Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8 · Part 141149
bhagavān āha: dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ subhūte na pratiṣṭhate. katamābhyāṃ dvābhyām? svabhāvaś ca teṣāṃ phalaṃ nāsti yatra pratiṣṭheta yena vā pratiṣṭheta yo vā pratiṣṭheta, na ca tāvanmātrakena tuṣṭim āpadyate, na ca mayā srotaāpattiphalaṃ na prāptavyaṃ prāptavyaṃ mayā srotaāpattiphalaṃ na ca tatra sthātavyam, evaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalaṃ, na ca mayārhattvaṃ na prāptavyaṃ prāptavyaṃ mayārhattvaṃ na ca tatra sthātavyaṃ, na ca mayā pratyekabuddhabhūmiṃ na prāptavyā prāptavyā mayā pratyekabuddhabhūmir na ca tatra sthātavyaṃ, yad aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyati, dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ na pratiṣṭhate. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya nānyatra cittaṃ pratilabdham anyatrānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamām api bhūmim upādāya vartamāno 'nyatra na kiṃcic cittam utpādayaty anyatrānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ yāvad daśamīṃ bhūmim upādāya vartamāno nānyatra kiṃcic cittam utpādayaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, yāvad bodhisattvanyāmam avakrānter nānyatra kiṃcic cittam utpāditam anyatrānuttarāyāḥ samyaksaṃbodher atṛptamānasaḥ. sa subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāvad eva kāyena (PSP_6-8:123) vā parākramate vācā vā manasā vā parākramate, nānyatra bodhicittāt tad bodhisattvo mahāsattvo bodhicitte sthitvāvikṣiptamānaso bodhimārgam utpādayati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmā anutpannāḥ kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo bodhimārgam utpādayati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, sarvadharmā anutpannās tat punaḥ kathaṃ yenābhisaṃskurvanti, teṣāṃ sarvadharmā anutpannāḥ?
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: na punar bhagavann anutpādād vā tathāgatānām utpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣāṃ dharmāṇāṃ dharmasthititā.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣāṃ dharmāṇāṃ dharmasthititā, ye punar imāṃ dharmasthititān na jānanti teṣām arthāya bodhisattvo mahāsattvo bodhimārgam utpādayati yena mārgeṇa sattvān mocayati saṃsārāt.
iti sarvābhiniveśaprahāṇaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavann anutpannena mārgeṇa bodhiḥ prāpyate utāho utpannena?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan nānutpannena cotpannena mārgeṇa bodhiḥ prāpyate?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan naiva nānutpannena naiva notpannena mārgeṇa bodhiḥ prāpyate?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: tat kathaṃ punar bhagavan bodhiḥ prāpyate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na subhūte mārgeṇa bodhiḥ prāpyate nāmārgeṇa, bodhir eva subhūte mārgaḥ, mārga eva bodhiḥ.
(PSP_6-8:124)
evam ukte āyuṣman subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhir eva mārgo mārga eva bodhir anuprāptaiva bhavati bodhisattvena mahāsattvena bodhis, tat kathaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho nirdiśyate? dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇair aśītyanuvyañjanair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhiś caturbhir apramāṇaiś caturbhir dhyānaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmaiś caturbhir āryasatyaiḥ śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ pañcabhir abhijñābhir aṣṭavimokṣair navabhir anupūrvavihārasamāpattibhiḥ sarvadhāraṇīmukhair daśabhir bodhisattvabhūmibhir daśabhiḥ pāramitābhir viṃśatibhiḥ śūnyatābhir aṣṭādaśabhir āveṇikabuddhadharmaiḥ.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tat kiṃ manyase? subhūte buddho bodhiṃ prāpyati buddha eva bodhir eva buddhaḥ.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: yat punaḥ subhūtir evaṃ vadaty, anuprāptaiva bhavati bodhisattvena mahāsattvena bodhir iti. iha subhūte yadā bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭpāramitāḥ paripūrya saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān sarvaśūnyatāś catvāry āryasatyāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, apramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattīr aṣṭavimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīḥ pañcābhijñāḥ sarvasamādhidhāraṇīmukhāni daśabodhisattvabhūmīr daśatathāgatabalāṃ vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrya vajropame samādhau sthitvaikacittaksaṇasamāyuktayā prajñayānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate tadā tathāgata iti nirdiśyate sarvadharmān jānīta ity ataḥ sarvadarśiṃ sarvajña ity abhidhīyate.
iti samyaksaṃbodhiprāptinirveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya kāyadauḥśīlyaṃ (PSP_6-8:125) vāgdauḥśīlyaṃ manodauḥsīlyam ātmanaś ca parasya ca viśodhayati yaiḥ pariśudhaiḥ buddhakṣetraṃ pariśodhayati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamad bhagavan kāyadauḥśīlyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya vāgdauḥśīlyaṃ manodauḥśīlyam?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat kāyakarmākuśalī prāṇātipāte vartate, adattādāne vartate, kāmamithyācāre vartate, idam ucyate kāyadauḥśīlyaṃ, yad vākkarmākuśalaṃ mṛṣāvāde vartate, piśunavacane vartate, pāruṣye vartate, abaddhapralāpe vartate, idam ucyate vāgdauḥśīlyaṃ, yan manaskarmākuśalam abhidhyāyāṃ vartate, vyāpāde ca vartate, mithyādṛṣṭau vartate, idam ucyate manodauḥśīlyam.
punar aparaṃ subhūte yat mātsaryacittam idaṃ manodauḥśīlyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya yad dauḥśīlyacittaṃ kṣobhacittaṃ kauśīdyacittaṃ vikṣepacittam asamāhitacittaṃ dauṣprajñacittam idam api dauḥśīlyacittaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya.
punar aparaṃ subhūte yac chīlam apariśuddham idam apy apariśuddhaṃ dauḥśīlyacittaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya.
punar aparaṃ subhūte caturbhiḥ smṛtyupasthānair virahitaś caturbhiḥ samyakprahāṇaiḥ caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgena mārgeṇa śūnyatāsamādhinānimittasamādhināpraṇihitasamādhinā virahita idam api dauḥśīlyacittaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya.
punar aparaṃ subhūte yac chrotaāpattiphalasākṣātkriyā tatra ca spṛhaṇā, idam api dauṣṭhulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. yat sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyā tatra ca spṛhaṇā, idam api dauṣṭhulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. yad anāgāmiphalasākṣātkriyā tatra ca spṛhaṇā, idam api dauṣṭhulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. yad arhattvasākṣātkriyā tatra ca spṛhaṇā, idam api dauṣṭhulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. pratyekabodhisākṣātkriyā tatra ca spṛhaṇā, idam api dauṣṭhulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya.
(PSP_6-8:126)
punar aparaṃ subhūte rūpasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, vedanāsaṃjñā saṃjñāsaṃjñā saṃskārasaṃjñā vijñānasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, cakṣuḥsaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, śrotrasaṃjñā ghrāṇasaṃjñā jihvāsaṃjñā kāyasaṃjñā manaḥsaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, rūpasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, śabdasaṃjñā gandhasaṃjñā rasasaṃjñā spraṣṭavyasaṃjñā dharmasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, cakṣurvijñānasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, śrotravijñānasaṃjñā ghrāṇavijñānasaṃjñā jihvāvijñānasaṃjñā kāyavijñānasaṃjñā manovijñānasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, cakṣuḥsaṃsparśasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, śrotrasaṃsparśasaṃjñā ghrāṇasaṃsparśasaṃjñā jihvāsaṃsparśasaṃjñā kāyasaṃsparśasaṃjñā manaḥsaṃsparśasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, śrotrasaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñā ghrāṇasaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñā jihvāsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñā kāyasaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñā, manaḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, pṛthivīdhātusaṃjñā dauṣṭhulyam, abdhātusaṃjñā tejodhātusaṃjñā, vāyudhātusaṃjñā, ākāśadhātusaṃjñā vijñānadhātusaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, skandhasaṃjñā dauṣṭhulayaṃ, dhātusaṃjñā dauṣṭhulyam, āyatanasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ pratītyasamutpādasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, pratītyasamutpannadharmasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, pratītyasamutpādāṅgasaṃjñā dauṣṭhulyam, avidyāsaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, saṃskārasaṃjñā vijñānasaṃjñā nāmarūpasaṃjñā ṣaḍāyatanasaṃjñā sparśasaṃjñā vedanāsaṃjñā tṛṣṇāsaṃjñā upādānasaṃjñā bhavasaṃjñā jātisaṃjñā jarāmaraṇasaṃjñā śokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, strīsaṃjñā puruṣasaṃjñā kāmadhātusaṃjñā rūpadhātusaṃjñā ārūpyadhātusaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, kuśalasaṃjñā akuśalasaṃjñā laukikasaṃjñā lokottarasaṃjñā sāsravasaṃjñā anāsravasaṃjñā saṃskṛtasaṃjñā asaṃskṛtasaṃjñā dauṣṭhulyam, idaṃ kāyadauṣṭhulyaṃ vāgdauṣṭhulyaṃ manodauṣṭhulyaṃ, tad vivarjyātmanā ca dānāṃ dadāti, parāṃś ca dāne samādāpayati, annam annārthikānāṃ pānaṃ pānārthikānāṃ vastraṃ vastrārthikānāṃ yāvad anyatarānyatarān mānuṣyakān sarvopakaraṇapariṣkārān dadāti, parāṃś cānyatarānyatareṣu mānuṣyakeṣu (PSP_6-8:127) sarvopakaraṇapariṣkāreṣu samādāpayati, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā buddhakṣetraṃ pariśuddhaye pariṇāmayati, ātmanā ca śīlaṃ rakṣati parāṃś ca śīle samādāpayati, ātmanā ca kṣāntyā saṃpādayati parāṃś ca kṣāntau samādāpayati, ātmanā ca vīryam ārabhate parāṃś ca vīrye samādāpayati, ātmanā ca dhyānaṃ samāpadyate parāṃś ca dhyāne samādapayati, ātmanā ca prajñāṃ bhāvayati, parāṃś ca prajñāyāṃ samādāpayati, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā buddhakṣetrapariśuddhaye pariṇāmayati, ātmanā ca trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ saptaratnaparipūrṇe kṛtvā triṣu ratneṣu dānaṃ dadāti tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti, tasyaivaṃ bhavaty anena kuśalamūlena
me saptaratnam ayaṃ buddhakṣetraṃ bhavatu.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo divyāni vādyāni vādayati buddheṣu vā buddhacaityeṣu vā, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti tasyaivaṃ bhavaty anena kuśalamūlena me divyāḥ śabdā manoramāḥ śrotrasukhā satatasamitaṃ vādyā bhavantu buddhakṣetre.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo divyair gandhais trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ paripūrayitvā buddheṣu vā buddhacaityeṣu vā dadāti, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti, tasyaivaṃ bhavaty anena kuśalamūlena me divyā gandhā ghrāṇasukhā manoramā bhavantu buddhakṣetre.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śatarasāni bhojanāni tathāgateṣu vā dadāti, tathāgataśrāvakeṣu vā tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti, tasyaivaṃ bhavaty anena kuśalamūlena buddhakṣetre me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya śrāvakasaṃghasya śatarasāni bhojanāni saṃpadyeran.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo divyāny upalepanāni dadāti, tathāgateṣu vā tathāgataśrāvakeṣu vā tathāgatacaityeṣu vā, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti, tasyaivaṃ bhavaty anena kuśalamūlena me buddhakṣetre divyāni spraṣṭavyāni kāyasukhāni manonukūlāni (PSP_6-8:128) saṃpadyerann anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya sarvasattvānām.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃkalpair ātmanā ca sarvasattvaiś ca sārdhaṃ pañcakāmaguṇān buddheṣu vā buddhaśrāvakeṣu vā sarvasattveṣu vopanāmayati, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti, tasyaivaṃ bhavaty anena kuśalamūlenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya me sarvaśrāvakasaṃghasya sarvasattvānāṃ ca manoramāḥ pañcakāmaguṇāḥ syur iti. evaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, yaṃ nūnam aham ātmanā ca prathamaṃ dhyānaṃ samāpadye sarvasattvāṃś ca prathame dhyāne niveśayeyam, evaṃ dvitīye tṛtīye dhyāne, ātmanā ca caturthaṃ dhyānaṃ samāpadye sarvasattvāṃś ca caturthe dhyāne niveśayeyam, ātmanā ca maitrīṃ bhāvayeyaṃ, sarvasattvāṃś ca maitrībhāvanāyāṃ niveśayeyam, evaṃ karuṇāmuditām ātmanā copekṣāṃ bhāvayeyaṃ sarvasattvāṃ copekṣābhāvanāyāṃ niveśayeyam, ātmanā cākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadye sarvasattvāṃś cākāśānantyāyatanasamāpattau pratiṣṭhāpayeyaṃ, vijñānānantyāyatanasamāpattim ākiñcanyāyatanasamāpattim, ātmanā ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ samāpadye sarvasattvāṃś ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau pratiṣṭhāpayeyam, ātmanā ca smṛtyupasthānāni bhāvayeyaṃ sarvasattvāṃś ca smṛtyupasthānabhāvanāyāṃ pratiṣṭhāpayeyam, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāny, ātmanā cāryāṣṭāṅgamārgaṃ bhāvayeyaṃ sarvasattvāṃś cāryāṣṭāṅgamārgabhāvanāyāṃ pratiṣṭhāpayeyam, ātmanā ca śūnyatānimittāpraṇihitāni vimokṣamukhāni bhāvayeyaṃ sarvasattvāṃś ca śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhabhāvanāyāṃ pratiṣṭhāpayeyaṃ, tasya mamānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya, sarvasattvā evaṃ caturbhir dhyānair avirahitā bhāveyuś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir avirahitā bhāveyuś caturbhir brāhmair vihārair avirahitā bhaveyuḥ, saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmair avirahitā (PSP_6-8:129) bhaveyuḥ, śūnyatānimittāpraṇihitair vimokṣamukhair avirahitā bhaveyur ity, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati, sa tāvad bodhau carati yāvad ime sarvābhiprāyāḥ paripūrṇā bhavanti, sa ātmanā ca sarvakuśaladharmasamanvāgato bhavati, parāṃś ca sarvakuśaladharmasamanvāgatān karoti, tasya svabhirūpaḥ prāsādiko darśanīyo mahāpuruṣalakṣaṇavibhūṣita ātmabhāvo bhavati, ye ca tena boodhisattvena mahāsattvena sattvāḥ paripācitās teṣāṃ ca sattvānāṃ svabhirūpaḥ prāsādiko darśanīyo mahāpuruṣalakṣaṇavibhūṣita ātmabhāvo bhavati yad uta puṇyaparigrahād, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena buddhaksetraṃ pariśodhayitavyaṃ, yathā trayāṇām apāyānāṃ prajñaptir api na bhaviṣyati, sarvadṛṣṭigatānāṃ prajñaptir
api na bhaviṣyati, rāgadoṣamohānāṃ prajñaptir api na bhaviṣyati, yāvad dvayasya nāmadheyam api na bhaviṣyati, anityaduṣkhānātmāśubhaprajñaptir api na bhaviṣyati, parigrāhakaprajñaptir api na bhaviṣyati, ahaṃkāramamakāraprajñaptir api na bhaviṣyati, phalavyavasthānaprajñaptir api na bhaviṣyati, anyatra śūnyatānimittāpraṇihitasya samādher ghoṣaḥ pracariṣyati, tyāgecchatāyāḥ yāvat prajñecchatāyāḥ sarveṣāṃ sattvānāṃ chandād eva vṛkṣebhyo ghoṣā niścariṣyanti vāteritebhyaḥ evaṃ sarvebhyo 'dhyātmikabāhyebhyo dharmebhyo ghoṣā niścariṣyanti, śūnyam iti vānimittam iti vāpraṇihitain iti vā śabdo niścariṣyati, anutpādānirodhānāṃ śabdo niścariṣyati, yathaiva sarvadharmāṇāṃ naiḥsvābhāvyaṃ tathāiva śabdo niścariṣyati, sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyā iti, yathaiteṣāṃ dharmāṇāṃ svabhāvas tathāiva śabdo niścariṣyaty utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyāḥ, yac chūnyan na tatra nimittam asti tad apraṇihitam eṣā saivaṃ rūpādharmadeśanā niścariṣyati rātrau divase vā sthitāṇāṃ vā niṣaṇṇānāṃ vā śayanānāṃ vā caṅkramatāṃ vā idṛśāḥ sarvadharmadeśanā niścariṣyanti. tatra buddhakṣetre yadāsau bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ syāt, tasya khalu punas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya bodhisattvasya mahāsattvasyaiva sato ye daśadiglokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, te (PSP_6-8:130) sarve 'sya varṇaṃ bhāṣiṣyante, ye ca tasya varṇaṃ sattvā śroṣyanti nāmadheyaṃ vā te sarve niyatā bhaviṣyanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhyau. tasya khalu punas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya dharmaṃ deśayato na kasyacit sattvasya saṃśayo bhaviṣyati, ayaṃ dharmo 'yan na dharmaḥ. tat kasya hetoḥ? yā khalu punaḥ sarvadharmāṇāṃ dharmatā na tatra kaścid adharmaḥ sarva eva sa dharmaḥ. tatra ye sattvā akuśalamūlagrastā vānavaropitakuśalamūlā vā buddheṣu vā buddhaśrāvakeṣu vā kalyāṇamitrāparigṛhītā
ātmadṛṣṭim ālīyante yāvat paśyakadṛṣṭim ālīyante, anteṣu tiṣṭhanti, ucchede vā śāśvate vā, ātmanā mithyāgraheṇa gṛhītā asamyaksaṃbuddheṣu samyaksaṃbuddhasaṃjñin, samyaksaṃbuddheṣu vāsamyaksaṃbuddhasaṃjñinas te 'dharme dharma iti vadanti, te dharmaṃ pratikṣipanti te dharmaṃ pratikṣipya kāyasya bhedāt paraṃ maraṇād apāyadurgativinipātaṃ narakeṣūpapadyante, tāṃs te buddhā bhagavanto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvān saṃsāraparyāpannāṃs tataḥ pāpakadṛṣṭigatād vivecayanti vivecya niyate rāśau pratiṣṭhāpayanti. te tatra pratiṣṭhāpitā na punar apāyeṣūpapadyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati, yasya pariśuddhasya na kiṃcit sattvānāṃ vaikalyaṃ bhaviṣyati laukikeṣu vā dharmeṣu lokottareṣu vā dharmeṣu sāsraveṣu vā dharmeṣv anāsraveṣu vā dharmeṣu saṃskṛteṣu vāsaṃskṛteṣu vā dharmeṣu yāvat sarve niyatā bhaviṣyanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
iti buddhakṣetraviśuddhiniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo niyataḥ?
