caranti, tāṃ ca prakṛtiśūnyatāṃ na vikopayatīty anyad rūpam anyā prakṛtiśūnyatā, anyā vedanā anyā saṃjñā anye saṃskārā, anyad vijñānam anyā prakṛtiśūnyatā, anye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāny anyā prakṛtiśūnyatā, anyā pāramitā anyāni śūnyatāmukhāny anye bodhipakṣyā dharmā anyā prakṛtiśūnyatā, anyāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny anyā prakṛtiśūnyatā, anyā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā anyā prakṛtiśūnyatā, anye daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā anyā prakṛtiśūnyatā, anyā anuttarā samyaksaṃbodhir anyā prakṛtiśūnyatā, prakṛtiśūnyataivānuttarā samyaksaṃbodhir anuttarā samyaksaṃbodhir eva prakṛtiśūnyatā.
(PSP_6-8:100)

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadi subhūte 'nyad rūpaṃ syād anyā prakṛtiśūnyatā, anyā vedanā anyā saṃjñā anye saṃskārā, anyad vijñānam anyā prakṛtiśūnyatā, anye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāny anyā prakṛtiśūnyatā, anyāḥ pāramitāḥ, anyāni śūnyatāmukhāni, anye bodhipakṣyā dharmā, anye āryasatyāpramaṇadhyānārūpyasamāpattivimokṣasamādhidhāraṇīmukhā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā anyā prakṛtiśūnyatā, anyā anuttarā samyaksaṃbodhir anyā prakṛtiśūnyatā, na subhūte rūpaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyām abhisaṃbhotsyate, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyām abhisaṃbhotsyate. yasmāt tarhi subhūte rūpaṃ prakṛtiśūnyatā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ prakṛtiśūnyatā, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni prakṛtiśūnyatā, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni sarvavimokṣāḥ sarvasamāpattayaḥ sarvābhijñāḥ sarvāṇi dhyānāni sarvāṇy apramāṇāni sarvā ārūpyasamāpattayaḥ sarvatathāgatabalāni sarvabodhisattvabhūmayaś catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prakṛtiśūnyatā, anuttarā samyaksaṃbodhiḥ prakṛtiśūnyatā, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpaṃ sarvākārajñatāyām abhisaṃbudhyeta, vedanā saṃjñā saṃskārān, vijñānaṃ sarvākārajñatāyām abhisaṃbudhyeta, yāvad bodhiṃ sarvākārajñatāyām abhisaṃbudhyeta. yasmāt subhūte prakṛtiśūnyataiva rūpaṃ rūpam eva prakṛtiśūnyatā, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, prakṛtisūnyataiva vijñānaṃ vijñānam eva prakṛtiśūnyatā, prakṛtiśūnyataiva bodhir bodhir eva prakṛtiśūnyatā, tasmāt subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyān sarvadharmān viditvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ pratiṣṭhet. tat kasya hetoḥ? na hi tatra kaścid dharmo vinaśyati vā kūṭastho vā bhavaty avakrāmati vānyatra sadevako lokaḥ samārakaḥ sabrahmakaḥ saśramaṇabrāhmaṇikā prajāḥ, sadevamānuṣāsurā na rūpaṃ yathābhūtaṃ prajānanti, na vedanān na saṃjñān na saṃskārān, na vijñānaṃ (PSP_6-8:101) yathābhūtaṃ prajānanti, aprajānanto rūpam abhiniviśante, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam abhiniviśante 'bhiniviśyāhaṃkāramamakāre
caranti te 'haṃkāramamakārāv abhiniviśyādhyātmikabāhyāni vastūni abhiniviśanta upalabhante, abhiniviśyopalabhya rūpaṃ rūpatvena parigṛhṇanti, vedanāṃ vedanātvena saṃjñāṃ saṃjñātvena saṃskārān saṃskāratvena, vijñānaṃ vijñānatvena parigṛhṇanti, te na parimucyante jātyā jarayā maraṇena śokena paridevena duḥkhena daurmanasyena na parimucyante, upāyāsena na parimucyate pañcagatikāt saṃsārāt, tatra bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāpāramitāyāṃ sthitvā rūpaṃ na vikopayati śūnyam iti vāśūnyam iti vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ na vikopayati śūnyam iti vāśūnyam iti vā, evaṃ sarvasamādhīn sarvadhāraṇīmukhāni sarvavimokṣān, āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśabodhisattvabhūmīr daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān na vikopayati śūnyā iti vāśūnyā iti vā. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatā vikopayatīdaṃ rūpam iyaṃ vedanā iyaṃ saṃjñā ime saṃskārā, idaṃ vijñānam ime skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā imāni pratītyasamutpādāṅgāni, iyaṃ śūnyatā ime bodhipakṣyā dharmā imāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni, imāḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā ime daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā iyam anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tadyathāpi nāma subhūte nākāśam ākāśaṃ vikopayati, adhyātmikaṃ vā bāhyaṃ vā na cādhyātmikam ākāśaṃ bāhyam ākāśaṃ vikopayati, na ca bāhyam ākāśam ādhyātmikam ākāśaṃ vikopayaty, evaṃ eva subhūte na rūpaṃ śūnyatāṃ vikopayati, na ca śūnyatā rūpaṃ vikopayati. tat kasya hetoḥ? na hi tasya svabhāvo 'sti ya evaṃ vikopayaty ayaṃ śūnyo 'yaṃ na śūnyaḥ, evaṃ vistareṇa sarvadharmeṣu kartavyam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan na bhedaḥ sarvadhrmāṇāṃ kuto bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃprasthito bhavaty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ? na (PSP_6-8:102) hi bhagavan dvaidhīkārā bodhir, na dvayacaritena śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na dvayacaritasya bodhir na dvaidhīkārā bodhiḥ, advayā hi subhūte bodhir advaidhīkārā, na subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dvaidhīkāreṇa carati bodhau, naiva ca bodhisattvasya mahāsattvasya bodhī rūpe carati, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu, na vijñāne carati, na skandhadhātvāyataneṣu carati na pratītyasamutpādeṣu carati, na pratītyasamutpādāṅgeṣu carati, na pratītyasamutpanneṣu dharmeṣu carati, na śūnyatāsu carati, na bodhipakṣyeṣu dharmeṣu carati, nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsu carati, na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu carati, na samyaksaṃbodhau carati. tat kasya hetoḥ? na hi bodhir aham iti śabdo rūpe carati, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, na bodhir aham iti śabdo vijñāne carati, evaṃ yāvan na bodhir aham iti śabdaḥ samyaksaṃbodhau carati, na bodhisattvasya mahāsattvasya samyaksaṃbodhir udgrahe carati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyānuttarā samyaksaṃbodhir nodgrahe carati, kutra tarhi bodhisattvasya mahāsattvasya bodhiś carati?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kutra tathāgatanirmitasya buddhiś caraty udgrahe vānudgrahe vā.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'rhataḥ svapnāntaragatasya kutra buddhiś caraty udgrahe vānudgrahe vā.