bhagavān āha: niyataḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo niyataḥ.
subhūtir āha: katame rāśau niyataḥ śrāvakarāśau vā pratyekabuddharāśau vā?
bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakarāśau vā niyataḥ pratyekabuddharāśau vā niyato 'pi tu buddharāśau subhūte bodhisattvo mahāsattvo niyataḥ.
subhūtir āha: kiṃ punar bodhisattvo mahāsattvo niyataḥ prathamacittotpādika (PSP_6-8:131) utāho 'vinivartanīyo 'tha caramabhavikaḥ?
bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vā niyataḥ caramabhaviko vā niyato 'pi tu prathamacittotpādiko niyataḥ.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo niyato 'pāyeṣūpapatsyate?
bhagavān āha: na subhūte niyataḥ patito bodhisattvo mahāsattvo 'pāyeṣūpapatsyate. tat kiṃ manyase? subhūte api tv aṣṭamako vā srotaāpanno vā sakṛdāgāmi vā anāgāmi vārhan vā pratyekabuddho vā niyato 'pāyeṣūpapatsyante.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'pāyeṣūpapatsyate naitat sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi yaḥ punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntiṃ saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānaṃ samāpadyate prajñāṃ bhāvayati, maitrīṃ karuṇāṃ muditām upekṣāṃ sattveṣu bhāvayati, sarvān akuśalān dharmān prahāya tiṣṭhati, so 'pāyeṣūpapatsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, dīrghāyuṣkeṣu vā deveṣūpapatsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, yatrāpacāraḥ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ pratyanteṣu vā janapadeṣūpatsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, mithyādṛṣṭikeṣu vā kuleṣūpapadyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, tatra copapatsyate yatra na buddhaśabdo na dharmaśabdo na saṃghaśabdaḥ śruyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, akriyādṛṣṭikeṣu vā kuleṣūpapatsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, api tu khalu subhūte prathamacittotpādiko bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito 'dhyāśayena daśākuśalān karmapathān adhyāpadyeta nedaṃ sthānaṃ vidyate.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattva evaṃ kuśaladharmasamanvāgato yad uta nāpratirūpeṣu sthāneṣūpapatsyate, tat kiṃ tathāgatenātmanā jātakāni nirdiṣṭāni, ime punaḥ kuśalā dharmāḥ kvagatāḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na punaḥ suhbūte bodhisattvo mahāsattvo 'saṃcintyatam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti, (PSP_6-8:132) yenātmabhāvena sattvānām arthaḥ kartavyaḥ tam ātmabhāvaṃ sattvānām arthāya pratigṛhṇāti, kiṃ punaḥ subhūte 'sty etad arhataḥ pratyekabuddhasya vā upāyakauśalyaṃ yenopāyakauśalyena samanvāgatas tiryagyonāv upapannaḥ syāt.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tathāgatasya tad upāyakauśalyam asti yena tatropapannaḥ syād, ye ca tatra vadhāya parākramante tān anuttarāyāṃ kṣāntau samādāpayati vinaye pratiṣṭhāpayati teṣām eva cārthe ātmānaṃ parityajayati, na ca teṣāṃ sattvānāṃ viheṭhanā bhavati, tad anena te suhbūte paryāyenaivaṃ veditavyaṃ tathā bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānām arthāya mahākaruṇāṃ paripūrayamāṇo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tiryagyonau vartate.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katameṣu bhagavan kuśaladharmeṣu sthitvā bodhisattvo mahāsattva imam evaṃrūpam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sarvan tat subhūte kuśalaṃ karma yad bodhisattvena mahāsattvena paripūrayitavyaṃ, sarvakuśaladharmaparipūrir anuttarā samyaksaṃbodhis tena bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇena na kaścid dharmo yo na paripūrayitavyo yena paripūritenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeta, tad bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya sarvakuśaladharmaparipūryai śikṣitavayaṃ yatra śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati sarvavāsanānusaṃdhiṃ prahāsyati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo yāvac chukladharmasamanvāgata āryeṇānāsraveṇa dharmeṇāpāyeṣūpapadyate tiryagyonau vā?
bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte tathāgata āryo 'nāsravaḥ?
subhūtir āha: āryo bhagavann anāsravaḥ.
bhagavān āha: kiṃ punas tathāgatas tiryagyonigataṃ prāṇinam ātmānam abhinirmiṇoti, yad abhinirmāya buddhakṛtyaṃ kuryāt?
subhūtir āha: kuryād bhagavan kuryāt sugata.
bhagavān āha: kiṃ punas tathāgatas tiryag bhavati?
(PSP_6-8:133)
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: kiṃ punas tiryagyoner duḥkhaṃ pratyanubhavati?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, bodhisattvo mahāsattva āryeṇānāśraveṇa dharmeṇa samanvagataḥ sañcintya tathārūpam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti, yenātmabhāvena samanvāgatam anyān paripācayed yathā tathāgataḥ.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavaṃs tathāgatas tan nirmitam abhinirmiṇoti, yad abhinirmāya karma kārayati, yena karmaṇā pareṣāṃ prītir jāyate?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, bodhisattvo mahāsattva āryeṇānāsraveṇa dharmeṇa samanvāgatas tat tathārūpam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti, yenātmabhāvena samanvāgataḥ sattvānāṃ kṛtyaṃ karoti, na ca tathārūpāṃ vedanāṃ pratyanubhavati.
subhūtir āha: na hi bhagavan duṣkhā apāyā?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte māyākārā māyāṃ darśayati, hastivigrahaṃ vāśvavigrahaṃ vā balīvardavigrahaṃ vānyān vā vividhān prāṇakajātān darśayaty api tu sa hastī vā bhavati, aśvo vā balīvardavigraho vānye vā vividhāḥ prāṇakajātā bhavanti.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, bodhisattvo mahāsattva āryeṇānāsraveṇa dharmeṇa samanvāgataḥ sañcintya tathārūpam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti yenātmabhāveṇa samanvāgataḥ sattvānāṃ kṛtyaṃ karoti, na ca tathārūpāṃ vedanāṃ pratyanubhavati.
subhūtir āha: mahopāyakuśalo bodhisattvo mahāsattvo yo nāma bhagavann āryeṇānāsraveṇa dharmeṇa samanvāgato yena yena hy ātmabhāvena śakyate sattvānām arthaḥ kartun taṃ tam evātmabhāvaṃ parigṛhṇāti.
iti samyaksaṃbodhipratiniyamaniveśanakarma
katameṣu bhagavan śukleṣu dharmeṣu sthitvā idam evaṃrūpam upāyakauśalyaṃ karoti yena tair na lipyate?
bhagavān āha: prajñāpāramitāyāṃ subhūte sthitvā bodhisattvo (PSP_6-8:134) mahāsattva evaṃrūpeṇopāyakauśalyena samānvagato bhavati, yenopāyakauśalyena samanvāgataḥ pūrvadakṣiṇapaścimottarasyām adhamūrdhaṃ vidikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ kṛtyaṃ karoti, na tatra kvacit spṛśyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvathaiva dharmān nopalabhate, yad vā spṛśyeta yena vā spṛśyeta yo vā spṛśyet. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarva ete trayo dharmāḥ svabhāvaśūnyāḥ tatra na śūnyatayā śūnyatā saṃspṛśyate naiva śūnyatāṃ kaścit saṃspṛśati, nāpi śūnyatā saṃspṛśyate, tat kasya hetoḥ? tathā hi svabhāvaśūnyatayā śūnyatā nopalabhyate, iyaṃ sānupalaṃbhaśūnyatā yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramitāyām eva sthito nānyeṣu dharmeṣu?
bhagavān āha: katamo vā subhūte dharmoe yaḥ prajñāpāramitāyāṃ nāntargataḥ?
subhūtir āha: yad bhagavan prajñāpāramitāsvabhāvena śūnyā, tat kathaṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvadharmā antargatāḥ, na hi bhagavañ chūnyatāyāṃ kaścid dharmāntargataḥ?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na punaḥ subhūte sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyāḥ, na ca sarvadharmāḥ śūnyatāyām antargatāḥ.
ity aprameyasattvārthaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharme śūnyatāyāṃ sthitvā abhijñāpāramitām abhinirharati, yāsv abhijñāsu sthitvā pūrvasyān diśi gaṅgānadī vālukopamān lokadhātūn gacchati, teṣu ca lokadhātuṣu ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, tān paryupāste dharmañ ca śṛṇoti teṣu ca buddheṣu bhagavansu kuśalamūlāny avaropayaty, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adha ūrdhavaṃ vidikṣu gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn gacchati, teṣu ca lokadhātuṣu ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, tān paryupāste dharmañ ca śṛṇoti teṣu buddheṣu bhagavatsu kuśalamūlāny avaropayati.
(PSP_6-8:135)
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran ye te pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopamā lokadhātavas tān sarvān śūnyān paśyati, ye 'pi tatra buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti te 'pi buddhā bhagavantaḥ svabhāveṇa śūnyā, anyatra nāmasaṃketāt prajñāptim upādāya nirdiśyante, sā ca sarvā prajñaptiḥ svabhāvena śūnyā. yadi te lokadhātavo na svabhāvena śūnyā abhaviṣyaṃs, te 'pi buddhā bhagavanto na svabhāvena śūnyā abhaviṣyaṃs, te 'pi prajñaptisamudācārā na svabhāvena śūnyā abhaviṣyaṃs, tatprādeśikī śūnyatābhaviṣyad yasmāt prādeśikī śūnyatā nopalabhyate tasmāt sarvadharmā sarvadharmaiḥ śūnyāḥ.
atra bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalyena prajñāpāramitāyāṃ carann abhijñāpāramitām abhinirharati, yāsv abhijñāsu sthitvā divyañ cakṣur abhinirharati, divyaṃ śrotram ṛddhividhijñānaṃ pūrvanivāsaṃ cyutyupapattim abhinirharati. ābhir abhijñābhir bodhisattvena mahāsattvena śakyānuttarāṃ samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhuṃ, yad iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyābhijñāpāramitāyāṃ bodhir antargatā, abhijñāsu bodhir antargatā mārgayitavyāyāṃ mārgayamāṇo divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇātmanas tān kuśalān dharmān paśyati, parāṃś ca kuśaleṣu dharmeṣu niyojayati, na ca kuśaleṣu dharmeṣv abhinivekṣyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarvakuśalā dharmāḥ svabhāvena śūnyāḥ, na ca śūnyatā kvacid abhinivekṣyate yad abhiniveśam āsvādayiṣyati niḥsvabhāvaśūnyatā.
tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran divyaṃ cakṣur abhinirharati yena cakṣuṣā sarvadharmā śūnyān paśyati, tat punar bodhisattvo mahāsattvas tān dharmān āgamya tat karmābhinirūpayati, yayā karmābhiniruktyā sattvānān dharmaṃ deśayati na punaḥ sattvaprajñaptim uplabhyate, ity anupalaṃbhayogena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām abhijñā abhinirharati, yāsv abhijñāsv abhijñā karuṇādharmāḥ kartavyās tān karoti.
tad bodhisattvo mahāsattvo divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa pūrvasyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyāṃ diśy uttarasyāṃ diśy adha ūrdhvalokadhātuṣu yāvad vidikṣu lokadhātuṣu sattvān paśyati, (PSP_6-8:136) sa tatrarddhyā gatvā sattvānām arthaṃ karoti, yadi vā dānena yadi vā śīlena yadi vā kṣāntyā yadi vā vīryeṇa yadi vā dhyānena yadi vā prajñayā yadi vā saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmair yadi vāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhair yadi vā śrāvakapratyekabuddhadharmair yadi vā bodhisattvadharmair yadi vā buddhadharmais teṣāṃ sattvānāṃ kṛtyaṃ karoti.
tatra ye sattvā matsariṇas teṣām evaṃ dharmaṃ deśayati, dadata dānan duṣkhaṃ hi bhoḥ puruṣā dāridryan na ca dāridryeṇa śakyam ātmano 'rthaḥ kartuṃ prāg eva parasya, tasmād yūyam ātmanā ca sukhino bhaviṣyatha parāṃś ca sukhayiṣyatha mā dāridryeṇānyeṣāṃ māṃsāni khādayanto na mokṣyatha tribhir apāyaiḥ.
ye duḥśīlā sattvās teṣām evaṃ dharmaṃ deśayati, duḥkhaṃ hi bhoḥ puruṣā dauḥśīlyaṃ na ca dauḥśīlyena śakyam ātmano 'thaḥ kartuṃ prāg eva parasya, dauḥśīlyasya ca yo vipāko narako vā tiryagyonir vā yamaloko vā tatra yūyaṃ triṣv apāyeṣu prapatitā ātmānam eva na śakyathoddhartuṃ prāg eva paraṃ, tad bhavadbhir ekadauśīlyacittasyāpy avakāśo na dātavyaḥ, mā paścāt prabhūtaṃ kālaṃ tapyata.
ye sattvāḥ pratihatacittāḥ parasya caṃ krudhyanti vyāpadyante doṣam utpādayatām eṣām evaṃ dharmaṃ deśayati, mā bhavanto 'nyonyaṃ kṣubhyathānyonyaṃ vyāpadyadhve mā doṣam utpādayata kṣubdhacittasya hi na kaścit kuśalo dharma āmukhī bhavati, tad bhavanto 'nyonyam evaṃ kṣubdhacittā vyāpannacittāḥ sthānam etad vidyate yan narakaṃ vā prapatathā tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā, tad bhavadbhir ekacittenāpi na kṣobdhavyaṃ prāg evānyeṣāṃ cittānām avakāśo dātavyaḥ.
ye kuśīdāḥ sattvās tān vīrye niyojayati teṣām evaṃ dharmaṃ deśyati, mā bhavantaḥ kauśīdyam āpadyadhvaṃ na kusīdānāṃ hīnavīryāṇāṃ kācic chubhā pravṛttiḥ sthānam etad vidyate yat kuśīdānān narako vā tiryagyonir vā yamaloko vā tad bhavadbhir ekasyāpi kuśīdacittasyāvakāśo na dātavyaḥ prāg evānyeṣāṃ cittānām.
ye vikṣiptacittāḥ sattvās tān sarvān dhyāne niyojayati, teṣāṃ evaṃ (PSP_6-8:137) dharmaṃ deśayati, mā bhavanto muṣitasmṛtayo vikṣiptacittāś ca bhavatan muṣitasmṛtīnām vikṣiptacittānāṃ vā kuśalā dharmā bhavanti sthānam etad vidyate, yaṃ muṣitasmṛtīnāṃ vikṣiptacittānāṃ vā narako vā tiryagyonir vā yamaloko vā tad bhavadbhir ekasyāpi vikṣiptacittasyāvakāśo na dātavyaḥ, prāg evānyesāñ cittānām.
ye duṣprajñāḥ sattvās tān sarvān prajñāyāṃ niyojayati, teṣām evaṃ dharmaṃ deśayati, mā yūyaṃ dauṣprajñacittam utpādayedhvaṃ nāprajñānāṃ sugatigamanaṃ bhavati sthānam etad vidyate yad duṣprajñānāṃ narako vā tiryagyonir vā yamaloko vā, tad bhavadbhir ekacittotpādo 'pi prajñāvirahito notpādayitavyaṃ prāg evānyeṣāṃ cittotpādānām avakāśo dātavyaḥ.
ye rāgacaritāḥ sattvās tān śubhabhāvanāyāṃ niyojayati, ye mārge 'sthitāḥ sattvās tān mārge niyojayati yadi vā śrāvakamārge niyojayati, yadi vā pratyekabuddhamārge niyojayati teṣām evaṃ dharmaṃ deśayati, yatra bhavanto 'bhiniviṣṭāt te dharmāḥ svabhāvena śūnyāḥ, na svabhāvena śūnyeṣu dharmeṣu śakyam abhiniveṣṭum anabhiniviṣṭā ca śūnyatā.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann abhijñāsu sthitvā sattvānām upakāraṃ karoti.
nāsti sa subhūte bodhisattvo mahāsattvo yaḥ śakto 'bhijñāsv asthitvā sattvānāṃ dharmadeśanāṃ kartum, utpathaprasthitān vā sattvān mārge 'vatārayituṃ nedaṃ sthānaṃ vidyate. tadyathā subhūte 'pakṣaḥ pakṣī na śaknoty ākāśe kramitum, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nāgamyābhijñā na śaknoti sattvānāṃ dharmaṃ deśayituṃ, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā abhijñā abhinirhartavyāḥ.
sa imābhir abhijñābhir abhinirhṛtābhir yad ākāṅkṣati sattvānām arthaṃ kartuṃ tat kariṣyati divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn drakṣyati tatra sattvā utpannās tān drakṣyati, dṛṣṭvā ca tān satttvān ṛddhyā gatvā cetasaiva cittaṃ prajñāsyati, cittaṃ jñātvā tathāiva teṣāṃ dharmaṃ deśayiṣyati, yadi vā dānakathāṃ (PSP_6-8:138) yadi vā śīlakathāṃ yadi vā kṣāntikathāṃ yadi vā vīryakathāṃ yadi vā dhyānakathāṃ yadi vā prajñākathāṃ yāvan nirvāṇakathāṃ vā.
sa divyena śrotradhātunā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇobhau śabdau śroṣyati mānuṣyañ cāmānuṣyañ ca, tatra ye gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavanto dharmaṃ deśayati, tan divyena śrotradhātunā śrutvā tathāivodgrahīṣyati tathāivodgṛhya sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, dānakathāṃ vā śīlakathāṃ vā kṣāntikathāṃ vā vīryakathāṃ vā dhyānakathāṃ vā prajñākathāṃ vā yāvan nirvāṇakathāṃ vā.
tasya cetaḥparyāyajñānaṃ suviśuddhaṃ bhaviṣyati sa tena cetaḥparyāyajñānena suviśuddhena sattvānāṃ cittaṃ prajñāsyati, cittaṃ jñātvā teṣāṃ tathāiva dharmaṃ deśayiṣyati, dānakathāṃ vā śīlakathāṃ vā kṣāntikathāṃ vā vīryakathāṃ vā dhyānakathāṃ vā prajñākathāṃ vā yāvan nirvāṇakathāṃ vā.
so 'nekavidhaṃ pūrvanivāsam anuspariṣyati, apy ātmanaḥ pareṣām api sa tena pūrvanivāsānusmṛtijñānena evaṃ jñāsyati, evaṃnāmāni te 'bhūvan pūrvakās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ saśrāvakasaṃghās tatra ye sattvāḥ pūrvanivāsānusmṛtyadhimuktikā bhaviṣyanti tebhyas tathāiva dharmaṃ deśayiṣyati dānakathāṃ vā śīlakathāṃ vā kṣāntikathāṃ vā vīryakathāṃ vā dhyānakathāṃ vā prajñākathāṃ vā yāvan nirvāṇakathāṃ vā.
so 'nekavividhayā ṛddhyā samanvāgato gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn gatvā buddhān bhagavataḥ paryupāste teṣu ca buddheṣu bhagavatsu kuśalamūlāny avaropayiṣyati kuśalamūlāny avaropya tad eva punar buddhakṣetram āgamiṣyati, āgatya teṣāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayiṣyati, dānakathāṃ vā śīlakathāṃ vā kṣāntikathāṃ vā vīryakathāṃ vā dhyānakathāṃ vā prajñākathāṃ vā yāvan nirvāṇakathāṃ vā.
tasyāsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñājñānaṃ supariśuddhaṃ bhaviṣyati, sa tenāsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñājñānena suviśuddhena sattvānāṃ dharmaṃ deśayiṣyati, dānakathāṃ vā śīlakathāṃ vā kṣāntikathāṃ vā vīryakathāṃ vā dhyānakathāṃ vā prajñākathāṃ vā yāvan (PSP_6-8:139) nirvāṇakathāṃ vā.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā abhijñā abhinirhartavyāḥ.
sa imābhir abhijñābhir nihṛtābhir yaṃ yam evākāṅkṣiṣyaty ātmabhāvaṃ pratigrahītuṃ taṃ tam evātmabhāvaṃ pratigrahīṣyati, na ca tena sukhena vā duḥkhena vā sumanā vā durmanā vā bhaviṣyati, naivāsyānunaya pratighau bhaviṣyathaḥ. tadyathāpi nāma subhūte buddhanirmitaḥ puruṣaḥ sarvakṛtyāni karoti, na ca tena sukhena vā duṣkhena vā lipyate.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratābhijñābhir vikrīḍitavyam evaṃ vikrīḍaṃ buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyati sattvān paripācayiṣyati.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena pariśuddheṣu buddhakṣetreṣu paripāciteṣu sattveṣu śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum. tat kasya hetoḥ? nāsti hi subhūte aṅgahānir asya bodhisattvasya mahāsattvasyānuttarāyāṃ samyaksamodhau.
iti buddhopasaṃkramaṇopāsanādiniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamāni bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya bodhyaṅgāni yāni bodhisattvo mahāsattvaḥ paripūryānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
evam ukte bhāgavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sarve kuśalā dharmāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhyaṅgāni.
subhūtir āha: te punar bhagavan katame kuśalā dharmā yaiḥ kuśalaiḥ dharmair anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: prathamacittotpādam upādāya subhūte dānapāramitā kuśalo dharmas tatra ca yāvikalpanā yad dānaṃ na jānātīdaṃ dānaṃ yasyārthe dātavyaṃ yena dātavyaṃ, te cāsya trayo vikalpā na saṃvidyante svabhāvaśūnyatām upādāya, yayā pāramitayātmanā ca tarati sattvāṃś ca saṃsārād uttārayatīme te kuśalā dharmā bodhisattvasya mahāsattvasyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye (PSP_6-8:140) mārgaḥ, yena mārgeṇātītānāgatapratyutpannā bodhisattvā mahāsattvās tīrṇās taranti tariṣyanti ca. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā kuśalā dharmās tatra ca yāvikalpanā, yat prajñāṃ na jānātīyaṃ prajñā yasyārthe bhāvayitavyā yena bhāvayitavyā, te cāsya trayo vikalpā na saṃvidyante svabhāvaśūnyatām upādāya yayā prajñāpāramitayā, ātmanā ca tarati sattvāṃś ca saṃsārād uttārayatīme te kuśalā dharmā bodhisattvasya mahāsattvasyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye mārgaḥ, yena mārgeṇātītānāgatapratyutpannā bodhisattvās tīrṇās taranti tariṣyanti ca.
evaṃ catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāni pañcabalāni saptabodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgo mārgaḥ sarvaśūnyatāḥ, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni sarvasamādhayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni pañcābhijñā daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā bodhisattvasya mahāsattvasya kuśalā dharmās teṣu cāvikalpanā yad buddhadharmān na jānātīme buddhadharmā yasyārthe bhāvayitavyā yena bhāvayitavyās te cāsya trayo vikalpā na saṃvidyante svabhāvaśūnyatām upādāya yair buddhadharmair ātmanā ca tarati sattvāṃś ca saṃsārād uttārayatīme te kuśalā dharmā bodhisattvasya mahāsatttvasyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye mārgaḥ, yena mārgeṇātītānāgatapratyutpannā bodhisattvā mahāsattvās tīrṇās taranti ca tariṣyanti ca, yāvantaḥ subhūte kecid bodhaye mārgās tān kuśalān dharmān bodhisattvena mahāsattvena paripūrya sarvākārajñatānuprāptavyā sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayitavyam.
iti bodhyaṅganiveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann ime dharmā bodhisattvadharmāḥ, buddhadharmāḥ punaḥ katame?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat punar āyuṣmān subhūtir evam āha, yadīme dharmā bodhisattvadharmā buddhadharmāḥ punaḥ katame? eta eva subhūte buddhadharmā yad (PSP_6-8:141) ebhir dharmaiḥ sarvākārajñatām abhisaṃbudhyate tasya sarvākārajñatāprāptasya sarvavāsanānusaṃdhiḥ prahīyate, tāṃ bodhisattvo mahāsattvo 'bhisaṃbudhyate tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena sarvadharmā ekakṣaṇasamāyuktayā prajñayā abhisaṃbuddhā ayaṃ viśeso bodhisattvasya mahāsattvasya ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya. tad yathāpi nāma subhūte anya eva pratipannako 'nyaḥ phalasthaḥ, na ca tāv ubhāv api nāgrapudgalau, evam eva subhūte bodhisattvā mahāsattva ānantaryamārgapratipannakas tathāgataḥ punar arhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvadharmeṣv anāvaraṇajñānaprāptaḥ, ayaṃ subhūte viśeṣo bodhisattvasya mahāsattvasya ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann ime dharmāḥ svalakṣaṇaśūnyās tat kathaṃ svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu viśeṣo vā nānākaraṇaṃ vopalabhyate? ayaṃ nairayiko 'yaṃ tairyagyoniko 'yaṃ yāmalaukiko 'yaṃ devo 'yaṃ manuṣyo 'yaṃ gotrabhūmir ayam aṣṭamako 'yaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti, yathaiva bhagavann ime pudgalā nopalabhyante tathāiva bhagavan karma nopalabhyate, yathaiva bhagavan karma nopalabhyate tathāiva vipāko nopalabhyate.
evam ukte bhagavān āyuṣmaṇtaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu na karma na vipāka upalabhyate, ye svalakṣaṇaśūnyān dharmān sattvā nābhijānanti te karmābhisaṃkurvanti duścaritaṃ vā sucaritaṃ vā sāsravaṃ vānāsravaṃ vā, te duścaritena karmaṇā triṣv apāyeṣu prapatanti, narakeṣu vā tiryagyonau vā yamaloke vā, sucaritena devamanuṣyeṣūpapadyante, anācchedya rūpadhātau copapadyante, tad bodhisatttvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran, śīlapāramitāyāṃ caran, kṣāntipāramitāyāṃ caran, vīryapāramitāyāṃ caran, dhyānapāramitāyāṃ caran, prajñāpāramitāyāṃ caran, upāyapāramitāyāṃ caran, praṇidhānapāramitāyāṃ caran, balapāramitāyāṃ caran, jñānapāramitāyāṃ caran, adhyātmaśūnyatāyāṃ (PSP_6-8:142) caran, bahirdhāśūnyatāyāṃ caran, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ caran, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caran, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu caran, pañcasv abhijñāsu caran, daśasu bodhisattvabhūmiṣu caran, daśasu tathāgatabaleṣu caran, caturṣu vaiśāradyeṣu caran, catasṛṣu pratisaṃvitsu caran, aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu carann acchidracārīmān bodhisattvadharmān utpādayati yānutpādya bodhyaṅgaparivārasahagataṃ vajropamaṃ samādhiṃ samāpanno 'nutttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, abhisaṃbudhya sattvānām arthaṃ karoti, yenārthena kṛtena na punar vipraṇasyanti yena vipraṇāśeṇa pañcagatike saṃsāre prapateyuḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavatānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya pañcagatikaḥ saṃsāra upalabdhaḥ?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavatā kṛṣṇāṃ vā śuklaṃ vā karmopalabdham?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: yadi nopalabdhaṃ kuto narakas tiryagyonir yamalokaḥ prajñapto devamanuṣyāḥ prajñaptāḥ, srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhāḥ prajñaptāḥ, bodhisattvo mahāsattvas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ prajñaptaḥ?
bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte ete sattvā jānanti svalakṣaṇaśūnyāḥ sarvadharmā iti?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: yadi subhūte sattvā evaṃ jānīyuḥ svalakṣaṇaśūnyāḥ sarvadharmā iti, na bodhisattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhetānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthitvā na sattvān mocayet, tribhyo 'pāyebhyo yāvat pañcagatikāt saṃsārād, yasmāt tarhi subhūte (PSP_6-8:143) sattvā na jānanti svalakṣaṇaśūnyān dharmāṃs te 'jñatā na parimucyante pañcagatikāt saṃsārāt, tad bodhisattvo mahāsattvas teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike śrutvā svalakṣaṇaśūnyān sarvadharmān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhet, ime dharmās tathā na saṃvidyante yathā bālapṛthagjanā abhiniviṣṭhās te sattvā asato 'saṃvidyamānāṃ dharmān svayam eva vikalpayanty upalabhante vāsattve sattvasaṃjñino 'rūpe rūpasaṃjñino 'vedanāyāṃ vedanāsaṃjñino 'saṃjñāyāṃ saṃjñāsaṃjñino 'saṃskāreṣu saṃskārasaṃjñino 'vijñāñe vijñānasaṃjñino 'skandheṣu skandhasaṃjñmo 'dhātuṣu dhātusaṃjñino 'nāyataneṣv āyatanasaṃjñino 'pratītyasamutpāde pratītyasamutpādasaṃjñmo 'pratītyasamutpanneṣu dharmeṣu pratītyasamutpannadharmasaṃjñino 'pratītyasamutpādāṅge pratītyasamutpādāṅgasaṃjñino 'lokottareṣu lokottarasaṃjñino 'sāsraveṣu sāsravasaṃjñinaḥ, nānāsraveṣv anāsravasaṃjñino 'saṃskṛteṣu dharmeṣu saṃskṛtadharmasaṃjñinaḥ, saṃskṛteṣu dharmeṣu asaṃskṛtadharmasaṃjñinaḥ, asaṃvidyamānānāṃ viparyāse 'viparyastacittāḥ kāyena vācā manasā ca karmābhisaṃskurvanti, te pañcagatikāt saṃsārād na parimucyante, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpārmitāyāṃ caran sarvān antargatān kuśalān dharmān kṛtvā bodhisattvacaryāṃ carati, yayā caryayā carann anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.