subhūtir āha: no bhagavan, yadā bhagavann atyanto 'rhan na svapiti kutaḥ svapne buddhiś caraty udgrahe vānudgrahe vā?
bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya na bodhir udgrahe vānudgrahe vā carati.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir nodgrahe vānudgrahe vā carati na (PSP_6-8:103) rūpe na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne carati, na skandhadhātvāyataneṣu na pratītyasamutpādeṣu na pratītyasamutpādāṅgeṣu na pāramitāsu na śūnyatāsu na bodhipakṣyeṣu dharmeṣu nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsu na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu na sarvākārajñatāyāṃ carati. kathaṃ punar bodhisattvo mahāsattvo daśasu bodhisattvabhūmiṣu caritvā ṣaṭsu pāramitāsu saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu sarvaśūnyatāsu dhyāneṣv apramāṇārūpyasamāpattiṣu vimokṣamukheṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣv āryasatyeṣv abhijñāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu mahākaruṇāyāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇeṣv aśītyanuvyañjaneṣu pañcasv abhijñāsu sthitvā bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetrañ ca pariśodhya sattvāṃś ca paripācya sarvākārajñatām abhisaṃbhotsyate. na ca bhagavann asthitvā daśasu bodhisattvabhūmiṣu ṣaṭsu pāramitāsu sarvaśūnyatāsu saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣv āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu mahākaruṇāyāṃ pañcasv abhijñāsv asthitvā bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetrañ cāpariśodhya sattvāñ cāparipācya śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi, na śakyāparipūrayitvā daśabodhisattvabhūmīr daśapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidharaṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ mahāmuditāṃ mahopekṣāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāny aparipūrayitvānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhuṃ, paripūrayitvā punaḥ subhūte śakyā daśabhūmīr daśapāramitāḥ sarvaśūnyatāś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra (PSP_6-8:104) ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni yāvad āryāṣṭāṅgamārgaśūnyatānimittāpraṇihitāni trīṇi vimokṣamukhāni yāvad aśītyanuvyañjanāni mahāmaitrī mahākaruṇāṃ mahāmuditāṃ mahopekṣāṃ paripūrayitvā sarvākārajñatānuprāptuṃ, tat punaḥ subhūte rūpaprakṛtau sthitvā vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaprakṛtau sthitvā yāvad bodhiprakṛtau sthitvā sā ca prakṛtir upaśāntā na kasyacid dharmasyopacayaṃ vā karoty apacayaṃ vā karoty utpādaṃ vā nirodhaṃ vā ucchedaṃ vā śāśvataṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā prāptiṃ vābhisamayaṃ vā.
ity advayadharmaniveśanakarma
sa khalu subhūte lokavyavahāraprajñaptidharmam upādāya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na punar atra paramārthaṃ kaścid asti rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā, vijñānaṃ vā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā vā pratītyasamutpādāṅgāni vā pāramitā vā śūnyatā vā bodhipakṣyā vā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā vimokṣamukhāni vābhijñā vā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā vā anuttarā samyaksaṃbodhir yo vānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau caret, sarva ete dharmā lokavyavahāram upādāya prajñaptā na punaḥ paramārthena. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya bodhaye carati, na punas tac cittam upalabhate na sattvaṃ na bodhiṃ, tat kiṃ manyase? subhūte yasmin samaye subhūtinā kleśāḥ prahīnā indriyāṇi pratilabdhāni, ānantaryaś ca samādhiḥ pratilabdhaḥ srotaāpattiphalaṃ vā prāptaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vā prāptam anāgāmiphalaṃ vā prāptaṃ vārhattvaṃ vā prāptam, api nu tasmin samaye svapna upalabhyate, cittasya mārgo vā mārgaphalaṃ vā.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kathaṃ subhūtināmnā sthavireṇa tvayārhattvaṃ prāptam iti prajñaptam?
subhūtir āha: lokavyavahāram upādāya.
(PSP_6-8:105)
bhagavān āha: evam etat subhūte lokavyavahāreṇa bodhisattvaḥ prajñapto lokavyavahāreṇa rūpaṃ prajñaptaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā lokavyavahāreṇa, vijñānaṃ prajñaptaṃ lokavyavahāreṇa skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca prajñaptāni lokavyavahāreṇa sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānarūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni prajñaptāni lokavyavahāreṇa śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāvenikabuddhadharmāḥ prajñaptā lokavyavāhāreṇa sarvākārajñatā prajñaptā, na punar bodhisattvena mahāsattvena samyaksaṃbodhau kaścid dharma upalabdho yasya dharmasyopacayaṃ vāpacayaṃ vā kuryād upakāraṃ vāpakāraṃ vā kuryād dharmāṇāṃ prakṛtim upādāya sāpi dharmāṇāṃ prakṛtir nopalabdhā, kaḥ punar vādaḥ prathamacittotpādam upalapsyate, daśabodhisattvabhūmīr daśapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān upalapsyate, śūnyatānimittāpraṇihitān samādhīn āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān upalapsyate, yāvat sarvadharmān upalapsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caritvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām arthaṃ karoti.
iti sāṃketikajñānaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu saptatriṃsatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran bodhimārgañ ca pariśodhyābhavyo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate?

bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena dānapāramitāyāṃ carati, na ca dānam upalabhate, na dānapratigrāhakan nāpy anyatraiteṣu dharmeṣu carati, (PSP_6-8:106) tadā bodhisattvo mahāsattvo utsahate bodhimārge caritum, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na ca prajñām upalabhate, yo vā bhāvayed yad vā bhāvayet tad api nopalabhate nāpy anyatraiteṣu dharmeṣu carati, tadā bodhisattvo mahāsattva utsahate bodhimārge caritum. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, evaṃ yāvad aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran buddhadharmān na samanupaśyati, yo vā bhāvayati yad vā bhāvayati tad api na samanupaśyati, nāpy anyatraiteṣu dharmeṣu carati, tadā bodhisattvo mahāsattva utsahate bodhimārge caritum, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām upāyakauśalyenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate.
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dāne yogam āpadyate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: iha śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carann upāyakauśalyena rūpaṃ na yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpasya svabhāvo nāsti yo yojayati vā viyojayati vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ na yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi vijñānasya svabhāvo nāsti yo yojayati vā viyojayati vā, evaṃ na dānapāramitā na śīlapāramitā na kṣāntipāramitā na vīryapāramitā na dhyānapāramitā na prajñāpāramitā yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti yo yojayati vā viyojayati vā, evaṃ skandhadhātvāyatanāni na pratītyasamutpādo na pratītyasamutpādāṅgāni na saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā nādhyātmaśūnyatā na bahirdhāśūnyatā nādhyātmabahirdhāśūnyatā na yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nāryasatyāni (PSP_6-8:107) na śūnyatānimittāpraṇihitāni na vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yojayanti na viyojayanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi buddhadharmāṇāṃ svabhāvo nāsti yo yojayati vā viyojayati vā.
sāriputra āha: yadi bhagavan na kasyacid dharmasya svabhāvaḥ saṃvidyate yo yojayati vā viyojayati vā, kathaṃ prajñāpāramitāyā abhinirhāro bhavati, yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ, na hy aśikṣitvā prajñāpāramitāyāṃ śakyā bodhisattvena mahāsattvenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum.
bhagavān āha: evam etac chāriputra evam etat, yathā vadasi na śakyāśikṣitvā prajñāpāramitāyāṃ bodhisattvena mahāsattvenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhuṃ, yadi khalūpāyakauśalyena śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kasyacid dharmasya svabhāvam upalabhate gṛhṇāti. atha na labhate, tat kiṃ grahīṣyati, iyaṃ prajñāpāramitā iyaṃ dhyānapāramitā iyaṃ vīryapāramitā iyaṃ kṣāntipāramitā iyaṃ śīlapāramitā iyaṃ dānapāramitā, idaṃ rūpam iyaṃ vedanā iyaṃ saṃjñā ime saṃskārā idaṃ vijñānam ime skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, imāni pratītyasamutpādāṅgāni imāḥ pāramitā imāḥ śūnyatā ime bodhipakṣyā dharmā imāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni, imāḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ, ime daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā iyam anuttarā samyaksaṃbodhir iti, imān dharmān bodhisattvo mahāsatvo nopalabhate, tat kiṃ grahīṣyaty agrāhyā śāriputra prajñāpāramitā, agrāhyā dhyānapāramitā, agrāhyā vīryapāramitā, agrāhyā kṣāntipāramitā, agrāhyā śīlapāramitā, agrāhyā dānapāramitā, agrāhyāḥ sarvaśūnyatā, agrāhyā bodhipakṣyā dharmā, agrāhyāṇy āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny agrāhyāḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ, agrāhyā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā, iyaṃ śāriputra prajñāpāramitāgrāhyapāramitā yad uta prajñāpāramitā, atra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ yatra śikṣamāṇo bodhiattvo mahāsattvaḥ śikṣām api na lapsyate, (PSP_6-8:108) kutaḥ punar bodhiṃ kutaḥ punaḥ prajñāpāramitāṃ kutaḥ punar bodhisattvadharmān kutaḥ punaḥ pratyekabuddhadharmān kutaḥ punaḥ śrāvakadharmān kutaḥ punaḥ pṛthagjanadharmān. tat kasya hetoḥ? tathā hi śāriputra na kasyacid dharmasya svabhāvo vidyate,
evam abhāvasvabhāvānāṃ sarvadharmāṇāṃ katamaḥ pṛthagjanadharmaḥ katamaḥ srotaāpannaḥ katamaḥ sakṛdāgāmī katamo 'nāgāmī katamo 'rhan katamaḥ pratyekabuddhaḥ katamo bodhisattvaḥ katamaḥ samyaksaṃbuddhaḥ? yadīme pudgalā nopalabhyante, tadā kuta ete dharmāḥ prādurbhaviṣyanti, yeṣu dharmeṣu nirdiśyate pṛthagjano vā srotaāpanno vā sakṛdāgāmī vānāgāmī vārhan vā pratyekabuddho vā bodhisattvo vā samyaksaṃbuddho vā.
śāriputra āha: avastukānāṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ kutaḥ āgamaḥ prajñāyate? ayaṃ pṛthagjano 'yaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: kiṃ nu śāriputra rūpasya vastv asti bhūtaṃ bhavyaṃ yathā bālapṛthagjano 'bhiniviṣṭaḥ.
śāriputra āha: no bhagavan, naitat sugatānyatra viparyastaś cittaḥ pṛthagjano rūpam ity abhiniviṣṭo, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām.
bhagavān āha: kiṃ nu śāriputra vijñānasya vastv asti bhūtaṃ bhavyaṃ yathā bālapṛthagjano 'bhiniviṣṭaḥ.
sāriputra āha: no bhagavan, naitat sugatānyatra viparyastacittaḥ pṛthagjano vijñānam ity abhiniviṣṭaḥ.
bhagavān āha: kiṃ punaḥ śāriputra yāvat sarvadharmāṇāṃ vastv asti bhūtaṃ bhavyaṃ yathā bālapṛthakjano 'bhiniviṣṭaḥ.