iti karmaphalasaṃbandho vipraṇāsaniveśanakarma
anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya duṣkhañ ca duṣkhasamudayaṃ ca duṣkhanirodhañ ca duḥkhanirodhagāminīñ ca pratipadam ākhyāti deśayati prakāśayati vivṛṇoti vibhajati prajñāpayati pratiṣṭhāpayati, eṣu caturṣv āryasatyeṣu sarvāntargatāḥ kuśalā dharmā ye kecid bodhipakṣyā dharmā yair bodhipākṣikair dharmais trayāṇāṃ ratnānāṃ vyavasthānaṃ bhaviṣyati, katameṣāṃ trayāṇām? buddharatnasya dharmaratnasya saṃgharatnasya, eteṣāṃ trayāṇāṃ ratnānāṃ prādurbhāvāt sattvāḥ parimucyante pañcagatikāt saṃsārāt.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan duḥkhajñānena parinirvānti, atha duṣkhena parinirvānti? utāho samudayajñānena parinirvānti, atha samudayena parinirvānti? utāho (PSP_6-8:144) nirodhajñānena parinirvānti, atha nirodhena parinirvānti? utāho mārgajñānena parinirvānti, atha mārgeṇa parinirvānti?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na subhūte duṣkhajñānena parinirvānti na duṣkhena, na samudayajñānena na samudayena, na nirodhajñānena na nirodhena, na mārgajñānena parinirvānti na mārgeṇa, yā punaḥ subhūte caturṇām āryasatyānāṃ samatā tat parinirvāṇam uktaṃ mayā, na punar duḥkhena parinirvānti na duṣkhajñānena, na samudayena na samudayajñānena, na nirodhena na nirodhajñānena, na mārgeṇa parinirvānti na mārgajñānena.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamā bhagavan caturṇām āryasatyānāṃ samatā?
bhagavān āha: yatra subhūte na duṣkhan na duṣkhajñānaṃ, yatra na samudayo na samudayajñānaṃ, yatra na nirodho na nirodhajñānaṃ, yatra na mārgo na mārgajñānam, api tu khalu subhūte yā eṣāṃ caturṇām āryasatyāṇāṃ tathatāvitathatānanyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā yasyotpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmādhātur yāsaṃpramoṣadharmatāyai aparihāṇadharmatāyai saṃpravartate, tāṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran satyānubodhaye carati, yathā satyānubodhaye carati, yathā satyāny anubodhavyāni.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran satyānubodhaye carati, yathā caran satyāny anubudhyate, abhisaṃbudhya tathatvāya pratipadyate, yathā pratipadyamāno na śrāvakabhūmiṃ patati na pratyekabuddhabhūmiṃ patati bodhisattvaniyāmam avakrāmati.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na so dharmo yasyāntaṃ paśyati, tathā ca paśyati yathā na kañcid dharmam upalabhate, anupalaṃbhamānaḥ sarvadharmā śūnyā iti paśyati, satyaparyāpannāṃ (PSP_6-8:145) vā asatyaparyāpannāṃ vā taṃ sarve śunyā iti paśyati, sa evaṃ paśyann avakrāntaniyāmo bodhisattvo mahāsattvo gotrabhūmau sthito bhavati, tasya gotrabhūmau sthitasya na mūrdhavinipāto bhavati yena mūrdhavinipātena śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patet, sa iha gotrabhūmau sthitvā catvāri dhyānāny utpādayati, catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīr utpādayati, sa iha śamathabhūmau sthitvā sarvadharmān pravicinoti, catvāry āryasatyāny anubudhyate, sa duḥkhañ ca parijānāti na ca duṣkhārambaṇaṃ cittam utpādayati, samudayañ ca prajahāti na ca samudayārambaṇaṃ cittam utpādayati, nirodhañ ca sākṣātkaroti na ca nirodhārambaṇaṃ cittam utpādayati, mārgañ ca bhāvayati na ca mārgārambaṇaṃ cittam utpādayati, anyatra bodhinimnena cittena bodhipraveśena bodhiprāgbhāreṇa cittena sarvadharmān yathāvat paśyati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvadharmān yathāvat paśyati?
bhagavān āha: sarvadharmān śūnyān paśyati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvadharmān śūnyān paśyati?
bhagavān āha: yad uta svalakṣaṇaśūnyān sarvadharmān paśyati, yo 'nayaivaṃrūpayā vipaśyanayā sarvadharmāḥ śūnyā iti paśyati, na ca kasyacid dharmasya svabhāvaṃ paśyati, yatra svabhāve sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.
subhūtir āha: evaṃ sati bhagavann abhāvasvabhāvā bodhiḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etad, yathā vadasi, abhāvasvabhāvā subhūte bodhiḥ, sā na buddhena kṛtā na pratyekabuddhena nārhatā nāpi tair bodhisattvair mahāsattvair ya iha samādhau caranty anyatra sattvā na jānanti na paśyanti, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvānāṃ dharmaṃ deśayati.
iti satyadarśanaviveśanakarma
atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvo bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tadā bhagavan prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvaśikṣāyāṃ (PSP_6-8:146) śikṣitukāmena rūpe kathaṃ śikṣitavyaṃ? vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne kathaṃ śikṣitavyam? cakṣurāyatane śrotrāyatane ghrāṇāyatane jihvāyatane kāyāyatane manaāyatane kathaṃ śikṣitavyam? rūpāyatane śabdāyatane gandhāyatane rasāyatane spraṣṭavyāyatane dharmāyatane kathaṃ śikṣitavyam? cakṣurdhātau rūpadhātau cakṣurvijñānadhātau, śrotradhātau śabdadhātau śrotravijñānadhātau, ghrāṇadhātau gandhadhātau ghrāṇavijñānadhātau, jihvādhātau rasadhātau jihvāvijñānadhātau, kāyadhātau spraṣṭavyadhātau kāyavijñānadhātau, manodhātau dharmadhātau manovijñānadhātau kathaṃ śikṣitavyam? cakṣuḥsaṃsparśāyatane śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśāyatane kathaṃ śikṣitavyam? avidyāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne nāmarūpe ṣaḍāyatane sparśe vedanāyāṃ tṛṣṇāyām upādāne bhave jātau jarāmaraṇe kathaṃ śikṣitavyam? duṣkhasatye samudayasatye nirodhasatye mārgasatye kathaṃ śikṣitavyam? rūpiṣu dharmeṣv arūpiṣu sanidarśaneṣv anidarśaneṣu sapratigheṣv apratigheṣu saṃskṛteṣv asaṃskṛteṣu sāsraveṣv anāsraveṣu sāvadyeṣv anavadyeṣu hīneṣu praṇīteṣv adhyātmikeṣu vā bāhyeṣu vā dṛṣṭaśrutamatavijñāteṣv atītānāgatapratyutpanneṣu kuśalākuśalavyākṛtāvyākṛteṣu kāmapratisaṃyukteṣu rūpapratisaṃyukteṣv ārūpyapratisaṃyukteṣu śaikṣeṣv aśaikṣeṣu naivaśaikṣanāśaikṣeṣu kathaṃ śikṣitavyam? rāge pratighe māne 'vidyāyāṃ dṛṣṭau vicikitsāyāṃ kathaṃ śikṣitavyam? mātsarye dāne dauḥśīlye śīle vyāpāde kṣāntau kauśīdye vīrye vikṣepe dhyāne dauṣprajñe prajñāyāṃ kathaṃ śikṣitavyam? vikalpe śūnyatāyāṃ nimitte ānimitte mithyāpraṇihite samyakpraṇihite, śubhe 'śubhe dharme kathaṃ śikṣitavyam? kleśe kleśaprahāṇe saṃkleśe vyavadāne saṃsāre nirvāṇe dhātau kathaṃ śikṣitavyam? buddhadharmeṣu kathaṃ śikṣitavyam?
evam ukte bhagavān maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam evam āha: prajñāpāramitāyāṃ caratā maitreya bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvaśikṣāyāṃ śikṣitukāmena, nāmamātrakaṃ rūpam iti śikṣitavyaṃ, nāmamātraṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ nāmamātraṃ yāvad (PSP_6-8:147) buddhadharmā iti śikṣitavyam.
atha maitreyo bodhisattvo mahāsattvo bhagavantam etad avocat: yadā bhagavan savastukam idaṃ nāmadheyam upalabhyate, yad idaṃ rūpam iti, savastukam idaṃ nāmadheyam upalabhyate yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ, savastukam idaṃ nāmadheyam upalabhyate yad idaṃ yāvad buddhadharmā iti, yad uta saṃskāranimittam upādāya, tadā kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena nāmamātrakaṃ rūpam iti śikṣitavyaṃ, nāmamātraṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ nāmamātraṃ yāvad buddhadharmā iti śikṣitavyam, athāvastukam evaṃ sati tasya nāmnas tad api nāmamātraṃ na prayujyate yad idaṃ rūpam iti nāmamātraṃ na prayujyate yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ, yāvad buddhadharmā iti nāmamātraṃ na prayujyate.
evam ukte bhagavān maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam etad avocat: āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ tasmin saṃskāranimitte vastūni yad idaṃ rūpam iti, āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam, āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad idaṃ yāvad budhadharmā iti, yataś ca maitreya tena saṃskāranimittena vastūni rūpam ity etasmin nāmni rūpam iti saṃpratyayo bhavati, pratyayāgamaḥ pratisaṃvedanaḥ, tena ca maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ tasmin saṃskāranimitte vastūni yad idaṃ rūpam iti, yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yad idaṃ yāvad buddhadharmā iti, tat kiṃ manyase? maitreya syād ihaikatyasya tasminn eva saṃskāranimitte vastūni saṃjñā vā prajñaptir vā nāma vānuvyavahāro vābhiniveśo vā.
[maitreya] āha: evaṃ bhagavan.
[bhagavān āha:] tad anenāpi te maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, āgantukam ekam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ tasmin saṃskāranimitte vastūni yad idaṃ rūpam iti, yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yad idaṃ yāvad buddhadharmā iti.
atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvo bhagavantam etad avocat: (PSP_6-8:148) evaṃ sati bhagavann upalabdha eva bhavati rūpasya svabhāvo yat tat saṃskāranimittaṃ vastu, yad upādāya nāma saṃjñā prajñaptir anuvyavahāro bhavati, yad idaṃ rūpam iti yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yad idaṃ yāvad buddhadharmā iti.
evam ukte bhagavān maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam evam āha: saṃskāranimitte vastūni nāma saṃjñā prajñaptir anuvyavahāro rūpam iti, tat kiṃ manyase? maitreya svabhāvo vā sa rūpasya prajñaptimātraṃ veti.
[maitreya] āha: prajñaptimātraṃ bhagavan yad idaṃ prajñaptimātram.
bhagavān āha: tat kathaṃ maitreya tavaivaṃ bhavaty upalabdha evaṃ bhavati rūpasya svabhāva iti, yat tat saṃskāranimittavastu yad upādāya nāma saṃjñā prajñaptir anuvyavahāro bhavati, yad idaṃ rūpam iti, yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yad idaṃ yāvad buddhadharmā iti. tat kiṃ manyase? maitreya svabhāvo vā sa vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ prajñaptimātraṃ veti.
[maitreya] āha: prajñaptimātraṃ bhagavan yad idaṃ prajñaptimātram.
bhagavān āha: tat kathaṃ maitreya tavaivaṃ bhavaty upalabdha evaṃ bhavati vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ svabhāva iti?
maitreya āha: saced bhagavan nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāramātratvaṃ rūpaṃ, saced bhagavan nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāramātratvaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmā iti, tad evaṃ sati na tūpalabdha eva svabhāvo bhavati, rūpasya yad idan nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāramātratvam iti, tad evaṃ sati na tūpalabdha eva svabhāvo bhavati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ, yad idaṃ nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāramātratvam iti.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? maitreya yad rūpam iti nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāramātratvaṃ, yad vedaneti saṃjñeti saṃskārā (PSP_6-8:149) iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti, nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāramātratvam api nu tasyotpādo vā prajñāyate vyayo vā saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā.
[maitreya] āha: no hīdaṃ bhagavan.
[bhagavān āha:] tat kutas tavaivaṃ bhavati maitreya upalabdha eva svabhāvo bhavati rūpasya vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇām iti peyālam?
maitreya āha: kiṃ punar bhagavan sarvaśaḥ svalakṣaṇena nāsty eva rūpaṃ, kiṃ punar bhagavan sarvaśaḥ svalakṣaṇena nāsty eva vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ, na santy eva yāvad buddhadharmāḥ.
bhagavān āha: nāhaṃ maitreya sarvaśaḥ svalakṣaṇena rūpan nāstīti vadāmi, nāhaṃ maitreya sarvaśaḥ svalakṣaṇena vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmā na santīti vadāmi.
maitreya āha: kathaṃ bhagavan rūpam asti? kathaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmāḥ santi?
bhagavān āha: lokasaṃketavyavahārato maitreya rūpam asti na tu paramārthato lokasaṃketavyavahārato maitreya vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmāḥ santi no paramārthataḥ.
maitreya āha: yathā khalv ahaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi nirabhilapya eva dhātuḥ paramārthataḥ, saced bhagavan nirabhilapyo dhātuḥ paramārthataḥ, tat kathaṃ yat tat saṃskāranimittaṃ vastu yatra rūpam ity āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣipyate, tat kathaṃ yat tat saṃskāranimittaṃ vastu yatra vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmā ity āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣipyate paramārthato na bhavati, sacet tan na paramārthaḥ tat kathaṃ nirabhilapyo dhātur bhavati saṃskāranimittaṃ vastu nirabhilapyo dhātur iti na yujyate.
bhagavān āha: tena hi maitreya tvām evātra pratipakṣāmi yathā te kṣamate tathāivaṃ vyākuru. tat kiṃ manyase? maitreya yathā te nirabhilapya dhātau prajñāpracāro bhavati, upalabhase tvaṃ tasmin samaye saṃskāranimittaṃ vastu yatredam āgantukanāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad (PSP_6-8:150) idaṃ rūpam iti vedaneti saṃjñeti saṃskarā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti.
[maitrya āha:] no hīdaṃ bhagavan.