śāriputra āha: no bhagavan naitat sugatānyatra viparyastacittaḥ pṛthagjano yāvat sarvadharmā ity abhiniviṣṭaḥ.
bhagavān āha: evam eva śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyenāvastukān dharmān paśyann (PSP_6-8:109) anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau prasthitaḥ.
ity anupalaṃbhajñānaniveśanakarma
evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: katamaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyenāvastukān sarvadharmān paśyann anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitaḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: iha śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kasyacid dharmasya vastu samanupaśyati yatra vastūni pratihanyeta, yatra pratihanyamāna ālīyeta ālīyamānaḥ saṃsīdet kauśīdyam āpadyeta, tasmāt tarhi śāriputra avastukā ajīvā nirjīvā abhāvasvabhāvāḥ prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmāḥ, anyatra samohena sattvā abhiniviṣṭāḥ skandheṣu vā dhātuṣu vā āyataneṣu vā pratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu vā tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann abhāvasvabhāvān sarvadharmān saṃpaśyamānaḥ prakṛtiśūnyān svalakṣaṇaśūnyān prajñāpāramitāyāṃ caran māyākārasadṛśam ātmānam adhiṣṭhāya sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, ye sattvā matsariṇas teṣāṃ dānakathāṃ karoti, duḥśīlānāṃ śīlakathāṃ karoti, vyāpannacittānāṃ kṣāntikathāṃ karoti, kuśīdānāṃ vīryakathāṃ karoti, vikṣiptacittānāṃ dhyānakathāṃ karoti, duṣprajñānāṃ prajñākathāṃ karoti, yadā te sattvā dāne pratiṣṭhitā bhavanti, śīle kṣāntau vīrye dhyāne prajñāyāṃ pratiṣṭhitā bhavanti, tadā teṣāṃ sattvānām anuśāsanīṃ kathāṃ karoty āryāṃ nairyāṇikīṃ, yayā kathayā srotaāpattiphalam anuprāpnuvanti, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpnuvanti, pratyekāṃ bodhiṃ prāpnuvanti, sarvākārajñatām anuprāpnuvanti.
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: kiṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattva aupalaṃbhiko 'saṃvidyamānāṃ sattvān dāne niyojayati, śīle niyojayati, kṣāntau niyojayati, vīrye niyojayati, dhyāne niyojayati, prajñāyāṃ niyojayati. uttare cācāryā nairyāṇikīṃ kathāṃ karoti, yayā kathayā srotaāpattiphalaṃ prāpnuvanti, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpnuvanti, pratyekabodhiṃ prāpnuvanti sarvākārajñatām anuprāpnuvanti.
(PSP_6-8:110)
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: na khalu punaḥ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kaścid upalaṃbhaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kañcit sattvam upalabhate 'nyatra saṃvṛttisaṃketena vyavaharati, tac chāriputra bodhisattvo mahāsattvo dvābhyāṃ satyābhyāṃ sthitvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, na hi śāriputra dvābhyāṃ satyābhyāṃ sattva upalabhyate na sattvaprajñaptiḥ, api tu khalūpāyakauśalyena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, tat te sattvā dṛṣṭa eva dharma ātmānaṃ nopalabhante, prāg eva yaḥ prāpayiṣyati, yena vā prāpayiṣyati, evaṃ khalu śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvānāṃ dharmaṃ deśayati.
evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: mahotpādo batāyaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo na ca nāma bhagavan kasyacid dharmasyaikatvaṃ vā nānātvaṃ vā pṛthaktvaṃ vā upalabhate, evaṃrūpaṃ ca saṃnāhaṃ saṃnahyate yena saṃnāhena saṃnahya na kāmadhātau dṛśyate, na rūpadhātau dṛśyate, nārūpyadhātau dṛśyate, na saṃskāradhātau dṛśyate, nāsaṃskṛtadhātau dṛśyate, sattvāṃś ca traidhātukān mocayati, na ca sattvaṃ sattvaprajñaptim upalabhate, sattvāprajñaptyā sattvābandhaḥ sattvāmokṣaḥ sattvābandhāmokṣād asaṃkleśāvyavadānam asaṃkleśāvyavadānān na gatisaṃbhedaḥ prajñāyate, gatyasaṃbhedatayā na karma na saṃkleśaḥ, akarmāsaṃkleśasya kuto vipāko bhaviṣyati, yena vipākenātmanā sattvāḥ pañcagatike saṃsāre saṃdṛśyeran.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: evam etac chāriputraivam etad yathā vācaṃ bhāṣase, sacet pūrvaṃ sattvabhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvas tadā syād eṣa doṣaḥ, bodhisattvo 'pi tathāgato 'pi pūrvabhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvas tadā syād eṣa doṣaḥ, pañcagatiko vā saṃsāraḥ pūrvabhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvas tadā syād eṣa doṣaḥ, yasmāt tarhi śāriputrotpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaiva eṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatānanyatathatā, tatra nātmā na sattvo na jīvo na jantur (PSP_6-8:111) na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyakaḥ, tat kuto rūpaṃ bhaviṣyati, kuto vedanā kutaḥ saṃjñā kutaḥ saṃskārāḥ, kuto vijñānam iti bhaviṣyati, kutaḥ skandhadhātvāyatanāni kutaḥ pratītyasamutpādaḥ kutaḥ pratītyasamutpannadharmāḥ kutaḥ pratītyasamutpādāṅgāni bhaviṣyanty, asatām eṣāṃ dharmāṇāṃ kutaḥ pañcagatikaḥ saṃsāro bhaviṣyati, yataḥ sattvāḥ parimocayitavyāḥ syur yasmāt tarhi śāriputra ime dharmā īdṛśāḥ svabhāvaśūnyās tad bodhisattvo mahāsattvaḥ pūrvakāṇāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāc chrutvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito, na cātra kaścid dharmasvabhāvo yam upalabhate yo vā śakyo 'dhimoktuṃ, yatra bālapṛthagjanā abhiniviṣṭā anyatra viparyāse, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyate yena saṃnāhena saṃnahya na pratyudāvartate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, mayā nābhisaṃboddhavyānuttarā samyaksaṃbodhir, abhisaṃbodhavyaivānuttarā samyaksaṃbodhir, abhisaṃbudhya ca dharmeṇārthaṃ kariṣyāmi, yenārthena sattvān viparyāsāt parimocayiṣyāmi, tadyathāpi nāma śāriputra māyākāranirmitaḥ puruṣo bahūni prāṇikoṭiniyutaśatasahasrāṇy abhinirmimīte, abhinirmāya prabhūtena khādanīyabhojanīyasvādanīyena saṃtarpyayet, saṃtarpyaivam udānam udānayed bahu me puṇyaṃ prasūtam iti. tat kiṃ manyase? śāriputrāpi nu tatra kaścid bhojito vā saṃtarpito vā bhavet.