[bhagavān āha:] tad anenāpi te maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yat tat saṃskāranimittaṃ vastus tan nirabhilapyād dhātor nānyan nāpy ananyan, sa ca tasmāt saṃskāranimittād vastuno nānyo nirabhilapyo dhātur nāpy ananyo yatredam āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣipataṃ yad idaṃ rūpam iti, vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti, saṃskāranimittāc ced vastuno maitreya nirabhilapyo dhātur anyaḥ syād apīdānīṃ sarvakālaṃ pṛthagjanāḥ parinirvāyur anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddheran, ananyaś cen maitreya saṃskāranimittād vastuno nirabhilapyo dhātuḥ syād apīdānīṃ tad api nimittaṃ nopalabhyet, yatas tasya nirabhilapyasya dhātoḥ prativedho bhavet. tad anenāpi te maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, na tasmāt saṃskāranimittād vastuno 'nyo nirabhilapyo dhātur, nāpi tasmād ananyo nirabhilapyo dhātur yatredam āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣipataṃ yad idaṃ rūpam iti vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti.
maitreya āha: saced bhagavan bodhisattvo mahāsattvo nirabhilapyadhātūpanibaddhe prajñāpracāre vartamānas tat saṃskāranimittaṃ vastu nopalabhate, yatredam āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad idaṃ rūpam iti vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti, tat kathaṃ bhagavan vidyamānaṃ nopalabhate?
evam ukte bhagavān maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam evam āha: na hi maitreya tasya saṃskāranimittasya vastunaḥ kācid vidyamānatā vāvidyamānatā vā. tat kasya hetoḥ? yasmin hi vā maitreya samaye tat saṃskāranimittaṃ vastu vikalpayasi tasmin samaye tat saṃskāranimittaṃ vastu vikalpato grahaṇam eti, tasmin vā punaḥ samaye nirabhilapyadhātūpanibaddhe prajñāpracāre vartamāno na vikalpayasi tasmin samaye nirvikalpato grahaṇam eti.
maitreya āha: evaṃ bhagavan.
bhagavān āha: na tv evaṃ sati maitreya vikalpamātram etad yad uta saṃskāranimittaṃ vastu yatredam āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ (PSP_6-8:151) yad idaṃ rūpam iti vedaneti saṃjñeti saṃskarā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti, vikalpamātre vā punas tasya nirvikalpe vā dhātau vartamānasya vikalpeṣv apagateṣu katamā tasya vidyamānatā vāvidyamānatā vopalabhyate, yatredam āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad idaṃ rūpam iti vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti?
maitreya āha: prajñāpāramitāyāṃ caratā bhagavan bodhisattvena mahāsattvena dharmaprabhedakauśalye vartamānena katibhir ākārai rūpaprabhedaprajñaptir anugantavyā? katibhir ākārair vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmaprabhedaprajñaptir anugantavyā?
bhagavān āha: tribhir maitreyākārair bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dharmaprabhedakauśalye vartamānena rūpaprabhedaprajñaptir anugantavyā, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad budhdhadharmaprabhedaprajñaptir anugantavyā, yad utedaṃ parikalpitaṃ rūpam idaṃ vikalpitaṃ rūpam idaṃ dharmatā rūpam iti, yad uteyaṃ parikalpitā vedanā iyaṃ vikalpitā vedanā iyaṃ dharmatā vedanā, yad uta iyaṃ parikalpitā saṃjñā iyaṃ vikalpitā saṃjñā iyaṃ dharmatā saṃjñā, yad uteme parikalpitāḥ saṃskārā ime vikalpitāḥ saṃskārā ime dharmatā saṃskārāḥ, idaṃ parikalpitaṃ vijñānam idaṃ vikalpitaṃ vijñānam idaṃ dharmatā vijñānam, ime yāvat parikalpitā buddhadharmā ime vikalpitā buddhadharmā ime dharmatā buddhadharmāḥ.
maitreya āha: katamad bhagavan parikalpitaṃ rūpam? katamad vikalpitaṃ rūpam? katamad dharmatā rūpaṃ? katamā bhagavan parikalpitā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ? katamā vikalpaitā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ? katamā dharmatā vedanā saṃjjñā saṃskārā vijñānaṃ? yāvat katame bhagavan parikalpitā budhadharmāḥ? katame vikalpitā buddhadharmāḥ? katame dharmatā buddhadharmāḥ?
bhagavān āha: yā maitreya tasmin saṃskāranimitte vastūni rūpam iti nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāran niśritya rūpasvabhāvatayā parikalpatenedaṃ parikalpitaṃ rūpaṃ, yat maitreya tasmin saṃskāranimitte (PSP_6-8:152) vastūni vedaneti saṃjñeti saṃskāra iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāran niśritya vedanāsvabhāvatayā saṃjñāsvabhāvatayā saṃskārasvabhāvatayā vijñānasvabhāvatayā yāvad buddhadharmasvabhāvatayā parikalpaneyaṃ parikalpitā, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad ime parikalpitā buddhadharmāḥ, yā punas tasya saṃskāranimittasya vastuno vikalpamātradharmatāyām avasthānatā vikalpapratītyābhilapanatā tatredaṃ nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāro rūpam iti, vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti, vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti, idaṃ vikalpitaṃ rūpam iyaṃ vikalpitā vedanā iyaṃ vikalpitā saṃjñā ime vikalpitāḥ saṃskārā idaṃ vikalpitaṃ vijñānam ime vikalpitā buddhadharmāḥ. yā utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā sthitaiveyaṃ dharmāṇāṃ dharmatā dharmasthititā dharmadhātur yat tena parikalpitarūpeṇa tasya vikalpitarūpasya nityaṃ nityakālaṃ dhruvaṃ dhruvakālaṃ niḥsvabhāvatā dharmanairātmyaṃ tathatā bhūtakoṭir idaṃ dharmatā rūpam iyaṃ dharmatā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam ime yāvad buddhadharmāḥ.
maitreya āha: eṣāṃ bhagavan trayāṇāṃ rūpāṇāṃ katamad rūpam adravyaṃ draṣṭavyaṃ? katamat sadravyaṃ draṣṭavyaṃ? kataman naivādravyaṃ na sadravyaṃ draṣṭavyaṃ paramārthaprabhāvitaṃ? āsāṃ bhagavaṃs tiṣṛṇāṃ vedanānāṃ tiṣṛṇāṃ saṃjñānāṃ trayāṇāṃ saṃskārāṇāṃ trayāṇāṃ vijñānānāṃ trayāṇāṃ yāvad buddhadharmāṇāṃ katame 'dravyā draṣṭavyā? katame sadravyā draṣṭavyā? katame naivādravyā draṣṭavyā na sadravyān paramārthaprabhāvitāḥ?
bhagavān āha: yat maitreya parikalpitaṃ rūpam idam adravyaṃ draṣṭavyaṃ, yad vikalpitaṃ rūpam idaṃ vikalpitaṃ rūpaṃ sadravyatām upādāya sadravyaṃ draṣṭavyaṃ no tu svatantravṛttitaḥ, yad dharmatā rūpaṃ tan naivādravyaṃ sadravyaṃ paramārthaprabhāvitaṃ draṣṭavyaṃ, (PSP_6-8:153) yā maitreya parikalpitā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad ye parikalpitā buddhadharmā ime 'dravyā draṣṭavyāḥ, yā vikalpitā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad ye vikalpitā buddhadharmā ime vikalpitasadravyatām upādāya sadravyā draṣṭavyā no tu svatantravṛttitaḥ, yā maitreya dharmatā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad ye maitreya dharmatā buddhadharmās te naivādravyā na sadravyāḥ paramārthena prabhāvitā draṣṭavyāḥ.
maitreya āha: yad uktaṃ bhagavan bhagavatādvayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad uta rūpam ity, advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad uta vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti tad evaṃ rūpaprabhedaprajñaptau satyām, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmaprabhedaprajñaptau satyāṃ, kiṃ saṃdhāya nirdiṣṭaṃ bhagavatā advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad uta rūpam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad uta vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛteti.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? maitreya yā parikalpite rūpe 'dravyatā rūpaṃ vā tan na veti.
[maitrya] āha: no hīdaṃ bhagavan.
[bhagavān āha:] yā punas tatra nāmasaṃjñāprajñaptivyavahāramātratā rūpam ity api nu tad rūpam?
[maitreya] āha: no hīdaṃ bhagavan.
[bhagavān āha:] tad anena maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yat parikalpitaṃ rūpaṃ tan na rūpaṃ nārūpaṃ yat punā rūpaṃ nārūpaṃ tad advayaṃ, idaṃ ca saṃdhāyoktaṃ mayā advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad idaṃ rūpam iti. tat kiṃ manyase? maitreya yā vikalpitasya rūpasya sadravyatā api nu tad rūpaṃ yad upādāya nāmasaṃjñāprajñaptivyavahāro bhavati rūpam iti.
[maitreya] āha: no hīdaṃ bhagavan.
[bhagavān āha:] tat kiṃ manyase? maitreya yā nimittena parikalpitena rūpeṇa parikalpitasya rūpasya tat svabhāvatāsallakṣaṇatāpi nu tad (PSP_6-8:154) rūpam.
[maitreya] āha: no hīdaṃ bhagavan.
[bhagavān āha:] tad anena te maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yad vikalpitaṃ rūpam api na rūpan nārūpaṃ yat punar na rūpaṃ nārūpaṃ tad advayam, idañ ca saṃdhāyoktaṃ mayā advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad idaṃ rūpam iti. tat kiṃ manyase? maitreya yā dharmatā rūpasya nairātmyaprabhāvitatāpi nu tad rūpam.
[maitreya] āha: no hīdaṃ bhagavan.
[bhagavān āha:] yā punas tathāivaṃ dharmatā rūpasya rūpadharmatā api nu tad rūpam?
[maitreya] āha: no hīdaṃ bhagavan.
[bhagavān āha:] tad anena maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yad dharmatā rūpam api na rūpaṃ nārūpaṃ yan na rūpaṃ nārūpaṃ tad advayam idaṃ ca saṃdhāyoktaṃ mayādvayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad idaṃ rūpam iti vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne yāvad buddhadharmeṣu peyālaṃ kartavyam.
maitreya āha: prajñāpāramitāyāṃ carato bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya rūpa evam advayalakṣaṇakuśalasya vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne yāvad buddhadharmeṣu evam advayalakṣaṇakuśalasyāntadvayaṃ varjayitvā madhyamāṃ pratipadaṃ pratipannasya, kathaṃ lakṣaṇaparijñā? kathaṃ lakṣaṇaprahāṇaṃ? kathaṃ lakṣaṇasākṣātkriyā? kathaṃ lakṣaṇabhāvanā draṣṭravyā?
bhagavān āha: prajñāpāramitāyāṃ maitreya carato bodhisattvasya mahāsattvasyāntadvayaṃ varjayitvā madhyamāṃ pratipadaṃ pratipannasya, rūpasya yan na parijñānaṃ nāparijñānam iyam evāsya parijñā, yad vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ na parijñānaṃ nāparijñānam iyam evāsya parijñā, yad rūpasya (PSP_6-8:155) na prahāṇaṃ nāprahāṇam idam evāsya prahāṇaṃ, yad vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ na prahāṇaṃ nāprahāṇam idam evāsya prahāṇaṃ, yā rūpasya na sākṣātkriyā nāsākṣātkriyā iyam evāsya sākṣātkriyā, yā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ na sākṣātkriyā nāsākṣātkriyā iyam evāsya sākṣātkriyā rūpaprahāṇāya na mārgasya bhāvanā nābhāvanā iyam evāsya bhāvanāyā, evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ prahāṇāya na mārgasya bhāvanā nābhāvanā iyam evāsya bhāvanā.
maitreya āha: prajñāpāramitāyāṃ bhagavaṃś carato bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ parijñāprahāṇasākṣātkriyābhāvanāsamanvāgatasya katamaṃ nirvāṇam?
bhagavān āha: gambhīraṃ maitreya paramagambhīraṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nirvāṇam.
maitreya āha: kena kāraṇena bodhisattvānāṃ mahāsattvānām evaṃ gambhīraṃ paramagambhīraṃ nirvāṇam?
bhagavān āha: bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ maitreya nirvāṇaṃ yan nirvāṇaṃ nānirvāṇaṃ tena gambhīraṃ paramagambhīram ity ucyate.
maitreya āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ na nirvāṇaṃ bhavati?
bhagavān āha: parārthaṃ maitreyārabhya saṃsārāparityāgo na nirvāṇam, ātmārtham ārabhya nirvāṇāparityāgo nānirvāṇam.
maitreya āha: saced bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ parārtham ārabhya saṃsāraṃ na parityajati saṃsārāt parityāgāt katham anena nirvāṇaṃ na parityaktaṃ bhavati? saced bhagavan bodhisattvo mahāsattva ātmārtham ārabhya nirvāṇaṃ na parityajati nirvāṇāparityāgāt katham anena saṃsāro na parityakto bhavati?
bhagavān āha: iha maitreya bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran saṃsāram api saṃsārato na vikalpayati, nirvāṇam api nirvāṇato na vikalpayati, tasyaivam avikalpayataḥ samam etad bhavati (PSP_6-8:156) yad uta saṃsāraś ca nirvāṇaś ca. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa yathā saṃsāraṃ saṃsārato 'vikalpayan saṃsārān nodvijati, tathāiva nirvāṇaṃ nirvāṇato 'vikalpayan nirvāṇato nodvijaty evam avikalpadhātupratiṣṭhitasyānayā yuktyā na saṃsāraparityāgo na nirvāṇaparityāgo veditavyaḥ.
maitreya āha: na nu bhagavan prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattvenāvikalpadhātupratiṣṭhitena saṃsāro yathaiva na tyaktas tathā nādattaḥ katham atyakto bhavati? nirvāṇaṃ yathā na tyaktaṃ tathā nādattaṃ kathaṃ atyaktaṃ bhavati?
bhagavān āha: nāhaṃ maitreya saṃsārasyaivam ādānaṃ vānādānaṃ vā vadāmi, nirvāṇasyaivam ādānaṃ vānādānaṃ vā vadāmy api tu maitreya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasyāvikalpadhātvālambanena jñānena cittavaśitām anuprāptasya daśadiśi loke gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātusūpāyakauśalyena saṃsārasāṃdarśanatām upādāyāhaṃ parinirvṛtāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ saṃsārasyāparityāgaṃ vadāmi, śūnyatām upalaṃbhadhātupratiṣṭhānatām upādāya nirvāṇasyāparityāgaṃ vadāmi.
maitreya āha: avikalpanāyā bhagavan kathaṃ samastalakṣaṇaṃ draṣṭavyam?
bhagavān āha: yac ca maitreya rūpaṃ yā ca vedanā yā ca saṃjñā ye ca saṃskārā yac ca vijñānaṃ yāvad ye ca buddhadharmā yā ca rūpasya śūnyatā yā ca vedanāyā yā ca saṃjñāyā yā ca saṃskārāṇāṃ yā ca vijñānasya yā ca yāvad buddhadharmāṇāṃ śūnyatā, teṣāṃ ca dharmāṇāṃ tasyāś ca śūnyatāyā yā bhāvābhāvādvayatā yā cāprapañcanā idaṃ maitreya avikalpanāyāḥ samastalakṣaṇaṃ draṣṭavyam.
maitreya āha: kiṃ nu bhagavan sarveṣāṃ śrāvakāṇām ekāṃśenaikāṃśikī nirvāṇapratiṣṭhā bhavati?
bhagavān āha: no hīdaṃ maitreya, tat kasya hetoḥ? hi nānādhātuko 'yaṃ maitreya loko 'nekadhātukas tasmiṃś ca nānādhātukeṣu bhūtāḥ sattvagotraprabhṛtaya upalabhyante, asti maitreya sattvānāṃ sā gotrajātir (PSP_6-8:157) yādita eva praṇītaṃ viśesaṃ prārthayate praṇītam eva viśeṣam adhigacchati, asti sā gotrajātir yādita evaṃ hīṇaṃ viśeṣaṃ prārthayate hīnam eva viśeṣam adhigacchati tenaiva ca saṃtuṣṭo bhavati, asti sā gotrajātir yādita eva hīnaviśeṣaṃ prārthayate hīnam eva viśeṣam adhigacchati na ca tāvatā saṃtuṣṭo bhavati, tata uttari praṇītaṃ viśeṣaṃ prārthayate praṇītam eva viśeṣam adhigacchati.
maitreya āha: yo bhagavaṃs tṛtīyaḥ sattvo gotrabhūmiḥ, so 'rhattvaṃ prāpyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhiprārthayamāno 'nupapadyamānaś ca kathaṃ prāpnoty upapattiś cāsya bhagavatā pratipattau ca na vyākṛtā?
bhagavān āha: no 'haṃ maitreya karmakleśavaśena tasyopapattiṃ prajñāpayāmi, api tv acintyān nirvāṇapāragāminīm arhato 'py upapattiṃ prajñāpayāmi.
maitreya āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad udārāśayā bodhisattvā mahāsattvā māhātmyādhyāśayāś ca, yatredānīm ādita eva praṇītaṃ viśeṣaṃ prārthayanti, praṇītam eva viśeṣam adhigacchanti, katamā bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānām udārāśayatā? katamā ca māhātmyādhyāśayatā?
bhagavān āha: yan maitreya bodhisattvo mahāsattvaḥ śakratvalokapālatvacakravartitvasarvākāralokasaṃpattibhir anarthino 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau kuśalamūlaṃ pariṇāmayati, tāsu ca niḥsaṃgatā niravagrahatā ceyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām udārāśayatā. tat punar bodhisattvā mahāsattvās tad asaktisukham anavagrahasukhaṃ nirvṛttisukhaṃ ca sarvasattvasādhāraṇam icchanto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau kuśalamūlaṃ pariṇāmayanti, yad uta saṃsārāparityāgatayā iyam eṣāṃ māhātmyādhyāśayatā draṣṭavyā.
atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvo bhagavantam etad avocat: āścaryādbhutā bhagavan bodhisattvadharmāḥ, āścaryādbhutā bhagavan bodhisattvaśikṣā, āścaryān adbhutān bhagavan kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā bodhisattvadharmān anuprāptukāmenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayitavyam.