śāriputra āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evam eva śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya ṣaṭsu pāramitāsu caran caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣv ārūpyasamāpattiṣu caturṣu smṛtyupasthāneṣu caturṣu samyakprahāṇeṣv ṛddhipādeṣu pañcendriyeṣu pañcasu baleṣu saptasu bodhyaṅgeṣu āryāṣṭāṅge mārge sarvaśūnyatāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv aṣṭasu vimokṣamukheṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣu pañcasv abhijñāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu daśasu tathāgatabaleṣu daśasu bodhisattvabhūmiṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu (PSP_6-8:112) aṣṭādaśasv āveṇikabuddhadharmeṣu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāñ caran bodhimārgāṃ ca paripūrayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati na ca kañcit sattvam upalabhate yam upalabhya vinayet.
iti sattvaparipākaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamo bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgo yatra bodhisattvena mahāsattvena caratā sattvāḥ paripācayitavyāḥ, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayitavyam?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ caran, adhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ caran adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran, smṛtyupathānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carann āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsu caran daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caran sattvān paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān paripācayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti sattvebhyo dānaṃ datvā evam avavadati, iha kulaputrā mā dānam āgrahaṇato grahīṣyatha, mā dānāgrahaṇagṛhītenātmabhāvam abhinivartayiṣyatha, yenātmabhāvenābhinivartitena bahūni duṣkhāni pratyanubhaviṣyatha, neha kulaputrā paramārthena dānaṃ na dānapatir na pratigrāhakaḥ, sarva ete trayo dharmāḥ śūnyā, na ca prakṛtiśūnyā dharmān gṛhṇanty agrāhyā śūnyatā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvebhyo dānaṃ dadāti, na cātra dānam upalabhate na dānapatiṃ na pratigrāhakam anupalaṃbhapāramitaiṣā (PSP_6-8:113) yad uta dānapāramitā, sa dānadātṛpratigrāhakān anupalaṃbhamānaḥ sattvān srotaāpattiphale niyojayati, sakṛdāgāmiphale niyojayaty anāgāmiphale niyoyati, arhattve niyojayati, pratyekāyāṃ bodhau niyojayati, anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niyojayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān paripācayati, sa ātmanā ca dānaṃ dadāti, parāṃś ca dāne samādāpayati, dānasya ca varṇaṃ bhāṣate ye 'pi cānye dānaṃ dadāti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, tad bodhisattvo mahāsattva evaṃrūpaṃ dānaṃ datvā kṣatriyamahāśālakulānāṃ vā sahavratāyopapadyate, brāhmaṇamahāśālakulānāṃ vā sahavratāyopapadyate, gṛhapatimahāśālakulānāṃ vā sahavratāyopapadyate, koṭṭarājo vā bhavati, cakravartirājyaṃ vā pratilabhate, sa tatra sattvāṃś caturbhiḥ saṃgrahavastubhiḥ saṃgṛhṇāti, katamaiś caturbhir? dānena priyavadyatayā, arthacaryayā samānārthatayā ca. evaṃ tān sattvān dānena saṃgṛhyānupūrveṇa śīle kṣāntau vīrye dhyāne prajñāyāṃ pratiṣṭhāpayati, caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu caturṣu smṛtyupasthāneṣu caturṣu samyakprahāṇeṣu caturṣv ṛddhipādeṣu pañcasv indriyeṣu pañcasu baleṣu saptabodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṅgeṣu mārgeṣu pratiṣṭhāpayati, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu samyakniyāmam avakrāmayati, srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvam anuprāpayati, pratyekāṃ bodhim anuprāpayaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau samādāpayati, haṃho puruṣā abhisaṃbuddhyadhvam anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ,

tatra na kaścid dharmaḥ svabhāvena saṃvidyate, yatra sattvā anyatra viparyāsena nāvabudhyante, tasmāt sarvaviparyāsān mā grahīṣyatha, ātmānaṃ mocayatha saṃsārāt, parāṃś ca mocayiṣyatha, evaṃ yūyam ātmanaś ca mahāntam arthaṃ kariṣyatha, parāṃś ca mahaty arthe niyojayiṣyatha. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ caritavyaṃ, yathā caran prathamacittotpādam upādāya na jātu durgatiṃ patati, na jātu cakravartirājyan na kārayati. tat kasya hetoḥ? yādṛśaṃ hi vījaṃ tādṛśaṃ phalaṃ bhavati, tasya cakravartino yadā yācanakā āgacchanti tadā tasya cakravartino rājña evaṃ bhavati, yeṣāṃ mayā kṛtaśaś cakravartiphalaṃ parigṛhītaṃ nānyatra sattvānām (PSP_6-8:114) arthāya, tad etad yuṣmākam eva dattaṃ bhavatu, tasmd atra na mayānena cakravartirājyenārthaḥ prāg evānye nānyatra sattvānām arthāya saṃsāra upāttaḥ sa karuṇāyamāno mahākaruṇāṃ paripūrayati, yāvan mahākaruṇāṃ paripūrayitvā sattvānām arthaṃ karoti, te ca sattvā nopalabhyante ye pariniṣpannāḥ syur ity anyatra saṃjñānām asaṃketaṃ vyavahāra iti, sa ca vyavahāraḥ pratiśrutkopamo 'pravyāhāro veditavyaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ caritavyaṃ, yathā carato na kiṃcit sattvānām antike 'parityakṣaṃ bhavati, antaśa ātmamāṃsāny api, prāg eva bāhyāny upakaraṇāni, yair upakaraṇaiḥ sattvāḥ saṃsārāt parimocayitavyāḥ, tāni punaḥ katamāny upakaraṇāni yad uta dānapāramitopakaraṇaṃ, śīlapāramitopakaraṇaṃ kṣāntipāramitopakaraṇaṃ vīryapāramitopakaraṇaṃ dhyānapāramitopakaraṇaṃ prajñāpāramitopakaraṇam, adhyātmaśūnyatopakaraṇaṃ bahirdhāśunyatopakaraṇam, adhyātmabahirdhāśūnyatopakaraṇaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatopakaraṇaṃ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā upakaraṇam āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny upakaraṇaṃ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā upakaraṇam, imāni tāny upakaraṇāni yair upakaraṇair upagṛhītāḥ sattvāḥ saṃsārāt parimokṣyante.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā sarvasyā dānaṃ dadad evaṃ vācaṃ bhāṣet, ahaṃ bho yūyaṃ kulaputrāḥ śīlaṃ rakṣatāhaṃ yuṣmākam avaikalyaṃ kariṣyāmy annena vā pānena vā vastreṇa vā śayanāsanair vā yānair vā hiraṇyasuvarṇamanimuktāvajravaiḍūryaśaṅkhaśilāpravāḍair vā, puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvarair vā, glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair vā yāvad anyatarair vā mānuṣyakaiḥ pariṣkāropakaraṇair, yena yūyaṃ vaikalpena dauḥśīlyaṃ kurutha, tad ahaṃ yuṣmākam avaikalyaṃ kariṣyāmy annādinā vā saptabhir vā ratnair, yad vākāṅkṣatha tat sarvaṃ pariprāpayiṣyāmi, tad yūyaṃ saṃvaraśīle sthitvānupūrveṇa duṣkhasyāntaṃ kariṣyatha tribhir yānaiḥ śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā (PSP_6-8:115) mahāyānena vā.
kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā sattvān kṣāntisauratye niyojayati, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvā ye kupyanti vā vyāpadyante vā teṣāṃ sattvānām evaṃ vācaṃ bhāṣeta, kena yūyaṃ kāraṇena kulaputrā vyāpadyadhve doṣam utpādayatha? tad ahaṃ yūṣmākaṃ sarvaṃ pariprāpayiṣyāmi, yasyārthena kupyatha vyāpadyatha tat mamāntikād gṛhṇītha, tena bhagavatām avaikalyaṃ kariṣyāmy annena vā pānena vā vastreṇa vā śayanāsanair vā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇair vā hiraṇyasuvarṇarajataśaṅkhaśilāpravālair vā vividhair vā maṇiratnair vā yāvad anyatarānyatarair vā mānuṣyopakaraṇapariṣkārair yena yūyaṃ na kupyatha vyāpadyadhve. tad bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā sattvān kṣāntisauratye niyojayati, naivātra kaścid bhāvo 'sti yaḥ bhāvo yena yuṣmākaṃ krodha upajāyata abhūtasaṃkalpa eṣa krodho naitasya kiṃcid vastv asti yasya yūyaṃ vastunaḥ kṛtaśo 'bhisajjatha kupyatha vyāpadyadhve 'bhiṣajya kupitvā vyāpadya daṇḍena vā śastreṇa vā praharathānyamanyaṃ vā jīvitād vyaparopayatha, tad yūyam asadbhūtasaṃkalpitakṣubhitā narakaṃ vā prapatiṣyatha tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā prapatiṣyatha, yā apy anyāḥ kāścid gatayas tāsu ca duḥkhāṃ vedanāṃ vedayiṣyatha, haṃbho puruṣā māvastukānāṃ dharmāṇāṃ kṛtaśaḥ tat karma parigṛhṇīta yena parigṛhītena manuṣyapratilābho na bhaviṣyati, prāg eva buddhotpādo durlabhaḥ. sa khalu punar bho puruṣo durlabho buddhotpādo durlabho manuṣyalābho durlabhaḥ kṣaṇasaṃpad durlabhaḥ saṃsārāṃ mokṣaḥ, mā imaṃ kṣaṇaṃ virāgayiṣyatha mā vicikitsā bhaviṣyatha kṣaṇaprāptāḥ. tato bodhisattvo mahāsattva ātmanā ca kṣāntyā saṃpādayāti, parāṃś ca kṣāntisauratye niyojayati, kṣānteś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye kṣāntiṃ bhāvayanti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ, tatas tān sattvān kṣāntyāṃ niyojayitvā kṣāntyāṃ sthāpayitvānupūrveṇa tribhir yānaiḥ (PSP_6-8:116) parinirvāpayati śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntisauratye sattvān niyojayati.
kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran, sattvāṃ vīryapāramitāyāṃ niyojayati, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān kuśīdān hīnavīryān alasān viditvā evam avavadati, kasya yūyaṃ kṛtaśaḥ kauśīdyam āpadyadhve? ta evam avocat, pratyayavaikalyena, tad bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāñ caran tān sattvān etad avocat, hambho puruṣā ahaṃ bhavatāṃ sarvapratyayān upasaṃhariṣyāmi, yadi vā dānaṃ yadi vā śīlaṃ yadi vā kṣāntiṃ yadi vā yair ākārair yair liṅgair vīryam ārabhedhvaṃ tān bhavatām upasaṃhariṣyāmi, tatas te sattvā bodhisattvasya mahāsattvasya upakaraṇair vīryam ārabhante kāyikaṃ vā caitasikaṃ vā, tena kāyikena vā caitasikena vā vīryeṇa sarvān kuśalān dharmān paripūrayanti, yaiḥ kuśalair dharmair āryān anāsravān dharmān bhāvayanti, yān bhāvayamānā srotaāpattiphalaṃ prāpsyanti sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpsyanti, pratyekāṃ bodhiṃ prāpsyanty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ sattvān niyojayati.

kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ sattvān avavadatīha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān evam avavadati, kim idaṃ bhoḥ sattvā yūyaṃ dhyānan na samāpadyadhve? tam evam āhuḥ, pratyayavaikalyeneti, tān bodhisattvo mahāsattva etad avocat, haṃbho purusā ahaṃ tān pratyayān upasaṃhariṣyāmi, yaiḥ pratyayair na vitarkān vitarkayiṣyatha, idam iti vā bahirdhety adhyātmeti vādhyātmabahirdheti, tad bodhisattvo mahāsattvas teṣāṃ sattvānāṃ tān pratyayān upasaṃharati yaiḥ pratyayair upasaṃhṛtair na vitarkayanti tatas te sattvā vitarkeṣu cchinneṣu prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyante, dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyante, tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyante, caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyante, maitrīkaruṇāmuditopekṣāḥ samāpadyante, te tair dhyānais taiś cāpramāṇair yāvad (PSP_6-8:117) aṣṭāṅgamārgaṃ bhāvayamāṇāṃ tribhir yānaiḥ parinirvanti, tatrāpare bodhimārgāṃ na parihīyante yāvad anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ sattvān evam avavadati.
kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān prajñāpāramitayā parigṛhṇāti, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān evam avavadati, kim idaṃ bhoḥ sattvā yūyaṃ prajñāpāramitān na bhāvayatha? ta evam avocat, pratyayavaikalyeneti, tān bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān evam avavadati, mamopari pūrayam upakaraṇaṃ gṛhṇīta mamopary upakaraṇaṃ gṛhītvā dānaṃ dadata, śīlaṃ rakṣata kṣāntyā saṃpādayata vīryam ārabhadhvaṃ dhyānaṃ saṃpādayadhvam, imān ākārān paripūryaiva mīmāṃsayata, asti kaścid yaḥ prajñāparamitābhāvanāyām upalabhyate? ātmā vā sattvo vā jivo vā jantur vā poṣo vā puruṣo vā pudgalo vā manujo vā mānavo vā kārako vā vedako vā jānako vā paśyako vā kāmadhātur vā rūpadhātur vā ārūpyadhātur vā ṣaṭpārāmitā vā sarvaśūnyatā vā saptatriṃśadbodhipakṣyā vā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo vā śūnyatānimittāpraṇihitāni vāṣṭavimokṣā vā navānupūrvavihārasamāpattayo vā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā vā srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhir vā yāvad anuttarā vā samyaksaṃbodhiḥ, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kañcid dharmam upalabhate yam upalabhyābhiniviśeta so 'nabhiniveśamāno na kasyacid dharmasya utpādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā samanupaśyaty asamanupaśyan na kalpayaty ayaṃ nairayiko 'yaṃ tiryagyoniko 'yaṃ yāmalaukiko 'yam asuro 'yaṃ devo 'yaṃ manuṣyo 'yam amanuṣyaḥ, ayaṃ śīlavān ayaṃ duḥśīlo ayaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān prajñāpāramitāyāṃ parigṛhṇāti.
(PSP_6-8:118)
kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāyāṃ sthitvā yāvat saptatriṃśad bodhipakṣyair dharmaiḥ sattvān parigṛhṇāti, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānām upakaraṇam upanāmayati yair upakaraṇair upagṛhītāḥ sattvāś catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayanti, catvāri samyakprahāṇāni catura ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgaṃ bhāvayanti, yena mārgeṇa bhāvitena yāvat saṃsārāt parimucyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmaiḥ sattvān parigṛhṇāti.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā evaṃ sattvān paripācayati, ete yūyaṃ bhoḥ kulaputrā mamāntikād annaṃ pānaṃ yānaṃ vastrāṃ mālyaṃ gandhaṃ vilepanaṃ puṣpaṃ dhūpaṃ cūrṇaṃ yāvat sarvān mānuṣyakopakaraṇapariṣkārān gṛhītvā saptabhiś ca ratnaiḥ sattvān anugṛhṇīdhvaṃ, tad bhavatāṃ bhaviṣyati dīrgharātram arthāya hitāya sukhāya, mā caiva cintayiṣyatha, asyaiṣo 'rtho nāsmākam iti, yad bhavatā dīrgharātram eṣo 'rthaḥ sattvānāṃ kṛtaśa upārjitas tad yuṣmākam evaiṣa santaka ity evaṃ gṛhītvā sattvebhyo dānaṃ dadadhvaṃ, tena ca dānena śīle niyojayadhvaṃ kṣāntyā niyojayadhvaṃ vīrye niyojayadhvaṃ dhyāne niyojayadhvaṃ prajñāyāṃ niyojayadhvaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu niyojayadhvaṃ āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu niyojayadhvaṃ, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu niyojayadhvaṃ, mā caitāvatā tuṣṭim āpadyadhvaṃ, yāvad anuttareṣv āryeṣv anāsraveṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayadhvaṃ srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale 'rhattve pratyekabodhāv anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayadhvam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā sattvāḥ paripācayitavyāḥ, yathā paripācitās tribhyo pāpebhyo mucyante, yāvat sarvasmād eva saṃsārāt parimucyante.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāyāṃ sthitvā sattvān paripācayati, ete (PSP_6-8:119) yūyaṃ bhoḥ sattvā teṣāṃ pratyayānām asatāṃ dauḥśīlyam āpadyatha vyāpādaṃ kauśīdyaṃ vikṣepaṃ dauṣprajñam āpadyadhve tān pratyayān yuṣmākam upasaṃhariṣyāmi, annaṃ vā pānaṃ vā vastraṃ vā śayanāsanaṃ vā yāvat sarvān mānuṣyakopakaraṇapariṣkārān sa tān sattvāṃs tathārūpeṇānugraheṇānugṛhṇāti yathārūpeṇānugrahenānugṛhītāḥ samān daśakuśalān karmapathān samādāya vartante, akhaṇḍe 'cchidre 'śabale 'kalmāṣe 'parāmṛṣṭe saṃvaraśīle sthitvā ṣaṭsu pāramitāsu sarvaśūnyatāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu sthitvā sarvākārajñatām anuprāpnuvanti.
atha khalv āyuṣmataḥ subhūter etad abhavat: katamo bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgo yatra sthitvā bodhisattvena mahāsattvena idṛśāḥ saṃnāhāḥ saṃnaddhavyāḥ?