(PSP_6-8:158)
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās te na buddhaiḥ kṛtā na pratyekabuddhair nārhadbhir nānāgāmibhir na sakṛdāgāmibhir na srotaāpannair nāpi tair bodhisattvair mahāsattvaiḥ kṛtās tat kuta eṣāṃ dharmāṇāṃ nānākaraṇaṃ vā vyavasthānaṃ vā prajñāyate? ime nairayikā ime tairyagyonikā ime yāmalaukikā ime devā ime mānuṣyāḥ, anena karmaṇā nairayikā anena karmaṇā tiryagyonikā anena karmaṇā yāmalaukikā anena karmaṇā manuṣyāḥ, anena karmaṇā kāmadhātukā devāḥ, anena karmaṇā brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmāṇaḥ, anena karmaṇā parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarābhāḥ, anena karmaṇā parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnāḥ, anena karmaṇā anabhrakāḥ puṇyaprasavā vṛhatphalāḥ, anena karmaṇā aspṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhāḥ, anena karmaṇā ākāśānantyāyatanasamāpattayo vijñānānantyāyatanasamāpattaya ākiñcanyāyatanasamāpattayo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattayaḥ, anena karmaṇā srotaāpannaḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddho, 'nena karmaṇā bodhisattvo mahāsattvo, 'nena karmaṇā tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'bhāvasya hi bhagavan na kācit kriyā yayā narakaṃ vā gacchacchet, tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā devaṃ vā manuṣyaṃ vā kāmadhātuṃ vā rūpadhātuṃ vā ārūpyadhātuṃ vā gacchet, srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhiṃ vā prāpsyati, bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvamārge vā cariṣyati, sarvākārajñatāṃ vā prāpsyati, yān prāpya sattvān saṃsārāt parimocayiṣyati.
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etad yathā vadasi, abhāvasya hi subhūte na karma na kriyā na phalaṃ, bālapṛthagjanā hi subhūte yāvad āryadharmeṣv akovidās te abhāvasvabhāvān dharmān na jānanti, te viparyāsasamutthitair vikalpair vividhāni karmāṇy upasthāpayanti, teṣāṃ tādṛśām evātmabhāvā bhavanti, yadi vā nairayikā yadi vā tairyagyonikā yadi vā yāmalaukikā yadi vā manuṣyeṣu yadi vā kāmadhātuṣu deveṣu yadi vā rūpadhātukeṣu (PSP_6-8:159) deveṣu yadi vā ārūpyadhātukeṣu deveṣu yāvad abhāvasya na karma na kriyā na phalaṃ, yaḥ punar abhāvo 'bhāva eva saḥ. yat punaḥ subhūtir evam āha: yaḥ srotāapannaḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddho bodhisattvo mahāsattvo mārgajñatāyāṃ carati tathāgato vā sarvākārajñatām anuprāpnoti. tat kiṃ manyase? subhūte nābhāvo mārgo nābhāvaḥ srotaāpattiphalan nābhāvaḥ sakṛdāgāmiphalan nābhāvo 'nāgāmiphalan nābhāvo 'rhattvan nābhāvaḥ pratyekabodhir nābhāvo yāvat sarvākārajñatā.
subhūtir āha: abhāvo bhagavan mārgo 'bhāvaḥ srotaāpattiphalam abhāvaḥ sakṛdāgāmiphalam abhāvo nāgāmiphalam abhāvo 'rhattvam abhāvaḥ pratyekabodhir abhāvo yāvat sarvākārajñatā.
bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte 'bhāvo dharmo 'bhāvaṃ dharmam anuprāpnoti?
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: iti hi subhūte yaś cābhāvo yaś ca mārgaḥ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇās tat subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena ye sattvāś caturbhir viparyāsair abhiniviṣṭāḥ pañcasu skandheṣv anitye nityasaṃjñino 'nātmany ātmasaṃjñino duḥkhe sukhasaṃjñino 'śubhe śubhasaṃjñmo bhāveṣv abhiniviṣṭās tāṃs tān bhāvebhyo vivecayati.
iti caturviparyāsaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: asti bhagavan avastu bhūtaṃ bhavyaṃ tathatāvitathatā yatra sthitvā bālapṛthagjanā idaṃ vastv ity abhiniveśenābhiniviśya bhūtaṃ bhavyaṃ tathatāvitathatā karmābhisaṃkurvanti yena karmaṇā pañcagatikān saṃsārān na parimucyante.
bhagavān āha: nāsti subhūte 'ntaśo vālāgrakoṭīnikṣepamātram api vastu yatra sthitvā bālapṛthagjanāḥ karmābhisaṃskurvanti, anyatra viparyāsena.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan viparyāsena bālapṛthagjanāḥ karmābhisaṃskurvanti?
(PSP_6-8:160)
bhagavān aha: tena hi subhūte upamān te kariṣyāmi, asyaivārthasya bhūyasyā mātrayā prasiddhaye yathā paṇḍitā jānīyus, tat kiṃ manyase? subhūte kiñcit svapne darśinas tad vastv asti yatra sthitvā svapnadarśī pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ paricaret.
subhūtir āha: svapna eva tāvad bhagavan nāsti kutaḥ punas tatra sthitvā svapnadarśī pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ paricariṣyati.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'sti sa kaścid dharmo laukiko vā lokottaro vā sāsravo vānāsravo vā saṃskṛto vāsaṃskṛto vā yo na svapnopamaḥ.
subhūtir āha: nāsti bhagavan sa kaścid dharmaḥ saṃskṛto vāsaṃskṛto vā sāsravo vānāsravo vā laukiko vā lokottaro vā yo na svapnopamaḥ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kaścit svapne pañcagatikaḥ saṃsāro vidyate?
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kāścit svapne mārgabhāvanā bhavati, yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta vā na vyavadāyeta vā.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan na vastukaḥ sa bhagavan svapno 'prajñaptiko 'prajñapanīyaḥ sarvapadavyañjanaiḥ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yadādarśamaṇḍale pratibimbo dṛśyate kiñcit tasya vastv asti yat karmābhisaṃskuryād yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet?
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan na vastukaḥ sa bhagavan pratibimbo 'nyatra bālapṛthagjanānām ullāpanāt tat kutas tasya karma bhaviṣyati, yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kācit tasya mārgabhāvanā bhavati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāyeta.
subhūtir āha: no bhagavan na vastukaḥ sa bhagavan pratibimbakas (PSP_6-8:161) tat kutas tasya mārgabhāvanā bhaviṣyati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāyeta.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yā sā pratiśrutkā nadīkuñjavanaparvātakandarābhyavakāśodakapratyāsannato niścarati kin tasyāḥ pratiśrutkāyāḥ karmāsti yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet, manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣu gacchet?
subhūtir āha: no bhagavan na vastukā sā pratiśrutkā kutas tasyāḥ karma bhaviṣyati, yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet, manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣu gacchet.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kin tasyāḥ pratiśrutkā yā mārgabhāvanā bhavati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāpayeta.
subhūtir āha: no bhagavann atyantatayā sā bhagavan pratiśrutkā nāsti kutas tasyā mārgabhāvanā bhaviṣyati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyet, na vyavadāyet.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yā sā marīcyām anudake udakasaṃjñā anadīṣu vā nadīsaṃjñā anagareṣu nagarasaṃjñā anudyāneṣv udyānasaṃjñā kiṃ tasyā marīcisaṃjñāyāḥ karmāsti yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet, manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣu gacchet?
subhūtir āha: no bhagavann atyantatayā bhagavaṃs tasyāṃ marīcyām udakaṃ nāsti naiva nadī naiva nagaran naivodyānam anyatra saṃjñāviparyāsaś cakṣurmohanatāyās tat kuto 'syāḥ karma bhaviṣyati yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet, manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣu gacchet.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kiṃ tasyāṃ viparyastāyāṃ saṃjñāyāṃ mārgabhāvanā bhavati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na (PSP_6-8:162) saṃkliśyeta na vyavadāyeta.
subhūtir āha: no bhagavan na hi viparyastāyāṃ bhagavan saṃjñāyām asti mārgabhāvanā yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāyeta.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte māyākāreṇa vividhā māyābhinirmitā, yadi vā hastikāyo yadi vāśvakāyo yadi vā balīvardakāyo yadi vā pattikāyo yadi vā janapadakāyo yadi vā strīrūpaṃ yadi vā puruṣarūpam api nu tasyā māyāyāḥ karmāsti yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet, manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣūpapadyeta.
subhūtir āha: no bhagavan na hi māyāyā bhagavan vastv asty antaśo vālāgrakoṭīnikṣepamātram api yatra sthitvā karmābhisaṃkuryād yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣūpapadyeta.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kācit tasya mārgabhāvanā bhavati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāyeta.
subhūtir āha: no bhagavan na vastu kasya bhagavan dharmasya kuto mārgabhāvanā bhaviṣyati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāyeta.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yat punas tathāgatanirmito 'bhinirmiṇoty anyan nirmitaṃ kiṃ tasya nirmitasya karmāsti yena karmaṇā narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet, manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣūpapadyeta.
subhūtir āha: no bhagavan na vastukaḥ sa bhagavan nirmitaḥ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kācit tasya nirmitasya mārgabhāvanā bhavati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vayavadāyeta.
subhūtir āha: no bhagavan.
(PSP_6-8:163)
bhagavan aha: tat kiṃ manyase? subhūte kaścid atra saṃkliśyeta vā vyavadāyeta vā.
subhūtir āha: na kaścid bhagavan saṃkliśyeta vā vyavadāyeta vā.
bhagavān āha: yathaiva subhūte na saṃkliśyeta vā na vyavadāyeta vā tathāiva nāsti saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā. tat kasya hetoḥ? ahaṃkāramamakāre hi subhūte sthitāḥ sattvāḥ saṃkliśyante vā vyavadāyante vā, yathaiva bhūtadarśī na saṃkliśyate vā na vyavadāyate vā tathāiva subhūte nāsti saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā.
iti nirvastukaviparyāsajñānaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: bhūtaṃ veti bhagavan na saṃkliśyate na vayavadāyate, abhūtaṃ veti bhagavan na saṃkliśyate na vyavadāyate, tathā hy abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, abhāvasvabhāvasyāpi bhagavan na saṃkleśo na vyavadānaṃ, bhāvasyāpi bhagavan na saṃkleśo na vyavadānam, abhāvasyāpi bhagavan na saṃkleśo na vyavadānaṃ, bhāvābhāvasyāpi bhagavan na saṃkleśo na vyavadānaṃ tatra yad etad bhagavatā vyavadānan nirdiṣṭan tat katham idaṃ bhagavan bhavati?
bhagavān āha: yā eṣā subhūte sarvadharmāṇāṃ samatā tan mayoktaṃ vyavadānam.
subhūtir āha: sā punaḥ katamā sarvadharmāṇāṃ samatā?
bhagavān āha: tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā, yā utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmasthititā dharmaniyāmatā dharmadhātum idam ucyate vyavadānaṃ, tat punar lokavyavahāreṇa vyavahriyate na punaḥ paramārthenānirabhilapyo hi so 'pravyāhāraḥ sarvākāraghoṣavākyathātītaḥ.
iti vyavadānaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmāḥ svapnopamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamāḥ pratibimbopamā marīcyupamā māyopamā gandharvanagaropamā nirmitakopamās tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnopamaiḥ (PSP_6-8:164) sarvadharmaiḥ pratiśrutkopamaiḥ pratibhāsopamaiḥ pratibimbopamair marīcyupamair māyopamair gandharvanagaropamair nirmitakopamair dharmair avastukeṣv adravyeṣv anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayati, dānapāramitāparipūryai, śīlapāramitāparipūryai, kṣāntipāramitāparipūryai, vīryapāramitāparipūryai, dhyānapāramitāparipūryai, prajñāpāramitāparipūryai, upāyapāramitāparipūryai, praṇidhānapāramitāparipūryai, balapāramitāparipūryai, jñānapāramitāparipūryai, abhijñāpāramitāparipūryai, catvāri dhyānāni samāpadyate, catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīḥ paripūrayati, catvāri smṛtyupasthānāṃ paripūrayati, catvāri samyakprahāṇāni catura ṛddhipādān paripūrayati, pañcendriyāṇi paripūrayati, pañcabalāni paripūrayati, saptabodhyaṅgāni paripūrayati, āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ paripūrayati, aṣṭau vimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīḥ paripūrayati, catvāry āryasatyāni paripūrayati, śūnyatānimittāpraṇihitāni samāpadyate, pañcābhijñāḥ paripūrayati, adhyātmaśūnyatāṃ bhāvayati, bahirdhāśūnyatāṃ bhāvayati, adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ bhāvayati, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayati, sarvasamādhīn sarvadhāraṇīmukhāni paripūrayati, daśabodhisattvabhūmīḥ
paripūrayati, daśatathāgatabalāni paripūrayati, catvāri vaiśāradyāni paripūrayati, catasraḥ pratisaṃvidaḥ paripūrayati, aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayati dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni paripūrayaty aśītyanuvyañjanāni paripūrayati, yāvat trisāhasre mahāsāhasre lokadhātāv ābhāsakarīm ābhāṃ pariniṣpādayati, brahmasvaratāṃ pariniṣpādayati, tatraikena svareṇa daśasu dikṣu lokadhātuṣu yathādhimuktānāṃ sattvānāṃ cetasaiva cittam ājñāya dharmaṃ deśayati.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte naite dharmāḥ svapnopamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamāḥ pratibimbopamā marīcyupamā māyopamā gandharvanagaropamā nirmitakopamāḥ, ye tvayā parikīrtitāḥ.
subhūtir āha: yadi bhagavan sarvadharmāḥ svapnopamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamāḥ pratibimbopamā marīcyupamā māyopamā gandharvanagaropamā nirmitakopamāḥ, kathaṃ bhagavan svapnopameṣu (PSP_6-8:165) sarvadharmeṣu yāvan nirmitakopameṣu bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñapāramitāyāṃ carati? na ca bhagavan svapno bhūto na pratiśrutkā bhūtā na pratibhāso bhūto na pratibimbaṃ bhūtaṃ na marīcir bhūtā na māyā bhūtā na gandharvanagaraṃ bhūtaṃ na nirmitako bhūto na ca bhagavan śakyam abhūtena dānapāramitāyāṃ carituṃ śīlapāramitāyāṃ carituṃ kṣāntipāramitāyāṃ carituṃ vīryapāramitāyāṃ carituṃ dhyānapāramitāyāṃ carituṃ prajñāpāramitāyāṃ carituṃ saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidharaṇīmukheṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu sarvaśūnyatāsv abhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caritum.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte dānapāramitānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, saptatriṃśadbodhipakṣyadharmāḥ sarvaśūnyatā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, sarve te subhūte dharmā anabhisaṃskṛtā anabhinirvṛttā na śakyā anabhisaṃskṛtair dharmaiḥ sarvākārajñatām anuprāptum.
api tu khalu punaḥ subhūte sarva ete dharmā mārgasyāvāhanāya saṃvartante, na punaḥ phalasyādhigamāya, ya eteṣāṃ dharmāṇām anutpādo 'prādurbhāvo 'lakṣaṇam api tat, ato bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya yān kuśalān dharmān nopalabhate, yadi vā dānapāramitāṃ yadi vā śīlapāramitāṃ yadi vā kṣāntipāramitāṃ yadi vā vīryapāramitāṃ yadi vā dhyānapāramitāṃ yadi vā prajñāpāramitāṃ yadi vā saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān, yadi vā adhyātmaśūnyatāṃ yadi vā bahirdhāśūnyatāṃ yadi vādhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yadi vā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ yadi vāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni yadi vā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṃs tān sarvān māyopamā iti jānāti.
(PSP_6-8:166)
na cemān dharmān aparipūrya dānapāramitāṃ śīlapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitāṃ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyatmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabodhisattvabhūmīr daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāny aparipūrya sarvākāravaropetaṃ jñānam aparipūrya sattvān aparipācya bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti naitat sthānaṃ vidyate, yān yān eva kuśalān dharmān ārabhate tāṃs tān kuśalān dharmān svapnopamān pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibimbopamān marīcyupamān māyopamān gandharvanagaropamān nirmitakopamān jānāti.
sa prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ caran dānapāramitāyāṃ carann adhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ carann adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ caran, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carann āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattiṣu carann aṣṭavimokṣeṣu caran navānupūrvavihārasamāpattiṣu caran, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukheṣu caran, pañcasv abhijñāsu caran sarvasamādhiṣu caran sarvadhāraṇīmukhesu caran daśabodhisattvabhūmiṣu caran daśasu tathāgatabaleṣu caran caturṣu vaiśāradyeṣu caran catasṛṣu pratisaṃvitsu carann aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmeṣu caran yāvat sarvākāravaropetasarvākārajñatāyāṃ caran svapnopmān jānāti, pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān gandharvanagaropamān nirmitakopamān jānāti, tāṃś ca sarvasattvān svapne carataḥ sa jānāti pratiśrutkāyāṃ pratibhāse pratibimbe marīcyāṃ māyāyāṃ gandharvanagare nirmitake carato jānāti.
tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ na bhāvato nābhāvato (PSP_6-8:167) gṛhṇāti yaṃ gṛhītvā sarvākārajñatām anuprāpnuyāt, svapnopamān pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibimbopamān marīcyupamān māyopamān gandharvanagaropamān nirmitakopamān sarvadharmān jñātvā na bhāvato gṛhṇāti nābhāvato gṛhṇāti yāṃ gṛhītvā sarvākārajñatām anuprāpnuyāt, agrāhyā prajñāpāramitā, agrāhyā dhyānapāramitā, agrāhyā vīryapāramitā, agrāhyā kṣāntipāramitā, agrāhyā śīlapāramitā, agrāhyā dānapāramitā, agrāhyā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā, agrāhyā adhyātmaśūnyatā, agrāhyā bahirdhāśūnyatā, agrāhyā adhyātmabahirdhāśūnyatā, agrāhyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, agrāhyāṇy āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāṇy agrāhyāṇi śūnyatānimittāpraṇihitāny agrāhyā abhijñā agrāhyā daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'grāhyā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā, agrāhyāḥ sarvadharmās tad bodhisattvo mahāsattvo 'grāhyān sarvadharmān viditvā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy agrāhyāḥ sarvadharmā avastukāḥ svapnopamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamāḥ pratibimbopamā marīcyupamā māyopamā gandharvanagaropamā nimitakopamāḥ. na cāgrāhyāṇāṃ dharmāṇām agrāhyatā śaktābhilapituṃ, anyatra sattvā imān dharmān na jānanti na paśyanti, tad bodhisattvo mahāsattvo sarvasattvānām arthāyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhate.
sa ca prathamacittotpādam upādāya yad dānaṃ dadāti tat sarvasattvānāṃ kṛtaśaḥ, yac chīlaṃ rakṣati, yāṃ kṣāntiṃ saṃpādayati, yad vīryam ārabhate, yad dhyānaṃ samāpadyate, yāṃ prajñāṃ bhāvayati, tat sarvasattvānāṃ kṛtaśo na punar ātmārtham.
na ca bodhisattvo mahāsattvo 'nyasya kṛtaśo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhate 'nyatra sarvasattvānāṃ kṛtaśaḥ sa prajñāpāramitāyāṃ caran sattvo na sattve sattvasaṃjñāyāṃ sthitā nātmany (PSP_6-8:168) ātmasaṃjñāyāṃ sthitā, na jīve jīvasaṃjñāyāṃ sthitā, na jantau jantusaṃjñāyāṃ sthitā, na poṣe poṣasaṃjñāyāṃ sthitā, na puruṣe puruṣasaṃjñāyāṃ sthitā, na pudgale pudgalasaṃjñāyāṃ sthitā, na manuje manujasaṃjñāyāṃ sthitā, na mānave mānavasaṃjñāyāṃ sthitā, na kārake kārakasaṃjñāyāṃ sthitā, na vedake vedakasaṃjñāyāṃ sthitā, na jānake jānakasaṃjñāyāṃ sthitā, na paśyake paśyakasaṃjñāyāṃ sthitā, bodhisattvo mahāsattvo viparyāsād vivecayati, viparyāsād vivecyāmṛte dhātau pratiṣṭhāpayati, yatra pratiṣṭhitānām ete samudācāro na pravartante, ātmasaṃjñā sattvasaṃjñā jīvasaṃjñā jantusaṃjñā poṣasaṃjñā puruṣasaṃjñā pudgalasaṃjñā manujasaṃjñā mānavasaṃjñā kārakasaṃjñā vedakasaṃjñā jānakasaṃjñā paśyakasaṃjñā, sa sarvān imān nimiñjitasaṃmiñjitavispanditaprapañcitān vivecyānyatamānyatamena cetasā bahulam upasaṃpadya viharati, anena subhūte upāyena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carann ātmanā na keṣucid dharmeṣv abhiniviśate sarvasattvāṃś cānabhiniveśe pratiṣṭhāpayati lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena.
iti vyavadānaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo bhagavaṃs tathāgatena dharmo 'bhisaṃbuddhaḥ kiṃ punaḥ sa dharmo lokavyavahāreṇābhisaṃbuddho 'rthaparamārthena?
bhagavān āha: lokavyavahāreṇa subhūte vyavahriyate 'yaṃ tathāgatena dharmo 'bhisaṃbuddho 'nena dharmeṇāyaṃ dharmo 'saṃbuddho 'yaṃ tathāgatena dharmo deśita iti, na punas tatra kaścid upalabhyate, tat kasya hetoḥ? upalaṃbho hy eṣo 'nena dharmeṇāyaṃ dharmo 'bhisaṃbuddha iti, na ca dvayena kācit prāptir nābhisamayaḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan na dvayenābhisamayaḥ kiṃ punar advayenābhisamayaḥ?
bhagavān āha: na dvayenābhisamayo nādvayenābhisamayaḥ, eṣa evātrābhisamayo yatra na dvayaṃ nādvayaṃ, tat kasya hetoḥ? prapañca eṣa yo 'yam eṣām abhisamayo na ca dharmasamatāyāṃ prapañco 'sti (PSP_6-8:169) niṣprapañcā dharmasamatā.
subhūtir āha: abhāvasvabhāvānāṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ kā samatā?
bhagavān āha: eṣaivātra samatā yatra na bhāvo 'bhāvo vā kīrtito, na ca dharmasamatā parikīrtya tena cānyo 'pi dharma upalabhyate dharmasamatāyāṃ, sarvadharmavinirvṛttā hi dharmasamatā, agatir aviṣayo dharmasamatā yasya kasyacid bālapṛthagjanasya vāryasya vā.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan dharmasamatā tathāgatasyāpy aviṣayaḥ?
bhagavān āha: aviṣayaḥ subhūte sarvāryāṇāṃ śraddhānusāriṇāṃ vā dharmānusāriṇāṃ vāṣṭamakānāṃ vā srotaāpannānāṃ vā sakṛdāgāmināṃ vānāgāmināṃ vārhatāṃ vā śrāvakāṇāṃ vā pratyekabuddhānāṃ vā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ vā tathāgatasyāpy aviṣayaḥ sarvadharmasamatā.
subhūtir āha: na punar bhagavan sarvadharmaviṣayavaśavartī tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ?
bhagavān āha: syāt subhūte sarvadharmaviṣayavaśavartī tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ, yady anyā dharmasamatā syād anyas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho, yā ca subhūte pṛthagjanānāṃ dharmasamatā yā ca śraddhānusāriṇo dharmānusāriṇo 'ṣṭamakāṇāṃ srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ, yā ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya samatā samataiva samatā, yā ca bālapṛthagjanasamatā, yā cāryasamatā, ekaivaiṣā samatā, ekasamatāyāṃ na dvayam asti, ayaṃ bālapṛthagjano 'yaṃ śraddhānusāry ayaṃ dharmānusāry ayam aṣṭamako 'yaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ, sarva ete subhūte dharmāḥ samatāyāṃ nopalabhyante, ime bālapṛthagjanāḥ, ayaṃ śraddhānusārī, ayaṃ dharmānusārī, ayam aṣṭamako 'yaṃ srotāapanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ.
(PSP_6-8:170)
subhūtir āha: yadi bhagavan sarvadharmasamatāyāṃ sarva ete dharmā nopalabhyante, 'yaṃ bālapṛthagjano 'yaṃ śraddhānusārī, ayaṃ dharmānusārī, ayam aṣṭamako 'yaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ, aviśeṣo vā bhagavan bhaviṣyati bālapṛthagjanānāñ ca śraddhānusāriṇāṃ ca dharmānusāriṇāṃ cāṣṭamakānāñ ca srotaāpannānāṃ ca sakṛdāgāmināñ cānāgāmināñ cārhatāṃ ca pratyekabuddhānāñ ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāñ ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya ca.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, aviśeṣo dharmasamatāyāṃ bālapṛthagjanānāṃ śraddhānusāriṇāṃ dharmānusāriṇām aṣṭamakānāṃ srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām.
subhūtir āha: yadi bhagavann aviśeṣo bālapṛthagjanānāṃ śraddhānusāriṇāṃ dharmānusāriṇām aṣṭamakānāṃ srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ, kuta eṣāṃ bhagavaṃs trayāṇāṃ ratnānāṃ loke prādurbhāvo bhavati, buddharatnasya dharmaratnasya saṃgharatnasya?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'nyad buddharatnam anyad dharmaratnam anyat saṃgharatnam anyā dharmāṇāṃ dharmasamatā.
subhūtir āha: yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi, nānyad buddharatnaṃ nānyad dharmaratnaṃ nānyat saṃgharatnaṃ nānyā dharmāṇāṃ dharmasamatā, saced bhagavan buddharatnaṃ dharmaratnaṃ saṃgharatnaṃ yā ca dharmāṇāṃ dharmasamatā, sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā agrāhyā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇās tat kathaṃ bhagavann eṣām alakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ phalavyavasthānaṃ karoti, ayaṃ bālapṛthagjano 'yaṃ śraddhānusāry ayaṃ dharmānusāry ayam aṣṭamako 'yaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy (PSP_6-8:171) ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti?
bhagavān āha: yadi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate tadābhisaṃbudhya dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ nākariṣyad api narako vā na prajñāyate, tiryagyonir vā yamaloko vā devo vā manuṣyo vā cāturmahārājikā vā devās trayastriṃśā vā yāmā vā tuṣitā vā nirmāṇaratayo vā paranirmitavaśavartino vā brahmapārṣadyo vā brahmapurohitā vā mahābrahmāṇo vā parīttābhā vā apramāṇābhā vā ābhāsvarā vā parīttaśubhā vā apramāṇaśubhā vā śubhakṛtsnā vā anabhrakā vā puṇyaprasavā vā bṛhatphalā vā asaṃjñisattvā vā aspṛhā vā atapā vā sudṛśā vā sudarśanā vā akaniṣṭhā vā devāḥ, ākāśānantyāyatanasamāpattayo vā vijñānānantyāyatanasamāpattayo vā ākiñcanyāyatanasamāpattayo vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattayo vā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāryāṣṭāṅgamārgā vā, adhyātmaśūnyatā vā bahirdhāśūnyatā vā adhyātmabahirdhāśūnyatā vā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā vā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā śūnyatānimittāpraṇihitāni vā, abhijñā vā daśabalavaiśāradyapratisaṃvido vāveṇikabuddhadharmā vā mahāmaitrī mahākaruṇā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni vāśītyanuvyañjanāni vā, daśabodhisattvabhūmayo vā, dānapāramitā vā śīlapāramitā vā kṣāntipāramitā vā vīryapāramitā vā dhyānapāramitā vā prajñāpāramitā vā, upāyapāramitā vā praṇidhānapāramitā vā balapāramitā vā jñānapāramitā vā, evaṃ trīṇi ratnāni, buddharatnaṃ dharmaratnaṃ saṃgharatnaṃ, śrāvakayānaṃ pratyekabuddhayānam anuttaraṃ mahāyānam, evaṃ śraddhānusāriṇo dharmānusāriṇo 'ṣṭamakāḥ srotāapannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhā bodhisattvā mahāsattvās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ sarvākāravaropetañ ca jñānaṃ na prajñāyante?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tasmāt tarhi subhūte tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām (PSP_6-8:172) ayaṃ puruṣakāro yad dharmasamatāyāś ca na calanti, dharmāṇāṃ ca vyavasthānaṃ kurvanti.
subhūtir āha: kiṃ bhagavan yathā caiva tathāgato dharmatāyāś ca na calati, tathāiva bālapṛthagjanāpi na calati śraddhānusārī dharmānusārī aṣṭamakaḥ srotaāpannaḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddho bodhisattvo mahāsattvas tathāiva sarvadharmā na calanti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvadharmāḥ subhūte dharmatāyā na calanti na vivartante, yaiva subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatāvitathatānanyatathatā, saiva bālapṛthagjanānāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatāvitathatānanyatathatā, saiva śraddhānusāriṇāṃ dharmānausāriṇām aṣṭamakānāṃ srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatāvitathatānanyatathatā, sarva ete dharmā dharmatāṃ na vyativartante, tat kasya hetoḥ? tathā hy eṣaiva dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatāvitathatānanyatathatā nānyā kācid anudharmatā.
subhūtir āha: yadi bhagavan yā dharmāṇāṃ dharmatā saiva dharmatā bālapṛthagjanānāṃ saiva śraddhānusāriṇāṃ saiva dharmānusāriṇāṃ saivāṣṭamakānāṃ saiva srotaāpannānāṃ saiva sakṛdāgāmināṃ saivānāgāmināṃ saivārhatāṃ saiva pratyekabuddhānāṃ saiva bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ saiva tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ, ya ime bhagavan vilakṣaṇā dharmās te katham ekalakṣaṇās? tadyathā rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni, anyaiva ca bhagavan rūpasya dharmatā, anyā vedanāyāḥ anyā saṃjñāyā anyā saṃskārāṇām anyā vijñānasya dharmatā, anyā cakṣuṣaḥ śrotraghrāṇajihvākāyānāṃ dharmatā, anyā manaso dharmatā, anyā rūpaśabdagandharasasprṣṭavyānāṃ (PSP_6-8:173) dharmatā anyā dharmāṇāṃ dharmatā, anyā cakṣurvijñānadharmatā, anyā cakṣuḥsaṃsparśadharmatā, anyā cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanādharmatā, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyāḥ, anyā manovijñānadharmatā, anyā manaḥsaṃsparśadharmatā, anyā manaḥsaṃsparśapratyayavedanādharmatā, anyā pṛthivīdhātudharmatā, anyābdhātudharmatā, anyā tejodhātudharmatā, anyā vāyudhātudharmatā, anyā ākāśadhātudharmatā, anyā vijñānadhātudharmatā, anyā skandhadharmatā, anyā dhātudharmatā, anyā āyatanadharmatā, anyā pratītyasamutpādadharmatā, anyā pratītyasamutpannadharmatā, anyāvidyādharmatā, anyā saṃskāradharmatā, anyā vijñānadharmatā, anyā nāmarūpadharmatā, anyā ṣaḍāyatanadharmatā, anyā sparśadharmatā, anyā vedanādharmatā, anyā tṛṣnādharmatā, anyopādānadharmatā, anyā bhavadharmatā, anyā jātidharmatā, anyā jarāmaraṇadharmatā, anyā śokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsadharmatā, anyā rāgadharmatā, anyā dveṣadharmatā, anyā mohadharmatā, anyā dṛṣṭidharmatā, anyā dhyānānāṃ dharmatā, anyā apramāṇānāṃ dharmatā, anyā ārūpyasamāpattīnāṃ dharmatā, anyā smṛtyupasthānānāṃ dharmatā, anyā samyakprahāṇānāṃ dharmatā, anyā ṛddhipādānāṃ dharmatā, anyā indriyāṇāṃ dharmatā, anyā balānāṃ dharmatā, anyā bodhyaṅgānāṃ dharmatā, anyā āryāṣṭāṅgasya mārgasya dharmatā, anyā śūnyatāyā dharmatā, anyā ānimittasya dharmatā, anyā apraṇihitasya dharmatā, anyā adhyātmaśūnyatāyā dharmatā, anyā bahirdhāśūnyatāyā dharmatā, anyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā dharmatā, anyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā dharmatā, anyā aṣṭavimokṣadharmatā, anyā navānupūrvavihārasamāpattidharmatā, anyā āryasatyadharmatā, anyā abhijñādharmatā, anyā dānapāramitādharmatā, anyā śīlapāramitādharmatā, anyā kṣāntipāramitādharmatā, anyā vīryapāramitādharmatā, anyā dhyānapāramitādharmatā, anyā prajñāpāramitādharmatā, anyā upāyapāramitādharmatā, anyā praṇidhānapāramitādharmatā,
anyā balapāramitādharmatā, anyā jñānapāramitādharmatā, anyā prathamāyā bodhisattvabhūmer (PSP_6-8:174) dharmatā, anyā yāvad daśabhūmyā bodhisattvabhūmer dharmatā, anyā daśānāṃ tathāgatabalānāṃ dharmatā, anyā caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ dharmatā, anyā catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ dharmatā, anyā aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ dharmatā, anyā mahāmaitryā dharmatā, anyā mahākaruṇāyāṃ dharmatā, anyā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānāṃ dharmatā anyā aśītyanuvyañjanānāṃ dharmatā, anyā saṃskṛtasya dhātor dharmatā, anyā asaṃskṛtasya dhātor dharmatā. tat kathaṃ bhagavan naivaṃ vilakṣaṇānāṃ sarvadharmāṇāṃ dharmatāyāṃ vyavasthānaṃ nopalabhyate? yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dharmāṇāñ ca nānātvaṃ karoti, na cākṛtvā dharmanānātvaṃ śakyaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carituṃ, kathaṃ ca bodhisattvo mahāsattvaḥ bhūmer bhūmiṃ saṃkrāmati bodhisattvanyāmam avakrāmati, yayā niyāmāvakrāntyā śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vātikramya 'bhijñāḥ paripūrayati, yābhir abhijñābhir vikrīḍamāno dānapāramitayā paripūrṇaḥ, śīlapāramitayā paripūrṇaḥ, kṣāntipāramitayā paripūrṇaḥ, vīryapāramitayā paripūrṇaḥ, dhyānapāramitayā paripūrṇaḥ, prajñāpāramitayā paripūrṇaḥ, upāyapāramitayā paripūrṇaḥ, praṇidhānapāramitayā paripūrṇaḥ, balapāramitayā paripūrṇaḥ, jñānapāramitayā paripūrṇaḥ, vikrīḍamāno buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati buddhān bhagavataḥ paryupāste teṣu ca buddheṣu bhagavatsu kuśalamūlāny avaropayati, yaiḥ kuśalair mūlaiḥ sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetrañ ca parigṛhṇāti.
bhagavān āha: yad āyuṣmān subhūtir evam āha, yadi bhagavan yā dharmāṇāṃ dharmatā, saiva pṛthagjanānāṃ dharmatā, saiva śraddhānusāriṇāṃ dharmānusāriṇām aṣṭamakānāṃ srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ dharmatā, saiva tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ dharmatā, ya ime bhagavan vilakṣaṇā dharmās te katham ekalakṣaṇā vilakṣaṇānāñ ca dharmāṇāṃ dharmatā katham ekalakṣaṇā yukteti.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yā rūpasya dharmatā, kiṃ (PSP_6-8:175) na śūnyā sā, ya vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā skandhadhātvāyatanānāṃ dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā pratītyasamutpannānāṃ dharmāṇāṃ dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā pratītyasamutpādāṅgānāṃ dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā laukikalokottarāṇāṃ dharmāṇāṃ dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā sāsravānāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā saṃskṛtāsaṃskṛtāṃ dharmāṇāṃ dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā bālapṛthagjanānāṃ dharmatā, yā śraddhānusāridharmatā, yā dharmānusāridharmatā, yā aṣṭamakadharmatā yā srotaāpannadharmatā, yā sakṛdāgāmidharmatā, yā anāgāmidharmatā, yā arhaddharmatā, yā pratyekabuddhadharmatā, yā bodhisattvadharmatā, yā tathāgatadharmatā, kiṃ na śūnyā sā.
subhūtir āha: śūnyā sā bhagavan śūnyā sā sugata.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte śūnyatāyāṃ vilakṣaṇā dharmā upalabhyante, rūpalakṣaṇaṃ vā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānalakṣaṇaṃ vā, skandhadhātvāyatanalakṣaṇaṃ vā, pratītyasamutpādalakṣaṇaṃ vā, pratītyasamutpannadharmalakṣaṇaṃ vā pratītyasamutpādāṅgalaksaṇaṃ vā, laukikalokottarāṇāṃ vā dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ sāsravānāsravāṇāṃ vā dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ, saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ vā dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ, bālapṛthagjanānāṃ vā lakṣaṇaṃ śraddhānusāriṇāṃ vā lakṣaṇaṃ, dharmānusāriṇāṃ vā lakṣaṇam aṣṭamakānāṃ vā lakṣaṇaṃ, srotaāpannānāṃ vā lakṣaṇaṃ sakṛdāgāmināṃ vā lakṣaṇam anāgāmināṃ vā lakṣaṇam arhatāṃ vā lakṣaṇaṃ pratyekabuddhānāṃ vā lakṣaṇaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ vā lakṣaṇaṃ tathāgatānāṃ vā lakṣaṇam.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tad anena subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yā dharmāṇāṃ dharmatā na tatra pṛthagjanā nānyatra pṛthagjanebhyaḥ, na tatra śraddhānusārī nānyatra śraddhānusāriṇaḥ, na tatra dharmānusārī nānyatra dharmānusāriṇaḥ, na tatrāṣṭamako nānyatrāṣṭamakān, na tatra srotaāpanno nānyatra srotaāpannān, na tatra sakṛdāgāmī nānyatra sakṛdāgāmino, na tatrānāgāmī nānyatrānāgāminaḥ, na tatrārhan nānyatrārhataḥ, na tatra pratyekabuddho nānyatra pratyekabuddhān, na tatra bodhisattvo nānyatra bodhisatttvān, na tatra tathāgato nānyatra (PSP_6-8:176) tathāgatāt.
iti vyavadānasaṃbhāraniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan dharmatā saṃskṛtā utāho 'saṃskṛtā?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na saṃskṛtā nāsaṃskṛtā, na ca saṃskṛtavyatirekeṇāsaṃskṛta upalabhyate, na cāsaṃskṛtavyatirekeṇa saṃskṛta upalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś ca saṃskṛto dhātur yaś cāsaṃskṛto dhātur dvāv apy etau dharmau na saṃyuktau na visaṃyuktāv arūpiṇāv anidarśanāv apratighāv ekalakṣaṇau yad utālakṣaṇau, tat punas tathāgato lokavyavahāreṇa vyavaharati na punaḥ paramārthena, na ca paramārthe kaścit kāyasaṃskāre na vāksaṃskāre na manaḥsaṃskāre nānyatra kāyasaṃskārān nānyatra vāksaṃskārān nānyatra manaḥsaṃskārāt paramārtha upalabhyate, yeṣāṃ dharmāṇāṃ saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ samatā sa paramārthas tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran paramārthataś ca na calati, sattvānāṃ ca kṛtyaṃ karoti.
subhūtir āha: yadi bhagavan sarvadharmāḥ śūnyās tan na kasyacid dharmasya kaścid dharmaḥ kiṃcit karoti, akiṃcitkareṣv akiṃcaneṣu niṣkiṃcaneṣu cādharmeṣu kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran paramārthataś ca na calati sattvānāṃ ca kṛtyaṃ karoti dānena vā priyavadyatayā vā arthakriyayā vā samānārthatayā vā?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, yathā vācaṃ bhāṣase, yac chūnyatā akiṃcanā niṣkiṃcanā na kasyacit kiṃcit karoti kṛtyaṃ vā akṛtyaṃ vā, yadi subhūte ete sattvāḥ svayam eva śūnyatāṃ jānīyur neyaṃ tathāgatasya vṛṣabhitā bhavet, yac chūnyatāyāś ca na calati, sattvāṃś cātmasaṃjñāyā vivecayati, ātmasaṃjñāyā vivecya śūnyatayā mocayati saṃsārād, evaṃ sattvasaṃjñāyā vivecayati jīvasaṃjñāyā jantusaṃjñāyāḥ poṣasaṃjñāyāḥ puruṣasaṃjñāyāḥ pudgalasaṃjñāyā manujasaṃjñāyā mānavasaṃjñāyāḥ kārakasaṃjñāyā vedakasaṃjñāyā jānakasaṃjñāyāḥ paśyakasaṃjñāyāś ca vivecayati, rūpasaṃjñāyā vivecayati, (PSP_6-8:177) vedanāsaṃjñāyā vivecayati, saṃjñāsaṃjñāyā vivecayati, saṃskārasaṃjñāyā vivecayati, vijñānasaṃjñāyā vivecayati, cakṣuḥsaṃjñāyā vivecayati, śrotrasaṃjñāyā vivecayati, ghrāṇasaṃjñāyā vivecayati, jihvāsaṃjñāyā vivecayati, kāyasaṃjñāyā vivecayati, manaḥsaṃjñāyā vivecayati, cakṣurvijñānasaṃjñāyā vivecayati, cakṣuḥsaṃsparśasaṃjñāyā vivecayati, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñāyā vivecayati, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānasaṃjñāyā vivecayati, manaḥsaṃsparśasaṃjñāyā vivecayati, manaḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñāyā vivecayati, rūpasaṃjñāyā vivecayati, śabdasaṃjñāyā gandhasaṃjñāyā rasasaṃjñāyāḥ sparśasaṃjñāyā dharmasaṃjñāyā vivecayati, pṛthivīdhātusaṃjñāyā vivecayati, abdhātusaṃjñāyā vivecayati, tejodhātusaṃjñāyā vivecayati, vāyudhātusaṃjñāyā vivecayati, ākāśadhātusaṃjñāyā vivecayati, vijñānadhātusaṃjñāyā vivecayati, skandhasaṃjñāyā vivecayati, dhātusaṃjñāyā vivecayati, āyatanasaṃjñāyā vivecayati, pratītyasamutpādasaṃjñāyā vivecayati, pratītyasamutpannadharmasaṃjñāyā vivecayati, pratītyasamutpādāṅgasaṃjñāyā vivecayati, avidyāsaṃjñāyā vivecayati, saṃskārasaṃjñāyā vijñānasaṃjñāyā nāmarūpasaṃjñāyā ṣaḍāyatanasaṃjñāyāḥ sparśasaṃjñāyā vedanāsaṃjñāyās tṛṣṇāsaṃjñāyā upādānasaṃjñāyā bhavasaṃjñāyā jātisaṃjñāyā jarāmaraṇaśokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsasaṃjñāyā vivecayati,
saṃskṛtadhātusaṃjñāyā vivecayati, asaṃskṛtadhātusaṃjñāyā vivecayati, asaṃskṛte ca dhātau pratiṣṭhāpayati, sa cāsaṃskṛto dhātuḥ śūnyaḥ.
iti saṃskṛtāsaṃskṛtāvyatibhedaparijñānaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kena bhagavan na saṃskṛto dhātuḥ śūnyaḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sattvasaṃjñayā subhūte śūnyo yāvad asaṃskṛtasaṃjñayā, api tu khalu subhūte yan nirmito 'nyan nirmitaṃ nirmiṇoti, kaccit tasya tad vastv asti yan na śūnyatā?
subhūtir āha: no bhagavan nirmitasya hi bhagavan na kaccid vastv (PSP_6-8:178) asti yan na śūnyatā, ya ca śūnyatā yaś ca nirmitaḥ, ubhāv etau dharmau, na saṃyuktau na visaṃyuktau dvāv etau śūnyatayā śūnyau, tat kiṃ vinigūhitam iyaṃ śūnyatāyaṃ nirmitaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tāv ubhāv api śūnyatāyān nopalabhyate, iyaṃ śūnyatāyaṃ nirmitaḥ.
bhagavān āha: nāsti subhūte rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā yaś ca nirmito yā ca śūnyatā ubhayam etac chūnyatā.
subhūtir āha: yadi bhagavann ime laukikā dharmā nirmitā api nu ime lokottarā dharmā nirmitāḥ? yad uta catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi, pañcabalāni saptabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgaś catvāry āryasatyāni, śūnyatānimittāpraṇihitāni, adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā pañcābhijñā aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśapāramitā daśabodhisattvabhūmayo daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā mahākaruṇā, yac ca teṣāṃ phalaṃ yena te pudgalāḥ prajñāpyante, śraddhānusārī dharmānusāry aṣṭamakaḥ srotaāpannaḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddho bodhisattvo mahāsattvaḥ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'pi nu bhagavann ime dharmā nirmitāḥ.
bhagavān āha: yatra punaḥ sarvadharmā nirmitās tatra kaścic chrāvakanirmitaḥ, kaścit pratyekabuddhanirmitaḥ, kaścid bodhisattvanirmitaḥ kaścit tathāgatanirmitaḥ, kaścit kleśanirmitaḥ, kaścit karmanirmito 'nena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā nirmitakopamā anānākaraṇāḥ.
subhūtir āha: yat punar idaṃ bhagavan prahāṇaṃ srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā pratyekabuddhabhūmir vā nirmitā sarvavāsanānusaṃdhiprahāṇam api nirmitam?
bhagavān āha: ye kecit subhūte dharmā utpāditā vā nirodhitā vā sarva ete nirmitāḥ.
subhūtir āha: katamo bhagavan dharmo yo na nirmitakaḥ?
bhagavān āha: yasya notpādo na nirodhaḥ sa dharmo na nimitaḥ.
(PSP_6-8:179)
subhūtir āha: sa punaḥ katamo bhagavan?
bhagavān āha: asaṃmoṣadharmo na nirmitaḥ.
subhūtir āha: yat punar bhagavatoktaṃ śūnyatāyāś ca na calati, na ca dvaye nopalabhyate, na ca kaścid dharmo yo na śūnyas tasmād bhagavan saṃmoṣadharmo nirmitako bhavet.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvadharmāḥ subhūte svabhāvena śūnyās te na śrāvakaiḥ kṛtā na pratyekabuddhaiḥ kṛtā na bodhisattvair mahāsattvaiḥ kṛtā na tathāgataiḥ kṛtā, yā ca svabhāvaśūnyatā tan nirvāṇam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: ādikarmiko bhagavan pudgalaḥ katham avavaditavyaḥ? katham anuśāsitavyo yat svabhāvaśūnyatāṃ parijānīyāt?
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kiṃ punaḥ subhūte pūrvaṃ bhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvo bhaviṣyati? nātra subhūte bhāvo nābhāvo na svabhāvo na parabhāvaḥ, kuta eva svabhāvaśūnyatā bhaviṣyati?
iti nirvāṇaniveśanakarma
ity uktāni karmāṇīty ukto dharmakāyābhisaṃbodhaḥ
idam avocad bhagavān āttamanaso maitreyapramukhā bodhisattvā mahāsattvāḥ, āyuṣmāṃś ca subhūtir āyuṣmāṃś ca śāriputra āyuṣmāṃś cānandaḥ, śakraś ca devānām indraḥ sadevamānuṣāsuragandharvaś ca loko bhagavato bhāṣitam abhyanandann iti.
āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāni prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyāṃ dharmakāyādhikāraḥ śikṣāparivarto nāmāṣṭamaḥ samāpta iti
ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hy avadat,
teṣāñ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇaḥ.
oṃ gate 2 pāragate pārasaṃgate bodhi svāhā.
Original text: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8 · Edition: Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009. · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0