atha khalu bhagavān āyuṣmataḥ subhūteś cetasaiva caitaḥ parivitarkam ājñāyāyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: ṣaṭ pāramitāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgaḥ, saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgaḥ, sarvaśūnyatā aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattaya āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabodhisattvabhūmayo daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgaḥ. api tu khalu subhūte sarvadharmā api bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgaḥ, tat kiṃ manyase? subhūte asti sa kaścid dharmo yatra bodhisattvena mahāsattvena na śikṣitavyaṃ yatrāśikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. nāsti subhūte kaścid dharmo yatra bodhisattvena mahāsattvenāśikṣitavyam aśikṣitvā yatra bodhisattvo mahāsattvo na śaknoti sarvākārajñatām anuprāptum.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmāḥ śūnyāḥ, kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmeṣu śikṣiṣyate? na tu bhagavann aprapañcan na prapañcayati, iyanta iti vā neyanta iti vā, ayaṃ dharmo laukiko vā lokottaro vā sāsrāvo vā anāsravo (PSP_6-8:120) vā saṃskṛto vāsaṃskṛto vā pṛthagjanadharmo vārhaddharmo vā pratyekabuddhadharmo vā buddhadharmo vā.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat sarvadharmāḥ śūnyā, yadi punaḥ subhūte sarvadharmāḥ śūnyā nābhaviṣyan na bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, yasmāt subhūte sarvadharmāḥ śūnyās tad bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, api tu khalu subhūte yad evaṃ vadasi, yadi sarvadharmāḥ śūnyāḥ, kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo dharmanānātvaṃ karoti, iyanta iti vā neyanta iti vā, ayaṃ dharmo laukiko vā lokottaro vā sāsravo vā anāsravo vā saṃskṛto vāsaṃskṛto vā pṛthagjanadharmo vārhaddharmo vā pratyekabuddhadharmo vā buddhadharmo veti. kiṃ punaḥ subhūte ete sattvā evaṃ jānanti sarvadharmāḥ śūnyā iti yadi jānīyur naimāṃ bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvadharmeṣu śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpnuyāt, yasmāt tarhi subhūte na jānanti sarvadharmāḥ śūnyā iti, tasmād bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya sarvadharmāṇāṃ vyavasthānaṃ kṛtvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayati.
iti bodhisattvamārganiveśanakarma
tatra bodhisattvena mahāsattvena bodhimārge caratā prathamam evam upaparīkṣitavyaṃ, nātra kaścid dharmo yaḥ svena bhāvenopalabhyate 'nyatrābhisaṃskāreṇa, tatra khalu dharmāṇāṃ svabhāvam upaparīkṣeyam aham upaparīkṣamāṇo na kvacid dharme 'bhiniveśeya yadi vā pāramitāsu yadi vā śūnyatāsu yadi vā saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu yadi vā srotāapattiphale yadi vā sakṛdāgāmiphale yadi vānāgāmiphale yadi vārhattve yadi vā pratyekabodhau yadi vānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi svabhāvena sarvadharmāḥ śūnyā na hi śūnyatā śūnyatāyām abhiniviśate, śūnyataiva tāvan nopalabhyate prāg eva (PSP_6-8:121) śūnyatāyām abhinivekṣyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nabhiniviṣṭaḥ sarvadharmeṣu viharati, atra śikṣāyāṃ sthitvā sattvān avalokayati, kutreme sattvāś caranty asaṃgrahe tad bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati, sumocanā bateme sattvā asaṃgrahāt, tatra bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalyena prajñāpāramitāyāṃ sthitvā evam avavadati, ete yūyaṃ bhoḥ sattvā dānaṃ dadata tato yuṣmākam avaikalyaṃ bhaviṣyati bhogeṣu, teṣu ca bhogeṣu mā maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ śīle 'vavadati tena ca śīlena mā maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ kṣāntisauratye 'vavadati tayā ca kṣāntyā mā maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ vīrye 'vavadati mā ca tena vīryeṇa maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ dhyāne 'vavadati tena ca dhyānena mā maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ prajñāpāramitāyām avavadati tayā ca prajñayā mā maṃsyādhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ srotaāpattiphale 'vavadati tena ca srotaāpattiphalena mā maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale, evam arhattve 'vavadati tena cārhattvena mā maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ pratyekabodhāv avavadati tayā ca pratyekabodhyā mā maṃsyadhvam. evaṃ buddhadharmeṣv avavadati taiś ca buddhadharmair mā maṃsyadhvaṃ na teṣu kiṃcit sāram asti. sa evam avavadan bodhimārge carati, na kvacid dharme 'bhiniviśate. tat kasya hetoḥ? anabhiniviṣṭāś
ca sarvadharmās tathā hy eṣāṃ svabhāvo nāsti ye nābhiniviśeta śūnyatāsvabhāvatām upādāya. tat subhūte bodhisattvo mahāsattvo mārge caran na kvacit pratiṣṭhate so 'pratiṣṭhānayogena dānapāramitāyāṃ carati tatra ca na pratiṣṭhate, śīlapāramitāyāṃ carati tatra ca na pratiṣṭhate, kṣāntipāramitāyāṃ carati tatra ca na pratiṣṭhate, vīryapāramitāyāṃ carati tatra ca na pratiṣṭhate, dhyānapāramitāyāṃ carati tatra ca na pratiṣṭhate, prajñāpāramitāyāṃ carati tatra ca na pratiṣṭhate, sa prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate tatra ca na pratiṣṭhate. tat kasya hetoḥ? tathā hi dhyānaṃ svabhāvena śūnyaṃ yad api samāpadyate tad api śūnyaṃ yair ākāraiḥ samāpadyate te 'py ākārāḥ śūnyāḥ, evaṃ (PSP_6-8:122) dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, evaṃ tṛtīyaṃ dhyānaṃ samapadyate, evaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, evaṃ maitrīkaruṇāmuditopekṣā evam ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanam ākiṃcanyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samāpadyate, evam aṣṭavimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīr, evaṃ śūnyatānimittāpraṇihitāni samāpadyate, srotaāpattiphalaṃ ca pratilabhate na ca tatra pratiṣṭhate, sakṛdāgāmiphalaṃ ca pratilabhate na ca tatra pratiṣṭhate, anāgāmiphalaṃ ca pratilabhate na ca tatra pratiṣṭhate, 'rhattvaṃ ca pratilabhate na ca tatra pratiṣṭhate, pratyekabuddhabhūmiñ ca pratilabhate na ca tatra pratiṣṭhate.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan bodhisattvo mahāsattvo na pratiṣṭhate?

Original text: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8 · Edition: Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009. · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc