પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા · ભાગ 121140

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન કાયેન ન ચિત્તેન વીર્યં સ્રસયતિ, સર્વસત્ત્વા મયોત્તારયિતવ્યાઃ સંસારતઃ અમૃતે ધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાઃ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે દ્વિતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે તૃતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, ન ચ શ્રાવકભૂમિં વા ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વાધ્યાલમ્બતે ઽન્યત્ર ચાસ્યૈવં ભવતિ, ઇહ મયા ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વસત્ત્વાઃ સંસારાદ્ ઉત્તારયિતવ્યાઃ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો ન કઞ્ચિદ્ ધર્મં સંસ્કૃતં વાસંસ્કૃતં વા પશ્યતિ, ન નિમિત્તન્ નાનિમિત્તં પશ્યતિ, ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાસ્તિ ત્વં વા નાસ્તિ ત્વં વા પશ્યત્ય્ અન્યત્ર સર્વધર્મતથતાન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, તયા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયોપાયકૌશલ્યેન ન શ્રાવકભૂમિં વા ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતત્ય્, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય (પ્સ્પ્_5:87) પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણસ્ય સર્વસત્ત્વા યદ્ય્ આક્રોશયેયુઃ પરિભાષેરન્ન્ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ ચાચ્છિદ્યુસ્ તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતસ્યૈવં ભવતિ, દાતવ્યં મયૈતેષાં સત્ત્વાનાં દાનં, ન મયૈતેષાં સત્ત્વાનાં દાનં ન દાતવ્યં, સ તેષાં સત્ત્વાનામ્ અન્નમ્ અન્નાર્થિકાનાં દદાતિ, પાનં પાનાર્થિકાનાં દદાતિ, યાનં યાનાર્થિકાનાં દદાતિ, શયનાસનવસ્ત્રહિરણ્યસુવર્ણમણિમુક્તાવૈડૂર્યમરકતશંખશિલાપ્રવાલવજ્રેન્દ્રનીલસર્વરત્નગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાદીનિ દદાતિ યાવદ્ અન્યતરાન્યતરાણિ માનુષ્યકાણિ પરિષ્કારોપકરણાનિ દદાતિ, તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન પ્રવર્તતે, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો ન્મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષન્ણો ઽત્રાન્તરે ન કશ્ચિત્ સત્ત્વો જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતો ન દૈહિકી બોધ્યઙ્ગતાઘાતદોષક્રિયા વા ઉત્પાદિતા, નાદત્તમ્ આદદાતિ, ન કામમિથ્યાચારી ભવતિ, ન મૃષાવાગ્ ભવતિ, ન પરુષવાગ્ ભવતિ, ન પિશુનવાગ્ ભવતિ, નાબદ્ધપ્રલાપી ભવતિ, નાભિધ્યાલુર્ ભવતિ, ન વ્યાપન્નચિત્તો ભવતિ, ન મિથ્યાદૃષ્ટિર્ ભવતિ, ન ચાસ્ય સ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ ચિત્તં ક્રામતિ, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન પ્રવર્તતે, ક એષ પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં (પ્સ્પ્_5:88) સ્થિત્વા વીર્યં સ વ્યઞ્જનયતિ, નાહં યોજનં વા ગત્વા યોજનશતં વા યોજનસહસ્રં વા યોજનશતસહસ્રં વા યોજનકોટી નિયુતશતસહસ્રં વા, લોકધાતું વા લોકધાતુશતં વા લોકધાતુસહસ્રં વા લોકધાતુશતસહસ્રં વા લોકધાતુનિયુતશતસહસ્રં વા લોકધાતુકોટીં વા લોકધાતુકોટીશતં વા લોકધાતુકોટીસહસ્રં વા લોકધાતુકોટીશતસહસ્રં વા લોકધાતુકોટીનિયુતશતસહસ્રં વા ગત્વા તત્રાન્તશ એકસત્ત્વમ્ અપિ શરણગમનશિક્ષાપદેષુ ન પ્રતિષ્ઠાપયેયં સ્રોતઆપત્તિફલે વા સકૃદાગામિફલે વા અનાગામિફલે વા અર્હત્ત્વફલે વા ન પ્રતિષ્ઠાપયેયં પ્રત્યેકબોધૌ વા ન પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્ અનુત્તરાયાં વા સમ્યક્સંબોધૌ ન પ્રતિષ્ઠાપયેયં, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન પ્રવર્તતે, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાનતિપારમિતાયાં સ્થિત્વા વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, ઉત્પન્નોત્પન્નાંશ્ ચિત્તચેતસિકાન્ ધર્માન્ કુશલમૂલોપસંહિતાન્ સર્વસત્ત્વેષુ સાધારણાન્ કૃત્વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ, યથા ધ્યાનાનિ ચ ધ્યાનાઙ્ગાનિ ચ તસ્મિન્ સમયે નોપલભતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા તસ્મિન્ સમયે ધર્મે ધર્માનુપશ્યી વિહરતિ, વિવિક્તવિહારેણ વા શાન્તાકારેણ વાક્ષયાકારેણ વા ન ચ તાં ધર્મતાં સાક્ષાત્કરોતિ, યાવચ્ ચ ન બોધિમણ્ડે નિષણ્ણો ભવતિ, તત્ર ચ નિષદ્ય (પ્સ્પ્_5:89) સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, ઉત્થાય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યતિ, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન પ્રવર્તતે, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ, તથા ચ પરિગૃહ્ણાતિ યથા નોદ્ગૃહ્ણાતિ તાવન્ નોત્સૃજતિ.

અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા કાયેન ચિત્તેન ચરન્ ન નિક્ષિપતિ, અવશ્યઞ્ ચૈવ મયાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધવ્યા, ન મયા નાભિસંબોદ્ધવ્યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, સત્ત્વાનાં ચ કૃતેન યોજનં વા યોજનશતં વા યોજનસહસ્રં વા યોજનશતસહસ્રં વા યોજનકોટીનિયુતશતસહસ્રં વા લોકધાતું વા લોકધાતુશતં વા લોકધાતુસહસ્રં વા લોકધાતુશતસહસ્રં વા લોકધાતુકોટીનિયુતશતસહસ્રં વા ગત્વા વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વાન્તશ એકસત્ત્વમ્ અપ્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સચેદ્ બોધિસત્ત્વયાનિકં પુદ્ગલં લભેત તં બોધિચર્યાસુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. શ્રાવકયાનિકં પુદ્ગલં શ્રાવકત્વાય પ્રતિષ્ઠાપયતિ, પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકં પુદ્ગલં પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયત્ય્, અન્તશ એકસત્ત્વમ્ અપિ દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયતિ, સ તદ્ ધર્મદાનં દત્ત્વા આમિષદાનેન સત્ત્વાન્ સંતર્પયતિ. સ તત્ કુશલમૂલં ન શ્રાવકભૂમૌ વા ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયત્ય્, અન્યત્ર સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણં કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન પ્રવર્તતે, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
(પ્સ્પ્_5:90)
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય, યાવદ્ બોધિમણ્ડ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે, આત્મના ચ પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચ પ્રાણાતિપાતપ્રતિવિરતૌ સમાદાપયતિ, પ્રાણાતિપાતવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચાદત્તાદાનાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચાદત્તાદાનપ્રતિવિરતૌ સમાદાપયતિ, અદત્તાદાનવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે ઽદત્તાદાનાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચ કામમિથ્યાચારાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચ કામમિથ્યાચારપ્રતિવિરતૌ સમાદાપયતિ, કામમિથ્યાચારવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે કામમિથ્યાચારાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચ મૃષાવાદાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચ મૃષાવાદવિરતૌ સમાદાપયતિ, મૃષાવાદવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે મૃષાવાદાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચ પરુષવચનાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચ પરુષવચનવિરતૌ સમાદાપયતિ, પરુષવચનવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે પરુષવચનાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચ પિશુનવચનાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચ પિશુનવચનવિરતૌ સમાદાપયતિ, પિશુનવચનવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાસતે, યે ચાન્યે પિશુનવચનાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચાબદ્ધપ્રલાપાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચાબદ્ધપ્રલાપવિરતૌ સમાદાપયતિ, અબદ્ધપ્રલાપવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે ઽબદ્ધપ્રલાપાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચાભિધ્યાયાઃ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચાભિધ્યાવિરતૌ સમાદાપયતિ, અભિધ્યાવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે ઽભિધ્યાયાઃ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચ વ્યાપાદાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચ વ્યાપાદવિરતૌ સમાદાપયતિ, વ્યાપાદવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે વ્યાપાદાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચ મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચ મિથ્યાદૃષ્ટિવિરતૌ સમાદાપયતિ, મિથ્યાદૃષ્ટિવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, (પ્સ્પ્_5:91) યે ઽપિ ચાન્યે મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. સ તયા શીલપારમિતયા ન કામધાતું પ્રાર્થયતિ, ન રૂપધાતું પ્રાર્થયતિ, નારૂપ્યધાતું પ્રાર્થયતિ, ન શ્રાવકભૂમિં પ્રાર્થયતિ, ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં પ્રાર્થયતિ, અન્યત્ર તત્ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણં કૃત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન પ્રવર્તતે, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણસ્ય મનુષ્યભૂતો વામનુષ્યભૂતો વા ચિત્તવિક્ષેપં વા કુર્યાદ્ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ ચ્છિત્વા આદાય ગચ્છેત્, તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતસ્ય નૈવં ભવતિ, કો મે ચ્છિનત્તિ વા ભિનત્તિ વા હરતિ વા, ઽન્યત્ર ચાસ્યૈવં ભવતિ, સુલબ્ધા મે લાભા યેષામ્ એવાહમ્ અર્થાય કાયં પરિહરામિ, તે ચૈવાગમ્યાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ ચ્છિત્વા ગચ્છન્તિ, ધર્મતા ચાસ્ય પ્રકૃત્યા સુમનસિકૃતા ભવતિ, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકભૂમૌ વા ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયત્ય્, અન્યત્ર સર્વ સત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદ્ અધ્યાત્મં સંપ્રસાદાચ્ ચેતસ એકોતીભાવાદ્ અવિતર્કમ્ અવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. પ્રીતેશ્ ચ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષકો વિહરતિ, સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનં સુખં ચ કાયે ન (પ્સ્પ્_5:92) પ્રતિસંવેદયતિ યત્ તદ્ આર્યા આચક્ષતે, ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારી તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્ દુષ્ખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમ્ એવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ અસ્તંગમાદ્ અદુષ્ખાસુખમ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધઞ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ સર્વસત્ત્વેષુ સુખસંજ્ઞામનસિકારાદ્ મૈત્રીમ્ અપ્રમાણામ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ સર્વસત્ત્વેષુ દુષ્ખસંજ્ઞામનસિકારાત્ કરુણામ્ અપ્રમાણામ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ સર્વસત્ત્વેષુ પ્રમુદિતાસંજ્ઞામનસિકારાદ્ મુદિતામ્ અપ્રમાણામ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ સર્વસત્ત્વેષુ સુખદુઃખસંજ્ઞામનસિકારાદ્ ઉપેક્ષામ્ અપ્રમાણામ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ રૂપે ઔદારિકસંજ્ઞાયાઃ પ્રહાણાદ્ આકાશસંજ્ઞાયાશ્ ચ મનસિકારાદ્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ વિજ્ઞાને શાન્તસંજ્ઞાયા મનસિકારાદ્ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ આકિંચન્યાયતનેષુ શાન્તસંજ્ઞામનસિકારાદ્ આકિંચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયાઃ શાન્તસંજ્ઞાયા મનસિકારાદ્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ તેષામ્ અપ્રમાણાનાઞ્ ચારૂપ્યસમાપત્તીનાં ચ વિપાકન્ ન પ્રતિગૃહ્ણાત્ય્, અન્યત્ર યત્ર સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થે કર્તવ્યઃ, તત્રોપપદ્યતે સ તાન્ સત્ત્વાન્ ષટ્સુ પારમિતાસુ પરિપાચયતિ દાનપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ, બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે પરિપૃચ્છતિ પરિપ્રશ્નીકુરુતે કુશલમૂલાવરોપનતયા, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વેષુ સાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા ન દાનપારમિતાન્ દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતો ન શીલપારમિતાં દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતો, ન ક્ષાન્તિપારમિતાં દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતો, ન વીર્યપારમિતાં દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતો, ન
(પ્સ્પ્_5:93) ધ્યાનપારમિતાં દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતો, ન પ્રજ્ઞાપારમિતાં દ્રવ્યતઃ સમનુપ્સશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ. એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનિ માર્ગં ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ, અધ્યાત્મશૂન્યતાં બહિર્ધાશૂન્યતામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાન્ ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ, આર્યસત્યાપ્ર્માણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ પઞ્ચાભિજ્ઞા ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ, દશબલવિશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્માન્ ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ, સર્વાકારજ્ઞતાન્ ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ, સર્વધર્માન્ ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ. સ એવં પશ્યન્ ન ક્વચિદ્ ધર્મનિકેતં કરોતિ, સ યથા વાદી તથા કારી ચ ભવતિ, સ તાનિ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતો વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદ્ અધ્યાત્મં સંપ્રસાદાચ્ ચૈતસ એકોતીભાવાદ્ અવિતર્કમ્ અવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. પ્રીતેશ્ ચ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષકો વિહરતિ, સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનં સુખં ચ કાયે ન પ્રતિસંવેદયતિ યત્ તદ્ આર્યા આચક્ષતે ઉપેક્સકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારી તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમ્ એવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ અસ્તંગમાદ્ અદુષ્ખાસુખમ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધઞ્ (પ્સ્પ્_5:94) ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. એવમ્ આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિમ્ આકિંચન્યાયતનસમાપત્તિં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, તત્ર ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતો ઽવિક્ષિપ્તમાનસસ્ તેષાં સત્ત્વાનામ્ આમિષદાનં ધર્મદાનં ચ દદાતિ, પરાંશ્ ચામિષદાને ધર્મદાને ચ સમાદાપયતિ, આમિષદાનસ્ય ધર્મદાનસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે આમિષદાનં ધર્મદાનઞ્ ચ દદાતિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. તચ્ ચ કુશલમૂલં ન શ્રાવકભૂમૌ વા ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયત્ય્, અન્યત્ર સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણં કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતસ્ય ન રાગસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન દોષસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન મોહસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન વિચિકિત્સાસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતા પ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિઅહરતિ તચ્ ચ કુશલમૂલં ન શ્રાવકભૂમૌ વા ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયત્ય્ અન્યત્ર સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણં કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ તથા ચ પરિણામયતિ, યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ ફેનપિણ્ડોપમં રૂપં પ્રત્યવેક્ષતે, બુદ્બ્દોપમાં વેદનાં પ્રત્યવેક્ષતે, મરીચ્યુપમાં સંજ્ઞાં પ્રત્યવેક્ષતે, કદલ્યુપમાન્ સંસ્કારાન્ પ્રત્યવેક્ષતે, માયોપમં વિજ્ઞાનં પ્રત્યવેક્ષતે. તસ્યૈવં પ્રત્યવેક્ષમાણસ્ય પઞ્ચસ્કન્ધેષ્વ્ અસારકસંજ્ઞા પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ, તસ્યૈવં (પ્સ્પ્_5:95) પ્રત્યવેક્ષમાણસ્યૈવં ભવતિ, કસ્ય વા રૂપં, કસ્ય વા વેદના, કસ્ય વા સંજ્ઞા, કસ્ય વા સંસ્કારાઃ, કસ્ય વા વિજ્ઞાનં, તસ્યૈવં પ્રત્યવેક્ષમાણસ્યૈવં ભવતિ, કો વાત્રાક્રુષ્યતે વા પરિભાષ્યતે વા, આક્રુષ્યમાણસ્ય વા પરિભાષ્યમાણસ્ય વા ન વ્યાપાદ ઉત્પદ્યતે. સ તત્ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલમૂલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદ્ અધ્યાત્મં સંપ્રસાદાચ્ ચેતસ એકોતીભાવાદ્ અવિતર્કમ્ અવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. પ્રીતેશ્ ચ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષકો વિહરતિ, સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનં સુખઞ્ ચ કાયે ન પ્રતિસંવેદયતિ, યત્ તદ્ આર્યા આચક્ષતે, ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારી તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્ દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમ્ એવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ અસ્તંગમાદ્ અદુઃખાસુખમ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ ધ્યાનાનાં ધ્યાનાઙ્ગાનાં નિમિત્તં ન ગૃહ્ણાતિ, સ એવં સમાહિતચિત્તો ઽનેકવિધમ્ ઋદ્ધિવિધિં પ્રત્યનુભવતિ, વિસ્તરેણ કર્તવ્યં, યાવદ્ દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના ઉભૌ શબ્દૌ શૃણોતિ દિવ્યઞ્ ચ માનુષ્યકઞ્ ચ, સ પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ચેતસૈવ ચિત્તં પ્રજાનાતિ, વિસ્તરેણ યાવદ્ અનુત્તરં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાત્ય્, અનેકવિધં પૂર્વનિવાસમ્ અનુસ્મરતિ, વિસ્તરેણ યાવદ્ દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેન યાવદ્ યથાકર્મોપગાન્ સત્ત્વાન્ પશ્યતિ, સ ઇહ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાય બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં ગચ્છતિ, બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે પરિપૃચ્છતિ પરિપ્રશ્નીકરોતિ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રઞ્ ચ પરિશોધયતિ, તાનિ (પ્સ્પ્_5:96) ચ કુશલમુલાનિ ન શ્રાવકભૂમૌ વા ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયત્ય્, અન્યત્ર સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતો રૂપં નોપલભતે, વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનં નોપલભતે, સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ નોપલભતે, પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ નોપલભતે, દાનપારમિતાં નોપલભતે, શીલપારમિતાં નોપલભતે, ક્ષાન્તિપારમિતાં નોપલભતે, વીર્યપારમિતાં નોપલભતે, ધ્યાનપારમિતાં નોપલભતે, પ્રજ્ઞાપારમિતાં નોપલભતે, સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ નોપલભતે, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગાન્ નોપલભતે, અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં નોપલભતે, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્માન્ નોપલભતે, સંસ્કૃતધાતુન્ નોપલભતે, અસંસ્કૃતધાતુન્ નોપલભતે, અનુપલભમાનો નાભિસંસ્કરોત્ય્, અનભિસંસ્કુર્વાણો નોત્પાદયત્ય્, અનુત્પાદયમાનો ન નિરોધયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષા ધર્માણાં ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા સા નૈવોત્પદ્યતે ન નિરુધ્યતે, સો ઽવિક્ષિપ્તચિત્તસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ અવિરહિતો ભવતિ. તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ?
(પ્સ્પ્_5:97)

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ સમનુપશ્યતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ સમનુપશ્યતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અધ્યાત્મશૂન્યતાધ્યાત્મશૂન્યતેતિ નોપલભતે, બહિર્ધાશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતેતિ નોપલભતે અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતેતિ નોપલભતે, યાવદ્ અભાવશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતેતિ નોપલભતે. સ આસુ શૂન્યતાસુ સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપન્ નોપલભતે શૂન્યમ્ ઇતિ વા અશૂન્યમ્ ઇતિ વા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં નોપલભતે શૂન્યમ્ ઇતિ વા અશૂન્યમ્ ઇતિ વા, સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ નોપલભતે શૂન્યાનીતિ વા અશૂન્યાનીતિ વા, પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા નોપલભતે શૂન્યાનીતિ વા અશૂન્યાનીતિ વા, સર્વપારમિતા નોપલભતે શૂન્યા ઇતિ વા અશૂન્યા ઇતિ વા, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા નોપલભતે શૂન્યા ઇતિ વા અશૂન્યા ઇતિ વા, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો નોપલભતે સૂન્યા ઇતિ વા અશૂન્યા ઇતિ વા, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ નોપલભતે શૂન્યાનીતિ વા અશૂન્યાનીતિ વા, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ નોપલભતે શૂન્યાનીતિ વા અશૂન્યાનીતિ વા, અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મા નોપલભતે શૂન્યા ઇતિ વા અશૂન્યા ઇતિ વા, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ નોપલભતે શૂન્યેતિ વા અશૂન્યેતિ વા, સંસ્કૃતો વા ધાતુર્ અસંસ્કૃતો વા ધાતુર્ નોપલભતે શૂન્ય ઇતિ વા અશૂન્ય ઇતિ વા. સ ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદ્યદ્ એવ દાનન્ દદાત્ય્ અન્નં વા પાનં વા શયનં વા આવસથં વા ગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારં વા વસ્ત્રં વા સુવર્ણં વા રૂપ્યં વા મણિમુક્તાશઙ્ખશિલાપ્રવાલાદીનિ વા પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપટાકા વા યાવદ્ અન્યતરાન્યતરાણિ માનુષ્યકાણિ પરિષ્કારોપકરણાનિ દદાતિ. સ તદ્ દાનં શૂન્યમ્ ઇત્ય્ અશૂન્યમ્ ઇતિ નોપલભતે, યો વા દદાતિ યસ્યૈવા દદાતિ તદ્ અપિ શૂન્યમ્ ઇતિ અશૂન્યમ્ ઇતિ નોપલભતે, તસ્ય માત્સર્યચિત્તસ્ય ચોદ્ગ્રહચિત્તસ્ય વાવકાશો ન ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સર્વ એતે ધર્માઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય (પ્સ્પ્_5:98) વિકલ્પા એવ ભવન્તિ, પ્રથમચિત્તોત્પદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણસ્ય યથા ચૈવ તથાગતસ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય ન માત્સર્યચિત્તં વોદ્ગ્રહચિત્તં વોત્પદ્યતે, તથૈવ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો માત્સર્યચિત્તં વા ઉદ્ગ્રહચિત્તં વા નોપપદ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં શાસ્તા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણં કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.

સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિચિત્તાનામ્ અવકાશં દદાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિન્ નોપલભતે, તદ્ અપિ ચિત્તન્ નોપલભતે, યચ્ છ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયતિ, સ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષદનાત્, પ્રાણાતિપાતપ્રહાણાય ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, આત્મના ચ પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચ પ્રાણાતિપાતવિરતૌ સમાદાપયતિ, પ્રાણાતિપાતવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. એવમ્ અદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાત્ મૃષાવાદાત્ પરુષવચનાત્ પિશુનવચનાદ્ અબદ્ધપ્રલાપાદ્ અભિધ્યાયા વ્યાપાદાત્, મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચ મિથ્યાદૃષ્ટિવિરતૌ સમાદાપયતિ, મિથ્યાદૃષ્ટિવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાસતે, યે ઽપિ ચાન્યે મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. તેન ચ શીલેન ન કશ્ચિદ્ ધર્મં પરામૃશતિ શ્રાવકત્વં વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં વા, પ્રાગ્ એવાન્યદ્ વા તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વેષુ સાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા (પ્સ્પ્_5:99) પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતસ્યાનુલોમિકી ક્ષાન્તિર્ ઉત્પદ્યતે, તસ્યૈવં ભવતિ, ઇહ ન કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉત્પદ્યતે વા નિરુધ્યતે વા મ્રિયતે વા આક્રુષ્યતે વા પરિભાષ્યતે વા ચ્છિદ્યતે વા ભિદ્યતે વા હન્યતે વા તસ્ય પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણસ્ય યદિ સર્વસત્ત્વા આગમ્યાક્રોષયુર્ વા પરિભાષેરન્ વા લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપ્રહારાન્ દદ્યુશ્ ચ્છિદ્યુર્ ભિદ્યુર્ વા, તત્ર ચાસ્યૈવં ભવતિ, અહો ધર્માણાં ધર્મતા, ન ઇહ કશ્ચિદ્ ધર્મ આક્રુષ્યતે વા પરિભાષ્યતે વા ચ્છિદ્યતે વા ભિદ્યતે વા હન્યતે વા, સ તાનિ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિનમયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા વીર્યપારમિતાં પરિગર્હ્નાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા ચતુર્ભિર્ ઋદ્ધિપાદૈર્ ઉપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ કાયિકઞ્ ચ ચૈતસિકઞ્ ચ વીર્યં સંજનય્યાન્યં લોકધાતુમ્ અપિ ગત્વા, લોકધાતુશતમ્ અપિ ગત્વા, લોકધાતુસહસ્રમ્ અપિ ગત્વા લોકધાતુશતસહસ્રમ્ અપિ ગત્વા લોકધાતુકોટીનિયુતશતસહસ્રમ્ અપિ ગત્વા સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ. દાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, શીલપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, વીર્યપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યાવદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, તથા ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યથા ન સંસ્કૃતે ધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, નાસંસ્કૃતે ધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વેષુ (પ્સ્પ્_5:100) સાર્ધં સાધારણં કૃત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ, યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા, તથાગતસમાધિં સ્થાપયિત્વા, યાવન્તઃ કેચિત્ સમાધયઃ શ્રાવકસમાધિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધસમાધિર્ વા તાન્ સર્વાન્ સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ, સમાધૌ સ્થિત્વા અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ અનુલોમં પ્રતિલોમં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ. કતમાન્ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞી બહિર્ધારૂપાણિ પશ્યત્ય્, અયં પ્રથમો વિમોક્ષઃ. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધારૂપાણિ પશ્યત્ય્ અયં દ્વિતીયો વિમોક્ષઃ. શૂન્યત્વેનાધિમુક્તઃ શૂન્યત્વે ચાધિમુક્તો ભવત્ય્ અયં તૃતીયો વિમોક્ષઃ. સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્ દુષ્ખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમ્ એવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ અસ્તંગમાદ્ અદુષ્ખાસુખમ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્તંગમાદ્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયં ચતુર્થો વિમોક્ષઃ. સ સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાદ્ અનન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયં પઞ્ચમો વિમોક્ષઃ. સ સર્વશો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાદ્ આકિંચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયં ષષ્ઠો વિમોક્ષઃ. સ સર્વશ આકિંચન્યાયતનસમતિક્રમાદ્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયં સપ્તમો વિમોક્ષઃ. સ સર્વશો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમતિક્રમાત્ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયમ્ અષ્ટમો વિમોક્ષઃ. ઇતીમાન્ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ અનુલોમં પ્રતિલોમં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ, તત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિઈર્ અનુલોમપ્રતિલોમં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ. કતમા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં (પ્સ્પ્_5:101) સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદ્ અધ્યાત્મં સંપ્રસાદાચ્ ચેતસ એકોતીભાવાદ્ અવિતર્કમ્ અવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, પ્રીતેશ્ ચ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનન્ સુખં કાયે ન પ્રતિસંવેદયતે, યત્ તદ્ આર્યા આચક્ષતે, ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારી તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્ દુષ્ખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમ્ એવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ અસ્તંગમાદ્ અદુષ્ખાસુખમ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધિં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્તંગમાદ્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાદ્ અનન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ સર્વશો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાદ્ નાસ્તિ કિંચિદ્ ઇત્ય્ આકિંચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ સર્વશ આકિંચન્યાયતનસમતિક્રમાદ્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ સર્વશો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમતિક્રયાત્ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. એવમ્ ઇમા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્ અનુલોમપ્રતિલોમં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ, ઇમાન્ અષ્ટ વિમોક્ષાન્ ઇમાશ્ ચ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્ વિભઙ્ગં કૃત્વા ઇમં સિંહવિજૃમ્ભિતં નામ સમાધિં સમાપદ્યતે, તત્ર ચ સમાધૌ સ્થિત્વા દ્વાદશાઙ્ગપ્રતીત્યસમુત્પાદમ્ અનુલોમપ્રતિલોમં પ્રત્યવેક્ષતે. કતમાનિ દ્વાદશાઙ્ગાનિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે, એવં સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્બ્ નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનં ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ, સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના, વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા, તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનમ્, ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવો, ભવપ્રત્યયા જાતિઃ, જાતિપ્રત્યયં જરામરણં, જરામરણપ્રત્યયાઃ શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસા ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે. એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુષ્ખસ્કન્ધસ્ય લોકે સમુદયો ભવતીતિ પ્રત્યવેક્ષતે. જરામરણે તસ્મિન્ન્ અસતિ શોકપરિદેવદુષ્ખદૌર્મનસ્યોપાયાસા ન ભવન્તીતિ પ્રત્યવેક્ષતે, એવં જાતાવ્ અસત્યાં જરામરણન્ ન ભવતિ, ભવે ઽસતિ જાતિર્ ન ભવતિ, ઉપાદાને ઽસતિ ભવો ન ભવતિ, તૃષ્ણાયામ્ અસત્યામ્ ઉપાદાનન્ (પ્સ્પ્_5:102) ન ભવતિ, વેદનાયમ્ અસત્યાં તૃષ્ણા ન ભવતિ, સ્પર્શે ઽસતિ વેદના ન ભવતિ, ષડાયતને ઽસતિ સ્પર્શો ન ભવતિ, નામરૂપે ઽસતિ ષડાયતનન્ ન ભવતિ, વિજ્ઞાને ઽસતિ નામરૂપન્ ન ભવતિ, સંસ્કારેષ્વ્ અસત્સુ વિજ્ઞાનન્ ન ભવતિ, અવિદ્યાયામ્ અસત્યાં સંસ્કારા ન ભવન્તીતિ પ્રત્યવેક્ષતે. એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય મહતા દુષ્ખસ્કન્ધસ્ય લોકે નિરોધો ભવતીતિ પ્રત્યવેક્ષતે. એવમ્ ઇમં દ્વાદશાઙ્ગં પ્રતીત્યસમુત્પાદમ્ અનુલોમપ્રતિલોમં પ્રત્યવેક્ષતે, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. ઇત્ય્ ઉક્તો દર્શનમાર્ગઃ

કતમશ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સિંહવિજૃમ્ભિતઃ સમાધિર્? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. એવં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં આકિંચન્યાયતનસમાપત્તિન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાયાકિંચન્યાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, આકિંચન્યાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાયાકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્યતે, ચતુર્થાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થાય તૃતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, તૃતીયાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થાય દ્વિતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, દ્વિતીયાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થાય પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે. સ ઇમં સિંહવિજૃમ્ભિતં સમાધિં વિભઙ્ગં કૃત્વાવસ્કન્દકં સમાધિં સમાપદ્યતે. કતમશ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવસ્કન્દકઃ સમાધિર્? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં (પ્સ્પ્_5:103) પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, પ્રથમાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થિતો દ્વિતીયં ધ્યાનં ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, દ્વિતીયાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થિતસ્ તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, તૃતીયાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થિતશ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, ચતુર્થ્યાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થિત આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિત આકિંચન્યાયતનસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, આકિંચન્યાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતઃ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતઃ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, પ્રથમાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થિતો નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો દ્વિતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે દ્વિતીયાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થિતો નિરોધસમાપિત્તિં સમાપદ્યતે, નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતસ્ તૃતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, તૃતીયાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થિતો નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતશ્ ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, ચતુર્થાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થિતો નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિત આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિત આકિંચન્યાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, આકિંચન્યાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, નૈવસંજ્ઞાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતાનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો ઽસમાહિતે ચિત્તે તિષ્ઠત્ય્, અસમાહિતાચ્ ચિત્તાદ્ નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો ઽસમાહિતે ચિત્તે તિષ્ઠત્ય્, અસમાહિતાચ્ ચિત્તાદ્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો ઽસમાહિતે ચિત્તે તિષ્ઠત્ય્, અસમાહિતાચ્ ચિત્તાદ્ (પ્સ્પ્_5:104) વિજ્ઞનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, વિજ્ઞનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો ઽસમાહિતે ચિત્તે તિષ્ઠત્ય્, અસમાહિતાચ્ ચિત્તાદ્ આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો ઽસમાહિતે ચિત્તે તિષ્ઠત્ય્, અસમાહિતાચ્ ચિત્તાદ્ આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તેર્ વ્યુત્થિતો ઽસમાહિતે ચિત્તે તિષ્ઠત્ય્, અસમાહિતાચ્ ચિત્તાચ્ ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, ચતુર્થાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થિતો ઽસમાહિતે ચિત્તે તિષ્ઠત્ય્, અસમાહિતાચ્ ચિત્તાત્ તૃતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, તૃતીયાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થિતો ઽસમાહિતે ચિત્તે તિષ્ઠત્ય્, અસમાહિતાચ્ ચિત્તાદ્ દ્વિતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, દ્વિતીયાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થિતો ઽસમાહિતે ચિત્તે તિષ્ઠત્ય્, અસમાહિતાચ્ ચિત્તાત્ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, પ્રથમાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થિતો ઽસમાહિતે ચિત્તે તિષ્ઠતિ. સ ઇહાવસ્કન્દકે સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વધર્મસમતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, કો વા પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવસ્કન્દકસમાપત્તિં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ.
ઇત્ય્ ઉક્તો ભાવનામાર્ગઃ
સુભૂતિર્ આહ: બહુષુ સ્થાનેષુ શિક્ષિતવ્યં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન ક્વચિચ્ છિક્ષિતવ્યમ્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, બહુષુ સ્થાનેષુ શિક્ષિતવ્યં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન ક્વચિચ્ છિક્ષિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે ધર્મા નોપલભ્યન્તે યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યત્ પુનર્ ભગવંસ્ તથાગતેન મે સંક્ષિપ્તેન ચ વિસ્તરેણ ચ ધર્મા ભાષિતાઃ, તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેનેમાઃ ષટ્ પારમિતાઃ સંક્ષિપ્તેન ચ વિસ્તરેણ ચ પર્યવાપ્તવ્યાઃ પર્યવાપ્ય યાવદ્ વાચા પરિજિતાઃ કર્તવ્યા યાવદ્ વાચા પરિજિતાઃ કૃત્વા મનસા પ્રત્યવેક્ષિતવ્યા, તથા ચ ચિત્તચેતસિકા ધર્મા ન પ્રવર્તન્તે, અસ્મિન્ પુનઃ સંક્ષેપવિસ્તરે શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષણ્નાં પારમિતાનાં સર્વધર્માણાઞ્ ચ સંક્ષેપવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં (પ્સ્પ્_5:105) સંક્ષેપવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ?

ભગવાન્ આહ: રૂપસ્ય વા વેદનાયા વા સંજ્ઞાયા વા સંસ્કારાણાં વા વિજ્ઞાનસ્ય વા સંક્ષિપ્તવિસ્તરઞ્ ચ તથતાં જાનાનઃ. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય વા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં વા સંક્ષિપ્તવિસ્તરં તથતાં જાનાનઃ, એવં સર્વપારમિતાનાં વા સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં વા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનાં વા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં વા સર્વાકારજ્ઞતાયા વા સંક્ષિપ્તવિસ્તરં તથતાં જાનાનઃ, સર્વધર્માણાં સંક્ષિપ્તવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમા સા ભગવંસ્ તથતા?
ભગવાન્ આહ: યસ્યાસ્ તથતાયા નોત્પાદઃ પ્રજ્ઞાયતે, ન સ્થિતિર્ નાન્યથાત્વં પ્રજ્ઞાયતે ઇયં સા તથતા યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્. એવં ભૂતકોટિં જાનાનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સંક્ષિપ્તવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમા સા ભગવન્ ભૂતકોટિઃ?
ભગવાન્ આહ: અકોટિર્ ભૂતકોટિર્ અત્ર કોટ્યાં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સંક્ષિપ્તવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ, એવં ધર્મધાતું જાનાનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સંક્ષિપ્તવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમો ઽસૌ ભગવન્ ધર્મધાતુઃ?
ભગવાન્ આહ: આકાશધાતુર્ ધર્મધાતુર્ યસ્ય ધાતોર્ ન ચ્છેદઃ પ્રજ્ઞાયતે ન પરિચ્છેદઃ. એવં ચ ધર્મધાતું જાનાનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સંક્ષિપ્તવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ સર્વધર્માણાં સંક્ષિપ્તવિસ્તરં જ્ઞાતવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: યથા સર્વધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ સર્વધર્મા યે ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ?
ભગવાન્ આહ: રૂપન્ ન સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, વિજ્ઞાનન્ ન સંયુક્તન્ ન વિસંયુક્તમ્, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ ન સંયુક્તાનિ ન (પ્સ્પ્_5:106) વિસંયુક્તાનિ, એવં યાવત્ સંસ્કૃતો ધાતુર્ અસંસ્કૃતો ધતુર્ ન સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ અસ્યાસ્તિ સ્વભાવો યઃ સંયુજ્યતે વા વિસંયુજ્યતે વા યશ્ ચાસ્વભાવઃ સો ઽભાવો, યશ્ ચાભાવઃ સો ઽભાવેન સાર્ધં ન સંયુક્તો ન વિસંયુક્ત, એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વધર્મા જ્ઞાતવ્યાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: અયં પુનર્ ભગવન્ન્ અભિસંક્ષેપો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાત્ર હિ ભગવન્ન્ અભિસંક્ષેપપારમિતાયામ્ આદિકર્મિકેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં, યાવદ્ દશસુ ભૂમિષુ સ્થિતેનેહૈવાભિસંક્ષેપે શિક્ષિતવ્યમ્, ઇહૈવ પુનર્ અભિસંક્ષેપે શિક્ષિમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સંક્ષેપવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ.
ભગવાન્ આહ: તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્યાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાયં પ્રવેશો, ઋદ્ધીન્દ્રિયસ્યાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાયં પ્રવેશો, મધ્યેન્દ્રિયસ્યાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપ્ય્ અયં પ્રવેશઃ, કસ્યચિન્ ન પ્રવેશઃ શિક્ષિતુકામસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાયં પ્રવેશો, ન ખલુ કુશીદસ્યાયં પ્રવેશો ન હીનવીર્યસ્ય મુષિતસ્મૃતેર્ ન વિક્ષિપ્તચિત્તસ્યાયં પ્રવેશઃ આરબ્ધવીર્યસ્યાકુશીદસ્યોપસ્થિતસ્મૃતેર્ અયં પ્રવેશઃ શિક્ષિતુકામસ્ય ચાવિનિવર્તનીયભૂમૌ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્તુકામસ્ય ચાયં પ્રવેશઃ. ઇતિ સંક્ષેપવિસ્તરાજ્ઞાનવિકલ્પૌ
સચેદ્ યથોપદિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિષ્યતે શિક્ષિત્વા દાનપારમિતાં શીલપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ધ્યાનપારમિતાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાં બહિર્ધાશૂન્યતામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ અનુપ્રાપ્સ્યત્ય્, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા અનુપ્રાપ્સ્યતિ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. તસ્ય ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો યાનિ કાનિચિત્ મારકર્માણ્ય્ ઉત્પત્સ્યન્તે, ઉત્પદ્યમાનાન્ય્ એવ તાનિ પ્રહાસ્યન્તિ, તસ્માદ્ ઉપાયકૌશલ્યં પરિગૃહીતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્. યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે, તસ્મિન્ સમયે ઽસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ યે બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ (પ્સ્પ્_5:107) ચ દેશયન્તિ તે તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અતો નિર્જાતા હિ સુભૂતે ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તો યદ્ ઉત ષડ્ભ્યઃ પારમિતાભ્યઃ, તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતૈવં પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યમ્, અહમ્ અપ્ય્ એનાન્ ધર્માન્ અનુપ્રાપ્સ્યામિ યે તૈર્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નૈર્ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ અનુપ્રાપ્તાઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતૈવં યોગમ્ આપત્તવ્યમ્, એવં પ્રયુજ્યમાનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વાકારજ્ઞતામનસિકારાવિરહિતેન ભવિતવ્યમ્. સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અન્તશો ઽચ્છટાસંઘાતમાત્રકમ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયિષ્યતિ, સ ખ્હલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બહુતરપુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ, ન ત્વ્ એવ યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ દાનેન સંતર્પયેચ્ છીલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ ક્ષાન્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ વીર્યે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ સમાધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ પ્રજ્ઞાયાં પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ વિમુક્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને પ્રતિષ્ઠાપયેત્, સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અતો નિર્જાતા હિ સુભૂતે દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનાનિ સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબોધિઃ. યે ઽપિ તે બુદ્ધા ભગવન્તો દશદિગ્લોકધાતુષુ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તે ઽપિતો નિર્જાતા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ. યે ઽપિ તે સુભૂતે ઽ તીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તે ઽપીત એવ પ્રભાવિતા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મુહૂર્તં વા દિવસં વા દિવસશતં વા સંવત્સરં વા સંવત્સરશતં વા કલ્પં વા કલ્પશતં વા યાવદ્ અસંખ્યેયાન્ અપિ કલ્પાનિ માં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ભાવયિષ્યતિ, સ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ. ન ત્વ્ એવ યે ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ દાનેન સંતર્પયેચ્ છીલે ક્ષાન્તૌ વીર્યે સમાધૌ પ્રજ્ઞાયાં વિમુક્તૌ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને ચ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, (પ્સ્પ્_5:108) સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્, સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્, અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્, અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્, પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અતો નિર્જાતા હિ તે બુદ્ધા ભગવન્તો યૈર્ ઇદં દાનમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુપ્રજ્ઞાપ્તં, શીલમયં ભાવનામયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુપ્રજ્ઞાપ્તં, ક્ષાન્તિવીર્યસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં પ્રજ્ઞાપ્તં, સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં પ્રજ્ઞાપ્તમ્.
ઇતિ બુદ્ધૈઃ સાનાથ્યાભાવવિકલ્પઃ

યઃ પુનર્ અપરં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં યથોપદિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતઃ, સ ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ. તથાગતસમન્વાગતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, ઉપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતો બહુબુદ્ધકોટીનિયુતશતસહસ્રપર્યુપાસિતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ. અવરોપિતકુશલમૂલઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, ષટ્પારમિતાવતીર્ણઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ. વિંશતિશૂન્યતાભાવિતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યધર્મભાવિતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખભાવિતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ. શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મભાવિતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, ષડ્ અભિજ્ઞાપ્રતિલબ્ધઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, કુમારભૂતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ. અભિપ્રાયપરિપૂર્ણઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, બુદ્ધૈર્ અવિરહિતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, કુશલમૂલૈર્ અવિરહિતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ. અનાક્ષિપ્તપ્રતિભાનઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, ધારણીપ્રતિલબ્ધઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ. રૂપપરિનિષ્પત્તિસ્ તસ્ય પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા, વ્યાકરણસંપન્નો ગોત્રસંપન્નઃ સંચિન્ત્યભવઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ. આકારપ્રવેશકુશલો ઽનક્ષરપ્રવેશકુશલો વ્યવહારકુશલઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ. અવ્યવહારકુશલ એકાધિવચનકુશલો દ્વ્યધિવચનકુશલસ્ ત્ર્યધિવચનકુશલઃ પુરુષાધિવચનકુશલો રૂપકુશલો, વેદનાકુશલઃ સંજ્ઞાકુશલઃ સંસ્કારકુશલો વિજ્ઞાનકુશલઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનકુશલઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદકુશલઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગકુશલો (પ્સ્પ્_5:109) યાવન્ નિર્વાણકુશલો ધર્મધાતુલક્ષણકુશલઃ સંસ્કારલક્ષણકુશલઃ સંસ્કૃતલક્ષણકુશલો ઽસંસ્કૃતલક્ષણકુશલો લક્ષણાલક્ષણકુશલો ભાવકુશલો ઽભાવકુશલઃ સ્વભાવકુશલઃ પરભાવકુશલઃ સયોગકુશલો વિયોગકુશલઃ સંપ્રયુક્તકુશલો વિપ્રયુક્તકુશલઃ, તથતાકુશલો ઽવિતથતાકુશલો ઽનન્યતથતાકુશલો ધર્મતાકુશલો ધર્મધાતુકુશલો ધર્મનિયામતાકુશલો ધર્મસ્થિતિતાકુશલો ભૂતકોટિકુશલઃ પ્રત્યયકુશલઃ સંપ્રત્યયકુશલો ધ્યાનકુશલો ઽપ્રમાણકુશલ આરૂપ્યસમાપત્તિકુશલઃ ષટ્પારમિતાકુશલશ્ ચતુઃસ્મૃત્યુપસ્થાનકુશલઃ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગકુશલો વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખકુશલઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતકુશલો ઽભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મકુશલઃ સર્વાકારજ્ઞતાકુશલઃ સંસ્કૃતધાતુકુશલો ઽસંસ્કૃતધાતુકુશલો ઽધાતુકુશલો રૂપમનસિકારકુશલો વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનમનસિકારકુશલઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગમનસિકારકુશલઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્ય ધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખમનસિકારકુશલઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મમનસિકારકુશલઃ, સર્વાકારજ્ઞતા મનસિકારકુશલઃ. રૂપં રૂપેણ શૂન્યમ્ ઇતિ કુશલઃ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનેન શૂન્યમ્ ઇતિ કુશલઃ, સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ સ્કન્ધધાત્વાયતનૈઃ શૂન્યાનીતિ કુશલઃ, પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદેન શૂન્ય ઇતિ કુશલઃ, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગૈઃ શૂન્યાનીતિ કુશલઃ, સર્વપારમિતાઃ સર્વપારમિતાભિઃ શૂન્યા ઇતિ કુશલઃ, સર્વશૂન્યતાઃ સર્વશૂન્યતાભિઃ શૂન્યા ઇતિ કુશલઃ, બોધિપક્ષ્યા ધર્મા બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈઃ શૂન્યાઃ ઇતિ કુશલઃ, આર્યસત્યાન્ય્ આર્યસત્યૈઃ શૂન્યાનીતિ કુશલઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભિઃ શૂન્યા ઇતિ કુશલઃ, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખૈઃ સૂન્યાનીતિ કુશલઃ, અભિજ્ઞા અભિજ્ઞાભિઃ શૂન્યા ઇતિ કુશલો, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદ્ભિઃ શૂન્યા ઇતિ કુશલઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈઃ શૂન્યાનીતિ કુસલઃ, અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મા અષ્ટાદશાવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈઃ શૂન્યા ઇતિ કુશલઃ, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અનુત્તરયા સમ્યક્સંબોધ્યા (પ્સ્પ્_5:110) શૂન્યેતિ કુશલઃ, પ્રતિપ્રસ્રબ્ધમાર્ગકુશલો ઽપ્રતિપ્રસ્રબ્ધમાર્ગકુશલઃ ઉત્પાદનિરોધકુશલઃ સ્થિત્યન્યથાત્વકુશલો રાગકુશલો દ્વેષકુશલો મોહકુશલો દૃષ્ટિકુશલો ઽદૃષ્ટિકુશલો મિથ્યાદૃષ્ટિકુશલો ઽમિથ્યાદૃષ્ટિકુશલો યાવત્ સર્વદૃષ્ટિકુશલો નામરૂપકુશલો ઽનામરૂપકુશલ આરમ્બણકુશલ આધિપત્યકુશલો હેતુકુશલઃ પ્રત્યયકુશલો લક્ષણકુશલો ઽલક્ષણકુશલો દુઃખકુશલો ઽદુઃખકુશલઃ સમુદયકુશલો ઽસમુદયકુશલો નિરોધકુશલો માર્ગકુશલો નરકકુશલો નરકમાર્ગકુશલઃ તિર્યગ્યોનિકુશલસ્ તિર્યગ્યોનિમાર્ગકુશલો યમલોકકુશલો યમલોકમાર્ગકુશલો મનુષ્યકુશલો મનુષ્યમાર્ગકુશલો દેવકુશલો દેવમાર્ગકુશલઃ સ્રોતઆપત્તિફલકુશલઃ સ્રોતઆપત્તિફલમાર્ગકુશલઃ, સકૃદાગામિફલકુશલઃ સકૃદાગામિફલમાર્ગકુશલઃ, અનાગામિફલકુશલો ઽનાગામિફલમાર્ગકુશલઃ, અર્હત્ત્વફલકુશલો ઽર્હત્ત્વફલમાર્ગકુશલઃ, પ્રત્યેકબોધિકુશલઃ પ્રત્યેકબોધિમાર્ગકુશલઃ, માર્ગાકારજ્ઞતાકુશલો માર્ગાકારજ્ઞતામાર્ગકુશલઃ, સર્વાકારજ્ઞતાકુશલઃ સર્વાકારજ્ઞતામાર્ગકુશલઃ, ઇન્દ્રિયકુશલ ઇન્દ્રિયમાર્ગકુશલઃ, તીક્ષ્ણમાર્ગકુશલો જવનપ્રજ્ઞાકુશલો નૈર્વેધિકપ્રજ્ઞાકુશલઃ પૃથક્પૃથક્પ્રજ્ઞાકુશલો સમન્તપ્રજ્ઞાકુશલો ઽતીતાર્થકુશલો ઽનાગતાર્થકુશલઃ પ્રત્યુત્પન્નાર્થકુશલ ઉપાયકુશલઃ સત્ત્વાશયકુશલો ઽધ્યાશયકુશલો ઽર્થકુશલો વ્યઞ્જનકુશલસ્ ત્રિસ્થાનવ્યવસ્થાનકુશલઃ, ઇતીમે ઽનુશંસાઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ.
ઇતિ પ્રયોગમાર્ગાભાવવિકલ્પઃ
પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અભિનિર્હરતઃ. ઇતિ દર્શનમાર્ગાભાવવિકલ્પઃ
પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયન્તઃ. ઇતિ ભાવનામાર્ગાભાવવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરિતવ્યં? કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા? કથં પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યા?
ભગવાન્ આહ: રૂપશાન્તતયા સુભૂતે રૂપવશિકતયા રૂપતુચ્છતયા રૂપાસારતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનશાન્તતયા વિજ્ઞાનવશિકતયા વિજ્ઞાનતુચ્છતયા વિજ્ઞાનાસારતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં શાન્તતયા વશિકતયા તુચ્છતયા (પ્સ્પ્_5:111) અસારતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્. ઇતિ પ્રયોગમાર્ગાજ્ઞાનવિકલ્પઃ

યત્ પુનઃ સુભૂતે એવં વદસિ, કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યેતિ, આકાશશૂન્યતાભિનિર્હારતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા. ઇતિ દર્શનમાર્ગાજ્ઞાનવિકલ્પઃ
યત્ પુનઃ સુભૂતે એવં વદસિ, કથં પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યેતિ, આકાશશૂન્યતાભાવનયા પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યા.
ઇતિ ભાવનામાર્ગજ્ઞાનવિકલ્પઃ
ઇત્ય્ ઉક્તો નવવિધઃ પ્રથમો ગ્રાહ્યવિકલ્પઃ

સુભૂતિર્ આહ: કિયચ્ ચિરં સ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચીર્ણો ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય,
ઇતિ બોધિચિત્તાનુત્પાદવિકલ્પઃ
યાવદ્ બોધિમણ્ડમ્ એવ મનસિકરોત્ય્, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્ત્તવ્યા ભાવયિતવ્યા.
ઇતિ બોધિમણ્ડામનસિકારવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવંશ્ ચિત્તાન્તરાનામ્ અવકાશન્ દદતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: અન્યેષાં સુભૂતે મનસિકારાણામ્ અવકાશમ્ અદદતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં, પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યા.
ઇતિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનામનસિકારવિકલ્પઃ
સર્વાકારજ્ઞતામનસિકારાવિપ્રણાશ એવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા, તથા ચ ચરિતવ્યા તથા ચાભિનિર્હર્તવ્યા તથા ચ ભાવયિતવ્યા, યથા ચિત્તચૈતસિકા ધર્મા ન પ્રવર્તતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અભિનિર્હરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયન્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે. ઇતિ સમ્યક્સંબોધેર્ અમનસિકારવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: ભાવયન્ પુનઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે. ઇતિ ભાવનાવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: અભાવયન્ પુનઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે. ઇત્ય્ અભાવનાવિકલ્પઃ
(પ્સ્પ્_5:112)
સુભૂતિર્ આહ: નૈવ ભાવયન્ નાભાવયન્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે. ઇતિ નૈવભાવનાનાભાવનાવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કથં ભગવન્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: યથા તથતા.
સુભૂતિર્ આહ: કથં તથતા?
ભગવાન્ આહ: યથા હિ ભૂતકોટિઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભૂતકોટિઃ?
ભગવાન્ આહ: યથા ધર્મધાતુઃ. ઇતિ યથાવિકલ્પઃ
ઇત્ય્ ઉક્તો નવવિધો દ્વિતીયો ગ્રાહ્યવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કથં ધર્મધાતુઃ?
ભગવાન્ આહ: યથાત્મધાતુઃ સત્ત્વધાતુર્ જીવધાતુર્ જન્તુધાતુઃ પોષધાતુઃ પુરુષધાતુઃ પુદ્ગલધાતુઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ તથતા ભૂતકોટિધર્મધાતુર્ આત્મધાતુઃ સત્ત્વધાતુર્ જીવધાતુર્ જન્તુધાતુઃ પોષધાતુઃ પુરુષધાતુઃ પુદ્ગલધાતુઃ?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ સ આત્મા વા સત્ત્વો વા જીવો વા જન્તુર્ વા પોસો વા પુરુષો વા પુદ્ગલો વા ઉપલભ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: અનુપલભમાનઃ સુભૂતે આત્માનં વા સત્ત્વં વા જીવં વા જન્તું વા પોષં વા પુરુષં વા પુદ્ગલં વા, કથં સત્ત્વધાતું વા યાવત્ પુદ્ગલધાતું વા પ્રજ્ઞાપયિષ્યતિ. એવં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અપ્ય્ અપ્રજ્ઞપયમાનઃ સર્વધર્માન્ અપ્ય્ અપ્રજ્ઞપયમાનઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અપ્રજ્ઞપનીયા પ્રજ્ઞાપારમિતા? અપ્રજ્ઞપનીયા ધ્યાનપારમિતા, અપ્રજ્ઞપનીયા વીર્યપારમિતા, અપ્રજ્ઞપનીયા ક્ષાન્તિપારમિતા, અપ્રજ્ઞપનીયા શીલપારમિતા, અપ્રજ્ઞપનીયા દાનપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: અપ્રજ્ઞપનીયા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા, યાવત્ સર્વધર્માઃ સંસ્કૃતા વાસંસ્કૃતા વા શ્રાવકધર્મા વા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા વા યાવદ્ બુદ્ધધર્મા વા.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ન્ અપ્રજ્ઞપનીયાઃ સર્વધર્માઃ, કુતઃ (પ્સ્પ્_5:113) પુનર્ ભગવન્ નારકાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, તિર્યગ્યોનિગતાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, યમલોકા વા પ્રજ્ઞાયન્તે, મનુષ્યા વા પ્રજ્ઞાયન્તે, દેવા વા પ્રજ્ઞાયન્તે, સ્રોતઆપન્ના વા સકૃદાગામિનો વાનાગામિનો વાર્હન્તો વા પ્રત્યેકબુદ્ધા વા સમ્યક્સંબુદ્ધા વા પ્રજ્ઞાયન્તે.
ભગવાન્ આહ: કત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ સત્ત્વપ્રજ્ઞાપ્તિર્ ઉપલભ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: અનુપલભમાનઃ સુભૂતે સત્ત્વં કુતો નારકં પ્રજ્ઞાપયિષ્યતિ તિર્યગ્યોનિગતાન્, યમલોકં વા મનુષ્યં વા દેવં વા સ્રોતઆપન્નાન્ વા સકૃદાગામિનો વા અનાગામિનો વા અર્હતો વા પ્રત્યેકબુદ્ધાન્ વા સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ વા કુતઃ પ્રજ્ઞાપયિષ્યતિ? એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતાપ્રજ્ઞપનીયેષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યમ્. ઇતિ સત્ત્વપ્રજ્ઞાપ્તિવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: ન નુ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા રૂપે શિક્ષિતવ્યં, વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ, વિજ્ઞાને શિક્ષિતવ્યં, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ ચ શિક્ષિતવ્યં, સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષિતવ્યં, સર્વપારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ શિક્ષિતવ્યં, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યમ્, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ શિક્ષિતવ્યં, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ શિક્ષિતવ્યમ્, અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યં, સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
ઇતિ ધર્મપ્રજ્ઞાપ્તિવિકલ્પઃ
ભગવાન્ આહ: રૂપેષુ સુભૂતે શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા, વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ, વિજ્ઞાનેષુ શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ ચ શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા, સર્વપારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા, અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મેષુ (પ્સ્પ્_5:114) શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા.

સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ રૂપે અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા શિક્ષિતવ્યં? વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ, કથં ભગવન્ વિજ્ઞાને ઽનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા શિક્ષિતવ્યં? યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા શિક્ષિતવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: અનુત્પાદતો ઽનિરોધતઃ શિક્ષિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ અનુત્પાદતો ઽનિરોધતઃ શિક્ષિતવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: અનભિસંસ્કારતયા શિક્ષિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ન્ અનભિસંસ્કારતયા શિક્ષિતવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ સમનુપશ્યન્ન્ અનભિસંસ્કારતયા શિક્ષિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ સ્વલક્ષણશૂન્યાઃ સર્વધર્મા ઇતિ શિક્ષિતવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: રૂપં રૂપેણ શૂન્યં દ્રષ્ટવ્યં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનેન શૂન્યં દ્રષ્ટવ્યમ્, એવં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો, મનો મનસા શૂન્યં દ્રષ્ટવ્યમ્, એવં રૂપં શબ્દગન્ધરસસ્પર્ષ્ટવ્યધર્માઃ શબ્દગન્ધરસસ્પર્ષ્ટવ્યધર્મૈઃ શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યાઃ, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન શૂન્યં દ્રષ્ટવ્યમ્, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાનેન શૂન્યં દ્રષ્ટવ્યં, ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ ચક્ષુઃસંસ્પર્શેન શૂન્યો દ્રષ્ટવ્યઃ, એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શો ઘ્રાણસંસ્પર્શો જિહ્વાસંસ્પર્શઃ કાયસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શેન શૂન્યો દ્રષ્ટવ્યઃ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયયા વેદનયા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા, એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના, ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના, જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના, કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના, મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયયા વેદનયા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા, દાનપારમિતા દાનપારમિતયા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા, પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતયા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા, અધ્યાત્મશૂન્યતાધ્યાત્મશૂન્યતયા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા, બહિર્ધાશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતયા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા, આર્યસત્યાન્ય્ (પ્સ્પ્_5:115) આર્યસત્યૈઃ શૂન્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ, ધ્યાનાનિ ધ્યાનૈઃ શૂન્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ, અપ્રમાણાન્ય્ અપ્રમાણૈઃ શૂન્યાનિ દ્રષ્ટ્વ્યાનિ, આરૂપ્યસમાપત્તય આરૂપ્યસમાપત્તિભિઃ શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યાઃ, વિમોક્ષમુખાનિ વિમોક્ષમુખૈઃ શૂન્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ, નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિઃ શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યાઃ, સમાધયઃ સમાધિભિઃ શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યાઃ, ધારણીમુખાનિ ધારણીમુખૈઃ શૂન્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈઃ શૂન્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ, સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ શૂન્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનિ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગૈઃ શૂન્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ, માર્ગા માર્ગૈઃ શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યાઃ, અભિજ્ઞા અભિજ્ઞાભિઃ શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા, દશબલાનિ દશબલૈઃ શૂન્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ, વૈશારદ્યાનિ વૈશારદ્યૈઃ શૂન્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ, પ્રતિસંવિદઃ પ્રતિસંવિદ્ભિઃ શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યાઃ, આવેણિકા બુદ્ધધર્મા આવેણિકૈઃ બુદ્ધધર્મૈઃ શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યાઃ, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અનુત્તરયા સમ્યક્સંબોધ્યા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ ચરિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ રૂપં રૂપેણ શૂન્યં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનેન શૂન્યમ્. એવં યાવદ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અનુત્તરયા સમ્યક્સંબોધ્યા શૂન્યા. તત્ કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિર્ ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: અચરિઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચરિઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ન્ અચરિઃ?
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે સા પ્રજ્ઞાપારમિતા નોપલભ્યતે, બોધિસત્ત્વો ઽપિ નોપલભ્યતે, ચરિર્ અપિ નોપલભ્યતે, યો વા ચરિતો, યેન વા ચરિતો, યત્ર વા ચરિતસ્, તદ્ અપિ નોપલભ્યતે. એવં હિ સુભૂતે અચરિર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચરિર્ યત્રૈતે સર્વપ્રપઞ્ચા નોપલભ્યન્તે.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ ન ચરિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાચરિર્ ભવતિ, તત્ કથં ભગવન્ન્ આદિકર્મિકેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાયાનુપલમ્ભેષુ સર્વધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યં, તેન દાનન્ દદતા (પ્સ્પ્_5:116) અનુપલમ્ભયોગેન દાનન્ દાતવ્યં, શીલં રક્ષતા અનુપલમ્ભયોગેન શીલં રક્ષિતવ્યં, ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતાનુપલમ્ભયોગેન ક્ષાન્તિઃ સંપાદયિતવ્યા, વીર્યમ્ આરભમાણેનાનુપલમ્ભયોગેન વીર્યમ્ આરબ્ધવ્યં, સમાધિં સમાપદ્યમાનેનાનુપલમ્ભયોગેન સમાધિઃ સમાપત્તવ્યઃ, પ્રજ્ઞાં ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેન પ્રજ્ઞા ભાવયિતવ્યા, અધ્યાત્મશૂન્યતાં ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેન બહિર્ધાશૂન્યતાં ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેનાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેન, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેનાભાવસ્વભાવશૂન્યતા ભાવયિતવ્યા. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેન સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયિ તવ્યાનિ. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગં ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેનાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગો ભાવયિતવ્યઃ, આર્યસત્યાનિ ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેનાર્યસત્યાનિ ભાવયિતવ્યાનિ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેનાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્ય સમાપત્તયો ભાવયિતવ્યાઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ભાવયિતવ્યાનિ, વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેન વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ ભાવયિતવ્યાનિ, અભિજ્ઞા ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેનાભિજ્ઞા ભાવયિતવ્યાઃ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેન દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ભાવયિતવ્યાઃ, આવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેન આવેણિકા બુદ્ધધર્મા ભાવયિતવ્યાઃ, સર્વાકારજ્ઞતાં ભાવયતાનુપલમ્ભયોગેન સર્વાકારજ્ઞતા ભાવયિતવ્યા.
સુભૂતિર્ આહ: કિયતા ભગવન્ન્ ઉપલમ્ભો ભવતિ? કિયતા ભગવન્ન્ અનુપલમ્ભો ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: યાવદ્ દ્વયન્ તાવદ્ ઉપલમ્ભો, યાવદ્ અદ્વયન્ તાવદ્ અનુપલમ્ભઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કિયતા ભગવન્ દ્વયં વા અદ્વયં વા ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: યાવચ્ ચક્ષુરૂપં યાવત્ મનોધર્માશ્ ચ, યાવદ્ બોધિશ્ ચ બુદ્દ્ધશ્ ચ, ઇદં સુભૂતે દ્વયં, યાવન્ ન ચક્ષુરૂપં, યાવન્ ન મનોધર્માશ્ ચ, ન બોધિશ્ ચ ન બુદ્ધશ્ ચ, ઇદં સુભૂતે ઽદ્વયમ્.
ઇતિ શૂન્યત્વવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ ઉપલમ્ભો ઽનુપલમ્ભઃ, અથાનુપલમ્ભ ઉપલમ્ભઃ?
(પ્સ્પ્_5:117)

ભગવન્ આહ: ન સુભૂતે ઉપલમ્ભો ઽનુપલમ્ભઃ, નાપ્ય્ અનુપલમ્ભ ઉપલમ્ભઃ, અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઉપલમ્ભાનુપલબ્ધિસમતાનુપલમ્ભઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુપલમ્ભસમતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્. એવં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અનુપલમ્ભિકો ભવતિ.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નૈવોપલમ્ભે સજ્જતિ નાનુપલમ્ભે, કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ભૂમેર્ ભૂમિઃ પરિપૂરયિતવ્યા, ભૂમેર્ ભૂમિં પરિપૂર્ય સર્વાકારજ્ઞતાનુપ્રાપ્તવ્યા?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપલમ્ભે સ્થિત્વા ભૂમેર્ ભૂમિં પરિપૂરયતિ, ન ચોપલરભે સ્થિત્વા શક્ત્યા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ભૂમેર્ ભૂમિં પરિપૂરયિતુમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અનુપલમ્ભા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનુપલમ્ભા હિ બોધિઃ, સો ઽપિ નોપલભ્યતે યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરિતવ્યમ્. ઇતિ શક્તિવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા નોપલભ્યતે. તત્ કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરતા ધર્મેષુ પ્રવિચયઃ કર્તવ્યઃ? ઇદં રૂપં, ઇયં વેદના, ઇયં સંજ્ઞા, ઇમે સંસ્કારા, ઇદં વિજ્ઞાનમ્, ઇમાનિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ, અયં પ્રતીત્યસમુત્પાદ, ઇમાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ, ઇમા પારમિતાઃ, ઇમાનિ શૂન્યતામુખાનિ, ઇમે બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, ઇમા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, ઇમાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ, ઇમાનિ વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ, ઇમા અભિજ્ઞા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદઃ, ઇમે આવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, ઇયમ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ.
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંસ્ તથા ધર્મેષુ પ્રવિચયં કરોતિ, યથા કુર્વન્ રૂપં નોપલભતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનં નોપલભતે, સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ નોપલભતે, પ્રતીત્યસમુત્પાદં નોપલભતે, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ નોપલભતે, પારમિતા નોપલભતે, શૂન્યતામુખાનિ નોપલભતે, બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ નોપલભતે, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ નોપલભતે, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ નોપલભતે, (પ્સ્પ્_5:118) ઽનુત્તરાં સમ્યક્સ્ંઅબોધિન્ નોપલભતે. ઇતિ ધર્મપ્રવિચયવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ રૂપં નોપલભતે, વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનન્ નોપલભતે, યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિન્ નોપલભતે. તત્ કથં દાનપારમિતાં પરિપૂર્ય શીલપારમિતાં પરિપૂર્ય ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂર્ય વીર્યપારમિતાં પરિપૂર્ય ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂર્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂર્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમિષ્યતિ, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યતિ, સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યતિ, ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય બુદ્ધકૃત્યં કરિષ્યતિ, બુદ્ધકૃત્યં કૃત્વા સત્ત્વાન્ સંસારાત્ પરિમોચયિષ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો રૂપસ્ય કૃતેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં, ન વિજ્ઞાનસ્ય કૃતેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, ન સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં ન પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં કૃતેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, ન પારમિતાનાં કૃતેન, ન શૂન્યતામુખાનાં ન બોધિપક્ષ્યાનાં ધર્માણાં કૃતેન, નાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનાં કૃતેન, ન શૂન્યતાનિમિત્તાપરનિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં કૃતેન, નાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ કૃતેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કસ્યેદાનીં કૃતેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: ન કસ્યચિત્ કૃતેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઽકૃતા અવિકૃતા અનભિસંસ્કૃતાઃ સર્વધર્માઃ, સાપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાકૃતા અવિકૃતાનભિસંસ્કૃતા, બોધિસત્ત્વો ઽપ્ય્ અકૃતો ઽવિકૃતો ઽનભિસંસ્કૃતઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્ અકૃતાવિકૃતાનભિસંસ્કૃતાનભિસંસ્કારયોગેન.
ઇતિ વસ્તૂદ્દેશવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ન્ અકૃતા અવિકૃતા અનભિસંસ્કૃતાઃ સર્વધર્માઃ, કથં યેષાં ભગવંસ્ ત્રયાણાં યાનાનાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ? શ્રાવકયાનસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધયાનસ્ય મહાયાનસ્ય ચ.
(પ્સ્પ્_5:119)

ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે ઽકૃતાનામ્ અવિકૃતાનામ્ અનભિસંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં કિંચિદ્ વ્યવસ્થાનમ્ ઉપલભ્યતે, અનભિસંસ્કૃતાનામ્ અનભિસંચેતયિતાનાં ધર્માણાં વ્યવસ્થાનં ચ નોપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ બાલો ઽશ્રુતવાન્ પૃથગ્જનો રૂપે ઽભિનિવિષ્ટો, વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ, વિજ્ઞાને ઽભિનિવિષ્ટઃ, સ્કન્ધધાત્વાયતનેષ્વ્ અભિનિવિષ્ટઃ, પ્રતીત્યસમુત્પાદે ઽભિનિવિષ્ટઃ, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષ્વ્ અભિનિવિષ્ટઃ, પારમિતાસ્વ્ અભિનિવિષ્ટઃ, શૂન્યતામુખેસ્વ્ અભિનિવિષ્ટો, બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષ્વ્ અભિનિવિષ્ટઃ, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષ્વ્ અભિનિવિષ્ટઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેસ્વ્ અભિનિવિષ્ટો, ઽભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મેષ્વ્ અભિનિવિષ્ટઃ, સર્વાકારજ્ઞતાયામ્ અભિનિવિષ્ટો, રૂપં મન્યતે રૂપમ્ ઉપલભતે, વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનં મન્યતે વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભતે, સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ મન્યતે સ્કન્ધધાત્વાયતનાન્ય્ ઉપલભતે, પ્રતીત્યસમુત્પાદં મન્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદમ્ ઉપલભતે, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ મન્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાન્ય્ ઉપલભતે, પારમિતા મન્યતે પારમિતા ઉપલભતે, શૂન્યતામુખાનિ મન્યતે શૂન્યતામુખાન્ય્ ઉપલભતે, બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ મન્યતે બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ઉપલભતે, આર્યસત્યાનિ મન્યતે આર્યસત્યાન્ય્ ઉપલભતે, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ મન્યતે ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ ઉપલભતે, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ મન્યતે શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ ઉપલભતે, અષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્ મન્યતે ઽષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્ ઉપલભતે, સમાધિધારણીમુખાનિ મન્યતે સમાધિધારણીમુખાન્ય્ ઉપલભતે, અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્માન્ મન્યતે ઽભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્માન્ ઉપલભતે, બોધિં મન્યતે બોધિમ્ ઉપલભતે. તસ્યૈવં ભવત્ય્, અહં બોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે, અહં સત્ત્વાન્ પરિમોચયિષ્યામિ સંસારતઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યદ્ બુદ્ધેન પઞ્ચભિશ્ ચક્ષુર્ભિર્ નોપલબ્ધં રૂપં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં નોપલબ્ધં, સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ નોપલબ્ધાનિ, પારમિતાઃ શૂન્યતામુખાનિ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા નોપલબ્ધાઃ, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ નોપલબ્ધાનિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મા (પ્સ્પ્_5:120) નોપલબ્ધાઃ, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અપિ નોપલબ્ધા, તત્સમોહપુરુષો બુદ્ધ્વા વાખ્યાય સત્ત્વાન્ ઇચ્છતિ સંસારાત્ પરિમોચયિતુમ્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્ ભગવાન્ એવમ્ આહ, તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન પઞ્ચભિશ્ ચક્ષુર્ભિર્ નોપલબ્ધાસ્ તે સત્ત્વા યાન્ આસંસારાત્ પરિમોચયેદ્ ઇતિ. તત્ કથમ્ ઇદાનીં ભગવતાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાસ્ ત્રિષુ રાશિષુ વ્યાકૃતાઃ સમ્યક્ત્વનિયતા વા મિથ્યાત્વનિયતા વાનિયતા વા?
ભગવાન્ આહ: ન મયા સુભૂતે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય કથંચિદ્ અપિ સત્ત્વ ઉપલબ્ધઃ, સમ્યક્ત્વનિયતો વા મિથ્યાત્વનિયતો વાનિયતો વા, અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ય ઇમે સત્ત્વા અદ્રવ્યે દ્રવ્યસંજ્ઞિનસ્ તાંસ્ તતો અભૂતગ્રહાદ્ ધારયામિ લોકવ્યવહારેણ નઃ પુનઃ પરમાર્થેન.
સુભૂતિર્ આહ: ન પુનર્ ભગવતા પરમાર્થે સ્થિત્વા બોધિર્ અભિસંબુદ્ધા?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવતા નૈવ પરમાર્થે સ્થિત્વાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા, નાપ્ય્ ઋદ્ધિપર્યાયે સ્થિત્વાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા, કથમ્ ઇદાનીં ભગવતા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન બોધિર્ અભિસંબુદ્ધા ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: અનભિસંબુદ્ધા સુભૂતે તથાગતેનાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, સા ચ ન ક્વચિત્ સ્થિતા સંસ્કૃતે વા ધાતાવ્ અસંસ્કૃતે વા ધાતૌ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતનિર્મિતો ન ક્વચિત્ સ્થિતઃ સંસ્કૃતે વા ધાતાવ્ અસંસ્કૃતે વા ધાતૌ, સ ચ તથાગતનિર્મિતો ગચ્છતિ ચાગચ્છતિ ચ તિષ્ઠતિ ચ નિષીદતિ ચ, સ દાનપારમિતાયાં ચરેચ્, છીલપારમિતાયાં ચરેત્, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરેદ્, વીર્યપારમિતાયાં ચરેદ્, ધ્યાનપારમિતાયાં ચરેત્, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરેચ્, ચત્વારિ ધ્યાનાન્ય્ ઉપસંપદ્ય વિહરેચ્, ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈશ્ ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિઃ પઞ્ચભિર્ અભિજ્ઞાભિશ્ ચતુર્ભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈશ્ ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈશ્ ચતુર્ભિર્ ઋદ્ધિપાદૈઃ પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિર્ બલૈઃ સપ્તભિર્ બોધ્યઙ્ગૈર્ આર્યાષ્ટાઙ્ગેન માર્ગેણ શૂન્યતાસમાધિના અનિમિત્તસમાધિનાપ્રણિહિતસમાધિના (પ્સ્પ્_5:121) અધ્યાત્મશૂન્યતયા બહિર્ધાશૂન્યતયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા, અષ્ટવિમોક્ષૈર્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિર્ દશભિસ્ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિઃ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા સમાધિધારણીમુખૈર્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ ધર્મચક્રપ્રવર્તનતયા ચ વિહરેત્, સ ચ નિર્મિતો ઽપરિમાણાન્ સત્ત્વાન્ અભિનિર્માય ત્રિષુ રાશિષુ વ્યાકુર્યાત્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ તેન કશ્ચિત્ સત્ત્વસ્ ત્રિષુ રાશિષુ વ્યાકૃતઃ.

સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે તથાગતેન સર્વધર્મા નિર્મિતોપમા જ્ઞાતા, ન ચ કશ્ચિત્ સત્ત્વો વિનીતઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યા, તદ્યથાપિ નામ તથાગતનિર્મિતેન.
સુભૂતિર્ આહ: અપિ નુ ભગવન્ સર્વધર્મા નિર્મિતોપમાઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ સર્વધર્મા નિર્મિતોપમાસ્ તથાગતસ્ય નિર્મિતસ્ય ચ કઃ પ્રતિવિશેષઃ? કિં વા નાનાકરણં? કો વાભિપ્રાયઃ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: તથાગતસ્ય ચ સુભૂતે નિર્મિતસ્ય ચ ન કશ્ચિદ્ વિશેષો, ન કિંચિત્ નાનાકરણમ્ ઉપલભ્યતે, નિર્વિશેષઃ સુભૂતે તથાગતશ્ ચ નિર્મિતશ્ ચ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યત્ તથાગતઃ કર્મ કરોતિ, તન્ નિર્મિતઃ કર્મ કરોતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કચ્ચિત્ પુનર્ ભગવન્ ન સતિ તથાગતે નિર્મિતઃ કર્મ કરોતિ?
ભગવાન્ આહ: કરોતિ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કથં યથા પુનર્ ભગવન્ ન સતિ તથાગતે તથાગતનિર્મિતઃ કર્મ કરોતિ?
ભગવાન્ આહ: તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સચેત્ તથાગતો ભવ્યસત્ત્વમ્ અનુપલભમાનો નિર્મિતન્ નિર્માય પરિનિર્વૃતઃ, તેન ચ નિર્મિતેનાર્ધકલ્પં બુદ્ધકૃત્યં સ પશ્ચાદ્ બુદ્ધકૃત્યં કૃત્વા પરિનિર્વૃત ઇતિ જનઃ સંજાનીતે, ન ચ નિર્મિતાનાં કશ્ચિદ્ ઉત્પાદો ન નિર્વાણમ્. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં, (પ્સ્પ્_5:122) યદ્ ઉત નિર્મિતોપમાન્ સર્વધર્માન્ અધિમુચ્યતે. ઇતિ યાનત્રયવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ નિર્મિતસ્ય તથાગતસ્ય ચ વિશેષો નાસ્તિ દક્ષિણા પરિશુદ્ધિઃ કથં ભવિષ્યતિ? ય ઇમે ભગવંસ્ તથાગતે દક્ષિણાં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ, સા ન જાતુ ક્ષીયતે યાવત્ તે સત્ત્વા અનુપધિશેષનિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાસ્યન્તે, એવમ્ એવ યે નિર્મિતે દક્ષિણાં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ, સા ન જાતુ ક્ષીયતે યાવત્ તે સત્ત્વા અનુપધિશેષનિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાસ્યન્તિ.
ભગવાન્ આહ: યયા સુભૂતે ધર્મતયા તથાગતઃ સદેવકસ્ય લોકસ્ય દક્ષિણીયો ભવતિ, તયૈવ ધર્મતયા નિર્મિતો ઽપિ સદેવસ્ય લોકસ્ય દક્ષિણીયઃ. તિષ્ઠતુ તાવત્ સુભૂતે તથાગતપ્રતિષ્ઠાપિતા દક્ષિણા, તિષ્ઠતુ નિર્મિતપ્રતિષ્ઠાપિતા દક્ષિણા યઃ કશ્ચિત્ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતં મૈત્રતયા મનસિકરિષ્યતિ, સર્વો ઽસૌ તસ્ય કુશલમૂલસ્ય પર્યન્તમ્ અધિગમ્ય દુષ્ખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ. તિષ્ઠતુ મૈત્રં વા મનસિકારો યઃ કશ્ચિત્ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા આકાશે પુષ્પાણિ ક્ષેપ્સ્યતિ તથાગતં મનસિકૃત્વા સર્વો ઽસૌ તસ્ય કુશલમૂલસ્ય પર્યન્તમ્ અધિગમ્ય દુષ્ખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ: તિષ્ઠતુ સુભૂતે મૈત્રં વા મનસિકારસ્, તિષ્ઠત્વ્ આકાશે પુષ્પાણિ યઃ કશ્ચિત્ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા નમો બુદ્ધાનામ્ ઇતિ મનસિકરિષ્યતિ, સર્વો ઽસાવ્ અનુપૂર્વેણ દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ. એવં મહર્દ્ધિકા સુભૂતે તથાગતપ્રતિષ્ઠાપિતા દક્ષિણા, એવં મહાનુશંસા, તદ્ અનેન તે સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, તથાગતસ્ય ચ તથાગતનિર્મિતસ્ય ચ ન કિંચિત્ નાનાકરણમ્ ઉપલભ્યતે ધર્માણાં ધર્મતાં પ્રમાણીકૃત્યમ્. ઇતિ દક્ષિણાવિશુદ્ધિવિકલ્પઃ
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં, ધર્માણાં ધર્મતાયામ્ અવતરિતવ્યં, સા ચ ધર્મતા ન વિકોપયિતવ્યા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ધર્મતેતિ ન વિકોપયિતવ્યા, એવં ધ્યાનપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાઃ શીલપારમિતાયા ઇયં દાનપારમિતાયા ધર્મતેતિ ન વિકોપયિતવ્યા, એવં યાવત્ સર્વધર્મેષ્વ્ ઇમે સર્વધર્મા ઇયં સર્વધર્માણાં ધર્મતેતિ ન વિકોપયિતવ્યા.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ સર્વધર્માણાન્ ધર્મતા ન વિકોપયિતવ્યા, યત્ પુનર્ ભગવંસ્ તથાગતેન વિકોપિતં રૂપમ્ ઇદમ્, ઇયં વેદના (પ્સ્પ્_5:123) ઇયં સંજ્ઞા, ઇમે સંસ્કારા, ઇદં વિજ્ઞાનં, ઇમે સ્કન્ધા, ઇમે ધાતવઃ, ઇમાન્ય્ આયતનાનિ, અયં પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ, ઇમાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ, ઇમે બાહ્યાધ્યાત્મિકા ધર્મા નિર્દિષ્ટાઃ, એવં કુશલા ધર્મા એવમ્ અકુશલા ધર્માઃ સાસ્રવા અનાસ્રવા લૌકિકા લોકોત્તરાસ્ સાધારણા અસાધારણાઃ સંસ્કૃતા અસંસ્કૃતા ધર્મા નિર્દિષ્ટાઃ, તન્ મા હૈવ ભગવતા ધર્માણાં ધર્મતા વિકોપિતા ભવેત્?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે, નામનિમિત્તા હિ તે ધર્મા નિર્દિષ્ટા ધર્માણાં સૂચનકૃતા, કથં પરો ઽવતરિષ્યતિતિ ન ધર્માણાન્ ધર્મતા વિકોપિતા ભવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ નામનિમિત્તા હિ તે ધર્મા નિર્દિષ્ટાઃ પરેષામ્ અવતારણાય, કથં ભગવર્મ્ અનામકા અનિમિત્તાઃ સર્વધર્મા નામ નિમિત્તેન વ્યાહૃતાઃ? ઇતિ ચર્યાવિકોપનવિકલ્પઃ
ઇત્ય્ ઉક્તો નવવિધઃ પ્રથમગ્રાહકવિકલ્પઃ
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે વ્યવહારો નામનિમિત્તમ્ અભિનિવેશો વા નાત્ર સુભૂતે નામ્નિ વ્યવહરામિ, ન નિમિત્તે ઽનિમિત્તે ઽભિનિવેશો વા. ન હિ સુભૂતે તથાગતશ્રાવકો વા નામ્નિ નિમિત્તે વાભિનિવિશતે. ન હિ સુભૂતે નામ નામ્ન્ય્ અભિનિવિશતે, ન નિમિત્તન્ નિમિત્તે ઽભિનિવિશતે, ન શૂન્યતા શૂન્યતાયામ્ અભિનિવિશતે, નાનિમિત્તમ્ આનિમિત્તે ઽભિનિવિશતે, નાપ્રણિહિતમ્ અપ્રણિહિતે ઽભિનિવિશતે, ન તથતા તથતાયામ્ અભિનિવિશતે, ન ભૂતકોટિર્ ભૂતકોટ્યામ્ અભિનિવિશતે, ન ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતાવ્ અભિનિવિશતે, નાસંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતે ઽભિનિવિશતે, એવમ્ એતે સર્વધર્મા નામમાત્રં, ન હ્ય્ એતે નામમાત્રે ઽવતિષ્ઠન્તે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નામમાત્રે સ્થિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં, તત્ર ચ નાભિનિવેષ્ટવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ નામમાત્રમ્ ઇદં સર્વસંસ્કૃતં, કસ્યેદાનીં કૃતેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધયે ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્યાનેકવિધાં સંસારચારિકાં પ્રત્યનુભવતિ, બોધિસત્ત્વચર્યાઞ્ ચરન્ દાનં દદાતિ, શીલં રક્ષતિ, ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ, વીર્યમ્ આરભતે, ધ્યાનં સમાપદ્યતે, પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, શૂન્યતાયાં ચરતિ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિષુ વિહરતિ, સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ વિહરતિ, સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ વિહરતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધિં (પ્સ્પ્_5:124) સમાપદ્યતે, આર્યસત્યાનિ ભાવયતિ, વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિં ધારણીમુખાનિ સમાપદ્યતે, અભિજ્ઞા ભાવયતિ, દશભિસ્ તથાગતબલૈર્ વિહરતિ, ચતુર્વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિઃ, અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ વિહરતિ, મહામૈત્રીં મહાકરુણાં પરિપૂરયતિ?

ભગવાન્ આહ: યં સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, યદિ નામમાત્રમ્ ઇદં સર્વસંસ્કૃતં, તત્ કસ્યેદાનીં કૃતેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધયે ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્યાનેકવિધાં સંસારચારિકાં પ્રત્યનુભવતીતિ, યસ્માત્ સુભૂતે નામમાત્રમ્ ઇદં સર્વસંસ્કૃતં, તચ્ ચ નામ નામ્ના શૂન્યં નિમિત્તં નિમિત્તેન શૂન્યં, તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ, ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય સત્ત્વાંસ્ ત્રિભિર્ યાનૈઃ પરિનિર્વાપયતિ, તસ્ય ચ નામનિમિત્તસ્ય નોત્પાદો ન નિરોધો ન સ્થિતિર્ ન સ્થિતેર્ અન્યથાત્વં પ્રજ્ઞાયતે.
ઇતિ સામાન્યેન દ્વિતીયો ગ્રાહકવિકલ્પોપક્ષેપઃ
સુભૂતિર્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતેતિ ભગવન્ વદસિ.
ભગવાન્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતેતિ વદામિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં પુનર્ ભગવન્ સર્વાકારજ્ઞતા તથાગતેન નિર્દિષ્ટા, માર્ગાકારજ્ઞતાપિ તથાગતેન નિર્દિષ્ટા, સર્વજ્ઞતાપિ તથાગતેન નિર્દિષ્ટા? આસાં ભગવંસ્ તિસૃણાં સર્વજ્ઞતાનાં કિં નાનાકરણમ્?
ભગવાન્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતા સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય, માર્ગજ્ઞતા સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં, સર્વજ્ઞતા સુભૂતે સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ સર્વાકારજ્ઞતા તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય?
ભગવાન્ આહ: યાવન્તઃ સુભૂતે આકારા લિઙ્ગાનિ નિમિત્તાનિ યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈસ્ તે ધર્માઃ સૂચ્યન્તે, તે આકારાસ્ તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ તથાગતેનાનુબદ્ધાનિ તેનોચ્યતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સર્વાકારજ્ઞતા. ઇતિ સર્વાકારજ્ઞતાસંમોહવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ માર્ગજ્ઞતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્?
(પ્સ્પ્_5:125)
ભગવાન્ આહ: સર્વમાર્ગાઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નોત્પાદયિતવ્યાઃ, સર્વમાર્ગા જ્ઞાતવ્યાઃ, યશ્ ચ શ્રાવકાણાં માર્ગો, યશ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં માર્ગો, યે ચ બોધિમાર્ગાસ્ તે ચ માર્ગાઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ તૈશ્ ચ માર્ગે માર્ગકરણીયં કર્તવ્યન્ ન ચાનેન ભૂતકોટિઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યા.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ભૂતકોટિર્ ન સાક્ષાત્કર્તવ્યા?
ભગવાન્ આહ: નાપરિપૂર્ય પ્રણિધાનં નાપરિપાચ્ય સત્ત્વાન્ નાપરિશોધ્ય બુદ્ધક્ષેત્રન્ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ભૂતકોટિઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યા, તેન કારણેનોચ્યતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માર્ગજ્ઞતા. ઇતિ માર્ગાકારજ્ઞતાસંમોહવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ સર્વજ્ઞતા સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્?
ભગવાન્ આહ: એતાવદ્ એવ સુભૂતે સર્વં યાવદ્ એવાધ્યાત્મિકાશ્ ચ બાહ્યાશ્ ચ ધર્માસ્ તે ચ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ જ્ઞાતા, ન પુનઃ સર્વમાર્ગેણ સર્વાકારેણ. ઇતિ સર્વજ્ઞતાસંમોહવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન માર્ગે સ્થિત્વા ભૂતકોટિઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યા?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: અમાર્ગે સ્થિત્વા?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: માર્ગે અમાર્ગે સ્થિત્વા?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.

સુભૂતિર્ આહ: નૈવમાર્ગે નામાર્ગે સ્થિત્વા?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કથમ્ ઇદાનીં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ભૂતકોટિઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યા?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ તવ માર્ગે સ્થિતસ્યાનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ ચિત્તં વિમુક્તમ્.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તવામાર્ગે સ્થિતસ્ય?
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તવ માર્ગે ઽમાર્ગે સ્થિતસ્ય?
(પ્સ્પ્_5:126)
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તવ નૈવ માર્ગે નામાર્ગે સ્થિતસ્ય?
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્, અપિ તુ ખલુ પુનર્ મે ભગવંશ્ ચિત્તં વિમુક્તં યથા ન ક્વચિત્ સ્થિત્વા સ્યામ્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન ક્વચિત્ સ્થિત્વા ભૂતકોટિઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યા.
સુભૂતિર્ આહ: યાઃ પુનર્ ઇમા ભગવન્ સર્વાકારજ્ઞતા ચ માર્ગજ્ઞતા ચ સર્વજ્ઞતા ચ કચ્ચિદ્ ભગવન્ન્ આસાં તિસૃણાં સર્વજ્ઞતાનાં ક્લેશપ્રહાણસ્ય નાનાત્વમ્ અસ્તિ, અસ્ય સાવશેષપ્રહાણમ્, અસ્યાનવશેષપ્રહાણમ્?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે ક્લેશપ્રહાણસ્ય નાનાત્વમ્ અસ્તિ, અસ્તિ પુનસ્ તથાગતસ્ય સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણં, ન પુનઃ શ્રાવકસ્ય સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ સર્વજ્ઞતાયામ્ અનુપ્રાપ્તાયામ્ અશેષપ્રહાણમ્ અસંસ્કૃતં ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અસંસ્કૃતસ્ય નાનાત્વમ્ ઉપલભ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે ઽસંસ્કૃતસ્ય નાનાત્વમ્ ઉપલભ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ નોપલભ્યતે કુત એતન્ નિર્દિશ્યતે? અસ્ય વાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણમ્, અસ્ય ન વાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણમ્ ઇતિ.
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે વાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણં, અપિ નુ તેષાં રાગદોષમોહપ્રહાણમ્ અસ્તિ, કાયવાગ્વિકારાસ્ તુ પ્રવર્તન્તે, તે તુ બાલપૃથગ્જનાનામ્ અનર્થાય પ્રવર્તન્તે, ન તુ શ્રાવકાણાં, તે તથાગતસ્ય ન સન્તિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અભાવો માર્ગઃ, અભાવો નિર્વાણં, તત્ કુતઃ પુનર્ ભગવન્ નિર્દિશ્યતે? અયં સ્રોતઆપન્નો ઽયં સકૃદાગામ્ય્ અયમ્ અનાગામ્ય્ અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽયન્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ.
ભગવાન્ આહ: ન ખલુ સુભૂતે અસંસ્કૃતં ભાવયતિ અપિ તુ લોકવ્યવહારં પ્રમાણીકૃત્યોચ્યતે ન પુનઃ પરમાર્થેન શક્યા પ્રભાવના. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ તત્રાસ્તિ વાક્પથપ્રજ્ઞાપ્તિર્, અપિ તુ ખલુ પુનર્ યૈઃ પૂર્વાન્તો વ્યવચ્છિન્નસ્ તેષાં પશ્ચિમા કોટિપ્રજ્ઞાપ્તા.
સુભૂતિર્ આહ: સ્વલક્ષણશૂન્યાનાં ભગવન્ સર્વધર્માણાં (પ્સ્પ્_5:127) કુતઃ પુનઃ પુર્વા કોટિઃ પ્રજ્ઞાયતે.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, સ્વલક્ષણશૂન્યાનાં સુભૂતે સર્વધર્માણાં પૂર્વા કોટિર્ ન પ્રજ્ઞાયતે, કુતઃ પુનઃ પશ્ચિમા કોટિઃ પ્રજ્ઞાયતે, નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે યે તે સત્ત્વાઃ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ ન જાનન્તિ, તેષામ્ એવં નિર્દિષ્ટમ્ ઇયં પૂર્વા કોટિર્ ઇયં પશ્ચિમા કોટિર્, ન પુનઃ સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ પૂર્વા કોટિર્ ન પશ્ચિમા કોટિર્ ઉપલભ્યતે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં, સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ ચરન્ ન ક્વચિદ્ અભિનિવિશતે ઽધ્યાત્મિકેષુ વા બાહ્યેષુ વા સંસ્કૃતેષુ વાસંસ્કૃતેષુ વા શ્રાવકધર્મેષુ વા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મેષુ વા.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ભગવન્ન્ ઉચ્યતે, કેનાર્થેન પ્રજ્ઞાપારમિતેત્ય્ ઉચ્યતે?
ભગવાન્ આહ: પરમપારમિતૈષા સુભૂતે સર્વધર્માણામ્ અગમનાર્થેન પ્રજ્ઞાપારમિતેત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે એતયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા બોધિસત્ત્વાશ્ ચ મહાસત્ત્વાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પારઙ્ગતાસ્ તેનાર્થેન પ્રજ્ઞાપારમિતેત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે પરમાર્થેન યો ઽર્થઃ સર્વધર્માણામ્ અભિન્નઃ, સ ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં તૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ, સર્વધર્મેષુ પારો નોપલબ્ધસ્ તેનાર્થેનોચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ માર્ગસંમોહવિકલ્પઃ
અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં તથતાન્તર્ગતા, ભૂતકોટિર્ અન્તર્ગતા, ધર્મધાતુર્ અન્તર્ગતઃ તેનોચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે નેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા કેનચિદ્ ધર્મેણ સંયુક્તા વા વિસંયુક્તા વા સનિદર્શના વાનિદર્શના વા સપ્રતિઘા વાપ્રતિઘા વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હીયં પ્રજ્ઞાપારમિતારૂપાનિદર્શનાપ્રતિઘૈકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણત્વાત્.
ઇતિ તથતાદિષુ સંયોગવિયોગસંમોહવિકલ્પઃ
અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્માણાં ચારિકા સર્વપ્રતિભાનાનાં સર્વાલોકાનામ્ અનાચ્છેદ્યેયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા મારેણ વા મારકાયિકાભિર્ દેવતાભિઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધ (પ્સ્પ્_5:128) યાનિકૈર્ વા પુદ્ગલૈર્, યાવન્ ન કેનચિદ્ અન્યતીર્થિકૈઃ પ્રત્યમિત્રૈર્ વા ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શક્યા ચ્છેત્તું બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે ઽત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નોપલભ્યન્તે સર્વ એવૈવં ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અર્થે ચરિતવ્યમ્. ઇત્ય્ અસમત્વસંમોહવિકલ્પઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનેહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અર્થે ચરિતવ્યમ્ અનિત્યાર્થે ચરિતવ્યં, દુઃખાર્થે ચરિતવ્યમ્, અનાત્માર્થે ચરિતવ્યં, શાન્તાર્થે ચરિતવ્યં, દુઃખજ્ઞાનાર્થે ચરિતવ્યં, સમુદયજ્ઞાનાર્થે ચરિતવ્યં, નિરોધજ્ઞાનાર્થે ચરિતવ્યં, માર્ગજ્ઞતાર્થે ચરિતવ્યં, દુઃખપરિજ્ઞતાર્થે સમુદયપ્રહાણાર્થે નિરોધસાક્ષાત્ક્રિયાર્થે માર્ગજ્ઞતાર્થે અન્વયજ્ઞાનાર્થે ચરિતવ્યં, ધર્મજ્ઞતાર્થે ઽસંવૃત્તિજ્ઞાનાર્થે પરિજયજ્ઞાનાર્થે યથારુતજ્ઞાનાર્થે ચરિતવ્યમ્. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અર્થે ચરિતવ્યમ્. ઇતિ દુઃખાદિષુ સંમોહવિકલ્પઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અર્થશ્ ચાનર્થશ્ ચ નોપલભ્યતે, તત્ કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનેહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અર્થે ચરિતવ્યમ્?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ગમ્ભીરે ઽર્થે પ્રજ્ઞાપારમિતાર્થે ચરતૈવં ચરિતવ્યં, રાગો મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, દ્વેષો મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, મોહો મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, મિથ્યાદૃષ્ટિર્ મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, દૃષ્ટિગતો મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યમ્, ઇદં દૃષ્ટિગતો મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ રાગદ્વેષમોહાનાં તથતા કસ્યચિદ્ અર્થમ્ અનર્થં કરોતિ, ન દૃષ્ટિગતાનાં તથતા કસ્યચિદ્ અર્થમ્ અનર્થં કરોતિ. રૂપં મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, પ્રતીત્યસમુત્પાદો મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, પારમિતા મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, શૂન્યતામુખાનિ મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, બોધિપક્ષ્યા મે ધર્મા અર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ (પ્સ્પ્_5:129) મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યમ્, અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યમ્, આવેણિકાબુદ્ધધર્મા મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યમ્, અનુત્તરા મે સમ્યક્સંબોધિર્ અર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે તથાગતેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ન કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલબ્ધો યો ઽર્થં વા કુર્યાદ્ અનર્થં વા કુર્યાદ્, અપિ નુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષા ધર્માણાં ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા સા નૈવ કસ્યચિદ્ અર્થં વા કરોત્ય્ અનર્થં વા, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાર્થાનર્થો વર્જયિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કેન કારણેન ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા નાનર્થકરી નાર્થકરી?
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે સંસ્કૃતધર્માણામ્ અસંસ્કૃતધર્માણામ્ અકારણં પ્રજ્ઞાપારમિતા, તેન કારણેન પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ અર્થં વા કરોત્ય્ અનર્થં વા.
સુભૂતિર્ આહ: પુનર્ ભગવન્ન્ અસંસ્કૃતો ઽર્થઃ સર્વાર્યાણાં બુદ્ધાનાં બુદ્ધશ્રાવકાણાં વા.
ભગવાન્ આહ: અસંસ્કૃતો ઽર્થઃ સર્વાર્યાણાં બુદ્ધાનાં બુદ્ધશ્રાવકાણાં ચ, પ્રત્યુપસ્થિતો ન પુનર્ અપકારેણ વોપકારેણ વા, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશસ્ય તથતા ન કસ્યચિદ્ અપકારેણ વોપકારેણ વા પ્રત્યુપસ્થિતા, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાપકારેણ વોપકારેણ વા પ્રત્યુપસ્થિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસંસ્કૃતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસંસ્કૃતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, ન પુનર્ દ્વયયોગેન. ઇતિ ક્લેશપ્રકૃતિસંમોહવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અદ્વયધર્મો ઽદ્વયધર્મમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ?

ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ દ્વયધર્મો ઽદ્વયધર્મમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ?
(પ્સ્પ્_5:130)
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કથમ્ ઇદાનીં ભગવન્ન્ અનુપ્રાપ્યતે?
ભગવાન્ આહ: યથા નાદ્વયો ન દ્વયો ધર્મ ઉપલભ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ નાદ્વયો ન દ્વયો ધર્મ ઉપલભ્યતે?
ભગવાન્ આહ: અનુપલમ્ભં પ્રતિ ન રૂપમ્ અનુપલમ્ભેન પ્રાપ્નોતિ, ન વેદનાન્ ન સંજ્ઞાન્ ન સંસ્કારાન્, ન વિજ્ઞાનમ્ અનુપલમ્ભેન પ્રાપ્નોતિ. ઇતિ દ્વયાભાવસંમોહવિકલ્પઃ
ઇત્ય્ ઉક્તો નવવિધો દ્વિતીયો ગ્રાહકવિકલ્પઃ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા દુષ્કરકારકા ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રસ્થિતા ન ચ નામસત્ત્વ ઉપલભ્યતે ન સત્ત્વપ્રજ્ઞાપ્તિસ્, તેષાં ચ સત્ત્વાનાં કૃતશો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુમ્ અભિસંપ્રસ્થિતાઃ. તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ કશ્ચિદ્ એવ પુરુષ આકાશે અપ્રતિષ્ઠાને સ્તમ્બમ્ ઇચ્છેદ્ ધાપયિતુમ્, એવમ્ એવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં કૃતેનેચ્છેત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્તુમ્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, દુષ્કરકારકા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સર્વાકારજ્ઞતાર્થમ્ અભિપ્રતિષ્ઠન્તે, તાઞ્ ચ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુબુધ્ય સર્વસત્ત્વાન્ સંસારાત્ પરિમોચયિષ્યન્તિ. ઇતિ સર્વાકારજ્ઞતાયા અભાવાલમ્બનજ્ઞાનમ્
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષઃ સ્તમ્બમ્ ઇચ્છેદ્ વાપનાય સ ચ પુરુષસ્ તસ્ય સ્તમ્બસ્ય ન મૂલં જાનીયાદ્ ન શાખાં ન ત્વચ્છેદં ન પત્ત્રં ન પલાશં ન પુષ્પં જાનીયાત્, સ તસ્ય સ્તમ્બસ્ય કાણ્ડં વાપયેત વાપયિત્વા કાલેન કાલં ગોપાયતોદકં દદ્યાદ્ અર્થં તસ્ય તત્ કાણ્ડમ્ અનુપૂર્વેણ શાખાસંપન્નઞ્ ચ ભવેત્, પત્ત્રસંપન્નઞ્ ચ ભવેત્, પુષ્પસંપન્નઞ્ ચ ભવેત્, ફલસંપન્નઞ્ ચ ભવેત્, સ તસ્ય સ્તમ્બસ્ય પત્ત્રાણ્ય્ અનુભુઞ્જીત્, પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચાનુભુઞ્જીત. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુમ્ અભિસંપ્રસ્થિતા અનુપૂર્વેણ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્તઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યન્તિ, તતઃ સર્વસત્ત્વાનાં પત્ત્રપુષ્પફલોપજીવ્યા ભવન્તિ. તત્રેદં સુભૂતે પત્ત્રં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ આગમ્ય સત્ત્વાસ્ ત્રિભ્યો ઽપાયેભ્યઃ પરિમુચ્યન્તે. તત્રેદં પુષ્પં યદ્ આગમ્ય ક્ષત્રિયમહાશાલકુલેષુ બ્રાહ્મણમહાશાલકુલેષુ ગૃહપતિમહાશાલકુલેષુ (પ્સ્પ્_5:131) વા ચાતુર્મહારાજકાયિકેષુ દેવેષૂપપદ્યન્તે ત્રયસ્ત્રિંશેષુ યામેષુ તુષિતેષુ નિર્માણરતિસુ પરનિર્મિતવશવર્તિષુ બ્રહ્મપાર્ષદ્યેષુ યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનેષુ ઉપપદ્યન્તે. તત્રેદં ફલં યદ્ આગમ્ય સત્ત્વાઃ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠન્તે, સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠન્તે, ઽનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠન્તે, અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠન્તે, પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠન્તે, તદ્ એવ ચ ફલમ્ આગમ્ય સત્ત્વાઃ સર્વાકારજ્ઞતમ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ, સર્વસત્ત્વાનાં ફલશાલિનો ભવન્તિ, તત્ર યે દક્ષિણાં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ તે સર્વે ઽનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈઃ પરિનિર્વાન્તિ, યદ્ ઉત શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા મહાયાનેન વા, અનુત્તરામ્ અપિ સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે, ન ચ તત્ર સત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાયતે, ન ચ સત્ત્વપ્રજ્ઞાપ્તિસ્ તે ચ સત્ત્વા આત્મગ્રાહતઃ પરિમોચ્યન્તે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં, ન ચેહ કશ્ચિત્ સત્ત્વો વા સત્ત્વપ્રજ્ઞાપ્તિર્ વોપલભ્યતે, યેષાં સત્ત્વાનામ્ અહંકૃતે ન સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યામીતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: તથાગત એવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય સર્વનરકા ઉચ્છિદ્યન્તે, સર્વતિર્યગ્યોનયઃ સર્વયમલોકા ઉચ્છિદ્યન્તે, સર્વાક્ષણાઃ સર્વદારિદ્રાણ્ય્ ઉચ્છિદ્યન્તે, સર્વહીનગતય ઉચ્છિદ્યન્તે, સર્વકામધાતુર્ ઉચ્છિદ્યન્તે, સર્વો રૂપધાતુર્ ઉચ્છિદ્યન્તે, સર્વ આરૂપ્યધાતુર્ ઉચ્છિદ્યન્તે.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, તથાગત એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ. સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે નાભિપ્રતિષ્ઠેત્, નાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા નાભિસંભોત્સ્યન્તે નાભિસંબુધ્યન્તે. ન પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવિષ્યતિ, નાર્હતાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવિષ્યતિ, નાનાગામિનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવિષ્યતિ, ન સકૃદાગામિનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવિષ્યતિ, સ્રોતઆપન્નાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ન ભવિષ્યતિ. ન સર્વનરકા ઉચ્છેત્સ્યન્તે, ન સર્વતિર્યગ્યોનયો ન સર્વયમલોકા ઉચ્છેત્સ્યન્તિ, ન સર્વાક્ષણા ન સર્વદારિદ્રાણ્ય્ ઉચ્છેત્સ્યન્તિ, ન સર્વહીનગતયો ન કામધાતુર્ ન રૂપધાતુર્ નારૂપ્યધાતુર્ ઉચ્છેત્સ્યતિ. અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવન્ યાવત્ તથાગત એવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો (પ્સ્પ્_5:132) વેદિતવ્યઃ.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, તથાગત એવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યયૈવ હિ સુભૂતે તથતયા તથાગતઃ પ્રજ્ઞપ્યતે, તયૈવ તથતયા સર્વાર્યાઃ પ્રજ્ઞપ્યન્તે, તયૈવ તથતયા રૂપં પ્રજ્ઞપ્યતે, તયૈવ તથતયા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ પ્રજ્ઞપ્યન્તે, તયૈવ તથતયા વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞપ્યતે, તયૈવ તથતયા સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ પ્રજ્ઞપ્યન્તે, એવં યાવત્ તયૈવ તથતયા સંસ્કૃતો ધાતુર્ અસંસ્કૃતશ્ ચ ધાતુઃ પ્રજ્ઞપ્યતે, તયૈવ તથતયા સર્વસત્ત્વતથતા તથાગતતથતા ચ પ્રજ્ઞપ્યતે, તથાગતતથતાયાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, તસ્માત્ તથાગતસ્ તથાગત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથાગત એવ વેદિતવ્યઃ તથતાં પ્રમાણીકૃત્ય. એવં ખલુ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનામ્ ઇન્દ્રિયકુશલો ભવિષ્યતીન્દ્રિયપરાપરકૌશલ્યમ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, સર્વસત્ત્વાનાં કર્મસ્વકતાં જ્ઞાસ્યતિ, સર્વસત્ત્વાનાં કર્મસ્વકતાં જ્ઞાત્વા પ્રણિધિજ્ઞાનં પરિપૂરયિષ્યતિ, પ્રણિધિજ્ઞાનં પરિપૂર્ય ત્રિષ્વ્ અન્ધસુ જ્ઞાનં વિશોધયિષ્યતિ, ત્રિષ્વ્ અન્ધસુ જ્ઞાનં વિશોધ્ય બોધિસત્ત્વચર્યા ચરન્ સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરિષ્યતિ, સત્ત્વાનામ્ અર્થં કૃત્વા બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યતિ, ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય સત્ત્વાસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્યાનુપધિશેસે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાપયિષ્યતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વગુણાનુશંસા સંપશ્યમાનેનાત્મનશ્ ચ પરસ્ય ચાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: નમસ્કરણીયા ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ટાયાં ચરન્તિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, યથા વદસિ, નમસ્કરણીયાસ્ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ટાયાં ચરન્તિ.
ઇતિ યથોક્તભાવનામાર્ગજ્ઞતાલમ્બનવતઃ સર્વગુણસંપદઃ
સુભૂતિર્ આહ: કિયત્ સ ભગવન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુણ્યં પ્રસવતિ, યઃ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશો ઽનુત્તરાં (પ્સ્પ્_5:133) સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામઃ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યાવન્તઃ સુભૂતે સાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વાન્ ક્વચિદ્ એવ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પ્રતિષ્ઠાપયેદ્, અપિ નુ સ સત્ત્વો બહુપુણ્યં પ્રસવેત્?
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત, અપ્રમેયં ભગવન્ન્ અપ્રમેયં સુગત.

ભગવાન્ આહ: યચ્ ચ ખલુ સુભૂતે સાહસ્રે લોકધાતૌ શ્રાવકયાનિકાનાં સત્ત્વાનાં વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં વા પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, યચ્ ચ સાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાનાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપ્રતિષ્ઠાપનપુણ્યક્રિયાવસ્તુ, તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુણ્યક્રિયાવસ્તુનઃ શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ, સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીતમીમ્ અપિ કોટીશતતરઈમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોતીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? બોધિસત્ત્વપ્રસૂતા હિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકા, ન પુનઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રસૂતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. એવં યાવત્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ શ્રાવકયાનિકાનાં સત્ત્વાનાં વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં વા પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, યચ્ ચ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાનાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિષ્ઠાપનપુણ્યક્રિયાવસ્તુ, તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુણ્યક્રિયાવસ્તુનઃ શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ, યાવત્ કોતીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? બોધિસત્ત્વપ્રસૂતા હિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકા, ન પુનઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રસૂતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. તિષ્ઠન્તુ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપ્રતિષ્ઠાપિતાઃ, સચેત્ સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમાહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે શુક્લવિદર્શનાભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવેયુસ્ તેષાં યત્ પુણ્યં તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ, યાવત્ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ; તિષ્ઠન્તુ શુક્લવિદર્શનાભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ, સચેત્ સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે ગોત્રભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવેયુસ્ તેષાં યત્ પુણ્યં તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ યાવત્ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ. તિષ્ઠન્તુ ગોત્રભૂમૌ (પ્સ્પ્_5:134) પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ, સચેત્ સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે ઽષ્ટમકભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવેયુસ્ તેષાં યત્ પુણ્યં તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ, યાવત્ કોટીનિયુતસતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ. તિષ્ઠન્તુ ઽષ્ટમકભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ, સચેત્ સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે દર્શનભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવેયુસ્ તેષાં યત્ પુણ્યં તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ, યાવત્ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ. તિષ્ઠન્તુ દર્શનભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ, સચેત્ સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે તનુભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવેયુસ્ તેષાં યત્ પુણ્યં તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ, યાવત્ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ: તિષ્ઠન્તુ તનુભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ, સચેત્ સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે વીતરાગભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવેયુસ્ તેષાં યત્ પુણ્યં તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ, યાવત્ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ. તિષ્ઠન્તુ વીતરાગભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ સચેત્ સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે કૃતાવિભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવેયુસ્ તેષાં યત્ પુણ્યં તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ, યાવત્ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ. તિષ્ઠન્તુ કૃતાવિભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ, સચેત્ સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવેયુસ્ તેષાં યત્ પુણ્યં તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ, યાવત્ કોતીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ. તિષ્ઠન્તુ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ, સચેત્ સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે બોધિસત્ત્વનિયામાવક્રાન્તૌ પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવેયુસ્ તેષાં યત્ પુણ્યં તદ્ બોધિસત્ત્વપ્રતિપન્નકસ્ય પુણ્યસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ, યાવત્ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ. તિષ્ટ્ઃઅન્તુ બોધિસત્ત્વનિયામાવક્રાન્તૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ, સચેત્ સુભૂતે યે (પ્સ્પ્_5:135) ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે બોધિસત્ત્વપ્રતિપન્નકા ભવેયુસ્, તેષાં યત્ પુણ્યં તત્ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ, યાવત્ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ. ઇત્ય્ આનન્તર્યસમાધિઃ
સુભૂતિર્ આહ: પ્રથમચિત્તોત્પાદિકેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કિં મનસિકર્તવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: પ્રથમચિત્તોત્પાદિકેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વાકારજ્ઞતા મનસિકર્તવ્યા.
ઇતિ સર્વાકારજ્ઞતાલક્ષણબુદ્ધત્વમ્
સુભૂતિર્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતા કિં ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવા? સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચ ભગવન્ કિમ્ આરમ્બણમ્? કિમ્ આધિપતેયં? કિમ્ આકારં? કિં લક્ષણમ્?
ભગવાન્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતા સુભૂતે અભાવસ્વભાવાલક્ષણાનિમિત્તાનાભોગાનાભાસાનુત્પાદા, યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ કિમ્ આરમ્બણં, કિમ્ આધિપતેયં, કિમ્ આકારં, કિં લક્ષણમ્ ઇતિ. સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સુભૂતે અભાવ આરમ્બણં, સ્મૃતિર્ અધિપતિઃ, શાન્ત આકારો, ઽલક્ષણં લક્ષણં, સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સુભૂતે ઇદમ્ આરમ્બણમ્ અયમ્ અધિપતિર્ અયમ્ આકાર ઇદં લક્ષણમ્.
ઇતિ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્ આલમ્બનાધિપત્યાકારા
ઇત્ય્ ઉક્ત આનન્તર્યસમાધિઃ
કિં પુનર્ ભગવન્ સર્વાકારજ્ઞતૈવાભાવઃ? ઉતાહો રૂપમ્ અપ્ય્ અભાવઃ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અભાવઃ? સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વાભાવઃ? એવમ્ અધ્યાત્મિકા વા બાહ્યા ધર્મા અભાવઃ? ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ, આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ શૂન્યતાસમાધિઃ, અનિમિત્તસમાધિઃ, અપ્રણિહિતસમાધિઃ, અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ મહામૈત્રી મહાકરુણા મહામુદિતા મહોપેક્ષા પ્રથમા અભિજ્ઞા દ્વિતીયા અભિજ્ઞા તૃતીયા અભિજ્ઞા ચતુર્થ્ય્ અભિજ્ઞા પઞ્ચમ્ય્ અભિજ્ઞા ષષ્ઠ્ય્ અભિજ્ઞા સંસ્કૃતો ધાતુર્ અસંસ્કૃતો ધાતુર્ અભાવઃ?
(પ્સ્પ્_5:136)

ભગવાન્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતાપિ સુભૂતે અભાવો, રૂપં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ અપિ સુભૂતે અભાવઃ, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા અભાવઃ, એવમ્ અધ્યાત્મિકા બાહ્યાશ્ ચ ધર્માઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગલ્માર્ગા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાર્યસત્યાભિજ્ઞાઃ સર્વપારમિતાઃ, સર્વશૂન્યતા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદ આવેણિકબુદ્ધધર્મા અપિ સુભૂતે અભાવઃ, મહામૈત્રી મહાકરુણા મહામુદિતા મહોપેક્ષા અભાવઃ, સંસ્કૃતો ધાતુર્ અસંસ્કૃતો ધાતુર્ અભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે તસ્યાઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સ્વભાવો નાસ્તિ, યસ્ય ખલુ પુનઃ સુભૂતે સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽભાવઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સ્વભાવો નાસ્તિ?
ભગવાન્ આહ: નાસ્તિ સુભૂતે સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ, યસ્ય સુભૂતે સાંયોગિકઃ સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽભાવઃ. અનેન સુભૂતે પર્યાયેણાભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ. ઇત્ય્ આલમ્બનોપપત્તૌ વિપ્રતિપત્તિઃ
અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે તથતાવિતથતાનન્યતથતાભૂતકોટિસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ, ધર્મતાધર્મધાતુધર્મસ્થિતિતાધર્મનિયામતાસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ, અનેનાપિ સુભૂતે પર્યાયેણ એવં વેદિતવ્યમ્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ, કતમેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વો મહ્હાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ? શીલપારમિતાયાં ચરતિ, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતિ, વીર્યપારમિતાયાં ચરતિ, ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, પ્રથમે ધ્યાને ચરતિ, દ્વિતીયે ધ્યાને ચરતિ, તૃતીયે ધ્યાને ચરતિ, ચતુર્થે ધ્યાને ચરતિ, મૈત્ર્યાં કરુણાયાં મુદિતાયામ્ ઉપેક્ષાયામ્ આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તૌ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તાવ્ આકિંચન્યાયતનસમાપત્તૌ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તૌ ચરત્ય્, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં બહિર્ધાશૂન્યતાયામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂઉન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરતિ, સ્મૃત્યુપસ્થાન સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ચરતિ, આર્યસત્યેષુ શૂન્યતાસમાધાવ્ અનિમિત્તસમાધાવ્ અપ્રણિહિતસમાધાવ્ (પ્સ્પ્_5:137) અષ્ટસુ વિમોક્ષેષુ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ ધારણીમુખેષુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ?
ભગવાન્ આહ: એતદ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપાયકૌશલ્યં વેદિતવ્યં યદ્ અભાવસ્વભાવેષુ સર્વધર્મેષુ પરિજયં કરોતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, તચ્ ચ બુદ્ધક્ષેત્રં તાંશ્ ચ સત્ત્વાન્ અભાવસ્વભાવાન્ જાનાતિ. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ બોધિમાર્ગે પરિજયં કરોતિ, શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિમાર્ગે પરિજયં કરોતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરન્ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરન્ બોધિમાર્ગે પરિજયં કરોત્ય્, આર્યસત્યેષુ ચરન્ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધૌ ચરન્ મૈત્રીકરણામુદિતોપેક્ષાસુ ચરન્ બોધિમાર્ગે પરિજયં કરોતિ, અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ બોધિમાર્ગે પરિજયં કરોતિ, તં ચ બોધિમાર્ગમ્ અભાવસ્વભાવં જાનાતિ. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ બોધિમાર્ગે પરિજયં કુર્વન્, યાવદ્ દશભિસ્ તથાગતબલૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ, ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનેન ચ સમન્વાગતો ભવતિ, ઇમે સુભૂતે બોધયે માર્ગાઃ, સ એભિર્ બોધિમાર્ગૈઃ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ, પારમિતાઃ પરિપૂર્ય સર્વન્ તદ્ એકલક્ષણસમાયુક્તયા પ્રજ્ઞયા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, તસ્ય તત્રાવસ્થાયાં સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશાઃ પ્રહાસ્યન્તે, અનુત્પત્તિકપ્રહાણાઃ. ઇત્ય્ આલમ્બનસ્વભાવાધારણવિપ્રતિપત્તિઃ
સ બુદ્ધચક્ષુષા ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું વ્યવલોક્ય ભાવમ્ અપિ નોપલભતે પ્રાગ્ એવાભાવમ્. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્ અભાવસ્વભાવૈઃ સર્વધર્મૈર્ ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપાયકૌશલ્યં, યદ્ ભાવ ઇતિ નોપલભ્યતે પ્રાગ્ એવાભાવ ઇતિ. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાતિ, સ તદ્ દાનમ્ અભાવ ઇતિ સંજાનીતે, પ્રતિગ્રાહકમ્ અપ્ય્ અભાવ ઇતિ સંજાનીતે, તમ્ અપિ બોધિસત્ત્વમ્ (પ્સ્પ્_5:138) અભાવ ઇતિ સંજનીતે. એવં શીલપારમિતાયાં ચરન્ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંસ્ તામ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અભાવ ઇતિ સંજાનીતે, યેષાં પ્રજ્ઞા ભાવ્યતે તાન્ અપ્ય્ અભાવ ઇતિ સંજાનીતે, યો ઽપિ ભાવયતિ તમ્ અપ્ય્ અભાવ ઇતિ સંજાનીતે. એવમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ચરન્ન્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરન્, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ચરન્ન્ અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ચરન્, સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરંસ્ તામ્ અપ્ય્ અભાવ ઇતિ સંજાનીતે, યો ઽપ્ય્ અભિસંબુધ્યતે તમ્ અપ્ય્ અભાવ ઇતિ સંજાનીતે, યેનાપ્ય્ અભિસંબુધ્યતે તમ્ અપ્ય્ અભાવ ઇતિ સંજાનીતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યથૈવ હીયમ્ અભાવસ્વભાવા તથૈવ સર્વધ્ર્મા અભાવસ્વભાવાસ્, તે ચ બુદ્ધૈર્ અકૃતાઃ શ્રાવકૈર્ અકારકાઃ, સર્વધર્માઃ કારકરહિતાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નનુ ભગવન્ ધર્મૈર્ એવ ધર્મા વિરહિતાઃ?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, ધર્મૈર્ એવ સુભૂતે ધર્મા વિરહિતાઃ.

સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ ધર્મૈર્ એવ ધર્મા વિરહિતાઃ, કથં ભગવન્ વિરહિતો ધર્મો વિરહિતં ધર્મં સંજાનીતે ભાવં વા અભાવં વા? ન હિ ભાવો ધર્મો ભાવં ધર્મં સંજાનીતે, ન હ્ય્ અભાવો ધર્મો ઽભાવં ધર્મં સંજાનીતે, ન હિ ભાવો ધર્મો ઽભાવં ધર્મં સંજાનીતે, ન હ્ય્ અભાવો ધર્મો ભાવં ધર્મં સંજાનીતે. એવમ્ અસંજાનાનેષુ ધર્મેષુ કુત એવં ભવતિ? બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભાવ ઇતિ વાભાવ ઇતિ વા લોકસંવૃતિમ્ ઉપાદાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભાવ ઇતિ વાભાવ ઇતિ વા નિર્દિશતિ, ન પુનઃ પરમાર્થેન.
ઇતિ સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાને વિપ્રતિપત્તિઃ
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અન્યા લોકસંવૃતિર્ અન્યઃ પરમાર્થઃ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે ઽન્યા લોકસંવૃતિર્ અન્યઃ પરમાર્થઃ, યૈવ લોકસંવૃતેસ્ તથતા સૈવ પરમાર્થસ્ય તથતા, તાન્ તે સત્ત્વા એવંતથતાન્ ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, તેષામ્ અર્થાય લોકસંવૃત્યા નિર્દિશ્યતે ભાવ ઇતિ વાભાવ ઇતિ વા. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ય એતે સત્ત્વાઃ પઞ્ચભિઃ સ્કન્ધૈર્ ભાવસંજ્ઞિનો અભાવ ઇતિ ન જાનન્તિ, (પ્સ્પ્_5:139) અભાવસંજ્ઞિનો ભાવ ઇતિ ન જાનન્તિ, તેષામ્ અર્થાયૈવં નિર્દિશ્યતે ધર્માણાં પ્રભેદતામ્ ઉપાદાય કથમ્ અપિ ભાવમ્ અભાવં વા જ્ઞાસ્યન્તિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્. ઇતિ સત્યદ્વયે વિપ્રતિપત્તિઃ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: બોધિસત્ત્વચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ ભગવન્ન્ ઉચ્યતે કસ્યૈતદ્ અધિવચનમ્?
ભગવાન્ આહ: બોધિસત્ત્વચર્યેતિ સુભૂતે બોધયે ચર્યૈષા બોધિચારિકા તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વચર્યેત્ય્ ઉચ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: ક્વ સા ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસવસ્ય બોધિસત્ત્વચર્યા?
ભગવાન્ આહ: રૂપં શૂન્યમ્ ઇતિ ચરતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ ઇતિ ચરતિ, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ શૂન્યાનીતિ ચરતિ, પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ શૂન્યાનીતિ ચરતિ, એવમ્ આધ્યાત્મિકબાહ્યૈર્ આયતનૈર્ દાનપારમિતાયાં ચરતિ, શીલપારમિતાયાં ચરતિ, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતિ, વીર્યપારમિતાયાં ચરતિ, ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરતિ, બહિર્ધાસૂન્યતાયાં ચરતિ, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરતિ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરતિ, પ્રથમે ધ્યાને ચરતિ, દ્વિતીયે ધ્યાને ચરતિ, તૃતીયે ધ્યાને ચરતિ, ચતુર્થે ધ્યાને ચરતિ, મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાયાં ચરતિ, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તૌ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તાવ્ આકિંચન્યાયતનસમાપત્તૌ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તૌ ચરતિ, ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચરતિ, ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રહાનેષુ ચરતિ, ચતુર્ષ્વ્ ઋદ્ધિપાદેષુ ચરતિ, પઞ્ચસ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ ચરતિ, પઞ્ચસુ બલેષુ ચરતિ, સપ્તસુ બોધ્યઙ્ગેષુ ચરતિ, આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગેષુ ચરતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધૌ ચરત્ય્, અષ્ટસુ વિમોક્ષેષુ ચરતિ, નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ ચરતિ, ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષુ ચરતિ, દશસુ તથાગતબલેષુ ચરતિ, ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચરતિ, ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ ચરતિ, અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકાબુદ્ધધર્મેષુ ચરતિ, પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ ચરતિ, સર્વસમાધિષુ ચરતિ, સર્વધારણીમુખેષુ ચરતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધનાય ચરતિ, સત્ત્વપરિપાચનાય ચરતિ, પ્રતિભાનેષુ ચરતિ, અક્ષરાભિનિર્હારઃ શૂન્ય ઇતિ ચરતિ, અક્ષરપ્રવેશઃ શૂન્ય ઇતિ ચરતિ, અનક્ષરપ્રવેશઃ શૂન્ય ઇતિ ચરતિ, શૂક્ષ્મપ્રવેશેષુ ચરતિ, ધારણ્યાં ચરતિ, સંસ્કૃતધાતૌ ચરતિ, અસંસ્કૃતધાતૌ (પ્સ્પ્_5:140) ચરતિ, એવમ્ અત્ર ચરતિ યથા બોધિમ્ અદ્વયી કરોતિ ન દ્વૈધી કરોતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધયે ચરતિ. ઇતિ પ્રયોગે વિપ્રતિપત્તિઃ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: બુદ્ધો બુદ્ધ ઇતિ ભગવન્ન્ ઉચ્યતે, કસ્યૈતદ્ અધિવચનં બુદ્ધ ઇતિ?
ભગવાન્ આહ: ભૂતાર્થો બુદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ભૂતા અસ્ય ધર્મા અભિસંબુદ્ધાસ્ તસ્માદ્ બુદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, ભૂતો ઽસ્યાર્થઃ પ્રતિવિદ્ધસ્ તસ્માદ્ બુદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે સર્વધર્મા યથાવદભિસંબુદ્ધાસ્ તસ્માદ્ બુદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ઇતિ બુદ્ધરત્ને વિપ્રતિપત્તિઃ
સુભૂતિર્ આહ: બોધિર્ ઇતિ ભગવન્ કસ્યૈતદ્ અધિવચનમ્?
ભગવાન્ આહ: બોધિર્ ઇતિ સુભૂતે શૂન્યતાયા એતદ્ અધિવચનં, તથતાયા એતદ્ અધિવચનં, ધર્મતાયા એતદ્ અધિવચનં, ભૂતકોટેર્ એતદ્ અધિવચનં, ધર્મધાતોર્ એતદ્ અધિવચનમ્. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે નામધેયમાત્રમ્ એતદ્ બોધિર્ ઇતિ. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે અભેદાર્થો બોધ્યર્થઃ. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસ્ તથતાવિતથતાનન્યતથતાનન્યથીભાવસ્ તસ્માદ્ બોધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે નામનિમિત્તમાત્રમ્ એતદ્ બોધિર્ ઇતિ તસ્માદ્ બોધિર્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બુદ્ધાનામ્ એવ ભગવતામ્ એષા બોધિસ્ તસ્માદ્ બોધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બુદ્ધૈર્ એષા ભગવદ્ભિર્ અભિસંબુદ્ધાસ્ તસ્માદ્ બોધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ઇતિ ધર્મરત્ને વિપ્રતિપત્તિઃ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમા યૈર્ બોધયે ચરતિ, સ કિં ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતિ, સપ્તત્રિંશત્સુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ચરતિ, સર્વશૂન્યતાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ચરત્ય્, અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મેષુ ચરતિ, સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરતિ, કસ્ય ધર્મસ્યાગમે વા ચરત્ય્ અપગમે વા હાનૌ વા વૃદ્ધૌ વા ઉત્પાદાય વા નિરોધાય વા સંક્લેશાય વ્યવદાનાય વા?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમા યૈર્ બોધયે ચરતિ, સ ન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતિ, ન સપ્તત્રિંશત્સુ બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ ચરતિ, ન સર્વશૂન્યતાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ (પ્સ્પ્_5:141) ચરતિ, ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મેષુ ચરતિ, ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરતિ, ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાગમે વા ચરત્ય્ અપગમે વા હાનૌ વા વૃદ્ધૌ વા ઉત્પાદાય વા નિરોધાય વા સંક્લેશાય વ્યવદાનાય વા. ન હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત આરમ્બણયોગેન પ્રત્યુપસ્થિતા આચયે વા અપચયે વા હાનૌ વા વૃદ્ધૌ વા ઉત્પાદાય વા નિરોધાય વા સંક્લેશાય વા વ્યવદાનાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા.

સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહ્યાસત્ત્વસ્ય બોધિર્ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યારમ્બણયોગેન પ્રત્યુપસ્થિતા, તત્ કથમ્ ઇદાનીં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ, શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ, ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ, વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ, ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરતિ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરતિ, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરતિ, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ચરતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખેષુ ચરત્ય્, અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મેષુ ચરતિ, મહાકરુણાયાં ચરતિ, દશસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ ચરતિ, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ન હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દ્વયેન બોધિસત્ત્વચરિર્, ન હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દ્વયેન દાનપારમિતાયાં ચરતિ, શીલપારમિતાયાં ચરતિ, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતિ, વીર્યપારમિતાયાં ચરતિ, ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતિ, ન દ્વયેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, ન દ્વયેનાધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરતિ, બહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરતિ, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરતિ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરતિ, ન દ્વયેન સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ચરતિ, ન દ્વયેનાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરતિ, ન દ્વયેન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ચરતિ, ન દ્વયેનાભ્જ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મેષુ ચરતિ, ન દ્વયેન સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરતિ.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ દાનપારમિતાયાં ન દ્વયેન ચરત્ય્, એવં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન દ્વયેન ચરતિ, સર્વશૂન્યતા બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણ ધ્યાનારૂપ્ય વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણિમુખેષુ (પ્સ્પ્_5:142) ન દ્વયેન ચરતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાબ્ભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ન દ્વયેન ચરતિ, સર્વાકારજ્ઞતાયાં ન દ્વયેન ચરતિ, તત્ કથમ્ ઇદાનીં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધતે પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવત્ પશ્ચિમકશ્ ચિત્તોત્પાદઃ કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધતે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યે સુભૂતે દ્વયેન ચરન્તિ ન તે વિવર્ધન્તે કુશલમૂલૈર્ ધર્મૈઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? દ્વયે નિશ્રિત્ય હિ સુભૂતે સર્વબાલપૃથગ્જનાસ્ તે ન વિવર્ધતે કુશલમૂલૈર્ ધર્મૈર્, બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનર્ અદ્વયેન ચરતિ તેન પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય કુશલમૂલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, યાવત્ પશ્ચિમકશ્ ચિત્તોત્પાદઃ કુશલમૂલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે. તેનાનવમર્દનીયો ભવતિ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન, યૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈર્ અવમર્દિતઃ સમાનઃ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વાપતેદ્ ઇત્ય્ એભિશ્ ચાન્યૈશ્ ચાકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સંહ્રિયમાણો દાનપારમિતાયાં ચરન્ ન કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ચરન્ ન કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરન્ ન કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરન્ ન કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ ન કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ ન કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કુશલમૂલાનાં કૃતશઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કુશલમૂલાનાં કૃતશઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, નાપ્ય્ અકુશલમૂલાનાં કૃતશઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, નાપર્યુપાસ્ય બુદ્દ્ધાન્ ભગવતઃ, નાપરિપૂર્ય કુશલમૂલાનિ, કલ્યાણમિત્રૈર્ અપરિગૃહીતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્તુમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ પર્યુપાસ્ય બુદ્ધાન્ ભગવતઃ કુશલમુલાનિ (પ્સ્પ્_5:143) પરિપૂર્ય કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય તથાગતાન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ પર્યુપાસ્તે, યં ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં ભાષન્તે સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણમ્ ઇતિવૃત્તકં જાતકં સંગ્રહવૈપુલ્યાદ્ભુતધર્માવદાનોપદેશાંસ્ તાન્ સર્વાન્ ઉદ્ગૃહ્ણાત્ય્ ઉદ્ગૃહ્ય કાયેન વાચા સુપરિજિતાન્ કૃત્વા મનસા તત્પ્રેક્ષિતાન્ કરોતિ, દૃષ્ટ્યા સુપ્રતિવિદ્ધાન્ કરોતિ, ધારણીં પ્રતિલભતે, ધારણ્યાં પ્રતિલબ્ધાયાં પ્રતિસંવિદ્ ઉત્પાદયતિ, પ્રતિસંવિદ્ભિર્ ઉત્પાદિતાભિસ્ તસ્ય જાતિવ્યતિવૃત્તસ્યાપિ તે ધર્મા ન જાતુ વિપ્રણસ્યન્તિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, તત્ર તૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ કુષલમૂલાન્ય્ અવરોપયતિ, તૈશ્ ચ કુશલમૂલૈઃ પરિગૃહીતો ન જાત્વ્ અપાયૈર્ વાક્ષણૈર્ વોત્પદ્યતે, તૈશ્ ચ કુશલૈર્ આશયપરિશુદ્ધિં પરિગૃહ્ણાતિ, યયા આશયપરિશુદ્ધ્યા બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, તૈશ્ ચ કુશલમૂલૈઃ પરિગૃહીતઃ કલ્યાણમિત્રૈશ્ ચ ન જાતુ વિરહિતો ભવતિ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ શ્રાવકૈશ્ ચ યે બુદ્ધયાનસ્ય વર્ણં ભાષન્તે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બુદ્ધા ભગવન્તઃ પર્યુપાસિતવ્યાઃ, કુશલમૂલં ચ પરિગૃહીતવ્યં, કલ્યાણમિત્રાણિ ચ સેવિતવ્યાનિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યઃ પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નાપિ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે, નાપિ કુશલમૂલાનિ પરિપૂરયેત્, નાપિ કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતો ભવેત્, મા હૈવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્.

ભગવાન્ આહ: ન ખલુ સુભૂતે બુદ્ધાન્ ભગવતો ઽપર્યુપાસ્યાનવરોપિતકુશલમૂલઃ કલ્યાણમિત્રૈર્ અપરિગૃહીતઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? બુદ્ધાન્ એવ તાવદ્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્ય કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ ચ સેવિત્વા ભજિત્વા પર્યુપાસ્યૈવં કુશલમૂલસમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્તુમ્ અસમર્થઃ પ્રાગ્ એવ બુદ્ધાન્ ભગવતો ઽપર્યુપાસ્ય કુશલમૂલાન્ય્ અનવરોપ્ય કલ્યાણમિત્રૈર્ અપરિગૃહીતઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન (પ્સ્પ્_5:144) બુદ્ધા ભગવન્તઃ પર્યુપાસિતવ્યાઃ, કુશલમુલાનિ ચાવરોપિતવ્યાનિ કલ્યાણમિત્રાણિ ચ સેવિતવ્યાનિ ભક્તવ્યાનિ પર્યુપાસિતવ્યાનિ.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવતઃ પર્યુપાસ્ય કુશલમૂલાનિ ચાવરોપ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ ચ સેવિત્વા ભક્ત્વા પર્યુપાસ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્?
ભગવાન્ આહ: ઉપાયકૌશલ્યવિરહિતત્વાત્, યે નોપાયેન શ્રુતો ભવતિ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાત્ સધર્મસ્ તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ નાવરોપિતાનિ તાનિ ચ કલ્યાણમિત્રાણિ સેવિતાનિ ભક્તિતાનિ પર્યુપાસિતાનિ યાન્ય્ અસ્યોપાયમ્ ઉપદિશન્તિ તેન વિરહિતત્વાત્.
ઇતિ સંઘરત્ને વિપ્રતિપત્તિઃ
સુભૂતિર્ આહ: કતમદ્ ભગવન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યં, યેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનપારમિતાયાં ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ દાનં દદાતિ બુદ્ધેભ્યો ભગવદ્ભ્યઃ પ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યો વા, સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ સમન્વાગતો ન ચાસ્ય દાનસંજ્ઞા ભવતિ, ન પ્રતિગ્રાહકસંજ્ઞા, ન દાનપતિસંજ્ઞા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ જાનાતિ, અસદ્ભૂતાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અનભિનિર્વૃત્તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ, ધર્માણાં ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરતિ, અકિંચિત્સમર્થતાં સર્વધર્માણાં સંસ્કારલક્ષણમ્ અવતરતિ, સો ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધમાનો દાનપારમિતાયાં ચરતિ, દાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, ન ચ દાનફલમ્ ઉપજીવતિ યદ્ દાનફલં સંસારે પરિભુઞ્જીતાન્યત્ર સત્ત્વપરિત્રાણતયા સત્ત્વપરિમોચનતયા દાનપારમિતાયાં ચરતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં ચરન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ શીલં રક્ષતિ, તસ્ય નૈવ રાગે ચિત્તં પતતિ ન દોષે ન મોહે નાનુશયે ન પર્યુત્થાને પતતિ, નાન્યેષ્વ્ અકુશલેષુ ધર્મેષુ પતતિ, યે બોધયે પરિપન્થકાસ્ તદ્યથા માત્સર્યચિત્તં વા દૌઃશીલ્યચિત્તં વા ક્ષુબ્ધચિત્તં વા કૌશીદ્યચિત્તં વા હીનચિત્તં વા ભ્રાન્તચિત્તં (પ્સ્પ્_5:145) વા દૌષ્પ્રજ્ઞચિત્તં વા માનાતિમાનો ઽધિમાનો ઽસ્મિમાનઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તં વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ જાનાતિ, અસદ્ભૂતાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અનભિનિર્વૃત્તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ, ધર્માણાઞ્ ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરતિ, અકિંચિત્સમર્થતાં ચ સર્વધર્માણાં સંસ્કારલક્ષણમ્ અવતરતિ, સો ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધમાનઃ શીલપારમિતાયાં ચરતિ, સ શીલપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, ન ચ શીલફલમ્ ઉપજીવતિ યચ્ છીલફલં સંસારે પરિભુઞ્જીતાન્યત્ર સત્ત્વપરિત્રાણતયા સત્ત્વપરિમોચનતયા શીલપારમિતાયાં ચરતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈસ્ તાં ક્ષાન્તિં ભાવયતિ, સ સ્વકેષ્વ્ અપિ પ્રાણેષુ વ્યવરોપ્યમાનેષુ ન પ્રતિદહ્યતે, ન પ્રતિક્રુષ્યતિ ન વ્યાપાદોપનાહમ્ ઉપનહ્યતિ, સ જીવિતાદ્ વ્યપરોપ્યમાનો ઽપિ સર્વસ્વે વાપહ્રિયમાણે દારે વાકૃષ્યમાણે મૃષાવાદ ઉચ્યમાનઃ પિશુનં પરુષં સંભિન્નં વોચ્યમાન આક્રુષ્યમાણો વા તાડ્યમાનો વા ચ્છિદ્યમાનો વા ન ક્ષુભ્યતિ સત્ત્વાનામ્ એવ હિતમ્ ઉત્પાદયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ જાનાતિ, અસદ્ભૂતાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અનભિનિર્વૃત્તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ, સ ધર્માણાં ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરતિ, અકિઞ્ચિત્સમર્થતાં ચ સર્વધર્માણાં સંસ્કારલક્ષણમ્ અવતરતિ, સો ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે સ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધમાનઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતિ, સ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, ન ચ ક્ષાન્તિફલમ્ ઉપજીવતિ યત્ ક્ષાન્તિફલં સંસારે પરિભુઞ્જીતાન્યત્ર સત્ત્વપરિત્રાણતયા સત્ત્વપરિમોચનતયા ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વીર્યમ્ આરભતે, દૃઢસંનાહો દૃઢપરાક્રમો ન કૌશીદ્યં વા અલસચિત્તં વોત્પાદયતિ, સ બોધેર્ અર્થાય દુઃખમ્ અપિ ન ગણપતિદક્ષો ઽનલસો ઽપિ શક્તિભિર્ વાર્યમાણો મનુષ્યદુષ્ખમ્ અસુરદુઃખં તિર્યગ્યોનિદુઃખં નરકદુષ્ખમ્ અપિ ન ગણપતિર્ અપિ શક્તિભિર્ વાર્યમાણઃ. તત્ (પ્સ્પ્_5:146) કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ જાનાતિ, અસદ્ભૂતાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અનભિનિર્વૃત્તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ, ધર્માણાં ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરતિ, અકિંચિત્સમર્થતાં ચ સર્વધર્માણાં સંસ્કારલક્ષણમ્ અવતરતિ, સો ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, સ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધમાનો વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, ન ચ વીર્યફલમ્ ઉપજીવતિ યદ્ વીર્યફલં સંસારે પરિભુઞ્જીતાન્યત્ર સત્ત્વપરિત્રાણતયા સત્ત્વપરિમોચનતયા વીર્યપારમિતાયાં ચરતિ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ધ્યાનં સમાપદ્યતે, ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ નાનુવ્યઞ્જનગ્રાહી ભવતિ, યથાવિકરણમ્ એવં ચક્ષુરિન્દ્રિયેણાસંવરસંવૃતં વિહરન્તમ્ અભિધ્યા દૌર્મનસ્યાઃ પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ ચિત્તમ્ અનુશ્રવેયુઃ, તેષાં સંવરાય પ્રતિપદ્યતે રક્ષતિ ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્ એવં શ્રોત્રેણ શબ્દાન્ શ્રુત્વા, ઘ્રાણેન ગન્ધાન્ આઘ્રાય, જિહ્વયા રસાન્ આસ્વાદ્ય, કાયેન સ્પ્રષ્ટવ્યં સ્પૃષ્ટ્વા, મનસા ધર્માન્ વિજ્ઞાય ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ, નાનુવ્યઞ્જનગ્રાહી ભવતિ, યથાવિકરણમ્ એવં મનૈન્દ્રિયેનાસંવરસંવૃતં વિહરન્તમ્ અભિધ્યા દૌર્મનસ્યાઃ પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ ચિત્તમ્ અનુશ્રવેયુઃ, તેષાં સંવરાય પ્રતિપદ્યતે, રક્ષતિ મનૈન્દ્રિયં, સ ગચ્છન્ન્ અપિ તિષ્ઠન્ન્ અપિ નિષણ્ણો ઽપિ શયાનો ઽપિ ભાષમાનો ઽપિ તૂષ્ણીભૂતો ઽપિ સમાહિતાવસ્થાં ન જહાતિ ન વિજહાતિ, સ ભવત્ય્ અહસ્તલોલો ઽપાદલોલો ઽમુખરો ઽપ્રકીર્ણવાગ્ અવિક્ષિપ્તચક્ષુર્ અવિક્ષિપ્તેન્દ્રિયો ઽનુદ્ધતો ઽચપલો ઽરભસો ઽભ્રાન્તકાયો ઽભ્રાન્તચિત્તઃ, શાન્તકાયઃ શાન્તવાક્ શાન્તચિત્તો રહસ્યરહસિ વાવિકલ્પિતેર્યાપથો યૈઃ કેચિદ્ અપ્ય્ અન્નપાનશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સંતુષ્ટઃ સુરભઃ સુપોષ્યઃ કલ્યાણાચારગોચરઃ સંગણિકાયા અપિ વિવેકગોચરઃ લાભે ઽલાભે ચ સ નિર્વિકારો ઽનુન્નતાવનતઃ સુખે દુષ્ખે સ્તુતૌ નિન્દાયાં યશસ્યયશસિ જીવિતે ચ મરણે ચ સમો નિર્વિકારો ઽનુન્નતાવનતઃ, શત્રૌ ચ મિત્રે ચ સાધૌ ચાસાધૌ ચ મનઆપવર્તિન્ય્ અમનઆપવર્તિન્ય્ આર્યેષુ શબ્દેસ્વ્ અનાર્યેષુ (પ્સ્પ્_5:147) શબ્દેષુ વિવિક્તેષુ વ્યવકીર્ણેષુ ચ સમો નિર્વિકારો ઽનુન્નતાવનતઃ પ્રિયાપ્રિયેષુ રૂપેષ્વ્ અનુરોધવિરોધાપગઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ જાનાતિ, અસદ્ભૂતાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અનભિનિર્વૃત્તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ, ધર્માણાં ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરતિ, અકિંચિત્સમર્થતાં ચ સર્વધર્માણાં સંસ્કારલક્ષણમ્ અવતરતિ, સો ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, સ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધમાનો ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતિ, સ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, ન ધ્યાનફલમ્ ઉપજીવતિ યદ્ ધ્યાનફલં સંસારે પરિભુઞ્જીતાન્યત્ર સત્ત્વપરિત્રાણતયા સત્ત્વપરિમોચનતયા ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ન દુષ્પ્રજ્ઞો ભવતિ ન પરપ્રણેયો ઽહંકારમમકારવિગતઃ, આત્મસત્ત્વ જીવજન્તુ પોષપુરુષ પુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકવિગતશ્ ચ ભવતિ સર્વદૃષ્ટિવિગતઃ સર્વશૂન્યતાવિગતો નિર્વિકલ્પો નિર્વિકારઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ જાનાતિ, અસદ્ભૂતાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અનભિનિર્વૃત્તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ, ધર્માણાં ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરતિ, અકિંચિત્સમર્થતાં ચ સર્વધર્માણાં સંસ્કારલક્ષણમ્ અવતરતિ, સો ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધમાનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, ન ચ પ્રજ્ઞાફલમ્ ઉપજીવતિ યત્ પ્રજ્ઞાફલં સંસારે પરિભુઞ્જીતાન્યત્ર સત્ત્વપરિત્રાણતયા સત્ત્વપરિમોચનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, દ્વિતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, તૃતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, ચતુરપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્તીઃ સમાપદ્યતે, પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ન ચ તેષાં વિપાકં પરિગૃહ્ણાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ તેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતો ભવતિ, યેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતસ્ તાનિ ચ ધ્યાનાન્ય્ અપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્તીઃ સમાપદ્યમાનઃ સ (પ્સ્પ્_5:148) સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ જાનાતિ, અસદ્ભુતાન્ અપરિનિષ્પન્નન્ અનભિનિર્વૃત્તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ, ધર્માણાઞ્ ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરતિ, અકિંચિત્સમર્થતાઞ્ ચ સર્વધર્માણાં સંસ્કારલક્ષણમ્ અવતરતિ, સો ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, સ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધમાનો ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચ સમાપદ્યતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યે ઽસ્મિન્ માર્ગે ચરતિ, ન સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, ન સકૃદાગામિફલં નાનાગામિફલં નાર્હત્ત્વમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ સર્વધર્માન્ જાનાતિ, અસદ્ભૂતાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અનભિનિર્વૃત્તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ, ધર્માણાં ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરતિ, અકિંચિત્સમર્થતાં ચ સર્વધર્માણાં સંસ્કારલક્ષણમ્ અવતરતિ, સો ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, સ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધમાનઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ચરતિ, બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ચરન્ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રમતીયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુત્પત્તિકૈર્ ધર્મૈઃ ક્ષાન્તિઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અષ્ટવિમોક્ષાન્ સમાપદ્યતે, સ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીશ્ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ ભાવયતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ચ સમાપદ્યતે, ન ચ સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, ન સકૃદાગામિફલં નાનાગામિફલં નાર્હત્ત્વમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ જાનાતિ, અસદ્ભૂતાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અનભિનિર્વૃત્તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ, સ ધર્માણાં ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરતિ, અકિંચિત્સમથતાં સર્વધર્માણાં સંસ્કારલક્ષણમ્ અવતરતિ, સો ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, સ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધમાનો વિમોક્ષસમાધિસમાપત્ત્યાર્યસત્યશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ચરતિ, સ વિમોક્ષસમાધિસમાપત્ત્યાર્યસત્યશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ચરન્ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અવક્રામતીયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુત્પત્તિકધર્મવ્યાકરણક્ષાન્તિઃ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દશસુ તથાગતબલેષુ પરિજયં કરોતિ, ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ (પ્સ્પ્_5:149) ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાં ચ, ન ચ તાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, યાવદ્ બુદ્ધક્ષેત્રં ન પરિશોધિતં ભવતિ, સર્વસત્ત્વાશ્ ચ ન પરિપાચિતા ભવન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સ્વલક્ષણં શૂન્યાન્ ધર્માન્ જાનાતિ, અસદ્ભૂતાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અનભિનિર્વૃત્તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ, ધર્માણાં ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરતિ, અકિંચિત્સમર્થતાં ચ સર્વધર્માણાં સંસ્કારં લક્ષણમ્ અવતરતિ, સો ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે, સ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધમાનો દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મેષુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાં ચરન્ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ. એવં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: પરમબુદ્ધિમન્તો ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવન્તિ, ય એવં ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ ચરન્તિ, વિપાકં ચ ન પ્રતિગૃહ્ણન્તિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, પરમબુદ્ધિમન્તઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ય એવં ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ ચરન્તિ, વિપાકં ચ ન પ્રતિગૃહ્ણન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સ્વભાવતો ન ચલન્તિ.

સુભૂતિર્ આહ: કસ્માત્ સ્વભાવાન્ ન ચલન્તિ?
ભગવાન્ આહ: અભાવતો ન ચલન્તિ, યત્ પુનર્ આયુષ્માન્ સુબૂતિર્ એવમ્ આહ કતમસ્માત્ સ્વભાવાન્ ન ચલન્તિ, રૂપસ્ય સ્વભાવતો ન ચલન્તિ, ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં, વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવતો ન ચલન્તિ, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્વભાવાન્ ન ચલન્તિ, પ્રતીત્ય સમુત્પાદાઙ્ગસ્વભાવાન્ ન ચલન્તિ, દાનપારમિતાયાઃ સ્વભાવાન્ ન ચલન્તિ, શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્વભાવાન્ ન ચલન્તિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાયા બહિર્ધાશૂન્યતાયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાઃ સ્વભાવાન્ ન ચલન્તિ, અપ્રમાણસ્વભાવાદ્ ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિસ્વભાવાત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનસ્વભાવાત્ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગસ્વભાવાદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગસ્વભાવાન્ ન ચલન્તિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસ્વભાવાન્ ન ચલન્તિ, આર્યસત્યસ્વભાવાદ્ અભિજ્ઞાસ્વભાવાદ્ (પ્સ્પ્_5:150) વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધરણીમુખસ્વભાવાન્ ન ચલન્તિ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મસ્વભાવાન્ ન ચલન્તિ મહામૈત્રીમહાકરુણાસ્વભાવાન્ ન ચલન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ય એષ ધર્મો નિઃસ્વભાવઃ સો ઽભાવઃ.
ઇત્ય્ ઉપાયકૌશલે વિપ્રતિપત્તિઃ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અભાવેનાભાવઃ શક્યો ઽભિસંબોદ્ધુમ્?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં પુનર્ ભગવન્ ભાવેન ભાવઃ શક્યો ઽભિસંબોદ્ધુમ્?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં ભગવન્ન્ અભાવેન ભાવઃ શક્યો ઽભિસંબોદ્ધુમ્?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં ભગવન્ ભાવેનાભાવઃ શક્યો ઽભિસંબોદ્ધુમ્?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તન્ મા હૈવ ભગવન્ ન પ્રાપ્તિર્ નાભિસમયો ભવિષ્યતિ? યદિ નાભાવેનાભાવસ્યાભિસમયો, ન ભાવેન ભાવસ્યાભિસમયો, નાભાવેન ભાવસ્યાભિસમયો, ન ભાવેનાભાવસ્યાભિસમયઃ.
ભગવાન્ આહ: અસ્યાભિસમયો ન પુનર્ અનેન ચતુઃપ્રકારાભિનિહારેણ.
સુભૂતિર્ આહ: કથમ્ ઇદાનીં ભગવન્ન્ અભિસમયઃ?
ભગવાન્ આહ: નૈવાભાવો ન ભાવઃ, સ તાદૃશો ઽભિસમયો યત્રૈતે પ્રપઞ્ચા ન સંવિદ્યન્તે, અપ્રપઞ્ચો નિષ્પ્રપઞ્ચાભિસમયઃ.
ઇત્ય્ અભિસમયે વિપ્રતિપત્તિઃ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રપઞ્ચઃ?

ભગવાન્ આહ: રૂપન્ નિત્યમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ વા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રપઞ્ચઃ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં નિત્યમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ચઃ, રૂપં સુખં દુઃખમ્ ઇતિ વા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં સુખં દુઃખમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ચઃ, રૂપમ્ આત્માનાત્મેતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ આત્માનાત્મેતિ પ્રપઞ્ચઃ, રૂપં શાન્તમ્ અશાન્તમ્ ઇતિ વા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં શાન્તમ્ અશાન્તમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ચઃ, રૂપં પરિજ્ઞેયમ્ અપરિજ્ઞેયમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ચઃ, વેદના સંજ્ઞા (પ્સ્પ્_5:151) સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં પરિજ્ઞેયમ્ અપરિજ્ઞેયમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ચઃ, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ નિત્યાનિત્યસુખદુષ્ખાત્માનાત્મશાન્તાશાન્તપરિજ્ઞેયાપરિજ્ઞેયમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ચઃ. દુષ્ખમ્ આર્યસત્યં પરિજ્ઞેયમ્ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ, સમુદયઃ પ્રહાતવ્ય ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ, નિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્ય ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ, માર્ગે ભાવયિતવ્ય ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ભાવયિતવ્યાનીતિ પ્રપઞ્ચઃ, ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ભાવયિતવ્યાનીતિ પ્રપઞ્ચઃ, ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો ભાવયિતવ્યા ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ, ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયિતવ્યાનીતિ પ્રપઞ્ચઃ, ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ ભાવયિતવ્યાનીતિ પ્રપઞ્ચઃ, આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગો ભાવયિતવ્ય ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખાનિ ભાવયિતવ્યાનીતિ પ્રપઞ્ચઃ, અષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો ભાવયિતવ્યા ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ, સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વમ્ અતિક્રમિષ્યામીતિ પ્રપઞ્ચઃ, પ્રત્યેકાં બોધિમ્ અતિક્રમિષ્યામીતિ પ્રપઞ્ચઃ, દશબોધિસત્ત્વભૂમિઃ પરિપૂરયિષ્યામીતિ પ્રપઞ્ચઃ, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમિષ્યામીતિ પ્રપઞ્ચઃ, બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યામીતિ પ્રપઞ્ચઃ, સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યામીતિ પ્રપઞ્ચઃ, દાનપારમિતાયાઞ્ ચરિષ્યામીતિ પ્રપઞ્ચઃ, શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યામીતિ પ્રપઞ્ચઃ, અધ્યાત્મશૂન્યતાં બહિર્ધાશૂન્યતામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં ભાવયિષ્યામીતિ પ્રપઞ્ચઃ, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ દશતથાગતબલાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ઉત્પાદયિષ્યામીતિ પ્રપઞ્ચઃ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યામીતિ પ્રપઞ્ચઃ, સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશાન્ પ્રહાસ્યામીતિ પ્રપઞ્ચઃ. તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં નિત્યમ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ અપ્રપઞ્ચન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ, સુખં દુઃખમ્ ઇતિ, આત્માનાત્મેતિ, શાન્તમ્ અશાન્તમ્ ઇતિ, પરિજ્ઞેયમ્ અપરિજ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ અપ્રપઞ્ચન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં નિત્યમ્ અનિત્યમ્ અપ્રપઞ્ચન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ, સુખં દુઃખમ્ ઇત્ય્, આત્માનાત્મેતિ, શાન્તમ્ અશાન્તમ્ ઇતિ, પરિજ્ઞેયમ્ અપરિજ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ અપ્રપઞ્ચન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ નિત્યમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ, સુખં દુઃખમ્ (પ્સ્પ્_5:152) ઇતિ, આત્માનત્મેતિ, શાન્તમ્ અશાન્તમ્ ઇતિ, પરિજ્ઞેયમ્ અપરિજ્ઞેયમ્ ઇતિ વાપ્રપઞ્ચન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ. એવં સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતા બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખશૂન્યતાનિત્મિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્માન્ સર્વાન્ અપ્રપઞ્ચાન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ, સ્રોતઆપન્નસકૃદાગામ્યનાગામ્યર્હત્ત્વપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિમ્ અતિક્રમિષ્યામિત્ય્ અપ્રપઞ્ચન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ. સર્વાકારજ્ઞતામ્ અતિક્રમિષ્યામિત્ય્ અપ્રપઞ્ચન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સ્વભાવઃ સ્વભાવં પ્રપઞ્ચયતિ, અભાવો વાભાવં પ્રપઞ્ચયતિ, ન હિ સ્વભાવો ઽભાવં વા સ્થાપયિત્વા અન્યત્ કિઞ્ચિદ્ ઉપલભતે, યં વા પ્રપઞ્ચયેત્, યત્ર વા પ્રપઞ્ચયેત્, યેન વા પ્રપઞ્ચયેત્. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે નિષ્પ્રપઞ્ચં રૂપં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, નિષ્પ્રપઞ્ચં વિજ્ઞાનં, નિષ્પ્રપઞ્ચાઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ નિષ્પ્રપઞ્ચાનિ, સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વબોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાન્ય્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટવિમોક્ષાનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો નિષ્પ્રપઞ્ચાઃ, શૂન્યતા નિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો નિષ્પ્રપઞ્ચાઃ, અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા નિષ્પ્રપઞ્ચાઃ, દશબોધિસત્ત્વભૂમયો નિષ્પ્રપઞ્ચાઃ, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ નિષ્પ્રપઞ્ચા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નિષ્પ્રપઞ્ચેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ રૂપં નિષ્પ્રપઞ્ચં યાવદ્ વિજ્ઞાનં નિઃપ્રપઞ્ચં પેયાલં યાવદ્ બોધિર્ નિષ્પ્રપઞ્ચા?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: નાસ્તિ સુભૂતે રૂપસ્ય સ્વભાવો, નાસ્તિ વેદનાયા નાસ્તિ સંજ્ઞાયા નાસ્તિ સંસ્કારાણાં નાસ્તિ વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવો, નાસ્તિ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં સ્વભાવો નાસ્તિ પારમિતાનાં સ્વભાવો નાસ્તિ શૂન્યતામુખાનાં સ્વભાવઃ. એવં નાસ્તિ બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં સ્વભાવો નાસ્તિ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સ્વભાવો, યસ્ય સ્વભાવં નાસ્તિ સો ઽપ્રપઞ્ચો ઽનેન સુભૂતે કારણેન નિષ્પ્રપઞ્ચં રૂપં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, નિષ્પ્રપઞ્ચં વિજ્ઞાનં, નિષ્પ્રપઞ્ચાઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ, (પ્સ્પ્_5:153) પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ નિષ્પ્રપઞ્ચાનિ, સર્વાઃ પારમિતાઃ સર્વશૂન્યતા બોધિપક્ષ્યા ધર્મા નિષ્પ્રપઞ્ચાઃ, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ નિષ્પ્રપઞ્ચાનિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મા નિષ્પ્રપઞ્ચાઃ, દશબોધિસત્ત્વભૂમયો નિષ્પ્રપઞ્ચાઃ, સર્વાકારજ્ઞતા નિષ્પ્રપઞ્ચા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિ સત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવ ઉપલભતે, તત્ કતમેન માર્ગેણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ? કિં શ્રાવકમાર્ગેણ વા પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગેણ વા બુદ્ધમાર્ગેણ વા?

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ન સુભૂતે શ્રાવકમાર્ગેણ વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ ન પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગેણ વા ન બુદ્ધમાર્ગેણ વા. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વમાર્ગેષુ શિક્ષિત્વા બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અર્હન્ સર્વમાર્ગેષુ શિક્ષિત્વા સમ્યક્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ, ન ચ તાવત્ ફલં પ્રાપ્નોતિ, યાવન્ ન ફલમાર્ગમ્ ઉત્પાદયતિ. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વમાર્ગાન્ ઉત્પાદ્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ, ન ચ તાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, યાવન્ ન વજ્રોપમઃ સમાધિઃ પ્રતિલબ્ધો ભવતિ, તતઃ સ એકલક્ષણસમાયુક્તયા પ્રજ્ઞયા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. ઇતિ વિપર્યાસે વિપ્રતિપત્તિઃ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વમાર્ગાન્ પરિપૂર્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ, નનુ ભગવન્ન્ અન્યો ઽષ્ટમકસ્ય માર્ગઃ, અન્યઃ સ્રોતઆપન્નસ્યાન્યઃ સકૃદાગામિતાયાઃ પ્રતિપન્નકસ્યાન્યઃ સકૃદાગામિનો ઽન્યો ઽનાગામિતાયાઃ પ્રતિપન્નકસ્યાન્યો ઽનાગામિનો ઽન્યો ઽર્હત્ત્વપ્રતિપન્નકસ્યાન્યો ઽર્હતો માર્ગઃ, અન્યઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્યાન્યસ્ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય માર્ગઃ? યદિ ભગવન્ન્ અન્ય એવ માર્ગઃ, તત્ કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વમાર્ગાન્ પરિપૂર્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ? (પ્સ્પ્_5:154) યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વમાર્ગાઃ પરિપુરયિતવ્યાઃ, મા ખલુ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽષ્ટમકમાર્ગમ્ ઉત્પાદ્યાષ્ટમકો ભવિષ્યતિ, દર્શનમાર્ગમ્ ઉત્પાદ્ય સ્રોતઆપન્નો ભવિષ્યતિ, ભાવનામાર્ગમ્ ઉત્પાદ્ય સકૃદાગામિતાયૈ પ્રતિપન્નકઃ સકૃદાગામી ભવિષ્યત્ય્, અનાગામિતાયૈ પ્રતિપન્નકો અનાગામી ભવિષ્યતિ, અર્હત્ત્વપ્રતિપન્નકો ઽર્હન્ ભવિષ્યતિ, પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગમ્ ઉત્પાદ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધો ભવિષ્યત્ય્, અસ્થાનં ભગવન્ન્ અનવકાશો યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽષ્ટમકમાર્ગમ્ ઉત્પાદ્યાષ્ટમકઃ, સ્યાદ્ અષ્ટમકો ભૂત્વા બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામેદ્ ઇતિ, નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ, નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, એવં સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્ય સકૃદાગામિફલં પ્રાપ્યાનાગામિફલં પ્રાપ્યાર્હત્ત્વં પ્રાપ્ય પ્રત્યેકાં બોધિં પ્રાપ્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામેદ્ ઇતિ, નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ, નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ કથં ભગવન્ જાનીયામ વયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વમાર્ગાન્ ઉત્પાદ્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, અસ્થાનં સુભૂતે અનવકાશો યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽષ્ટમકો ભૂત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્ય સકૃદાગામિફલં પ્રાપ્યાનાગામિફલં પ્રાપ્યાર્હત્ત્વં પ્રાપ્ય પ્રત્યેકાં બોધિં પ્રાપ્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામેદ્ ઇતિ, નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ, નેદં સ્થાનં વિદ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ન્ એતાન્ માર્ગાન્ પ્રાપ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ન્ અષ્ટૌ ભૂમીર્ જ્ઞાનેન ચ દર્શનેન ચાતિક્રામતિ. કતમા અષ્ટ? યદ્ ઉત શુક્લવિદર્શનાભૂમિર્ ગોત્રભૂમિર્ અષ્ટમકભૂમિર્ દર્શનભૂમિસ્ તનૂભૂમિર્ વીતરાગભૂમિઃ કૃતાવીભૂમિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્, અયં ભૂમિનિર્દેશઃ. સ ઇમા અષ્ટૌ ભૂમીર્ જ્ઞાનેન દર્શનેન ચાતિક્રમ્ય માર્ગજ્ઞતયા બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય (પ્સ્પ્_5:155) સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનેન સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશાન્ પ્રજહાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યદ્ અષ્ટમકસ્ય જ્ઞાનઞ્ ચ પ્રહાણઞ્ ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિર્, યં સ્રોતઆપન્નસ્ય જ્ઞાનઞ્ ચ પ્રહાણઞ્ ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિર્, યત્ સકૃદાગામિનો જ્ઞાનઞ્ ચ પ્રહાણઞ્ ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિર્, યદ્ અનાગામિનો જ્ઞાનઞ્ ચ પ્રહાણઞ્ ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિર્, યદ્ અર્હતો જ્ઞાનઞ્ ચ પ્રહાણઞ્ ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિર્, યત્ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય જ્ઞાનઞ્ ચ પ્રહાણઞ્ ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વમાર્ગાન્ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં પરિપૂર્ય માર્ગજ્ઞતયા બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનેન ચ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશાન્ પ્રજહાતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વમાર્ગાન્ પરિપૂર્યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોધવ્યા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સર્વસત્ત્વાનાં ફલોપભોગેન ભવિતવ્યમ્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ય ઇમે ભગવન્ માર્ગા આખ્યાતાઃ શ્રાવકમાર્ગઃ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગો બુદ્ધમાર્ગઃ, એષાં કતમો ઽયં ભગવન્ માર્ગજ્ઞતામાર્ગઃ?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વમાર્ગાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિર્ ઉત્પાદયિતવ્યા, તત્રેયં સુભૂતે સર્વધર્મા માર્ગાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ. યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ સર્વમાર્ગાકારજ્ઞતા વિસુદ્ધિર્ ભવતિ, તે આકારાસ્ તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાભિસંબોદ્ધવ્યાનિ, અભિસંબુધ્ય પરેષામ્ આખ્યાતવ્યાનિ નિર્દેશયિતવ્યાનિ પ્રકાશયિતવ્યાનિ પ્રજ્ઞેપયિતવ્યાનિ પ્રસ્થાપયિતવ્યાનિ, વિવરિતવ્યાનિ પરેભ્યો વિનયાર્થાય યથા પરે જાનીયુર્ ઇતિ. તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વરુતસંકેતઘોષાઃ સમુદાનયિતવ્યા ઉચ્ચારયિતવ્યાશ્ ચ, યૈ રુતસંકેતઘોષૈઃ ત્રિસાહસ્રે મહાસાહસ્રે લોકધાતૌ વિજ્ઞાપયતિ યદિદં પ્રતિશ્રુત્કોપમા જ્ઞાનેન. તદ્ અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વમાર્ગાકારજ્ઞતા પરિપૂરયિતવ્યા, સર્વમાર્ગાકારજ્ઞતાં પરિપૂર્ય સત્ત્વાનામ્ આશયો જ્ઞાતવ્યઃ, નૈરયિકાનાં સત્ત્વાનાં નૈરયિકો માર્ગો જ્ઞાતવ્યો હેતુર્ જ્ઞાતવ્યઃ ફલં જ્ઞાતવ્યં તતશ્ ચ નૈરયિકમાર્ગાન્ નિવારયિતવ્યાઃ, હેતુતો નિવારયિતવ્યાઃ, ફલતો નિવારયિતવ્યાઃ, તિર્યગ્યોનિગતાનાં (પ્સ્પ્_5:156) સત્ત્વાનાં તિર્યગ્માર્ગો જ્ઞાતવ્યો હેતુર્ જ્ઞાતવ્યો ફલં જ્ઞાતવ્યં તતશ્ ચ તિર્યગ્માર્ગાન્ નિવારયિતવ્યાઃ, હેતુતો નિવારયિતવ્યાઃ, ફલતો નિવારયિતવ્યાઃ. એવં કિંનરાણાં મહોરગાનાં નાગાનાં યક્ષાણાં રાક્ષસાનાં ગન્ધર્વાણામ્ અસુરાણાં ગરુડાનાં ગુહ્યકાનાં ચારણાનાં વિદ્યાધરાણાં સિદ્ધાનાં સાધ્યાનાં મનુષ્યાણાં માર્ગો જ્ઞાતવ્યો હેતુર્ જ્ઞાતવ્યઃ ફલં જ્ઞાતવ્યં, ચાતુર્મહારાજકાનાં દેવાનાં ત્રયસ્ત્રિંશાનાં યામાનાં તુષિતાનાં નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં દેવાનાં માર્ગો જ્ઞાતવ્યો હેતુર્ જ્ઞાતવ્યઃ ફલં જ્ઞાતવ્યં, બ્રહ્મપારિષદ્યાનાં દેવાનાં બ્રહ્મપુરોહિતાનાં મહાબ્રહ્માણો માર્ગો જ્ઞાતવ્યો હેતુર્ જ્ઞાતવ્યઃ ફલં જ્ઞાતવ્યમ્, આભાસ્વરાણાં પરીત્તાભાનામ્ અપ્રમાણાભાનાં પરીત્તશુભાનાં અપ્રમાણશુભાનાં શુભકૃત્સ્નાનામ્ અનુભ્રકાનાં પુણ્યપ્રસવાનાં બૃહત્ફલાનામ્ અસંજ્ઞિસત્ત્વાનાં શુદ્ધાવાસાનામ્ અસ્પૃહાણામ્ અતપાનાં સુદૃશાનાં સુદર્શનાનાં અકનિષ્ઠાનાં દેવાનાં, આકાશાનન્ત્યાયતનાનાં દેવાનાં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાનામ્ આકિંચન્યાયતનાનાં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાનાં દેવાનાં માર્ગો જ્ઞાતવ્યો હેતુર્ જ્ઞાતવ્યઃ ફલં જ્ઞાતવ્યમ્. ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયિતવ્યાનિ, ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ, ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ જ્ઞાતવ્યાઃ, પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ જ્ઞાતવ્યાનિ, પઞ્ચબલાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ, સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ, આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગો જ્ઞાતવ્યઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો જ્ઞાતવ્યાઃ, અષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો જ્ઞાતવ્યાઃ, સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ, પઞ્ચાભિજ્ઞા જ્ઞાતવ્યાઃ, દશબોધિસત્ત્વભૂમયો જ્ઞાતવ્યાઃ, દશતથાગતબલાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા જ્ઞાતવ્યાઃ, મહામૈત્રી મહાકરુણા જ્ઞાતવ્યા. યૈશ્ ચ માર્ગૈર્ યે સત્ત્વાઃ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાઃ તાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યે સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાઃ તાન્ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યે અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાઃ તાન્ અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યે ઽર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાન્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યે પ્રત્યેકાયાં બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા તાન્ પ્રત્યેકાયાં બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાન્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ઇયં સુભૂતે સર્વમાર્ગાકારજ્ઞતા (પ્સ્પ્_5:157) બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શિક્ષિત્વા સત્ત્વાનામ્ આશયમ્ અવતરતિ, સત્ત્વાનામ્ આશયમ્ અવતીર્ય તથા ધર્મં દેશયતિ યથાસ્ય સા ધર્મદેશનામોઘાક્ષણા ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્ય પુરુષેન્દ્રિયે પરાપરજ્ઞાનં સુવિભક્તં સુવિજ્ઞાતં ચ ભવતિ, સત્ત્વાનાં ગતિં ચ્યુતિમ્ ઉપપત્તિં ચ પ્રજાનાતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્, અત્ર હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં સર્વધર્મા અન્તર્ગતા, યે કેચિદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા, યત્ર બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈશ્ ચરિતવ્યં શ્રાવકયાનિકૈર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈર્ વા ચરિતવ્યમ્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ યે બોધિપક્ષ્યા ધર્મા યાવદ્ યા બોધિઃ સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાઃ, તત્ કથં ભગવન્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા બોધેર્ આહારિકા ભવન્તિ? એવં ભગવન્ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણા ધર્મા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાહારિકા વાપહારિકા વા, તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ન્ આકાશન્ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાહારકં વાપહારકં વા. એવમ્ એવ ભગવન્ સ્વલક્ષણશૂન્યા ધર્મા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાહારકા વાપહારકા વા.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, ન સુભૂતે સ્વલક્ષણશૂન્યા ધર્માઃ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાહારકા વાપહારકા વા, યે વા સુભૂતે સત્ત્વાઃ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ ન જાનન્તિ, તેષામ્ અર્થાયૈવં નિર્દિશ્યતે, ઇમે બોધિપક્ષ્યા ધર્મા બોધેર્ આહારકા ભવન્તિ.
ઇતિ માર્ગે વિપ્રતિપત્તિઃ

અપિ તુ ખલુ સુભૂતે યઞ્ ચ રૂપં યા ચ વેદના યા ચ સંજ્ઞા યે ચ સંસ્કારા યચ્ ચ વિજ્ઞાનં યે ચ સ્કન્ધા યે ચ ધાતવો યાનિ ચાયતનાનિ યશ્ ચ પ્રતીત્યસમુત્પાદો યાનિ ચ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ યા ચ દાનપારમિતા યા ચ શીલપારમિતા યા ચ ક્ષાન્તિપારમિતા યા ચ વીર્યપારમિતા યા ચ ધ્યાનપારમિતા યા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા યા ચાધ્યાત્મશૂન્યતા યા ચ બહિર્ધાશૂન્યતા યા ચાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યા ચ યાવદ્ અભાવસ્વભાવ શૂન્યતા યચ્ ચ પ્રથમં ધ્યાનં યચ્ ચ દ્વિતીયં ધ્યાનં યચ્ ચ તૃતીયં ધ્યાનં યચ્ ચ ચતુર્થં ધ્યાનં, યચ્ ચાકાશાનન્ત્યાયતનં યચ્ ચ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં યચ્ ચાકિંચન્યાયતનં યચ્ ચ નૈવસંજ્ઞાના સંજ્ઞાયતનં યા ચ મહામૈત્રી યા ચ મહાકરુણા યા ચ મહામુદિતા યા ચ (પ્સ્પ્_5:158) મહોપેક્ષા યે ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા યા ચ શૂન્યતા યચ્ ચાનિમિત્તં યચ્ ચાપ્રણિહિતં યે ચાષ્ટવિમોક્ષા યાશ્ ચ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો યાનિ ચાર્યસાત્યાનિ યાશ્ ચાભિજ્ઞા યે ચ સમાધયો યાનિ ચ ધારણીમુખાનિ યાશ્ ચ દશબોધિસત્ત્વભૂમયો યાનિ ચ દશતથાગતબલાનિ યાનિ ચ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ યાશ્ ચ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો યે ચાષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા યા ચ મહાકરુણા યા ચ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા, આર્યે ઽસ્મિન્ ધર્મવિનયે સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાઃ. તે ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે તથાગતેન સત્ત્વાનામ્ અવતારણાર્થાય લોકવ્યવહારેણ વ્યવકૃતાસ્ તે ધર્મા પ્રજ્ઞાપયિતવ્યાઃ, ન પુનઃ પરમાર્થેન. તત્ર સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વત્ર શિક્ષિતવ્યં જ્ઞાનેન ચ દર્શનેન ચ શિક્ષિત્વા કેચિદ્ ધર્માઃ પ્રતિબોધવ્યાઃ કેચિન્ ન પ્રતિબોધવ્યાઃ
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ધર્મા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન જ્ઞાનેન ચ દર્શનેન ચ શિક્ષિત્વા ન પ્રતિબોધવ્યાઃ? કતમે ધર્માઃ પ્રતિબોધવ્યાઃ?
ભગવાન્ આહ: શ્રાવકભૂમિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિશ્ ચ શિક્ષિત્વા જ્ઞાનેન ચ દર્શનેન ચ ન પ્રતિબોધવ્યા, સર્વાકારજ્ઞતા જ્ઞાનેન ચ દર્શનેન ચ પ્રતિબોધવ્યા, સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનેન સર્વાકારૈઃ સર્વધર્માશ્ ચ પ્રતિબોધવ્યાઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન આર્યે ઽસ્મિન્ ધર્મવિનયે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આર્યો ધર્મવિનયો ઽનાર્યો ધર્મવિનય ઇતિ ભગવન્ન્ ઉચ્યતે, કતમો ભગવન્ન્ આર્યો ધર્મવિનયઃ? કતમો ભગવન્ન્ અનાર્યો ધર્મવિનયઃ? કિયતા ભગવન્ન્ આર્યો ધર્મવિનયઃ? કિયતા ભગવન્ન્ અનાર્યો ધર્મવિનય ઇત્ય્ ઉચ્યતે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે શ્રાવકાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા બોધિસત્ત્વાશ્ ચ મહાસત્ત્વાશ્ ચ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા રાગેન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, દોષેણ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, મોહેન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, સત્કાયદૃષ્ટ્યા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, વિચિકિત્સયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, શીલવ્રતપરામર્શેન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, કામરાગવ્યાપાદૈર્ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, રૂપરાગારૂપ્યરાગૈર્ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, અવિદ્યયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, માનેન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, (પ્સ્પ્_5:159) ઔદ્ધત્યેન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, પ્રથમેન ધ્યાનેન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, દ્વિતીયેન ધ્યાનેન તૃતીયેન ધ્યાનેન, ચતુર્થેન ધ્યાનેન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, મૈત્ર્યા કરુણયા મુદિતયોપેક્ષયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, આકાશાનન્ત્યાયતનેન વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનેનાકિંચન્યાયતનેન નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનેન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેણ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, આર્યસત્યૈઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈર્ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, અષ્ટવિમોક્ષૈર્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિઃ પઞ્ચભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, સમાધિભિધારણીમુખૈર્ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, દાનપારમિતયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, શીલપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ધ્યાનપારમિતયા, પ્રજ્ઞાપારમિતયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, અધ્યાત્મશૂન્યતયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, બહિર્ધાશૂન્યતયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, દશભિસ્ તથાગતબલૈર્ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશાભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, સંસ્કૃતધાતાવ્ અસંસ્કૃતધાતૌ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વધર્મા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાઃ, તે અરૂપિણો ઽરૂપિભિઃ સાર્ધં ન સંયુક્તા વા ન વિસંયુક્તા વા, અનિદર્શના નિદર્શનૈઃ સાર્ધં ન સંયુક્તા વા ન વિસંયુક્તા વા, અપ્રતિઘા અપ્રતિઘૈઃ સાર્ધં ન સંયુક્તા વા ન વિસંયુક્તા વા, અલક્ષણા અલક્ષણૈઃ સાર્ધં ન સંયુક્તા વા ન વિસંયુક્તા વા. ઇતિ વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોર્ વિપ્રતિપત્તિઃ
ઇમા સુભૂતે ઽરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણા પારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યત્ર બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ શિક્ષિતવ્યં, યત્ર શિક્ષિત્વા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ ઉપલભ્યતે.

એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ન પુનર્ ભગવન્ રૂપલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં ન વેદનાલક્ષણે ન સંજ્ઞાલક્ષણે ન સંસ્કારલક્ષણે ન વિજ્ઞાનલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન પૃથિવીધાતુલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, નાબ્ધાતુલક્ષણે ન તેજોધાતુલક્ષણે ન વાયુધાતુલક્ષણે નાકાશધાતુલક્ષણે (પ્સ્પ્_5:160) ન વિજ્ઞાનધાતુલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન દાનપરમિતાલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન શીલપારમિતાલક્ષણે ન ક્ષાન્તિપારમિતાલક્ષણે ન વીર્યપારમિતાલક્ષણે ન ધ્યાનપારમિતાલક્ષણે ન પ્રજ્ઞાપારમિતાલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, નાધ્યાત્મશૂન્યતાલક્ષણે ન બહિર્ધાશૂન્યતાલક્ષણે નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાલક્ષણે ન યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન પ્રથમધ્યાનલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન દ્વિતીયધ્યાનલક્ષણે ન તૃતીયધ્યાનલક્ષણે ન ચતુર્થધ્યાનલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન મહામૈત્રીલક્ષણે ન મહાકરુણાલક્ષણે ન મુદિતાલક્ષણે નોપેક્ષાલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, નાકાશાનન્ત્યાયતનલક્ષણે ન વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનલક્ષણે નાકિંચન્યાયતનલક્ષણે નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગલક્ષણે શિક્ષિતયં, ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, નાર્યસત્યલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, નાષ્ટવિમોક્ષલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, નાભિજ્ઞાલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન સમાધિલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન ધારણીમુખલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન દશતથાગતબલલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન ચતુર્વૈશારદ્યલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન ચતુઃપ્રતિસંવિલ્લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન દુઃખાર્યસત્યલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન સમુદયાર્યસત્યલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન નિરોધાર્યસત્યલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન માર્ગાર્યસત્યલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, નાર્યે ઽસ્મિન્ ધર્મવિનયે લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, નાનુલોમપ્રતિલોમપ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન સંસ્કૃતધાતુલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, નાસંસ્કૃતધાતુલક્ષણે શિક્ષિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ન્ એતેષાં ધર્માણાં લક્ષણે ન શિક્ષિતવ્યં, કથં ભગવન્ ન શિક્ષિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્માણાં ધર્મલક્ષણે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રમિષ્યતિ? શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્દ્ધભૂમિમ્ અનતિક્રમ્ય કથં બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમિષ્યતિ? બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અનવક્રમ્ય કથં સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ? સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનનુપ્રાપ્ય કથં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યતિ? ધર્મચક્રમ્ અપ્રવર્ત્ય કથં સત્ત્વાન્ સંસારાત્ પરિમોચયિષ્યતિ શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા બુદ્ધયાનેન વા?
(પ્સ્પ્_5:161)

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ સુભૂતે કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય લક્ષણં સ્યાત્, તદા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં સ્યાદ્, યસ્માત્ તર્હિ સર્વધર્મા અલક્ષણા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાસ્ તસ્માત્ તદ્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નાપિ લક્ષણે શિક્ષિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યદિ પૂર્વં લક્ષણમ્ અભવિષ્યત્ પશ્ચાદ્ અલક્ષણં ન ભવેદ્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે પૂર્વમ્ એવ તે સર્વધર્મા અલક્ષણાસ્ તસ્માત્ તર્હ્ય્ અપ્ય્ અલક્ષણાસ્, તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નાપિ લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, નાપ્ય્ અલક્ષણે શિક્ષિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિત એવૈષ લક્ષણધાતુઃ.
ઇતિ લક્ષણે વિપ્રતિપત્તિઃ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અલક્ષણાઃ સર્વધર્મા ન વિલક્ષણાઃ, એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાસ્, તત્ કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ભવતિ? ન હિ ભગવન્ન્ અવિભાવ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શક્યા શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા અતિક્રમિતુમ્, અનતિક્રમ્ય શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા ન શક્યો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમિતું, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અનવક્રમ્ય ન શક્યાનુત્પત્તિકૈર્ ધર્મૈઃ ક્ષાન્તિર્ ઉત્પાદયિતુમ્, અનુત્પત્તિકૈર્ ધર્મૈઃ ક્ષાન્તિમ્ અનુત્પાદ્ય ન શક્યા બોધિસત્ત્વાભિજ્ઞા ઉત્પાદયિતું, બોધિસત્ત્વાભિજ્ઞાનુત્પાદ્ય ન શક્યં બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિતું, બુદ્ધક્ષેત્રમ્ અપરિશોધ્ય ન શક્યાઃ સત્ત્વાન્ પરિપાચાયિતું, સત્ત્વાન્ અપરિપાચ્ય ન શક્યા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્તું, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનનુપ્રાપ્ય ન શક્યં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતું, ધર્મચક્રમ્ અપ્રવર્ત્ય ન શક્યાઃ સત્ત્વાઃ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયિતું, ન સકૃદાગામિફલે નાનાગામિફલે નાર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયિતું, ન પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતું, નાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતું, નાપિ શક્યાઃ સત્ત્વા દાનમયે પુણ્યક્રિયાવસ્તૂનિ પ્રતિષ્ઠાપયિતું, ન શીલમયે પુણ્યક્રિયાવસ્તૂનિ પ્રતિષ્ઠાપયિતું, ન ભાવનામયે પુણ્યક્રિયાવસ્તૂનિ પ્રતિષ્ઠાપયિતુમ્.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, અલક્ષણાઃ સુભૂતે સર્વધર્મા ન વિલક્ષણાઃ.
(પ્સ્પ્_5:162)
સુભૂતિર્ આહ: કથમ્ અલક્ષણસ્ય ધર્મસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભવના ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસાત્ત્વસ્યૈકલક્ષણા અનેકલક્ષણા, અલક્ષણા ભાવના બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ભવતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ન્ અલક્ષણા ભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્મભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ભવતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ સર્વધર્મભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ભવતિ?

ભગવાન્ આહ: રૂપભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ચક્ષુર્ભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, રૂપભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, એવં શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ચક્ષુઃસંસ્પર્શભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, મનઃસંસ્પર્શભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, પૃથિવીધાતુભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અબ્ધાતુભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના તેજોધાતુભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વાયુધાતુભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, આકાશધાતુભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વિજ્ઞાનધાતુભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, પ્રતીત્યસમુત્પાદભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અવિદ્યાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સંસ્કારભાવનાવિભાવના, વિજ્ઞાનભાવનાવિભાવના, નામરૂપભાવનાવિભાવના, ષડાયતનભાવના વિભાવના, સ્પર્શભાવના વિભાવના, વેદનાભાવના વિભાવના, તૃષ્ણાભાવનાવિભાવના, ઉપાદાનભાવનાવિભાવના, ભવભાવનાવિભાવના, જાતિભાવનાવિભાવના, જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, આયૂહનિર્યૂહભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, પ્રથમધ્યાનભવનાવિભાવના (પ્સ્પ્_5:163) પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, દ્વિતીયધ્યાનભાવનાવિભાવના તૃતીયધ્યાનભાવનાવિભાવના ચતુર્થધ્યાનભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, મૈત્રીભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, કરુણાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, મુદિતાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ઉપેક્ષાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, આકાશાનન્ત્યાયતનભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, આકિંચન્યાયતનભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, બુદ્ધાનુસ્મૃતિભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ધર્માનુસ્મૃતિભાવનાવિભાવના, સંઘાનુસ્મૃતિભાવનાવિભાવના, શીલાનુસ્મૃતિભાવનાવિભાવના, ત્યાગાનુસ્મૃતિભાવનાવિભાવના, દેવાનુસ્મૃતિભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ઉપાયાનુસ્મૃતિભાવનાવિભાવના, અનુપાયાનુસ્મૃતિભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અનિત્યસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના દુષ્ખસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, અનાત્મસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, આત્મસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, સત્ત્વસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, જીવસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, જન્તુસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, પોષસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, પુરુષસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, પુદ્ગલસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, મનુજસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, માનવસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, કારકસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, વેદકસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, જાનકસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, પશ્યકસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, નિત્યાનિત્યસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, શુભાશુભસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના, દુઃખાદુઃખસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના શાન્તાશાન્તસંજ્ઞાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સવિતર્કસવિચારસમાધ્યવિતર્કાવિચારસમાધિભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, દુષ્ખાર્યસત્યભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સમુદયાર્યસત્યભાવનાવિભાવના, નિરોધાર્યસત્યભાવનાવિભાવના, માર્ગાર્યસત્યભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, દુષ્ખાર્યસત્યજ્ઞાનભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સમુદયાર્યસત્યજ્ઞાનભાવનાવિભાવના, નિરોધાર્યસત્યજ્ઞાનભાવનાવિભાવના, માર્ગાર્યસત્યજ્ઞાનભાવનાવિભાવના, ક્ષયજ્ઞાનભાવનાવિભાવના, અનુત્પાદજ્ઞાનભાવનાવિભાવના, (પ્સ્પ્_5:164) ધર્મજ્ઞાનભાવનાવિભાવના, અન્વયજ્ઞાનભાવનાવિભવના, આત્મજ્ઞાનભાવનાવિભાવના, સંવૃતિજ્ઞાનભાવનાવિભાવના, પરિજયજ્ઞાનભાવનાવિભાવના, યથારુતજ્ઞાનભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, દાનપારમિતાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, શીલપારમિતાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ક્ષાન્તિપારમિતાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વીર્યપારમિતાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ધ્યાનપારમિતાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અધ્યાત્મશૂન્યતાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, બહિર્ધાશૂન્યતાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અભિજ્ઞાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, દશતથાગતબલભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ભાવનાવિભાવના, ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં ભાવનાવિભાવના, અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં ભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સમાધિધારણીમુખાનાં ભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, મહાકરુણાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સ્રોતઆપત્તિફલભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સકૃદાગામિફલભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અનાગામિફલભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અર્હત્ત્વફલભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, પ્રત્યેકબોધિભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સર્વાકારજ્ઞતાભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના.

એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ રૂપભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના? વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, કથં વિજ્ઞાનભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના? એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા મહાકરુણા સર્વાકારજ્ઞતા, આત્મસત્ત્વજીવજન્તુપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકઃ નિત્યાનિત્યસુખદુષ્ખશાન્તાશાન્તશુભાશુભઃ, સ્રોતઆપત્તિફલં (પ્સ્પ્_5:165) સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વફલં પ્રત્યેકબોધિર્ યાવત્ કથં ભગવન્ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણભાવનાવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નાસ્તિ સુભૂતે ભાવસંજ્ઞિનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતા બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્માઃ સર્વાકારજ્ઞતા ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ, રાગદોષમોહા ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ, અનુશયપર્યુત્થાનાનિ ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નાસ્તિ સુભૂતે ભાવસંજ્ઞિનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, નાસ્તિ સુભૂતે ભાવસંજ્ઞિનો દાનપારમિતાભાવના, શીલપારમિતાક્ષાન્તિપારમિતાવીર્યપારમિતાધ્યાનપારમિતાપ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ભાવે એષો ઽહમ્ ઇતિ સંજ્ઞા, દાને શીલે ક્ષાન્તૌ વીર્યે ધ્યાને, પ્રજ્ઞાયામ્ એષો ઽહમ્ ઇતિ સંજ્ઞા, યો દ્વાભ્યામ્ અન્તાભ્યાં સક્તસ્ તસ્ય નાસ્તિ વિમોક્ષો, નાસ્તિ સુભૂતે ભાવસંજ્ઞિનઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવના ન સમ્યક્પ્રહાણભાવના નર્દ્ધિપાદભાવના નેન્દ્રિયભાવના ન બલભાવના ન બોધ્યઙ્ગભાવના નાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગભાવના ન દુઃખાર્યસત્યભાવના ન સમુદયાર્યસત્યભાવના ન નિરોધાર્યસત્યભાવના ન માર્ગાર્યસત્યભાવના ન શૂન્યતાભાવના નાનિમિત્તભાવના નાપ્રણિહિતભાવના નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભાવના નાષ્ટવિમોક્ષભાવના ન નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભાવના ન સર્વશૂન્યતાભાવના ન સમાધિધારણીમુખભાવના નાભિજ્ઞાભાવના ન દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મભાવના ન મહાકરુણાભાવના ન સર્વાકારજ્ઞતાભાવના. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ ભાવે સક્તઃ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિમ્ ઇતિ ભગવન્ ભાવઃ? કિમ્ ઇત્ય્ અભાવઃ?
ભગવાન્ આહ: દ્વયં સુભૂતે ભાવઃ, અદ્વયમ્ અભાવઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કિમ્ ઇતિ ભગવન્ દ્વયં? કિમ્ ઇત્ય્ અદ્વયમ્?
ભગવાન્ આહ: રૂપસંજ્ઞિનઃ સુભૂતે દ્વયં, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનસંજ્ઞિનો દ્વયં, ચક્ષુઃસંજ્ઞિનઃ, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંજ્ઞિનઃ, રૂપસંજ્ઞિનઃ, એવં શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મસંજ્ઞિનઃ, (પ્સ્પ્_5:166) ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસંજ્ઞિનશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શસંજ્ઞિનશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાસંજ્ઞિનઃ, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનસંજ્ઞિનો મનઃસંસ્પર્શસંજ્ઞિનો મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાસંજ્ઞિનઃ, પૃથિવીધાતુસંજ્ઞિનઃ, એવમ્ અબ્ધાતુતેજોધાતુવાયુધાત્વાકાશધાતુવિજ્ઞાનધાતુસંજ્ઞિનઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસંજ્ઞિનઃ અવિદ્યાસંજ્ઞિનઃ, એવં સંસ્કારવિજ્ઞાનનામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાતૃષ્ણોપાદાનભવજાતિજરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસસંજ્ઞિનઃ, પારમિતાસંજ્ઞિનઃ, સર્વશૂન્યતાસંજ્ઞિનઃ, બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખસંજ્ઞિનઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસંજ્ઞિનઃ, અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મસંજ્ઞિનઃ, સ્રોતઆપન્નસંજ્ઞિનઃ, સકૃદાગામ્યનાગામ્યર્હત્સંજ્ઞિનઃ, પ્રત્યેકબુદ્ધસંજ્ઞિનો બોધિસત્ત્વસંજ્ઞિનો ઽનુત્તરસમ્યક્સંબુદ્ધસંજ્ઞિનઃ, સંસ્કૃતધાતુસંજ્ઞિનો ઽસંસ્કૃતધાતુસંજ્ઞિનો, યાવત્ સુભૂતે સર્વસંજ્ઞિનો દ્વયં, યાવદ્ અસર્વસંજ્ઞિનો ઽદ્વયં, યાવદ્ દ્વયં તાવદ્ ભાવો, યાવદ્ ભાવં તાવત્ સંસ્કારા, યાવત્ સંસ્કારાસ્ તાવત્ સત્ત્વા ન પરિમુચ્યન્તે જાત્યા જરયા વ્યાધિના મરણેન શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસૈઃ. તદ્ અનેન સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, નાસ્તિ દ્વયસંજ્ઞિનો દાનં, નાસ્તિ શીલં નાસ્તિ ક્ષાન્તિર્ નાસ્તિ વીર્યં નાસ્તિ ધ્યાનં નાસ્તિ પ્રજ્ઞા નાસ્તિ માર્ગો નાસ્તિ જ્ઞાનં નાસ્ત્ય્ અભિસમયો નાસ્ત્ય્ અન્તશો ઽનુલોમિકી ક્ષાન્તિઃ. કુતઃ પુના રૂપસ્ય પરિજ્ઞા, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, કુતો વિજ્ઞાનસ્ય પરિજ્ઞા, કુતઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં પરિજ્ઞા, કુતઃ પારમિતાનાં પરિજ્ઞા, કુતઃ શૂન્યતામુખાનાં પરિજ્ઞા, કુતઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં પરિજ્ઞા, કુતઃ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનાં પરિજ્ઞા, કુતઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં પરિજ્ઞા, કુતઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ પરિજ્ઞા યસ્ય નાસ્તિ માર્ગભાવના, કુતસ્ તસ્ય સ્રોતઆપત્તિફલં, કુતસ્ તસ્ય સકૃદાગામિફલં, કુતસ્ તસ્યાનાગામિફલં, કુતસ્ તસ્યાર્હત્વફલં, કુતસ્ તસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં, કુતસ્ તસ્ય સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણમ્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ ભાવસંજ્ઞિન આનુલોમિકી ક્ષાન્તિર્ નાસ્તિ કુતઃ પુનઃ પ્રાપ્તિઃ કુતો ઽભિસમયઃ? કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અભાવસંજ્ઞિન આનુલોમિકી ક્ષાન્તિઃ? (પ્સ્પ્_5:167) શુક્લવિદર્શનાભૂમિર્ વા ગોત્રભૂમિર્ વા અષ્ટમકભૂમિર્ વા દર્શનભૂમિર્ વા તનૂભૂમિર્ વા વીતરાગભૂમિર્ વા કૃતાવીભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા બોધિસત્ત્વભૂમિર્ વા, યા ચ માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ક્લેશાન્ પ્રજહીત શ્રાવકભૂમિપ્રતિસંયુક્તાન્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપ્રતિસંયુક્તાન્ વા, યૈઃ ક્લેશૈર્ આવૃતો બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામેત્, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામન્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશાન્ પ્રજહીત. પુનર્ ભગવન્ નાભાવસંજ્ઞિનઃ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્થાનં વા નિરોધો વા ઉત્પાદો વા ભવતિ, ન ચાનુત્પાદ્યૈનાન્ ધર્માન્ સર્વાકારજ્ઞતાનુપ્રાપ્તુમ્.

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતન્, નાભાવસંજ્ઞિન આનુલોમિકી ક્ષાન્તિર્, ન શુક્લવિદર્શનાભૂમિર્ ન ગોત્રભૂમિર્ નાષ્ટમકભૂમિર્ ન દર્શનભૂમિર્ ન તનૂભૂમિર્ ન વીતરાગભૂમિર્ ન કૃતાવીભૂમિર્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ ન બોધિસત્ત્વભૂમિર્, ન સા માર્ગભાવનાયાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ક્લેશાન્ પ્રજહીત શ્રાવકભૂમિપ્રતિસંયુક્તાન્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપ્રતિસંયુક્તાન્ વા, યૈઃ ક્લેશૈર્ આવૃતો બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામેત્, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામન્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશાન્ પ્રજહીત.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ભાવસંજ્ઞા વા ભાવત્ય્ અભવસંજ્ઞા વા, રૂપસંજ્ઞા વા વેદનાસંજ્ઞા વા સંજ્ઞાસંજ્ઞા વા સંસ્કારસંજ્ઞા વા વિજ્ઞાનસંજ્ઞા વા, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસંજ્ઞા વા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગસંજ્ઞા વા પારમિતાસંજ્ઞા વા સર્વશૂન્યતાસંજ્ઞા વા બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યસંજ્ઞા વા પ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિસંજ્ઞા વા ધારણીમુખસંજ્ઞા વા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મસંજ્ઞા વા, રાગસંજ્ઞા વા રાગપ્રહાણસંજ્ઞા વા દોષસંજ્ઞા વા દોષપ્રહાણસંજ્ઞા વા મોહસંજ્ઞા વા મોહપ્રહાણસંજ્ઞા વા, અવિદ્યાસંજ્ઞા વાવિદ્યાપ્રહાણસંજ્ઞા વા સંસ્કારસંજ્ઞા વા સંસ્કારપ્રહાણસંજ્ઞા વા વિજ્ઞાનસંજ્ઞા વા વિજ્ઞાનપ્રહાણસંજ્ઞા વા નામરૂપસંજ્ઞા વા નામરૂપપ્રહાણસંજ્ઞા વા ષડાયતનસંજ્ઞા વા ષડાયતનપ્રહાણસંજ્ઞા વા સ્પર્શસંજ્ઞા વા સ્પર્શપ્રહાણસંજ્ઞા વા વેદનાસંજ્ઞા વા વેદનાપ્રહાણસંજ્ઞા વા (પ્સ્પ્_5:168) તૃષ્ણાસંજ્ઞા વા તૃષ્ણાપ્રહાણસંજ્ઞા વોપાદાનસંજ્ઞા વોપાદાનપ્રહાણસંજ્ઞા વા ભવસંજ્ઞા વા ભવપ્રહાણસંજ્ઞા વા જાતિસંજ્ઞા વા જાતિપ્રહાણસંજ્ઞા વા જરામરણસંજ્ઞા વા જરામરણપ્રહાણસંજ્ઞા વા, શોકપરિદેવસંજ્ઞા વા શોકપરિદેવપ્રહાણસંજ્ઞા વા દુષ્ખસંજ્ઞા વા દુષ્ખપ્રહાણસંજ્ઞા વા દૌર્મનસ્યોપાયાસસંજ્ઞા વા દૌર્મનસ્યોપાયાસપ્રહાણસંજ્ઞા વા, દુઃખસંજ્ઞા વા દુઃખપ્રહાણસંજ્ઞા વા સમુદયસંજ્ઞા વા સમુદયપ્રહાણસંજ્ઞા વા નિરોધસંજ્ઞા વા નિરોધપ્રહાણસંજ્ઞા વા માર્ગસંજ્ઞા વા માર્ગપ્રહાણસંજ્ઞા વા, સર્વાકારજ્ઞતાસંજ્ઞા વા સર્વાકારજ્ઞતાપ્રહાણસંજ્ઞા વા સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશસંજ્ઞા વા સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણસંજ્ઞા વા.
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે, નૈતત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ ક્વચિદ્ ધર્મે ભાવસંજ્ઞા વાભાવસંજ્ઞા વા, એષૈવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુલોમિકી ક્ષાન્તિર્ યત્ર નાસ્તિ ભાવસંજ્ઞા વાભાવસંજ્ઞા વા, એષૈવાસ્ય માર્ગભાવના યત્ર નાસ્તિ ભાવસંજ્ઞા નાભાવસંજ્ઞા, એતદ્ એવાસ્ય ફલં યત્ર નાસ્તિ ભાવસંજ્ઞા નાભાવસંજ્ઞા. અભાવઃ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય માર્ગઃ, અભાવશ્ ચૈવાભિસમયસ્, તદ્ અનેનાપિ સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્, અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ, કથં ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માસ્ તથાગતેનાભિસંબુદ્ધાઃ, યેષામ્ અભિસંબોધાય સર્વધર્મેષુ ચ વશવર્તિતા વિસયવર્તિતા ચાનુપ્રાપ્તા?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહાહં સુભૂતે પૂર્વં બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વ્યહાર્ષં, યાવચ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વ્યહાર્ષં, તેષાઞ્ ચ ધ્યાનાનાં ધ્યાનાઙ્ગાનાં ચ નિમિત્તમ્ અનુદ્ગૃહ્ણંસ્ તૈશ્ ચ ધ્યાનૈર્ ધ્યાનાઙ્ગૈશ્ ચ ન મન્યે, ધ્યાનાનિ ધ્યાનાઙ્ગાનિ ચ નાસ્વાદયામિ, ધ્યાનાનિ ધ્યાનાઙ્ગાનિ ચ નોપલભે. સો ઽહન્ તાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાન્ય્ આકારવિશુદ્ધાન્ય્ ઉપસંપદ્યોત્સાહં ધ્યાનં વિપાકં કૃત્વા વાભિજ્ઞાજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ ચિત્તમ્ અભિનિર્ણામયામિ, દિવ્યશ્રોત્રજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ, ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ, પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ, દિવ્યચક્ષુર્જ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ (પ્સ્પ્_5:169) ચિત્તમ્ અભિનિર્ણામયામિ, સો ઽહન્ તાસાં સાક્ષાત્ક્રિયાનાં નિમિત્તમ્ અનુદ્ગૃહ્ણંસ્ તાભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ ન મન્યે, તાશ્ ચ પંચાભિજ્ઞા નાસ્વાદયામિ નોપલભે, સો ઽહન્ તાઃ પઞ્ચાભિજ્ઞા આકાશસમાઃ પશ્યામિ સમાપદ્યે, સો ઽહં પુનઃ સુભૂતે એકલક્ષણસમાયુક્તયા પ્રજ્ઞયાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય યાવદ્ ઇદં દુષ્ખં, અયં દુઃખસમુદયઃ, અયં દુઃખનિરોધઃ, ઇયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ ઇતિ, દશભિસ્ તથાગતબલૈઃ સમન્વાગતશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ રાશિષુ વ્યાકરોમિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવંસ્ તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેનાભાવસ્વભાવાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાન્ય્ ઉત્પાદિતાનિ ષડ્ અભિજ્ઞા ઉત્પાદિતાઃ સત્ત્વાસત્તયા ચ સત્ત્વાસ્ ત્રિષુ રાશિષુ વ્યાકૃતાઃ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સચેત્ સુભૂતે કામાનાં વા પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં સ્વભાવો વા ભાવો વાભાવો વા ભવિષ્યન્, નાહં સુભૂતે પૂર્વં બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્ નાભાવસ્વભાવાન્ પાપકાન્ અકુશલાન્ ધર્માન્ વિદિત્વા પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વ્યહાર્ષં, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે કામાનાં સ્વભાવો વાભાવો વા ભાવો વા નાસ્તિ, પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં સ્વભાવો વાભાવો વા ભાવો વા નાસ્ત્ય્ અન્યત્રાભાવસ્વભાવાત્, તસ્માદ્ અહં પૂર્વં બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્ વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વ્યહાર્ષં, એવં યાવચ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વ્યહાર્ષમ્. સચેત્ સુભૂતે અભિજ્ઞાનાં સ્વભાવો વાભાવો વા ભાવો વા અભવિષ્યન્, નાહં સુભૂતે સર્વાભિજ્ઞા અભાવસ્વભાવા ઇતિ વિદિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે યાવત્ સત્ત્વાંસ્ ત્રિભ્યો રાશિભ્યો ન વ્યુપશમયિષ્યે, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે સર્વાભિજ્ઞાનાં સ્વભાવો વાભાવો વા ભાવો વા નાસ્ત્ય્ અન્યત્રાભાવસ્વભાવાત્, તસ્માત્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વાભિજ્ઞા અભાવસ્વભાવા ઇતિ વિદિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધઃ સ્યાં, સત્ત્વાશ્ ચ ત્રિષુ રાશિષુ વ્યાકૃતાઃ.
ઇતિ ભાવનાયાં વિપ્રતિપત્તિઃ
(પ્સ્પ્_5:170)
ઇત્ય્ ઉક્તા વિપ્રતિપત્તયઃ
ઇત્ય્ ઉક્તો મૂર્ધાભિસમયઃ
આર્યપઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકાયાં ભગવત્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભિસમયાલંકારાનુસારેણ સંશોધિતાયાં મૂર્ધાભિસમયાધિકારઃ શિક્ષાપરિશુદ્ધિપરિવર્તઃ પઞ્ચમઃ
(પ્સ્પ્_6-8:1)
પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા વિ

એવમ્ ઉક્તે આયુષ્મન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽભાવસ્વભાવૈઃ સર્વધર્મૈઃ પઞ્ચભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, તત્ કથં ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવેષુ સર્વધર્મેષુ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષાનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે યયાનુપૂર્વક્રિયયાનુપૂર્વશિક્ષયાનુપૂર્વપ્રતિપદાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમમ્ એવૈવં શ્રુતં ભવતિ. બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં બુદ્ધધર્મપર્યુપાસિતાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ વાર્હતાં વાનાગામિનાં વા સકૃદાગામિનાં વા સ્રોતઆપન્નાનાં વાભાવત્વાદ્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અભાવત્વાત્ પ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ અભાવત્વાદ્ અર્હતામ્ અભાવત્વાદ્ અનાગામિનામ્ અભાવત્વાત્ સકૃદાગામિનામ્ અભાવત્વાત્ સ્રોતઆપન્નાનામ્ અભાવત્વાત્ સર્વાર્યાણાં નસ્તિ સર્વસંસ્કારાણાં સ્વભાવઃ, અન્તશો વાલાગ્રકોટીસ્થાનમાત્રકમ્ અપીતિ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભવતિ: અભાવા એવ બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વાશ્ ચ મહાસત્ત્વાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા અર્હન્તો ઽનાગામિનઃ સકૃદાગામિનઃ સ્રોતઆપન્નાઃ સર્વાર્યા યદ્ય્ અહં બોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે યદિ વા નાભિસંભોત્સ્યે ઽભાવા એવ સર્વધર્માઃ યન્ નૂનમ્ અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેયં યામ્ અભિસંબુધ્ય સર્વસત્ત્વાન્ ભાવસંજ્ઞાયાં ચરતો ઽભાવે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામિ. સ ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રતિષ્ઠેત્ સર્વસત્ત્વાનાં પરિનિર્વાણાર્થાય સો ઽનુપૂર્વક્રિયામ્ આરભેતાનુપૂર્વશિક્ષામ્ (પ્સ્પ્_6-8:2) અનુપૂર્વપ્રતિપદમ્ આરભેત. અત્ર શિક્ષિત્વા પૂર્વકા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોધુમ્, પ્રથમમ્ એવ ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષન્તે યદ્ ઉત દાનપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
ઇતિ સામાન્યેનાનુપૂર્વાભિસમયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનપારમિતાયાં ચરન્ન્ આત્મના ચ દાનં દદાતિ પરાંશ્ ચ દાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, દાનસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે દાનપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ, સ તેન દાનેન મહાન્તં ભોગસ્કન્ધં પ્રતિલભ્ય દાનં દદાતિ વિગતમત્સરેણ ચિત્તેન, અન્નમ્ અન્નાર્થિકાનાં પાનં પાનાર્થિકાનાં વસ્ત્રં વસ્ત્રાર્થિકાનાં વિલેપનં વિલેપનાર્થિકાનાં શયનં શયનાર્થિકાનામ્ ઉપાશ્રયમ્ ઉપાશ્રયાર્થિકાનાં પ્રદીપં પ્રદીપાર્થિકાનામ્ અન્યતરમ્ અપિ માનુષ્યકં પરિષ્કારોપકરણં દદાતિ સ તેન દાનેન સત્ત્વાન્ શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સમાધૌ પ્રજ્ઞાયાં વિમુક્તૌ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સ તેનૈવ શીલસ્કન્ધેન સમાધિસ્કન્ધેન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન વિમુક્તિસ્કન્ધેન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન ચ સમન્વાગતઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામતિ. શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંસારાત્ પરિમોચયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનેનાનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષાનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે, તચ્ ચ સર્વં નોપલભતે. તત્ કસ્ય (પ્સ્પ્_6-8:3) હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્યાઃ સ્વભાવો નાસ્તિ.
ઇતિ દાનપારમિતયાનુપૂર્વાભિસમયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાયાત્મના ચ શીલપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાતિ, પરાંશ્ ચ શીલપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ દાને પ્રતિષ્ઠાપયતિ શીલપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે યે ચાન્યે શીલપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ, સ તેન શીલેન સત્ત્વાઞ્ શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સમાધૌ પ્રજ્ઞાયાં વિમુક્તૌ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સ તેનૈવ શીલસ્કન્ધેન સમાધિસ્કન્ધેન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન વિમુક્તિસ્કન્ધેન ચ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન સમન્વાગતહ્. શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામતિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંસારાત્ પરિમોચયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલેનાનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષાનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે, તચ્ ચ સર્વં નોપલભતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્યાઃ સ્વભાવો નાસ્તિ.
ઇતિ શીલપારમિતયાનુપૂર્વાભિસમયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાયાત્મના ચ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાતિ, શીલં ચ રક્ષતિ પરાંશ્ ચ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ દાને શીલે ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ક્ષાન્તિપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે. યે ચાન્યે ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ, સ તયા ક્ષાન્ત્યા સત્ત્વાઞ્ શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ સમાધૌ પ્રજ્ઞાયાં વિમુક્તૌ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સ તેન ચ શીલસ્કન્ધેન સમાધિસ્કન્ધેન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન વિમુક્તિસ્કન્ધેન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન (પ્સ્પ્_6-8:4) ચ સમન્વાગતઃ, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામતિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધ્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ, ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંસારાત્ પરિમોચયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્ત્યાનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષાનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે, તચ્ ચ સર્વં નોપલભતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્યાઃ સ્વભાવો નાસ્તિ.

ઇતિ ક્ષાન્તિપારમિતયાનુપૂર્વાભિસમયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાયાત્મના ચ વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાતિ શીલં રક્ષતિ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ, પરાંશ્ ચ વીર્યપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, દાને શીલે ક્ષાન્તૌ ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, વીર્યપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે વીર્યપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞહ્. સ તેન વીર્યેણ સત્ત્વાઞ્ શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સમાધૌ પ્રજ્ઞાયાં વિમુક્તૌ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ તેનૈવ શીલસ્કન્ધેન સમાધિસ્કન્ધેન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન વિમુક્તિસ્કન્ધેન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન ચ સમન્વાગતઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામતિ, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંસારાત્ પરિમોચયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યેણાનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષાનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે, તચ્ ચ સર્વં નોપલભતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્યાઃ સ્વભાવો નાસ્તિ.
(પ્સ્પ્_6-8:5)
ઇતિ વીર્યપારમિતયાનુપૂર્વાભિસમયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાયાત્મના ચ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાતિ શીલં રક્ષતિ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ વીર્યમ્ આરભતે, પરાંશ્ ચ ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, દાને શીલે ક્ષાન્તૌ વીર્યે ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ધ્યાનપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. સ તેન ધ્યાનેન સત્ત્વાઞ્ શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સમાધૌ પ્રજ્ઞાયાં વિમુક્તૌ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ તેનૈવ શીલસ્કન્ધેન સમાધિસ્કન્ધેન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન વિમુક્તિસ્કન્ધેન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન ચ સમન્વાગતઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામતિ, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ, સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંસારાત્ પરિમોચયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનેનાનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષાનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે, તચ્ ચ સર્વં નોપલભતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્યાઃ સ્વભાવો નાસ્તિ.
ઇતિ ધ્યાનપારમિતયાનુપૂર્વાભિસમયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાયાત્મના ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાતિ શીલં રક્ષતિ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ વીર્યમ્ આરભતે ધ્યાનઞ્ ચ સમાપદ્યતે, પરાંશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, દાને શીલે ક્ષાન્તૌ વીર્યે ધ્યાને ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. સ તયા પ્રજ્ઞયા સત્ત્વાઞ્ શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સમાધૌ પ્રજ્ઞાયાં વિમુક્તૌ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ તેનૈવ શીલસ્કન્ધેન સમાધિસ્કન્ધેન (પ્સ્પ્_6-8:6) પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન વિમુક્તિસ્કન્ધેન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન ચ સમન્વાગતઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામતિ, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ, સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ, ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંસારાત્ પરિમોચયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞયાનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે, તચ્ ચ સર્વં નોપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્યાઃ સ્વભાવો નાસ્તિ.
ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતયાનુપૂર્વાભિસમયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુપૂર્વક્રિયાયાં શિક્ષતે ઽનુપૂર્વશિક્ષાયામ્ અનુપૂર્વપ્રતિપદિ સ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય, સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ અભાવસ્વભાવાન્ સર્વધર્માન્ અધિમુચ્ય બુદ્ધાનુસ્મૃતિં ભાવયતિ, ધર્માનુસ્મૃતિં ભાવયતિ સંઘાનુસ્મૃતિં ભાવયતિ, શીલાનુસ્મૃતિમ્ ભાવયતિ, ત્યાગાનુસ્મૃતિં ભાવયતિ, દેવતાનુસ્મૃતિં ભાવયતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધાનુસ્મૃતિં ભાવયતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં ન રૂપતો મનસિકરોતિ, ન વેદનાતો ન સંજ્ઞાતો ન સંસ્કારતો ન વિજ્ઞાનતો મનસિકરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ રૂપસ્વભાવો નાસ્તિ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ, યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃતિર્ અમનસિકારા બુદ્ધાનુસ્મૃતિઃ રૂપાદ્યમનસિકારેણ બુદ્ધાનુસ્મૃત્યા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણૈર્ મનસિકર્તવ્યો ન સુવર્ણકાયો મનસિકર્તવ્યો (પ્સ્પ્_6-8:7) ન વ્યામમાત્રયા પ્રભયા મનસિકર્તવ્યો નાશીત્યનુવ્યઞ્જનૈર્ મનસિકર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ, યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃતિર્ અમનસિકારા બુદ્ધાનુસ્મૃતિર્ લક્ષણાદ્યમનસિકારેણ બુદ્ધાનુસ્મૃત્યા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન શીલસ્કન્ધતો મનસિકર્તવ્યો ન સમાધિસ્કન્ધતો ન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધતો ન વિમુક્તિસ્કન્ધતો ન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધતો મનસિકર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો નાસ્તિ, યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃતિર્ અમનસિકારા બુદ્ધાનુસ્મૃતિઃ શીલાદિસ્કન્ધામનસિકારેણ બુદ્ધાનુસ્મૃત્યા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન દશભિસ્ તથાગતબલૈર્ મનસિકર્તવ્યો ન ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈર્ ન ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ મનસિકર્તવ્યો ન મહાકરુણયા ન મહામૈત્ર્યા નાષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ મનસિકર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો નાસ્તિ, યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃતિર્ અમનસિકારા બુદ્ધાનુસ્મૃતિર્ દશબલાદ્યમનસિકારેણ બુદ્ધાનુસ્મૃત્યા.

પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન પ્રતીત્યસમુત્પાદતો મનસિકર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ, યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃતિર્ અમનસિકારા બુદ્ધાનુસ્મૃતિઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદામનસિકારેણ બુદ્ધાનુસ્મૃત્યા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બુદ્ધાનુસ્મૃતિર્ મનસિકર્તવ્યાઃ. એવં ખલ્વ્ અસ્યાનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષાનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે. સ ઇહાનુપૂર્વક્રિયાયામ્ અનુપૂર્વશિક્ષાયામ્ અનુપૂર્વપ્રતિપદિ શિક્ષમાણો ઽનુપૂર્વપ્રસ્થાનૈશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પરિપૂરયતિ, ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચતુર ઋદ્ધિપાદાન્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગં શૂન્યતાસમાધિમ્ આનિમિત્તસમાધિમ્ (પ્સ્પ્_6-8:8) અપ્રણિહિતસમાધિં પરિપૂરયતિ, અપ્રમાણધ્યનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ પરિપૂરયતિ, સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતા અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયતિ, મહાકરુણાં પરિપૂરયતિ, મહામૈત્રીં પરિપૂરયતિ, સર્વાકારજ્ઞતાં પરિપૂરયતિ, અભાવસ્વભાવયોગેન સો ઽભાવસ્વભાવાંશ્ ચૈવ સર્વધર્માન્ અભિસંભોત્સ્યતે યત્ર સ્વભાવસંજ્ઞાપિ નાસ્તિ.
ઇતિ બુદ્ધાનુસ્મૃતિઃ
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ધર્માનુસ્મૃતિર્ ભાવયિતવ્યા. ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન કુશલા ધર્મા મનસિકર્તવ્યા નાકુશલા ધર્મા મનસિકર્તવ્યા ન વ્યાકૃતા ધર્મા મનસિકર્તવ્યા નાવ્યાકૃતા ધર્મા મનસિકર્તવ્યા ન લૌકિકા ન લોકોત્તરા ન સામિષા ન નિરામિષા નાર્યા નાનાર્યા ન સાસ્રવા નાનાસ્રવા ન કામધાતુપર્યાપન્ના ન રૂપધાતુપર્યાપન્ના નારૂપ્યધાતુપર્યાપન્ના ન સંસ્કૃતા નાસંસ્કૃતા ધર્મા મનસિકર્તવ્યાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં ધર્માણાં સ્વભાવો નાસ્તિ યેષાં સ્વભાવો નાસ્તિ તે ઽભાવાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃતિર્ અમનસિકારા ધર્માનુસ્મૃતિઃ. સ ઇહ ધર્માનુસ્મૃત્યાં શિક્ષિત્વાભાવસ્વભાવયોગેન યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. સો ઽભાવસ્વભાવાંશ્ ચૈવ સર્વધર્માન્ અભિસંભોત્સ્યતે યત્ર સ્વભાવસંજ્ઞાપિ નાસ્તિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ધર્માનુસ્મૃતિર્ ભાવયિતવ્યા યત્રાણ્વ્ અપિ સ્મૃતિકર્મ નાસ્તિ, કઃ પુનર્ વાદઃ સ્મૃતિવિગમઃ.
ઇતિ ધર્માનુસ્મૃતિઃ
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સંઘાનુસ્મૃતિર્ ભાવયિતવ્યા. ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા સંઘો ઽભાવસ્વભાવતો ઽનુસ્મર્તવ્યો યો સો ભગવતઃ શ્રાવકસંઘશ્ ચત્વારઃ પુરુષયુગાઃ, અષ્ટૌ મહાપુરુષપુદ્ગલાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો નાસ્તિ યેષાં સ્વભાવો નાસ્તિ તે ઽભાવા અભાવસ્વભાવપ્રતિભાવિતાશ્ ચૈવોચ્યન્તે ચત્વારઃ પુરુષયુગા અષ્ટૌ મહાપુરુષપુદ્ગલાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃતિર્ અમનસિકારા સંઘાનુસ્મૃતિઃ. સ ઇહ સંઘાનુસ્મૃત્યાં શિક્ષિત્વાભાવસ્વભાવયોગેન યાવત્ (પ્સ્પ્_6-8:9) સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. સો ઽભાવસ્વભાવાંશ્ ચૈવ સર્વધર્માન્ અભિસંભોત્સ્યતે યત્ર સ્વભાવસંજ્ઞાપિ નાસ્તિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સંઘાનુસ્મૃતિર્ ભાવયિતવ્યા યત્રાણ્વ્ અપિ સ્મૃતિકર્મ નાસ્તિ, કઃ પુનર્ વાદઃ સ્મૃતિવિગમઃ.
ઇતિ સંઘાનુસ્મૃતિઃ
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શીલાનુસ્મૃતિર્ ભાવયિતવ્યા. ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા અખણ્ડે ઽચ્છિદ્રે ઽશબલે ઽકલ્માષે ઽપરામૃષ્ટે ઽભુજિષ્યે વિજ્ઞપ્રશસ્તે સુસમાત્તે સમાધિસંવર્તનીયે શીલે પ્રતિષ્ઠિતે નાભાવસ્વભાવતો મનસિકર્તવ્યમ્ તચ્ છીલં યત્રાણ્વ્ અપિ સ્મૃતિકર્મ નાસ્તિ, કઃ પુનર્ વાદઃ સ્મૃતિવિગમઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો નાસ્તિ યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽભાવઃ. એવં મનસિકુર્વાણો ઽનુપૂર્વેણ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃતિર્ અમનસિકારા શીલાનુસ્મૃતિઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શીલાનુસ્મૃતિર્ મનસિકર્તવ્યા, યત્ર સ્વભાવસંજ્ઞાપિ નાસ્તિ, કઃ પુનર્ વાદો ઽભાવસંજ્ઞાયાઃ.
ઇતિ શીલાનુસ્મૃતિઃ
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ત્યાગાનુસ્મૃતિર્ ભાવયિતવ્યા. ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાભાવસ્વભાવયોગેન ત્યાગો ઽનુસ્મર્તવ્યો યદિ વામિષત્યાગો યદિ વા ધર્મત્યાગઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ચિત્તમ્ એવં નોત્પદ્યતે દદામિ વા ન દદામિ વા પરિત્યજામિ વા ન પરિત્યજામિ વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ ત્યજતા નૈવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં યત્રાણ્વ્ અપિ સ્મૃતિકર્મ નાસ્તિ કઃ પુનર્ વાદઃ સ્મૃતિવિગમઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો નાસ્તિ યેષાં સ્વભાવો નાસ્તિ તે ઽભાવાઃ. એવં મનસિકુર્વાણો ઽનુપૂર્વેણ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃતિર્ અમનસિકારા ત્યાગાનુસ્મૃતિઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ત્યાગાનુસ્મૃતિર્ મનસિકર્તવ્યા યત્ર સ્વભાવસંજ્ઞાપિ નાસ્તિ, કઃ પુનર્ વાદો ઽભાવસંજ્ઞાયાઃ.
ઇતિ ત્યાગાનુસ્મૃતિઃ
(પ્સ્પ્_6-8:10)
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા દેવતાનુસ્મૃતિર્ મનસિકર્તવ્યાઃ. ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન યે દેવાઃ સ્રોતઆપન્નાશ્ ચાતુર્મહારાજકાયિકેષુ દેવેષૂપપન્નાસ્ ત્રય્સ્ત્રિંશેષુ યામેષુ તુસિતેષુ નિર્માનરતિષુ પરનિર્મિતવશવર્તિષુ દેવેષૂપપન્નાસ્ તે ઽભાવસ્વભાવતો મનસિકર્તવ્યાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો નાસ્તિ યેષાં સ્વભાવો નાસ્તિ તે ઽભાવા એવં મનસિકુર્વાણો ઽનુપૂર્વેણ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃતિર્ અમનસિકારા દેવતાનુસ્મૃતિઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દેવતાનુસ્મૃતિર્ મનસિકર્તવ્યા યત્ર સ્વભાવસંજ્ઞાપિ નાસ્તિ, કઃ પુનર્ વાદો ઽભાવસંજ્ઞાયાઃ.
ઇતિ દેવતાનુસ્મૃતિઃ
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ષડનુસ્મૃતીર્ મનસિકુર્વતો ઽનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષાનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે.
ઇતિ ષડનુસ્મૃતયઃ

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતાનુપૂર્વક્રિયાં પરિપૂરયિતુકામેનાનુપૂર્વશિક્ષામ્ અનુપૂર્વપ્રતિપદં પરિપૂરયિતુકામેનાભાવસ્વભાવયોગેનાધ્યાત્મશૂન્યતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્, બહિર્ધાશૂન્યતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્, અધ્યાત્મબહિર્ધા શૂન્યતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્. સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ શિક્ષિતવ્યમ્, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ શિક્ષિતવ્યમ્, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યમ્ અભાવસ્વભાવયોગેન. દશસુ પારમિતાસુ દશસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ શિક્ષિતવ્યમ્, મહાકરુણાયાં શિક્ષિતવ્યમ્, સ એવં બોધિમાર્ગે શિક્ષમાણો ઽભાવસ્વભાવાન્ સર્વધર્માન્ અભિસંભોત્સ્યતે, યત્રાણ્વ્ અપિ સ્મૃતિકર્મ નાસ્તિ કુતઃ પુના રૂપં વા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનં વા, એવં (પ્સ્પ્_6-8:11) સ્કન્ધધત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદ વા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા પારમિતા વા શૂન્યતા વા, બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો વા વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા વા સર્વાકારજ્ઞતા વા નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા અનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે, યત્ર ક્રિયાયં ચિત્તં ચર્યા પ્રતિપચ્ છિક્ષા ચ પ્રવર્તતે.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માસ્ તન્ નાસ્તિ રૂપં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ, નાસ્તિ વિજ્ઞાનં નાસ્તિ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદા નાસ્તિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ નાસ્તિ પારમિતા નાસ્તિ શૂન્યતા નાસ્તિ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા નાસ્તિ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ નાસ્તિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા નાસ્તિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા નાસ્તિ સર્વાકારજ્ઞતા નાસ્તિ બુદ્ધો નાસ્તિ ધર્મો નાસ્તિ સંઘો નાસ્તિ માર્ગો નાસ્તિ ફલં નાસ્તિ સંક્લેશો નાસ્તિ વ્યવદાનં નાસ્તિ પ્રાપ્તિર્ નાસ્ત્ય્ અભિસમયો યાવન્ નાસ્તિ સર્વધર્માઃ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: અપિ નુ સુભૂતે ઽભાવસ્વભાવેષુ સર્વધર્મેષ્વ્ અસ્તિતા વા નાસ્તિતા વોપલભતે.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્ન્ અભાવેષુ સર્વધર્મેષ્વ્ અસ્તિતા વા નાસ્તિતા વોપલભતે.
ભગવાન્ આહ: તત્ કથમ્ ઇદં સુભૂતે એવં ભવતિ, યદ્ય્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માસ્ તન્ નાસ્તિ રૂપં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા, નાસ્તિ વિજ્ઞાનમ્, નાસ્તિ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદા નાસ્તિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ નાસ્તિ પારમિતાશૂન્યતાબોધિપક્ષ્યધર્મર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા નાસ્તિ સર્વાકારજ્ઞતા નાસ્તિ બુદ્ધધર્મસંઘફલં (પ્સ્પ્_6-8:12) માર્ગસંક્લેશવ્યવદાનપ્રાપ્તાભિસમયા યવન્ નાસ્તિ સર્વધર્મા ઇતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: નાહં ભગવન્ન્ અત્ર ધર્મેષુ કાઙ્ક્ષામિ ન વિચિકિત્સામિ, અપિ તુ ખલુ ભગવન્ ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ ભિક્ષવઃ શ્રાવકયાનિકાશ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાશ્ ચ બોધિસત્ત્વયાનિકાશ્ ચ ત એવં વક્ષ્યન્તિ, અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ કો ઽત્ર સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં તે જાનન્તઃ શીલવિપન્નાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ દૃષ્ટિવિપન્નાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, આચારવિપન્નાશ્ ચ તેષાં શીલવિપન્નાનાં દૃષ્ટિવિપન્નાનામ્ આચારવિપન્નાનાં ત્રયાણામ્ ગતીનામ્ અન્યતરા ગતિઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા, નરકગતિર્ વા તિર્યગ્યોનિગતિર્ વા યમલોકગતિર્ વા, ઇદમ્ અપ્ય્ અહં ભગવન્ન્ અનાગતં ભયં સંપશ્યમાનસ્ તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમ્ એતદ્ અર્થં પ્ર્ચ્છામિ. અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવન્ન્ અહમ્ એતેષુ ધર્મેષુ ન કાઙ્ક્ષામિ ન વિચિકિત્સામિ.
ભગવાન્ આહ: સાધુ સાધુ સુભૂતે એવમ્ એતદ્ યથા વદસ્ય્ એવમ્ એતત્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ કમ્ અર્થવશં સંપશ્યમાના બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સત્ત્વાનામ્ અર્થાયાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું સંપ્રસ્થિતાઃ.
ભગવાન્ આહ: યત એવ સુભૂતે ઽભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માસ્ તત એવ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું સંપ્રસ્થિતાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ દુઃખાક્ષયશ્ ચ સુભૂતે ઉપલંભો નોપલંભસંજ્ઞિનઃ પ્રાપ્તિર્ નાભિસમયો નાનુત્તરા ચ સમ્યક્સંબોધિઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અનુપલંભસ્ય પ્રાપ્તિર્ વાભિસમયો વાનુત્તરા વા સમ્યક્સંબોધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અનુપલંભ એવ સુભૂતે પ્રાપ્તિર્ અનુપલંભ એવાભિસમયઃ, અનુપલંભ એવાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, ધર્મધાતોર્ અવિકોપિતતામ્ ઉપાદાય ધર્મધાતું સ ઇચ્છેદ્ વિકોપયિતું યો ઽનુપલંભપ્રાપ્તિં (પ્સ્પ્_6-8:13) વા ઽભિસમયં વાનુત્તરાં વા સમ્યક્સંબોધિમ્ ઇચ્છેત્.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ન્ અનુપલંભસ્ય ન પ્રાપ્તિર્ નાભિસમયો નાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, અનુપલંભ એવ પ્રાપ્તિર્ અનુપલંભ એવાભિસમયો ઽનુપલંભ એવાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, તત્ કુતઃ પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રથમા ભૂમિઃ, કુતો દ્વિતીયા કુતસ્ તૃતીયા યાવત્ કુતો દશમી ભૂમિઃ, કુતો ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, કુતો ઽનુત્પત્તિધર્મક્ષાન્તિઃ કુતો વિપાકજા અભિજ્ઞા, કુતો વિપાકજન્ દાનં, કુતો વિપાકજં શીલં, કુતો વિપાકજા ક્ષાન્તિઃ, કુતો વિપાકજં વીર્યં, કુતો વિપાકજઃ સમાધિઃ, કુતો વિપાકજા પ્રજ્ઞા યત્ર વિપાકે સ્થિત્વા વિપાકજૈર્ ધર્મૈઃ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિગૃહ્ણાતિ, બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવત ઉપતિષ્ઠતિ, અન્નેન ચ પાનેન ચ યાનૈશ્ ચ વસ્ત્રવસ્તુગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્ત્રધ્વજપતાકાભિઃ શયનાસનોપાશ્રયેણ પ્રદીપેનાન્યતરાન્યતરાભિર્ વા માનુષ્યકીભિઃ સંપત્તિભિસ્ તાશ્ ચાસ્ય નોચ્છેદ્યન્તે યાવત્ પરિનિર્વૃતસ્ય શરીરે શ્રાવકેષુ ચ વિપચ્યતે તચ્ ચ ન ક્ષીયતે.

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યત એવ સુભૂતે ઽનુપલંભસ્ તત એવ પ્રથમા ભૂમિર્ દ્વિતીયા ભૂમિસ્ તૃતીયા ભૂમિર્ યાવદ્ દશમી ભૂમિસ્ તસ્યૈવ વિપાકજાઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાસ્ તતશ્ ચૈવૈં વિપાકજં દાનં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞા ચ તતશ્ ચૈવ કુશલમૂલાનિ વિપાકજાનિ યૈઃ કુશલમૂલૈઃ સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ બુદ્ધક્ષેત્રઞ્ ચ પરિગૃહ્ણાતિ, બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવત ઉપતિષ્ઠતિ. અન્નપાનયાનશયનાસનવસ્ત્રગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્ત્રધ્વજપતાકાભિરૂપાશ્રયેણ પ્રાદીપેનાન્યતરાન્યતરાભિર્ વા માનુષ્યોપકરણસંપત્તિભિસ્ તાશ્ ચાસ્ય નોપચ્છિદ્યન્તે, યાવત્ પરિનિર્વૃતસ્ય ચૈવ પૂજાઃ પ્રવર્તન્તે શરીરે શ્રાવકેષુ ચ વિપચ્યન્તે.

એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: અનુપલંભસ્ય ચ ભગવન્ દાનસ્ય ચ શીલસ્ય ચ ક્ષાન્તેશ્ ચ વીર્યસ્ય ચ ધ્યાનસ્ય ચ પ્રજ્ઞાયાશ્ ચાભિજ્ઞાનાં ચ કો વિશેષઃ? કિન્ નાનાકરણમ્?
(પ્સ્પ્_6-8:14)
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: અનુપલંભસ્ય ચ સુભૂતે દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાભિજ્ઞાનાં ચ ન કિઞ્ચિન્ નાનાકરણં યેષાં ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઽનુપલિપ્તં દાનં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞાભિજ્ઞા ચ તેષાં નાનાકરણં નિર્દિષ્ટમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કથં પુનર્ ભગવન્ન્ અનુપલિપ્તાનાં દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાનામ્ અભિજ્ઞાનાઞ્ ચ ન કિઞ્ચિન્ નાનાકરણં નિર્દિશ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુપલભ્ય દાનમ્ અનુપલભ્ય પ્રતિગ્રાહકં દાનં દદાતિ, અનુપલભ્ય શીલં રક્ષતિ, અનુપલભ્ય ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ, અનુપલભ્ય વીર્યમ્ આરભતે, અનુપલભ્ય ધ્યાનં સમાપદ્યતે, અનુપલભ્ય પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, અનુપલભ્યાભિજ્ઞાસુ ચરતિ, અનુપલભ્ય સ્મૃત્યુપસ્થાનાં ભાવયતિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનિ, અનુપલભ્ય માર્ગં ભાવયતિ, અનુપલભ્ય ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ ભાવયતિ, અનુપલભ્યાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ ભાવયતિ, અનુપલભ્ય્ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ ભાવયતિ, અનુપલભ્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ, અનુપલભ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ, અનુપલભ્ય બુદ્ધધર્માન્ બોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુપલંભયોગેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દુરાધર્ષો ભવતિ, મારૈર્ વા મારકાયિકાભિર્ વા દેવતાભિઃ.
ઇતિ સર્વધર્માભાવસ્વભાવજ્ઞાનેનાનુપૂર્વાભિસમયઃ
ઇત્ય્ ઉક્તો ઽનુપૂર્વાભિસમયઃ
આર્યપઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકાયાં ભગવત્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભિસમયાલંકારાનુસારેણ સંશોધિતાયામ્ અનુપૂર્વાભિસમયાધિકારો
ઽનુક્રમશિક્ષાપરિવર્તઃ ષષ્ઠઃ
(પ્સ્પ્_6-8:15)
પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજાપારમિતા વિઇ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એકચિત્તેન ષટ્પ્રજ્ઞાઃ પરિગૃહ્ણાતિ, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચતુર ઋદ્ધિપાદાન્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગાન્ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાન્ય્ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીઃ પઞ્ચાભિજ્ઞા અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં દશબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો મહાકરુણામ્ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ પરિગૃહ્ણાતિ.
ઇત્ય્ એકચિત્તક્ષણાભિસમયઃ સમાન્યેન
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ યદ્ દાનં દદાતિ તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતં, યચ્ છીલં રક્ષતિ, યયા ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ, યદ્ વીર્યમ્ આરભતે, યદ્ ધ્યાનં સમાપદ્યતે, યાં પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતં, યદ્ અપ્રમાણં સમાપદ્યતે, યા આરૂપ્યસમાપત્તીઃ, યત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનં યં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગં ભાવયતિ, યદ્ આર્યસત્યશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખં ભાવયતિ, યામ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં, યાન્ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ યાં મહાકરુણાં ભાવયતિ, યાનિ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ પરિગૃહ્ણાતિ, તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિરયા પરિગૃહીતમ્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એકચિત્તેન ષટ્પારમિતાઃ પરિગૃહ્ણાતિ? સર્વશૂન્યતાં સર્વબોધિપક્ષાન્ ધર્માન્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ (પ્સ્પ્_6-8:16) મહાકરુણાં દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતો યદ્ દાનં દદાતિ તત્ર ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ, યચ્ છીલં રક્ષતિ, યયા ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ, યદ્ વીર્યમ્ આરભતે, યદ્ ધ્યાનં સમાપદ્યતે, યાં પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ તત્ર ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ, યાવદ્ બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ભાવયતિ, તત્ર ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ. એવમ્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાણારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્, યાં મહાકરુણાં, યાનિ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ, અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ પરિગૃહ્ણાતિ, તત્ર ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ચ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાતિ ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ? એવં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, ન ચ દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં ભાવયતિ, ન ચ દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ, એવં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ મહાકરુણાં દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાન્ય્ અભિનિર્હરતિ, ન ચ દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ, સ તત્ર દાનપારમિતાયાં સર્વાઃ ષટ્પારમિતા અન્તર્ગતાઃ કૃત્વા દાનં દદાતિ, યાવત્ સર્વબોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ અન્તર્ગતાં કૃત્વા દાનં દદાતિ. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યસ્મિન્ સમયે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાતિ સ તત્રાનાસ્રવે ચિત્તે સ્થિત્વા દાનં દદાતિ સ તત્રાનાસ્રવે ચિત્તે સ્થિતો નિમિત્તં ન સમનુપશ્યતિ. કસ્મૈ વા દદામિ? કિં વા દદામિ? કેન વા દદામિ? સ નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન દાનં દદાતિ, અનાસ્રવેણ વિગતતૃષ્ણેન વિગતભવેન (પ્સ્પ્_6-8:17) સ તદ્ દાનં ન સમનુપશ્યતિ, તચ્ ચિત્તં ન સમનુપશ્યતિ, તં પ્રતિગ્રાહકં ન સમનુપશ્યતિ, યાવત્ સર્વધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નિમિત્તોપગતેન ચિત્તેન શીલં રક્ષતિ, સ તચ્ છીલં ન સમસ્નુપશ્યતિ, તચ્ ચિત્તં ન સમનુપશ્યતિ, યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નિમિત્તોપગતેન ચિત્તેન ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ, સ તાં ક્ષાન્તિં ન સમનુપશ્યતિ, તચ્ ચિત્તં ન સમનુપશ્યતિ, યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નિમિત્તોપગતેન ચિત્તેન વીર્યમ્ આરભતે, સ તદ્ વીર્યં ન સમનુપશ્યતિ, તચ્ ચિત્તં ન સમનુપશ્યતિ, યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન ધ્યાનં સમાપદ્યતે, સ તદ્ ધ્યાનં ન સમસ્નુપશ્યતિ, તચ્ ચિત્તં ન સમનુપશ્યતિ, યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, સ તાં પ્રજ્ઞાં ભાવયન્ ન સમનુપશ્યતિ, તચ્ ચિત્તં ન સમનુપશ્યતિ, યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ ભાવયતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા સર્વશૂન્યતા ભાવયતિ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ મહાકરુણાં ભાવયતિ, દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ પરિપૂરયતિ, સ તાન્ ધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ, તચ્ (પ્સ્પ્_6-8:18) ચિત્તં ન સમનુપશ્યતિ, યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ન્ અનિમિત્તાન્ અભિસંસ્કારાણાં ધર્માણાં દાનપારમિતાપરિપૂરિતા ભવતિ? એવં શીલપારમિતાક્ષાન્તિપારમિતાવીર્યપારમિતાધ્યાનપારમિતાપ્રજ્ઞાપારમિતાપરિપૂરિતા ભવતિ, ચતુર્ણાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં ચતુર્ણાં સમ્યક્પ્રહાણાનાં ચતુર્ણામ્ ઋદ્ધિપાદાનાં પઞ્ચાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં પઞ્ચાનાં બલાનાં સપ્તાનાં બોધ્યઙ્ગાનામ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય માર્ગસ્ય પરિપૂરિર્ ભવતિ, શૂન્યતાયા આનિમિત્તસ્યાપ્રણિહિતસ્ય પરિપૂરિર્ ભવતિ, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનાં સર્વશૂન્યતાનાં પરિપૂરિર્ ભવતિ, પઞ્ચાનામ્ અભિજ્ઞાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં પરિપૂરિર્ ભવતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન દાનં દદાતિ, અન્નપાનવસ્ત્રયાનશયનાસનહિરણ્યસુવર્ણમણિમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાડજાતરૂપરજતપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્ત્રધ્વજપતાકોપાશ્રયાન્ યાવદ્ અન્યતરાન્યતરાન્ માનુષ્યોપકરણપરિષ્કારાન્ આધ્યાત્મિકાં બાહ્યાં વા ભાર્યાપુત્રદુહિતૃરાજ્યં વાલંકૃત્ય દાનં દદાતિ યાચનકાનાન્ તસ્ય કશ્ચિદ્ એવાગત્યૈવં વદેત્: કિન્ તે ઽનેન ઈદૃશેન દાનેન દત્તેનૈવં નિરૂપકારેણ તસ્ય ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત એવં ભવતિ, કિઞ્ ચાપીમે સત્ત્વાઃ પરિભાષન્તે, કિન્ તે ઽનેન વા દાનેન વા દત્તેનૈવમ્ આસ્ફારિકેન દત્તેનાર્થસ્ય ચ દાતવ્યમ્ એવં મયા દાનં, ન ચ મયા ન દાતવ્યમ્. સ દાનં સર્વસત્ત્વેષુ સાધારણં કૃત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ, સ તથા પરિણામયતિ યથા પરિણામયન્ નિમિત્તં ન સમનુપશ્યતિ, કિં વા દદામિ, કસ્મૈ વા દદામિ, કો વાત્ર દદાતિ, કિં વા પરિણામયતિ ક્વ વા પરિનામયતિ, સ તદ્ વસ્તુ ન સમનુપશ્યતિ (પ્સ્પ્_6-8:19) યત્ર દત્ત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ, તત્ કસ્ય હેતોઃ? અધ્યાત્મશૂન્યતયા શૂન્યં બહિર્ધાશૂન્યતયા શૂન્યં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા શૂન્યં, સ એવં પશ્યતિ કો વા પરિણામયિષ્યતિ કુત્ર વા પરિણામયિષ્યતિ કિં વા પરિણામયિષ્યતિ, તસ્યૈવં પરિણામયતઃ પરિણામો ભવતિ નિર્વિષઃ પરિણામો ધર્મધાતુપરિણામઃ સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રઞ્ ચ પરિગૃહ્ણાતિ, દાનપારમિતાં ચ પરિપૂરયતિ, શીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ, ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ, વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ, ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયતિ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્સ્યાન્ ધર્માન્ પરિપૂરયતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધીન્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ પરિપૂરયત્ય્ અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્
અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયતિ, તથા ચૈવ દાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ, યથા ચૈવ વિપાકઞ્ ચ ન પરિગૃહ્ણાતિ, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પરનિર્મિતવશવર્તિનાં દેવાનાં મનસૈવ સર્વોપકરણાનિ ભવન્તિ, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મનસૈવ સર્વોપકરણં પરિપૂરયતિ, સ તેન દાનેન બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવત ઉપતિષ્ઠતિ, સદેવમાનુષાસુરઞ્ ચ લોકં સંતર્પયતિ સ તાન્ સત્ત્વાંસ્ તયા દાનપારમિતયા પરિગૃહ્યોપાયકૌશલ્યેન ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન દાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ચ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ.

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંસ્ તચ્ છીલમ્ આર્યમ્ અનાસ્રવં માર્ગપર્યાપન્નં ધર્મતાપ્રાતિલંભિકં, શીલં પ્રતિલભતે, સ ચાસ્ય શીલસ્કન્ધો ઽખણ્ડો ભવત્ય્ અચ્છિદ્રો ઽશવલો ઽકલ્માષો ઽપરામૃષ્ટો ઽભુજિષ્યઃ સુસમાત્તો વિજ્ઞપ્રશસ્તઃ, તેન ચ શીલેન કંચિદ્ ધર્મં ન પરામૃશતિ, રૂપં વા વેદનાં વા સંજ્ઞાં વા સંસ્કારાં વા વિજ્ઞાનં વા દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ (પ્સ્પ્_6-8:20) વાશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ વા ક્ષત્રિયમહાશાલકુલં વા બ્રાહ્મણમહાશાલકુલં વા ગૃહપતિમહાશાલકુલં વા ચાતુર્મહારાજકાયિકાન્ વા દેવાંસ્ ત્રયસ્ત્રિંશાન્ વા યામાન્ વા તુષિતાન્ વા નિર્માણરતીન્ વા પરનિર્મિતવશવર્તિનો વા બ્રહ્મપારિષદ્યાન્ વા બ્રહ્મપુરોહિતાન્ વા મહાબ્રહ્માણો વા પરીત્તાભાન્ વા અપ્રમાણાભાન્ વા આભાસ્વરાભાન્ વા પરીત્તશુભાન્ વા અપ્રમાણશુભાન્ વા શુભકૃત્સ્ણાન્ વા અનભ્રકાન્ વા પુણ્યપ્રસવાન્ વા બૃહત્ફલાન્ વા અસંજ્ઞિસત્ત્વાન્ વા શુદ્ધાવાસાન્ વા અસ્પૃહાન્ વા અતપાન્ વા સુદૃશાન્ વા સુદર્શનાન્ વા અકનિષ્ઠાન્ વા આકાશાનન્ત્યાયતનાન્ વા વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાન્ વા આકિઞ્ચન્યાયતનાન્ વા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાન્ વા સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વાનાગામિફલં વાર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં વા ચક્રવર્તિરાજ્યાધિપત્યં વા ન પરામૃશતિ, અન્યત્ર સર્વસત્ત્વેષુ સાધારણં કૃત્વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયતિ, અનિમિત્તાનુપલંભેનાદ્વયેન પરિણામયતિ, લોકવ્યવહારેણ ન પુનઃ પરમાર્થેન, તયા ચ શીલપારમિતયા પરિપૂર્ણયોપાયકૌશલ્યેન ચત્વારિ ધ્યાનાન્ય્ ઉત્પાદયત્ય્ અનાસ્વાદયોગેન દિવ્યં ચક્ષુર્ અભિનિર્હરતિ, યેન દિવ્યચક્ષુષા વિપાકજેન યે પૂર્વસ્યાન્ દિશિ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં દેશયન્તિ, તાન્ પશ્યતિ તચ્ ચાસ્ય દર્શનં ચ ન નશ્યતિ, યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, એવં દક્ષિણસ્યાન્ દિશિ પશ્ચિમાયાન્ દિશ્ય્ ઉત્તરસ્યાન્ દિશ્ય્ ઊર્ધ્વમ્ અધો વિદિક્ષુ લોકધાતુષુ યે બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ ચ દેશયન્તિ, તાન્ પશ્યતિ તસ્ય દર્શનં ન નશ્યતિ, યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. સ દિવ્યેન શ્રોત્રેણ વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શબ્દં શૃણોતિ, તચ્ ચાસ્ય શ્રુતં તાવન્ ન નશ્યતિ, યાવન્ ન તેન શ્રુતેનાત્મનઃ પરસ્ય ચાર્થં કરોતિ, સ ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનેન તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં ચેતસૈવ ચિત્તં પ્રજાનાતિ તેન ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, સ (પ્સ્પ્_6-8:21)
પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનેનાતીતં કર્મ નિર્દિશતિ યેન કર્મણાકૃતેન તત્ કર્મ ન વિપ્રણસ્યતિ, સ આસ્રવક્ષયજ્ઞાનેન ચ સત્ત્વાન્, સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, એવં યત્ર યત્ર પ્રતિબલાઃ સત્ત્વાઃ કુશલેષુ ધર્મેષુ તત્ર તત્ર પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન શીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથમ્ અનિમિત્તાનામ્ અનાભોગાનામ્ અનુપલંભમાનાનામ્ અપ્રતિભાનામ્ અનભિસંસ્કારાણાં ધર્માણાં ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડે નિષણ્ણસ્ય સર્વસત્ત્વા આગત્ય લોષ્ટદણ્ડપ્રહારાન્ દહ્યુસ્ તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનૈકચિત્તસ્યાપિ ક્ષોભસહગતસ્યાવકાશો ન દાતવ્યસ્ તત્ર ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દ્વે ક્ષાન્તી ભાવયિતવ્યે. કતમે દ્વે યચ્ ચ સર્વસત્ત્વાનાં ક્ષાન્તવ્યમ્ આક્રોશદણ્ડલોષ્ટપ્રહારાદિયા ચાસ્યાનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિર્ ઉત્પાદયિતવ્યા તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાક્રુશ્યમાનેન પરિભાષ્યમાણેન લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપ્રહારાન્ દદતામ્ એવં પ્રત્યવેક્ષિતવ્યં કો મે આક્રોશતિ વા પરિભાષતે વા લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રૈર્ વા પ્રહારાન્ દદાતિ તેન ધર્માણાં સ્વભાવઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યો ધર્માણાં સ્વભાવં પ્રત્યવેક્ષમાણો ધર્માંશ્ ચૈવ નોપલભતે કુતઃ પુનર્ ધર્માણાં સ્વભાવમ્. તસ્યૈવં ધર્મસ્વભાવં પ્રત્યવેક્ષમાણસ્યૈવં ભવતિ, કો મે ચ્છિનત્તિ વા ભિનત્તિ વા સ એવં પ્રત્યવેક્ષમાણો ધર્માણાં ધર્મસ્વભાવમ્ અનુત્પત્તિકૈર્ ધર્મૈઃ ક્ષાન્તિં પ્રતિલભતે, તત્રાનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ કિમ્ ઇતિ ક્લેશાનુત્પત્તિજ્ઞાનાનાચ્છેદ્યતા ચ સ ઇહ દ્વાભ્યાં ક્ષાન્તિભ્યાં યુક્તશ્ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ પરિપૂરયતિ, ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચતુરર્દ્ધિપાદાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ (પ્સ્પ્_6-8:22) આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયતિ, સ ઇહ ધર્મેષુ સ્થિત્વાર્યેષ્વ્ અનાસ્રવેષુ લોકોત્તરેષુ સાધારણેષુ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ અભિજ્ઞાઃ પરિપૂરયતિ યાભિર્ અભિજ્ઞાભિઃ પરિપૂરિતાભિઃ ષડ્ભિશ્ ચ પારમિતાભિઃ સમુદાગચ્છતિ, સ ઇહાભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા પૂર્વસ્યાં દિશિ યાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પશ્યતિ તાન્ દૃષ્ટ્વા બુદ્ધાનુસ્મૃતિં પ્રતિલભતે, તસ્ય સા બુદ્ધાનુસ્મૃતિર્ નોચ્છેત્સ્યતિ યાવન્ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, એવં દક્ષિણસ્યાં દિશિ પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ ઊર્ધ્વમ્ અધો વિદિક્ષુ યાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પશ્યતિ તાન્ દૃષ્ટ્વા બુદ્ધાનુસ્મૃતિં પ્રતિલભતે, તસ્ય સા બુદ્ધાનુસ્મૃતિર્ નોચ્છેત્સ્યતિ
યાવન્ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, સ દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણ યત્ તે બુદ્ધા ભગવન્તો ભાષિષ્યન્તે તત્ સર્વમ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યત્ય્ ઉદ્ગૃહ્ણં તથત્વાય સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ તેષાં ચ બુદ્ધાનાં ભગવતાં ચેતસૈવ ચેતઃ પરિવિતર્કમ્ આજ્ઞાસ્યત્ય્ એવં સર્વાર્યાણાં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં યાવત્ સર્વસત્ત્વાનાં ચેતસૈવ ચેતઃ પરિવિતર્કમ્ આજ્ઞાસ્યતિ, સ તેન ચેતઃ પર્યાયજ્ઞાનેન સત્ત્વાનાં ચેતસૈવ ચૈત્તમ્ આજ્ઞાય તથત્વાય ધર્મં દેશયિષ્યતિ, સ પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનેન તેષાં સત્ત્વાનાં કુશલમૂલમ્ આજ્ઞાય તેન પૂર્વેણ કુશલમૂલેન સત્ત્વાન્ સંદર્શયિષ્યતિ સમુત્તેજયિષ્યતિ સમાદાપયિષ્યતિ, સ આસ્રવક્ષયજ્ઞાનેન ચ તાન્ સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ નિવેશયિષ્યતિ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, સ ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતાં પરિપૂરયત્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ.

સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં (પ્સ્પ્_6-8:23) ચરન્ન્ આનિમિત્તેષ્વ્ અનાસ્રવેષ્વ્ અનાભોગેષ્વ્ અનુપલંભેષ્વ્ અપ્રતિભાસેષુ વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ.
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ કાયિકેન વીર્યેણ સમન્વાગતઃ પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, ચતુર્થધ્યાનસમાપન્નો ઽનેકવિધામ્ ઋદ્ધિં પ્રત્યનુભવતિ, યાવચ્ ચન્દ્રસૂર્યૌ પાણિના પરામૃશતિ પરિમાર્ષ્ટિ સ તેન કાયિકેન વીર્યેણ સમન્વાગતો યેન દશસુ દિક્ષુ બુદ્ધા ભગવન્તો વિહરન્તિ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયન્તિ, અનેકશતસહસ્રેષુ લોકધાતુષ્વ્ ઋદ્ધ્યા ગત્વા તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવત ઉપતિષ્ઠતિ ચીવરપિણ્ડપાત્રશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈસ્ તસ્ય તે ચીવરપિણ્ડપાત્રાસ્ તાવન્ ન ક્ષીયન્તે યાવન્ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે ઽભિસંબુદ્ધબોધેશ્ ચ સદેવમાનુષાસુરલોકઃ સુખી ભવતિ, ચીવરપિણ્ડપાત્રેણ પરિનિર્વૃતસ્ય ચ શરીરે પૂજા પ્રવર્તતે, તેનૈવ ચર્દ્ધ્યભિસંસ્કારેણ ગત્વા તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાદ્ ધર્મં શૃણોતિ, સ ન જાતુ વિપ્રણસ્યતિ, યાવન્ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતાં પરિપૂરયત્ય્ અનુત્તરાં ચ સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ કાયિકેન વીર્યેણ સમન્વાગતો વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચૈતસિકેન વીર્યેણ સમન્વાગત આર્યેણાનાસ્રવેણ માર્ગાઙ્ગેન માર્ગપર્યાપન્નેન વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતીહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંશ્ ચૈતસિકેન વીર્યેણ સમન્વાગતો ઽકુશલસ્ય કાયિકકર્મણો ઽવકાશં ન દદાત્ય્ અકુશલસ્ય વાક્કર્મણો ઽકુશલસ્ય મનસ્કર્મણો ઽવકાશં ન દદાતિ ન પરામૃશતિ નિત્યમ્ ઇતિ વા અનિત્યમ્ ઇતિ વા સુખમ્ ઇતિ વા દુઃખમ્ ઇતિ વાત્મેતિ વાનાત્મેતિ વા સંસ્કૃતમ્ ઇતિ વાસંસ્કૃતમ્ ઇતિ વા કામધાતુમ્ ઇતિ વા રૂપધાતુમ્ ઇતિ વારૂપ્યધાતું વા સાસ્રવધાતું વાનાસ્રવધાતું વા, પ્રથમં વા ધ્યાનં દ્વિતીયં વા ધ્યાનં તૃતીયં વા ધ્યાનં ચતુર્થં વા ધ્યાનં મૈત્રીં વા કરુણાં વા મુદિતાં વોપેક્ષાં વાકાશાનન્ત્યાયતનં (પ્સ્પ્_6-8:24) વ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં વાકિંચન્યાયતનં વા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં વા, સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વા સમ્યક્પ્રહાણાનિ વર્દ્ધિપાદાં વા ઇન્દ્રિયાણિ વા બલાનિ વા બોધ્યઙ્ગાનિ વાર્યાષ્ટાઙ્ગિકં વા માર્ગં શૂન્યતાં વાનિમિત્તં વાપ્રણિહિતં વાર્યસત્યાનિ વાભિજ્ઞા વા વિમોક્ષાન્
વા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્ વા સમાધીન્ વા ધારણીમુખાનિ વા તથાગતબલાનિ વા વૈશારદ્યાનિ વા પ્રતિસંવિદો વાવેણિકાન્ વા બુદ્ધધર્માન્ ન પરામૃશતિ નિત્યાનિત્યસુખદુઃખાત્માનાત્મશાન્તાશાન્ત ઇતિ વા, સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વાનાગામિફલં વાર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકાં વા બોધિમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં સ્રોતઆપન્નં વા સકૃદાગામિનં વાનાગામિનં વાર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબુદ્ધં વા બોધિસત્ત્વં વા બુદ્ધં વા ભગવન્તં ન પરામૃશતીમે સત્ત્વા દર્શનભૂમિપ્રભાવિતાઃ, ઇમે સત્ત્વાસ્ તનુભૂમિપ્રભાવિતા ઇમે ઽવરભાગિકપ્રભાવિતાઃ, ઇમે ઊર્દ્ધભાગિકપ્રભાવિતા ઇમે સર્વજ્ઞતાપ્રભાવિતા ઇમે માર્ગજ્ઞતાપ્રભાવિતા ઇમે સર્વાકારજ્ઞતાપ્રભાવિતા ઇત્ય્ એવમ્ અપિ ન પરામૃશતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો ન સંવિદ્યતે, યેન સ્વભાવેન પ્રભાવ્યેરન્, સ તેન ચૈતસિકેન વીર્યેણ સમન્વાગતો મરણસુખે ઽપિ વર્તમાનઃ સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ તાંશ્ ચ સત્ત્વાન્ નોપલભતે વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ, તાં ચ વીર્યપારમિતાં નોપલભતે, બુદ્ધધર્માંશ્ ચ પરિપૂરયતિ, તાંશ્ ચ બુદ્ધધર્માન્ નોપલભતે, બુદ્ધક્સેત્રં ચ પરિશોધયતિ, તચ્ ચ બુદ્ધક્ષેત્રં નોપલભતે, સ તેન કાયિકેન ચૈતસિકેન વીર્યેણ સમન્વાગતસ્ તાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ પરિગૃહ્ણાતિ, તત્ર ચ ન સજ્જતે, સો ઽસજ્જમાનો બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ, લોકધાતોર્ લોકધાતું સંક્રામતિ સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, સત્ત્વાનામ્ અર્થં કુર્વન્ યેન યેનર્દ્ધિપ્રાતિહાર્યેણેચ્છતિ વિકુર્વિતું તેન તેનર્દ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ વિકુર્વતિ, યદિ વા પુષ્પવર્ષેણ યદિ વા ગન્ધપ્રમુઞ્ચનેન યદિ વા ગીતાભરણેન યદિ વા ભૂચલનેન યદિ વા સપ્તરત્નમયૈર્ લોકધાતુસંદર્શનેન યદિ વા જ્યોતિરત્નાનાં સત્ત્વાનાં કૃતશ આત્માનમ્ અવસૃજતિ યદિ વા ગન્ધમ્ અવસૃજતિ યદિ વા મહાયજ્ઞમ્ અવસૃજતિ, યત્ર ન પ્રાણાતિપાતો (પ્સ્પ્_6-8:25) વર્તતે, યદિ વાનન્તાન્ સત્ત્વાન્ માર્ગે ઽવતારયતિ, યાવત્ પ્રાણાતિપાતાત્ પરિમોચયતિ, અદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાન્ મૃષાવાદાત્ પિશુનવચનાત્ પરુષવચનાદ્ અવદ્ધપ્રલાપાદ્ અભિધ્યાયા વ્યાપાદાત્ મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પરિમોચયતિ, કાંશ્ચિદ્ દાનેનાનુગૃહ્ણાતિ, કાંશ્ચિચ્ છીલેન કેષાંચિત્ કૃતશો ઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગં પરિત્યજતિ
કેષાંચિત્ પુત્રદારકેણાનુગ્રહં કરોતિ, કેષાંચિદ્ આર્યેણાત્માનમ્ અવસૃજતિ, એવં યેન યેનોપાયેન સત્ત્વાનામ્ અર્થઃ કર્તવ્યઃ, તેન તેનોપાયેન સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ આનિમિત્તેષુ ધર્મેષુ ચૈતસિકેન વીર્યેણ સમન્વાગતો વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથઞ્ ચ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ આનિમિત્તેષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્થાપયિત્વા તથાગતસમાધિં સર્વસમાધીન્ પરિપૂરયતિ, સ વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સ વિતર્કં સ વિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ દ્વિતીયં ધ્યાનં તૃતીયં ધ્યાનં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેન કરુણાસહગતેન મુદિતાસહગતેનોપેક્ષાસહગતેન ચિત્તેન યાવત્ સર્વાવન્તમ્ લોકધાતુમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, આકાશાનન્ત્યાયતનં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ આકિઞ્ચન્યાયતનં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ તત્ર ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિત્વાષ્ટવિમોક્ષાન્ અનુલોમપ્રતિલોમાન્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, શૂન્યતાસમાધિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, આનિમિત્તસમાધિમ્ અપ્રણિહિતસમાધિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, આનન્તર્યાન્ અપિ સમાધીન્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, વિદ્યુતોપમાંશ્ ચ સમાધિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સમ્યક્સંબોધિં વજ્રોપમં ચ સમાધિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સમાધિપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, યયા સર્વાકારજ્ઞતયા સર્વસમાધિગગનગતં (પ્સ્પ્_6-8:26) કૃત્વા શુક્લવિદર્શના ભૂમિમ્ અતિક્રમ્ય ગોત્રભૂમિમ્ અષ્ટમકભૂમિં તનુભૂમિં દર્શનભૂમિં વીતરાગભૂમિં કૃતાવિભૂમિં શ્રાવકભૂમિં પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ, બુદ્ધભૂમિં પરિપૂરયતિ, સ આસુ ચ ભૂમિષુ ચરતિ, ન ચાન્તરા સમાધિફલં પ્રાપ્નોતિ, યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, સો ઽત્ર ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ, બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસમાનઃ સ તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકે કુશલમૂલમ્ અવરોપયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, લોકધાતોર્ લોકધાતું સંક્રામતિ, સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, તત્ર કાંશ્ચિત્
સત્ત્વાન્ દાનેન સંગૃહ્ણાતિ કાંશ્ચિચ્ છીલેન સંગૃહ્ણાતિ કાંશ્ચિત્ ક્ષાન્ત્યા સંગૃહ્ણાતિ કાંશ્ચિદ્ વીર્યેણ સંગૃહ્ણાતિ, કાંશ્ચિદ્ ધ્યાનેન સંગૃહ્ણાતિ, કાંશ્ચિત્ પ્રજ્ઞયા સંગૃહ્ણાતિ, કાંશ્ચિદ્ વિમુક્ત્યા કાંશ્ચિદ્ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનેન કાંશ્ચિત્ સ્રોતાઅપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, કાંશ્ચિત્ સકૃદાગામિફલે કાંશ્ચિદ્ અનાગામિફલે કાંશ્ચિદ્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, કાંશ્ચિત્ પ્રત્યેકબોધૌ કાંશ્ચિદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યૈર્ યૈઃ કુશલૈર્ ધર્મૈઃ સત્ત્વા ઉદ્ગચ્છન્તિ તત્ર તાન્ સત્ત્વાન્ નિયોજયતિ સ ઇહ ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વસમાધિમુખાન્ય્ અભિનિર્હરતિ ચતસ્રશ્ ચ પ્રતિસંવિદઃ, પ્રતિલભતે વિપાકજાનાઞ્ ચાભિજ્ઞાનામ્ લાભી ભવતિ સ ન જાતુ માતુઃ કુક્ષાવ્ ઉપપદ્યતે, ન જાતુ કામાન્ પ્રતિસેવતે ન સા કાચિદ્ ઉપપત્તિર્ યાં ન ગૃહ્ણાતિ ન ચોત્પત્તિર્ દોષૈર્ લિપ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન માયોપમા સર્વધર્મા દૃષ્ટાઃ સુપ્રતિબુદ્ધા ભવન્તિ સ માયોપમં સર્વસંસ્કારગતં વિદિત્વા મહાકરુણા પ્રતિગૃહીતઃ સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, ન ચ તત્ર સત્ત્વાન્ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિમ્ ઉપલભતે, સ સત્ત્વાન્ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિમ્ અનુપલંભમાનઃ સર્વધર્માણામ્ અનુપલંભ એવ સત્ત્વાન્ પ્રતિષ્ઠાપયતિ લોકવ્યવહારમ્ ઉપાદાય ન ચ પુનઃ પરમાર્થેન ઇહ ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિષુ ચરતિ ન જાતુ ધ્યાનપારમિતયા વિરહિતો ભવતિ, યાવન્ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, (પ્સ્પ્_6-8:27) સ ઇહ સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અભિનિર્હરતિ, યત્ર સ્થિત્વા સર્વવાસનાનુસંધિં પ્રજહાતિ, સર્વવાસનાનુસંધિં પ્રહાયાત્મનો ઽર્થં કૃત્વા પરસ્યાર્થં કરોતિ, સ આત્મનઃ પરસ્ય ચાર્થં કુર્વન્ સદેવમાનુષાસુરલોકસ્ય દક્ષિણીયો ભવાતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ આનિમિત્તેષુ ધર્મેષુ ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ.

ઇતિ દાનાદીનામ્ અન્યતમેન સર્વાનાસ્રવૈકલક્ષણસંગ્રહલક્ષણો ઽયમ્ એકચિત્તક્ષણાભિસમયઃ પ્રથમઃ
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત આનિમિત્તેષુ ધર્મેષુ પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવનાપ્રિપૂરિમ્ ગચ્છતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન કઞ્ચિદ્ ધર્મં સદ્ભૂતં વા પરિનિષ્પન્નં વા સમનુપશ્યતિ, સ રૂપસ્યાસદ્ભૂતતામ્ અપરિનિષ્પન્નતાં સમનુપશ્યતિ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાસદ્ભૂતતામ્ અપરિનિષ્પન્નતાં સમનુપશ્યતિ, રૂપસ્યોત્પાદં ન સમનુપશ્યતિ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદં ન સમનુપશ્યતિ, સ રૂપસ્યોત્પાદમ્ અસમનુપશ્યન્ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદં ન સમનુપશ્યન્ રૂપસ્યાયદ્વારં ન સમનુપશ્યતિ, સંનિચયમ્ અપિ ન સમનુપશ્યતિ, એવં યાવત્ સર્વસાસ્રવાનાં ધર્માણામ્ અનાસ્રવાણાં ધર્માણામ્ આયદ્વારં ન સમનુપશ્યતિ, તુચ્છકાંશ્ ચૈવ સમનુપશ્યતિ, એવં પ્રત્યવેક્ષમાણો રૂપસ્ય સ્વભાવન્ નોપલભતે યાવત્ સર્વસાસ્રવાણામ્ અનાસ્રવાણાં ધર્માણાં સ્વભાવન્ નોપલભતે, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અભાવસ્વભાવાન્ સર્વધર્માન્ અધિમુચતે, સ એવમ્ અધિમુચ્યાધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરન્ બહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરન્ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરન્ ન કેષુ કાચિદ્ ધર્મેષ્વ્ અભિનિવિશતે, રૂપે વા વેદનાયાં વા સંજ્ઞાયાં વા સંસ્કારેષુ વા વિજ્ઞાને વા સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ વા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ વા પારમિતાસુ વા શૂન્યતાસુ વા બોધિપક્ષ્યેષુ વા ધર્મેષ્વ્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ (પ્સ્પ્_6-8:28) શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વા નાભિનિવિશતે, અભાવસ્વભાવાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિમાર્ગં પરિપૂરયતિ, યદ્ ઉત ષટ્પારમિતા યાવત્ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ પરિપૂરયતિ, સ વિપાકજધર્મે બોધિસત્ત્વમાર્ગે સ્થિત્વા ષટ્સુ પારમિતાસુ પરિપૂર્ણાસુ યાવત્ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ પરિપૂર્ણેસુ યાવદ્ વિપાકજાસુ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા યે સત્ત્વા દાનેનાનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ દાનેનાનુગૃહ્ણાતિ, યે શીલેન યે સમાધિના યે પ્રજ્ઞયા યે વિમુક્ત્યા યે વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનેનાનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાંસ્ તૈર્ અનુગૃહ્ણાતિ, યે સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા યે સકૃદાગામિફલે યે ઽનાગામિફલે યે ઽર્હત્ત્વે યે પ્રત્યેકબોધૌ યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાન્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, એવં વિસ્તરેણ કર્તવ્યં સો ઽનેકવિધામ્ ઋદ્ધિં કુર્વાણો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમામ્ લોકધાતૂન્ ન ગચ્છતિ, સ આકાઙ્ક્ષંસ્ તાં લોકધાતૂન્ યાદૃશૈ રત્નૈર્
આકાંક્ષતિ તાદૃશૈ રત્નૈર્ અભિનિર્મિણોતિ સ સત્ત્વાભિપ્રાયં પરિપૂરયં લોકધાતૂન્ સંક્રામતિ, સ તાં લોકધાતૂન્ દૃષ્ટ્વા બુદ્ધક્ષેત્રં પરિગૃહ્ણાતિ, તદ્યથાપિ નામ પરનિર્મિતવશવર્તિનાં દેવાનામ્ ઉપભોગપરિભોગાઃ, યે ઽપ્ય્ અન્યે લોકધાતવો ઽપગતપાપિષ્ઠા એવં વિધાસ્ તેનોપભોગપરિભોગાઃ સ્યુર્ ઇતિ, સ તયા વિપાકજયા દાનપારમિતયા શીલપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ધ્યાનપારમિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિપાકજાભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ વિપાકજેન બોધિસત્ત્વમાર્ગેણ માર્ગજ્ઞતાયાં ચરન્ સર્વપારમિતાઃ પ્રાપ્તઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, યાવત્ સર્વઞ્ ચૈવ રૂપમ્ અપરિગૃહીતં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અપગૃહીતં, યાવત્ સર્વધર્માઃ કુશલા વાકુશલા વા લૌકિકા વા લોકોત્તરા વા સાસ્રવા વાનાસ્રવા વા સંસ્કૃતા વાસંસ્કૃતા વા સાવદ્યા વાનવદ્યા વા (પ્સ્પ્_6-8:29) ઽપરિગૃહીતં, તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે તસ્યાનુત્તરં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે ઽપરિગૃહીતઃ સર્વોપભોગો ભવિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વધર્મા અપરિગૃહ્લ્તા અનુપલંભયોગેન. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ આનિમિત્તયોગેન પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયતિ.
ઇતિ વિપાકધર્મતાવસ્થાનાસ્રવસર્વધર્મૈકલક્ષણાભિસમયલક્ષણો ઽયમ્ એકચિત્તક્ષણાભિસમયો દ્વિતીયઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ન્ એવમ્ અસંભિન્નેષુ ધર્મેષ્વ્ આનિમિત્તેષુ લક્ષણશૂન્યેષુ ષટ્પારમિતાભાવનાપરિપૂરિર્ ભવતિ, દાનપારમિતાયાઃ શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કથમ્ એષાં સાસ્રવાણામ્ અનાસ્રવાણાં ધર્માણાં નાનાકરણં પ્રજ્ઞપ્તં, કથમ્ એષાન્ નાનાકરણં પ્રજ્ઞાયતે, કથં દાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અન્તર્ગતા ભવતિ, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અન્તર્ગતા ભવતિ, કથં ભગવન્ન્ એવમ્ અલક્ષણેષુ ધર્મેષ્વ્ એકલક્ષણેષુ યદ્ ઉતાલક્ષણેષુ નાનાકરણં પ્રભાવ્યતે.

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્વપ્નોપમેષુ ચ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ પ્રતિશ્રુત્કોપમેષુ પ્રતિભાસોપમેષુ પ્રતિબિંભોપમેષુ મરીચ્યુપમેષુ માયોપમેષુ નિર્મિતકોપમેષુ ગન્ધર્વનગરોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વાલક્ષણેષુ દાનં દદાતિ શીલં રક્ષતિ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ વીર્યમ્ આરભતે ધ્યાનાનિ સમાપદ્યતે પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ સ્વપ્નોપમાંશ્ ચ પઞ્ચસ્કન્ધાન્ અલક્ષણાન્ જાનાતિ પ્રતિશ્રુત્કોપમાન્ પ્રતિભાસોપમાન્ પ્રતિબિંબોપમાન્ મરીચ્યુપમાન્ માયોપમાન્ નિર્મિતકોપમાન્ ગન્ધર્વનગરોપમાંશ્ ચ પઞ્ચસ્કન્ધાન્ અલક્ષણાન્ જાનાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સ્વપ્નં તસ્ય કશ્ચિત્ સ્વભાવો ન હિ પ્રતિશ્રુત્કાયા ન હિ પ્રતિભાસસ્ય ન હિ પ્રતિબિંબસ્ય ન હિ મરીચ્યા ન હિ માયાયાઃ, ન હિ નિર્મિતકસ્ય ન હિ ગન્ધર્વનગરસ્ય કશ્ચિત્ સ્વભાવો (પ્સ્પ્_6-8:30) યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ તસ્ય નાસ્તિ લક્ષણં, યસ્ય ચ નાસ્તિ લક્ષણં સ એકલક્ષણો યદ્ ઉતાલક્ષણઃ, તદ્ અનેન સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્ અલક્ષણં દાનમ્ અલક્ષણો દાયકો ઽલક્ષણઃ પ્રતિગ્રાહકો ઽલક્ષણાઃ સર્વધર્માઃ. એવં જ્ઞાત્વા દાનં દદાતિ સ દાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ, સ દાનપારમિતાં પરિપૂરયન્ શીલપારમિતાયાં ન વિવર્તતે, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ન વિવર્તતે, વીર્યપારમિતાયાં ન વિવર્તતે, ધ્યાનપારમિતાયાં ન વિવર્તતે, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન વિવર્તતે, સ આસુ ષટ્સુ પારમિતાસુ સ્થિત્વા ચત્વારિ ધ્યાનાનિ પરિપૂરયતિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીઃ પરિપૂરયતિ, ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પરિપૂરયતિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનિ માર્ગાન્ પરિપૂરયતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાં બહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં પરિપૂરયતિ, શૂન્યતાસમાધિમ્ આનિમિત્તસમાધિમ્ અપ્રણિહિતસમાધિં પરિપૂરયતિ, અષ્ટવિમોક્ષાન્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ પરિપૂરયતિ, પઞ્ચધારણીમુખશતાનિ પરિપૂરયતિ, ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદશ્ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ પરિપૂરયતિ, દશતથાગતબલાનિ
ચત્વારિ વૈશારદ્યાન્ય્ અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયતિ, ઇહ વિપાકજેષ્વ્ આર્યેષ્વ્ અનાસ્રવેષુ સ્થિત્વા દશસુ દિક્ષુ યે લોકધાતવસ્ તાન્ ઋદ્ધ્યા ગત્વા બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે તાંશ્ ચોપતિષ્ઠતિ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યસર્વોપકરણપરિષ્કારૈર્ યાવદ્ ઉપભોગપરિભોગૈઃ સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, યે દાનેન સંગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ દાનેન સંગૃહ્ણાતિ યે શીલેણ સંગ્રહીતવ્યા યે ક્ષાન્ત્યા સંગ્રહીતવ્યા યે વીર્યેણ સંગ્રહીતવ્યા યે ધ્યાનેન સંગ્રહીતવ્યા યે પ્રજ્ઞયા સંગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ પ્રજ્ઞયા સંગૃહ્ણાતિ, યાવદ્ યે સર્વૈઃ કુશલૈર્ ધર્મૈઃ સંગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ સર્વાન્ કુશલૈર્ ધર્મૈઃ સંગૃહ્ણાતિ કુશલૈર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ સંસારં ચોપાદદાતિ ન ચ સંસારાવચરૈર્ દુષ્ખૈર્ લિપ્યતે સત્ત્વાનાં કૃતશો દેવમાનુષિકીઞ્ ચ સંપત્તિમ્ ઉત્પાદયતિ, યયા સંપત્ત્યા સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ, સો ઽલક્ષણાન્ સર્વસત્ત્વાં જ્ઞાત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં ચ જાનાતિ ન ચ તત્ર તિષ્ઠતિ, સકૃદાગામિફલં ચ જાનાતિ ન ચ તત્ર (પ્સ્પ્_6-8:31) તિષ્ઠતિ, અનાગામિફલં ચ જાનાતિ ન ચ તત્ર તિષ્ઠતિ, અર્હત્ત્વઞ્ ચ જાનાતિ ન ચ તત્ર તિષ્ઠતિ, પ્રત્યેકબોધિં ચ જાનાતિ ન ચ તત્ર તિષ્ઠતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન સર્વાકારજ્ઞતાનુપ્રાપ્તવ્યા યો ઽસાધારણા સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽલક્ષણાન્ સર્વધર્માન્ જ્ઞાત્વા ષટ્પારમિતા અલક્ષણા જાનાતિ, યાવત્ સર્વધર્માન્ અલક્ષણાનિ જાનાતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરં સ્વપ્નોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ પ્રતિશ્રુત્કોપમેષુ પ્રતિભાસોપમેષુ પ્રતિબિંબોપમેષુ મરીચ્યુપમેષુ માયોપમેષુ નિર્મિતકોપમેષુ ગન્ધર્વનગરોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા શીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ, સ ખલુ પુનઃ સ્વપ્નોપમાન્ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાન્ જ્ઞાત્વા પ્રતિશ્રુત્કોપમાન્ પ્રતિભાસોપમાન્ પ્રતિબિંબોપમાન્ મરીચ્યુપમાન્ માયોપમાન્ નિર્મિતકોપમાન્ ગન્ધર્વનગરોપમાંશ્ ચ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાન્ જ્ઞાત્વાલક્ષણાં શીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ, અખણ્ડામ્ અચ્છિદ્રામ્ અશબલામ્ અકલ્માષામ્ અપરામૃષ્ટામ્ અભુજિષ્યાં વિજ્ઞપ્રશસ્તાં સુસમાત્તામ્ આર્યામ્ અનાસ્રવાં માર્ગાઙ્ગપર્યાપન્નાં યત્ર સ્થિત્વા સમતાભિસંસ્કારિકં શીલં રક્ષતિ ધર્મતાપ્રતિલંભિકં ચ વિજ્ઞપ્તિશીલં ચ સમુદાચારશીલં ચ સો ઽનેનૈવંરૂપેણ શીલેન સમન્વાગતો ન પરામૃશતિ, અનેનાહં શીલેન ક્ષત્રિયમહાશાલકુલાનાં સહવ્રતાયોપપદ્યેયાહં બ્રાહ્મણમહાશાલકુલાનાં વા સહવ્રતાયોપપદ્યેયાહં રાજા વા ભવેયં ચક્રવર્તી કોટ્ટરાજા વા ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં વા દેવાનાં સહવ્રતાયોપપદ્યેયાહં ત્રયસ્ત્રિંશાનાં વા યામાનાં વા તુષિતાનાં વા નિર્માનરતીનાં વા પરનિર્મિતવશવર્તિનાં વા દેવાનાં સહવ્રતાયોપપદ્યેયાહં બ્રહ્મપાર્ષદ્યાનાં વા બ્રહ્મપ્રોહિતાનાં વા મહાબ્રહ્માણાં વા પરીત્તાભાનાં વાપ્રમાણાભાનાં વાભાસ્વરાણાં વા પરીત્તશુભાનાં વાપ્રમાણશુભાનાં વા શુભકૃત્સ્નાનાં વાનભ્રકાનાં વા પુણ્યપ્રસવાનાં વા બૃહત્ફલાનાં વાસંજ્ઞિસત્ત્વાનાં વા શુદ્ધાવાસાનાં વા (પ્સ્પ્_6-8:32) અસ્પૃહાણાં વા અપ્તપાનાં વા સુદૃશાનાં વા સુદર્શનાનાં વા અકનિષ્ઠાનાં વા દેવાનાં સહવ્રતાયોપપદ્યેયાહમ્ આકાશાનન્ત્યાયતનાનાં વા વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાનાં વાકિઞ્ચન્યાયતનાનાં વા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાનાં વા સહવ્રત્યાયોપપદ્યેયાહં સ્રોતઆપત્તિફલં વાનુપ્રાપ્નુયાં સકૃદાગામિફલં વાનાગામિફલં વાર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિં વાનુપ્રાપ્નુયામ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઽલક્ષણાઃ સર્વધર્મા એકલક્ષણાં યદ્ ઉતાભાવસ્વભાવલક્ષણાઃ, ન હ્ય્ અલક્ષણો ધર્મો ઽલક્ષણં ધર્મં પરિપૂરયતિ, નાપિ વિલક્ષણો ધર્મો વિલક્ષણં ધર્મં પરિપૂરયતિ, નાપ્ય્ અવિલક્ષણો ધર્મો ઽવિલક્ષણં ધર્મં પ્રાપયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અલક્ષણાં શીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ, શીલપારમિતાં પરિપૂર્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રાન્તો ઽનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિં પ્રતિલભતે ઽનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિં પ્રતિલભ્ય માર્ગાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ પઞ્ચાભિજ્ઞા વિપાકજાઃ પ્રતિલભતે, પઞ્ચસુ ધારણીમુખશતેષુ સ્થિત્વા ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ પ્રતિલભતે,

ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ પ્રતિલભ્ય બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુધ્હક્ષેત્રં સંક્રામતિ બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, સ પઞ્ચગતિકે સંસારે સંસરતિ ન ચ સંસારાવચરેણ કર્મણા વિપાકજેન લિપ્યતે, તદ્યથાપિ નામ નિર્મિતશ્ ચંક્રમતિ ચ તિષ્ઠતિ ચ નિષીદતિ ચ શય્યાં ચ પરિકલ્પયતિ, ન ચાસ્યાગમનં દૃશ્યતે, ન ગમનં ન સ્થાનં ન નિષદ્યાં ન શય્યાં નાસનં ન ચંક્રમઃ સ સત્ત્વાનાં ચાર્થં કરોતિ, ન ચ સત્ત્વમ્ ઉપલભતે ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિં, તદ્યથાપિ નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ, અપરિમાણાન્ સત્ત્વાન્ વિનીય ત્રિભિર્ યાનૈર્ ન કશ્ચિત્ સત્ત્વમ્ ઉપલભતે, યમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકુર્યાત્ સ આયુઃ સંસ્કારાન્ અવસૃજ્ય નિર્મિતમ્ અભિનિર્માયાનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્યાયાત્. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે નિર્મિતઃ કલ્પસ્યાત્યયેન બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પરિનિર્વૃતસ્ તસ્ય ચ પરિનિર્વૃતસ્ય ન કંચિદ્ (પ્સ્પ્_6-8:33) વસ્તૂપલભ્યતે, રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ શીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ, યત્ પરિપૂરાવ્ અન્તર્ગતાઃ સર્વધર્મા ભવન્તિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્વપ્નોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ પ્રતિશ્રુત્કોપમેષુ પ્રતિભાસોપમેષુ પ્રતિબિંબોપમેષુ મરીચ્યુપમેષુ માયોપમેષુ નિર્મિતકોપમેષુ ગન્ધર્વનગરોપમેષુ ચ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વાલક્ષણેષુ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽલક્ષણેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચતસૃભિઃ ક્ષાન્તિભિઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ, કતમાભિશ્ ચતસૃભિઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય, યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણસ્યાત્રાન્તરે સર્વસત્ત્વા આક્રોશેયુર્ વા પરિભાષેરન્ વાસત્યયા વાચા પરુષયા વા સમુદાચરેયુર્ લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપ્રહારાન્ વા દદ્યુસ્ તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયિતુકામેનૈકચિત્તોત્પાદો ઽપિ ક્ષોભસહગતો નોત્પાદયિતવ્યઃ, કો મે આક્રોશતિ વા પરિભાષતે વાસત્યયા વાચા પરુષયા વા સમુદાચરતિ લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપ્રહારાન્ વા દદાતિ, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઽસ્યાલક્ષણાઃ, સર્વધર્માઃ ક્ષમન્તિ તત્ કિં અસ્યૈવં ભવતિ, કો મે આક્રોશતિ વા પરિભાષતે વાસત્યયા વાચા પરુષયા વા સમુદાચરતિ લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપ્રહારાન્ વા દદાતિ સ એવમ્ ઉપપરીક્ષમાણઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ, સો ઽનયા ક્ષાન્તિપારમિતયા પરિપૂર્ણયાનુત્પત્તિકૈર્ ધર્મૈઃ ક્ષાન્તિં પ્રતિલભતે.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કૈષા ભગવન્ન્ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ કિં વા એતસ્યાઃ પ્રમાણં કિં વા જ્ઞાનમ્?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: અણવો ઽપિ સુભૂતે ઽકુશલા ધર્મા નોત્પદ્યન્તે તેનોચ્યન્તે ઽનુત્પત્તિકા ઇતિ, તત્ર યા ક્ષાન્તિસ્ તદ્ ઉચ્યતે જ્ઞાનં યેન જ્ઞાનેનાનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિં (પ્સ્પ્_6-8:34) પ્રતિલબ્ધતે.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યા ચ ભગવન્ શ્રાવકાનાં વા પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વાનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિર્ યા ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિર્ આસાં ક્ષાન્તીનાં કિં નાનાકરણં કઃ પ્રતિવિશેષઃ.
ભગવાન્ આહ: યચ્ ચ સુભૂતે સ્રોતઆપન્નસ્ય જ્ઞાનં યચ્ ચ પ્રહાણં તદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિઃ, યચ્ ચ સકૃદાગામિનો જ્ઞાનં યચ્ ચ પ્રહાણં તદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિઃ, યચ્ ચાનાગામિનાં જ્ઞાનં યચ્ ચ પ્રહાણં તદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિઃ, યચ્ ચાર્હતો જ્ઞાનં યચ્ ચ પ્રહાણં તદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિઃ, યચ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય જ્ઞાનં યચ્ ચ પ્રહાણં તદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિઃ. ઇદં સુભૂતે નાનાકરણં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ક્ષાન્તેર્ બોધિસત્ત્વક્ષાન્તેશ્ ચ, સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ઇહૈવં રૂપયા ક્ષાન્ત્યા સમન્વાગતઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાન્ અભિભવતિ વિપાકજાયામ્ અનુત્પત્તિકાયાં ક્ષાન્ત્યાં સ્થિત્વા બોધિમાર્ગે ચરન્ માર્ગજ્ઞતાં પરિપૂરયતિ, યયા પરિપૂર્ણયાવિરહિતો ભવતિ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈશ્ ચ સમાધિભિઃ, સ ઇહ પઞ્ચભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ અવિરહિતો ભવતિ સો ઽવિરહિતત્વાદ્ આભિઃ પઞ્ચભિર્ અભિજ્ઞાભિઃ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽલક્ષણાં ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂત્ર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્વપ્નોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ પ્રતિશ્રુત્કોપમેષુ પ્રતિભાસોપમેષુ પ્રતિબિંબોપમેષુ મરીચ્યુપમેષુ માયોપમેષુ નિર્મિતકોપમેષુ ગન્ધર્વનગરોપમેષુ ચ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વાલક્ષણેષુ વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથઞ્ ચ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽલક્ષણેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કાયિકં ચ ચૈતસિકં ચ વીર્યમ્ આરભતે સ કાયિકેન વીર્યેણ ઋદ્ધિમ્ અભિનિર્હરતિ, (પ્સ્પ્_6-8:35) દશદિગ્લોકધાતું ગત્વા બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે સત્ત્વાનાં ચાર્થં કરોતિ, સ તેન કાયિકેન વીર્યેણ સત્ત્વાન્ પારિપાચયતિ ત્રિષુ યાનેષુ નિવેશયતિ વિનયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ શ્રાવકયાને પ્રત્યેકબુદ્ધયાને ઽનુત્તરે બુદ્ધયાને. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અલક્ષણાં વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ, સ ચૈતસિકેન વીર્યેણાનાસ્રવેણ માર્ગપર્યાપન્નેન વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ, યત્ર પર્યાપન્નાઃ સર્વકુશલા ધર્માસ્ તદ્યથા ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાનિ પઞ્ચબલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગં ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયશ્ ચત્વારિ સત્યાનિ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ સમાધિઃ ધારણીમુખાનિ દશ બોધિસત્ત્વભૂમયો દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ચરતા સર્વાકારજ્ઞતા પરિપૂરયિતવ્યા યસ્યાં પરિપૂર્ણાયાં સર્વવાસનાનુસંધિં પ્રહાસ્યતિ સર્વવાસનાનુસંધિં પ્રહાય લક્ષણપરિનિષ્પત્તિં પરિપૂરયિષ્યતિ, લક્ષણપરિનિષ્પત્તિં પરિપૂર્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સમન્તપ્રભતામ્ આરાગયિષ્યતિ સમન્તપ્રભતામ્ આરાગ્ય ધર્મચક્રં ચ પ્રવર્તયિષ્યતિ દ્વાદશાકારન્ ત્રિપરિવર્તસ્ય પ્રવર્તતેન ત્રિસાહસ્રો લોકધાતુઃ ષડ્વિકારં પ્રકમ્પિષ્યતે સંપ્રકમ્પિષ્યતે પ્રવેધિષ્યતે સંપ્રવેધિષ્યતે, પ્રચલિષ્યતિ સંપ્રચલિષ્યતિ, સર્વે ચ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમ્ અવભાસેન સ્ફારિષ્યતિ, તસ્ય પુનસ્ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શબ્દો નિશ્ચરિષ્યતિ તત્ર યે ત્રિસાહસ્રે મહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તં શબ્દં શ્રોષ્યન્તિ તે સર્વે નિયતા ભવિષ્યન્ત્ય્ અનુત્તરેષુ ત્રિષુ યાનેષુ, એવં બહુપ્રકારા સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતા યસ્યાં વીર્યપારમિતાં સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વબુદ્ધધર્માન્ પરિપૂર્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્તવ્યાઃ. એવં ખલુ
સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽલક્ષણાં વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્વપ્નોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ પ્રતિશ્રુત્કોપમેષુ પ્રતિભાસોપમેષુ પ્રતિબિંબોપમેષુ મરીચ્યુપમેસુ માયોપમેષુ (પ્સ્પ્_6-8:36) નિર્મિતકોપમેષુ ગન્ધર્વનગરોપમેષુ ચ પઞ્ચસૂપદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વાલક્ષણેષુ ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽલક્ષણેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ મૈત્રીકરુણાં મુદિતામ્ ઉપેક્ષામ્ આકાશાનન્ત્યાયતનં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ આકિઞ્ચન્યાયતનન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધીં ભાવયતિ વિદ્યુતોપમઞ્ ચ સમાધિં ભાવયતિ વજ્રોપમઞ્ ચ સમાધિં ભાવયતિ યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા યે કેચિત્ સમાધયઃ, શ્રાવકસમાધિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધસમાધિર્ વા યે ઽપ્ય્ અન્યે સમાધિગણાસ્ તાન્ સર્વાન્ કાયેન સંસ્પૃશ્યોપસંપદ્ય વિહરતિ, ન ચ તાન્ સમાધીન્ આસ્વાદયતિ, ન ચ સમાપત્તિફલમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તાન્ સમાધીન્ અલક્ષણાન્ જાનાત્ય્ અભાવસ્વભાવત્વાત્ તત્ કિમ્ અલક્ષણો ધર્મો ઽલક્ષણં ધર્મમ્ આસ્વાદયિષ્યતિ, અભાવસ્વભાવો ધર્મો ઽભાવસ્વભાવં ધર્મમ્ આસ્વાદયિષ્યતિ, સો ઽનાસ્વાદયન્ ન કસ્યચિત્ સમાપત્તેર્ વશેનોપપત્સ્યતે કામધાતૌ વા રૂપધાતૌ વારૂપ્યધાતૌ વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ તાન્ ધાતૂન્ નોપલભતે યો ઽપિ સમાપદ્યેત યેન વા સમાપદ્યતે, તમ્ અપિ નોપલભતે ઽનુપલંભમાનો ઽલક્ષણાં ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ સ તયા ધ્યાનપારમિતયા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતયા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામતિ.
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધ્યાત્મશૂન્યતાયાં સુશિક્ષિતો બહિર્ધાશૂન્યતાયામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં સુશિક્ષિતો ન ચેહ શૂન્યતાસુ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે યત્રાવતિષ્ઠેત્, સ્રોતઆપત્તિફલે વા સકૃદાગામિફલે વાનાગામિફલે વાર્હત્ત્વે વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે વા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં વા સાપિ શૂન્યા શૂન્યતયા, સ આભિઃ શૂન્યતાભિર્ બોધિસત્ત્વો (પ્સ્પ્_6-8:37) મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમો ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યામઃ? કતમો નિયામઃ?
ભગવાન્ આહ: સર્વઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપલંભ આત્મઃ સર્વાનુપલંભો નિયામઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમો ભગવન્ન્ ઉપલંભઃ? કતમો ઽનુપલંભઃ?

ભગવાન્ આહ: રૂપં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપલંભઃ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ ઉપલંભઃ, ચક્ષુર્ ઉપલંભઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મન ઉપલંભો, રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મા ઉપલંભઃ, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુઃસંસ્પર્શશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનોપલંભઃ, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયો મનોવિજ્ઞાનં મનઃસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનોપલંભઃ, પૃથિવીધાતુર્ અબ્ધાતુસ્ તેજોધાતુર્ વાયુધાતુર્ આકાશધાતુર્ વિજ્ઞાનધાતુર્ ઉપલંભઃ, પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઉપલંભઃ, અવિદ્યા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નામરૂપં ષડાયતનં સ્પર્શો વેદના તૃષ્ણા ઉપાદાનં ભાવો જાતિર્ જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસા ઉપલંભઃ, સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વબોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાન્ય્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો ઽભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ઉપલંભઃ, સર્વાકારજ્ઞતાઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપલંભઃ, અયમ્ ઉચ્યતે આમઃ, નિયામઃ પુનઃ સુભૂતે યત્રૈષાં ધર્માણાં પ્રવ્યાહારો નોપલભતે, રૂપસ્ય વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં વા સર્વપારમિતાનાં સર્વશૂન્યતાનાં સર્વબોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે રૂપસ્ય યઃ સ્વભાવઃ સો ઽપ્રવ્યાહારો વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય યઃ સ્વભાવઃ સો ઽપ્રવ્યાહારઃ, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં વા યઃ સ્વભાવઃ સો ઽપ્રવ્યાહારઃ (પ્સ્પ્_6-8:38) સર્વપારમિતાનાં સર્વશૂન્યતાનાં સર્વબોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં યઃ સ્વભાવઃ સો ઽપ્રવ્યાહારઃ, આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણાનાં ધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનાં યઃ સ્વભાવઃ સો ઽપ્રવ્યાહારઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાનાં યઃ સ્વભાવઃ સો ઽપ્રવ્યાહારો દશાનાં બોધિસત્ત્વભૂમીનાં યઃ સ્વભાવઃ સો ઽપ્રવ્યાહારઃ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં યઃ સ્વભાવઃ સો ઽપ્રવ્યાહારઃ, સર્વાકારજ્ઞતાયા યઃ સ્વભાવઃ સો ઽપ્રવ્યાહારઃ, અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નિયામઃ, નિયામમ્ અક્રાન્તો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સમાધિપરિપૂર્ણો ન સમાપત્તિવશેનોપપદ્યતે, પ્રાગ્ એવ રાગં વા દોષં વા મોહં વોત્પાદયેદ્ યત્ર સ્થિત્વા તત્ કર્માભિસંસ્કુર્યાદ્ યેન કર્માભિસંસ્કારેણ ચતુર્ણાં ધ્યાનાનામ્ અન્યતમેનોપપદ્યેત નેદં સ્થાનં વિદ્યતે ઽન્યત્ર માયોપમેષુ સ્થિત્વા સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ ન ચ સત્ત્વાનુપલભમાનઃ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂર્ય યાવદ્ ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ, યદ્ ઉતાનુપલંભશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતચક્રમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્વપ્નોપમાન્ ધર્માન્ પરિજાનાતિ પ્રતિશ્રુત્કોપમાન્ પ્રતિભાસોપમાન્ પ્રતિબિંબોપમાન્ મરીચ્યુપમાન્ માયોપમાન્ નિર્મિતકોપમાન્ ગન્ધર્વનગરોપમાન્ સર્વધર્માન્ પરિજાનાતિ.
ઇત્ય્ અલક્ષણસર્વધર્મૈકલક્ષણાભિસમયલક્ષણો ઽયમ્ એકચિત્તક્ષણાભિસમયસ્ તૃતીયઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નોપમાન્ સર્વધર્માન્ પરિજાનાતિ? પ્રતિશ્રુત્કોપમાન્ પ્રતિભાસોપમાન્ પ્રતિબિંબોપમાન્ મરીચ્યુપમાન્ માયોપમાન્ નિર્મિતકોપમાન્ ગન્ધર્વનગરોપમાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પરિજાનાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન સ્વપ્નં ન સ્વપ્નદર્શિનં પશ્યતિ, ન પ્રતિશ્રુત્કાન્ ન પ્રતિશ્રુત્કાદર્શિનં, ન પ્રતિભાસં ન પ્રતિભાસદર્શિનં, ન પ્રતિબિંબં ન પ્રતિબિંબદર્શિનં, ન મરીચિં ન મરીચિદર્શિનં, ન માયાં ન (પ્સ્પ્_6-8:39) માયાદર્શિનં, ન નિર્મિતકં ન નિર્મિતકદર્શિનં, ન ગન્ધર્વનગરં ન ગન્ધર્વનગરદર્શિનં ચ પશ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વિપર્યાસઃ સ્વપ્નો વિપર્યાસઃ, પ્રતિશ્રુત્કા વિપર્યાસઃ પ્રતિભાસો વિપર્યાસઃ પ્રતિબિંબં વિપર્યાસો મરીચિર્ વિપર્યાસો માયા વિપર્યાસો નિર્મિતકો વિપર્યાસો ગન્ધર્વનગરં વિપર્યાસ એષ બાલપૃથગ્જનાનાં પુનર્ નાપિ સ્વપ્નદર્શનં નાપિ સ્વપ્નદર્શી ન પ્રતિશ્રુત્કાદર્શનં નાપિ પ્રતિશ્રુત્કાદર્શી ન પ્રતિભાસદર્શનં નાપિ પ્રતિભાસઅદર્શી, ન પ્રતિબિંબદર્શનં નાપિ પ્રતિબિંબદર્શી, ન મરીચિદર્શનં ન મરીચિદર્શી, ન માયાદર્શનં ન માયાદર્શી, ન નિર્મિતકદર્શનં ન નિર્મિતકદર્શી, ન ગન્ધર્વનગરદર્શનં ન ગન્ધર્વનગરદર્શી, એવં યાવન્ નાર્હન્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધો ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા અનુત્પન્ના અસદ્ભૂતા યે ઽભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માસ્ તે પરિનિષ્પન્નાસ્ તત્ર કિં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ભાવસંજ્ઞી ભવિષ્યતિ પરિનિષ્પન્નસંજ્ઞી વાસદ્ભૂતસંજ્ઞી વા નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન સા પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્યાદ્ યદિ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવો ભવેત્ પરિનિષ્પત્તિર્ વા સદ્ભૂતતા વા, એવં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન રૂપે સજ્જતિ, ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને સજ્જતિ, ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ સજ્જતિ, ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ સજ્જતિ, ન કામધાતૌ ન રૂપધાતૌ નારૂપ્યધાતૌ સજ્જતિ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ન સજ્જતિ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ન સજ્જતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધૌ ન સજ્જતિ, આર્યસત્યેષુ ન સજ્જતિ, દાનપારમિતાયાં ન સજ્જતિ, શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં

ન સજ્જતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રથમાં ભૂમિં પરિપૂરયતિ, તત્ર ચ્છન્દરાગં નોત્પાદયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તાં ભૂમિં નોપલભતે, તત્ કિં તત્ર ચ્છન્દરાગં કરિષ્યત્ય્ એવં દ્વિતીયાં ભૂમિં તૃતીયાં ભૂમિઞ્ ચતુર્થાં ભૂમિં પઞ્ચમીં ભૂમિં (પ્સ્પ્_6-8:40) ષષ્ઠીં ભૂમિં સપ્તમીં ભૂમિમ્ અષ્ટમીં ભૂમિં નવમીં ભૂમિં દશમીં ભૂમિં પરિપૂરયતિ, તત્ર ચ્છન્દરાગં નોત્પાદયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ તા ભૂમીર્ નોપલભતે, તત્ કિન્ તત્ર છન્દરાગં કરિષ્યતિ, એવં દશમ્યાં ભૂમૌ ચરન્ સર્વધર્માશ્ ચ તત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અન્તર્ગતાન્ પશ્યતિ, તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ નોપલભતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે સર્વધર્માઃ સા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાદ્વયાદ્વૈધીકારાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વધર્માણાં ન કશ્ચિદ્ ભેદો ઽસ્તિ ધર્મધાતુનિર્દેશેન તથતાનિર્દેશેન ભૂતકોટિનિર્દેશેનાસંભિન્નાઃ સર્વધર્માઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવાન્ન્ અસંભિન્નતા સર્વધર્માણાં તત્ર કથં કુશલધર્મનિર્દેશો ભવતિ સાસ્રવાણામ્ અનાસ્રવાણાઞ્ ચ ધર્માણાં નિર્દેશો ભવતિ, લૌકિકલોકોત્તરાણાં વા સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં નિર્દેશો ભવતિ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યા ધર્માણાં ધર્મતા સા કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય પ્રવ્યાહારઃ સંસ્કૃતસ્ય વાસંસ્કૃતસ્ય વા સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય વા સકૃદાગામિફલસ્ય વાનાગામિફલસ્ય વાર્હત્ત્વસ્ય વા પ્રત્યેકબોધેર્ વા બોધિસત્ત્વતાયા વા સમ્યક્સંબોધેર્ વા.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તદ્ અનેન સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, અસંભિન્નાઃ સર્વધર્મા અલક્ષણા અનુત્પન્ના અવિનિર્ભોગાઃ સર્વધર્મા ન મયા સુભૂતે સર્વાં બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરતા, કશ્ચિદ્ ધર્મોપલબ્ધો રૂપમ્ ઇતિ વા વેદનેતિ વા સંજ્ઞેતિ વા સંસ્કારા ઇતિ વા વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વા સ્કન્ધધાત્વાયતનાનીતિ વા પ્રતીત્યસમુત્પન્ના ઇતિ વા, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનીતિ વા કામધાતુર્ વા રૂપધાતુર્ વારૂપ્યધાતુર્ વા, કુશલાકુશલા વા ધર્માઃ સાસ્રવા વાનાસ્રવા વા સાવદ્યા વાનવદ્યા વા સંસ્કૃતમ્ ઇતિ વાસંસ્કૃતમ્ ઇતિ વા યાવચ્ છ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વાનાગામિફલં વાર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિર્ વા બોધિસત્ત્વતા વા સમ્યક્સંબોધિર્ વા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોત્સ્યતે ઽનુપલંભયોગેન, એવં ચરતા (પ્સ્પ્_6-8:41) સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વધર્માણાં સ્વભાવે કુશલેન ભવિતવ્યં, સર્વધર્માણાં સ્વભાવકુશલો બોધિમાર્ગઞ્ ચ પરિશોધયિષ્યતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યતિ, યત્ર સ્થિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાન્ વિનયિષ્યતિ, યે વિનીતત્વાસ્ ત્રિષુ ભવેષુ ન દૃશ્યન્તે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ અલક્ષણયોગેન.
ઇત્ય્ અદ્વયલક્ષણસર્વધર્મૈકલક્ષણાભિસમયલક્ષણો ઽયમ્ એકચિત્તક્ષણાભિસમયશ્ ચતુર્થઃ

ઇત્ય્ ઉક્ત એકક્ષણાભિસમયઃ
આર્યપઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકાયાં ભગવત્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભિસમયાલંકારાનુસારેણ સંશોધિતાયામ્ એકક્ષણાભિસમયાધિકારઃ શિક્ષાપરિસમાપ્તિપરિવર્તઃ સપ્તમઃ
(પ્સ્પ્_6-8:42) : એમ્પ્ત્ય્
(પ્સ્પ્_6-8:43)
પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા વિઇઇ
પુનર્ અપરં સુભૂતે તેષામ્ એવ સ્વપ્નોપમાનાં સર્વધર્માણામ્ અવસ્તુકાનામ્ અભાવસ્વભાવાનાં સ્વલક્ષણશૂન્યાનાં સર્વાકારપરિશુદ્ધાનામ્ અનાશ્રવાણાં યા પ્રકૃતિર્ એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણા સ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વેદિતવ્યઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કતમે પુનસ્ તે ભગવન્ન્ અનાસ્રવાઃ સર્વધર્માઃ.
ભગવાન્ આહ: સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્માશ્ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાન્ય્ અષ્ટૌ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો દશ કૃત્સ્નાયતનાનિ અષ્ટાવ્ અભિન્નાયતનાનિ અરણસમાધિઃ પ્રણિધિજ્ઞાનમ્ ષડ્ અભિજ્ઞાશ્ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ સર્વાકારાશ્ ચતસ્રઃ પરિશુદ્ધયો દશ પારમિઆ દશબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ત્રીણ્ય્ અક્ષરાણિ ત્રીણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ અસંપ્રમોષધર્મતા વાસનાસમુદ્ઘાતો મહાકરુણા સર્વાકારજ્ઞતા માર્ગાકારજ્ઞતા સર્વજ્ઞતા ચ ઇમે ઉચ્યન્તે સુભૂતે અનાસ્રવાઃ સર્વધર્મા ઇતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઇપ્ શિક્ષિતવ્યમ્.
ઇતિ સ્વભાવિકઃ કાયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા તેષામ્ એવ ધર્માણામ્ અધિગમાદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્ય સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણૈર્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ અલંકૃતકાયસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પરમં મહાયાનધર્મમ્ અનુત્તરરતિપ્રીતિપ્રામોદ્યસુખોપભોગાય દેશયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
ઇતિ સાંભોગિકઃ કાયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા તેષામ્ એવ સર્વધર્માણામ્ અવિગમેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્ય તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો દશસુ દિક્ષ્વ્ અનન્તાપર્યન્તેષુ સર્વલોકધતુષુ (પ્સ્પ્_6-8:44) સર્વકાલન્ નાનાનિર્માણમેઘેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
ઇતિ નૈર્માણિકઃ કાયઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ સ્વપ્નોપમાનાં સર્વધર્માણામ્ અવસ્તુકાનામ્ અભાવસ્વભાવાનાં સ્વલક્ષણશૂન્યાનાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ, ઇમે કુશલા ઇમે ઽકુશલા ઇમે લૌકિકા ઇમે લોકોત્તરા ઇમે સાસ્રવા ઇમે ઽનાસ્રવા ઇમે સંસ્કૃતા ઇમે ઽસંસ્કૃતા ઇમે સ્રોત્રઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તન્તે, ઇમે સકૃદાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તન્તે, ઇમે ઽનાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તન્તે, ઇમે ઽર્હત્ત્વફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તન્તે, ઇમે પ્રત્યેકબોધયે સંવર્તન્તે, ઇમે ઽનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે સંવર્તન્તે, પ્રતિશ્રુત્કોપમાનાં પ્રતિભાસોપમાનાં પ્રતિબિંબોપમાનાં મરીચ્યુપમાનાં માયોપમાનાં નિર્મિતકોપમાનાં ગન્ધર્વનગરોપમાનાં સર્વધર્માણામ્ અવસ્તુકાનામ્ અભાવસ્વભાવાનાં સ્વલક્ષણશૂન્યાનાં વ્યવસ્થાનમ્ ઇમે કુશલા ઇમે ઽકુશલા ઇમે લૌકિકા ઇમે લોકોત્તરા ઇમે સાસ્રવા ઇમે ઽનાસ્રવા ઇમે સંસ્કૃતા ઇમે ઽસંસ્કૃતા ઇમે સ્રોતઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તન્તે, ઇમે સકૃદાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તન્તે, ઇમે ઽનાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તન્તે, ઇમે ઽર્હત્ત્વફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તન્તે, ઇમે પ્રત્યેકબોધયે સંવર્તન્તે, ઇમે ઽનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે સંવર્તન્તે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બાલો ઽશ્રુતવાન્ પૃથગ્જનઃ સ્વપ્નમ્ ઉપલભતે સ્વપ્નદર્શિનમ્ ઉપલભતે, પ્રતિશ્રુત્કામ્ ઉપલભતે પ્રતિશ્રુત્કાદર્શિનમ્ ઉપલભતે, પ્રતિભાસમ્ ઉપલભતે પ્રતિભાસદર્શિનમ્ ઉપલભતે, પ્રતિબિંબમ્ ઉપલભતે પ્રતિબિંબદર્શિનમ્ ઉપલભતે, મરીચિમ્ ઉપલભતે મરીચિદર્શિનમ્ ઉપલભતે, માયામ્ ઉપલભતે માયાદર્શિનમ્ ઉપલભતે, નિર્મિતકમ્ ઉપલભતે નિર્મિતકદર્શિનમ્ ઉપલભતે, ગન્ધર્વનગરમ્ ઉપલભતે ગન્ધર્વનગરદર્શિનમ્ ઉપલભતે, સ્વપ્નમ્ ઉપલભ્ય સ્વપ્નદર્શિનમ્ ઉપલભ્ય, યાવદ્ ગન્ધર્વનગરમ્ ઉપલભ્ય ગન્ધર્વનગરદર્શિનમ્ (પ્સ્પ્_6-8:45) ઉપલભ્ય, કુશલાન્ અભિસંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોતિ, કાયેન વાચા મનસાકુશલાન્ વાભિસંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોતિ, કાયેન વાચા મનસા પુણ્યાપુણ્યાનેઞ્જ્યાન્ અભિસંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોતિ. કાયેન વાચા મનસા તાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દ્વયોઃ શૂન્યતયોઃ સ્થિત્વાત્યન્તશુન્યતાયામ્ અનવરાગ્રશૂન્યતાયાઞ્ ચ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ, શૂન્યમ્ ઇદં ત્રૈધાતુકં નાસ્ત્ય્ અત્ર રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા સ્કન્ધા વા ધાતવો વાયતનાનિ વા પ્રતિશ્રુત્કૈષા પ્રતિભાસ એષ મરીચિર્ એષા નિર્મિતક એષ ગન્ધર્વનગરમ્ એતન્ નાસ્ત્ય્ અત્ર રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા સ્કન્ધધાતવો વાયતનાનિ વા નાસ્ત્ય્ અત્ર સ્વપ્નો ન સ્વપ્નસ્ય દ્રષ્ટા, ન પ્રતિશ્રુત્કા ન પ્રતિશ્રુત્કાયા દ્રષ્ટા, ન પ્રતિભાસો ન પ્રતિભાસસ્ય દ્રષ્ટા, ન પ્રતિબિંબં ન પ્રતિબિંબસ્ય દ્રષ્ટા, ન મરીચિર્ ન મરીચ્યા દ્રષ્ટા, ન માયાં ન માયાયા દ્રષ્ટા, ન નિર્મિતકો ન નિર્મિતકસ્ય દ્રષ્ટા, ન ગન્ધર્વનગરં ન ગન્ધર્વનગરસ્ય દ્રષ્ટા, ઽપિ તુ સર્વ એતે ધર્મા અવસ્તુકા અભાવસ્વભાવાસ્ તત્ર ભવન્તો ઽસ્કન્ધે સ્કન્ધસંજ્ઞિનઃ, અધાતુષુ ધાતુસંજ્ઞિનો ઽનાયતનેષ્વ્ આયતનસંજ્ઞિનઃ, અપિ તુ ખલુ પુનઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્ના એતે સર્વધર્મા વિપર્યાસસમુત્થિતાઃ કર્મવિપાકપરિગૃહીતાઃ, કિં પુનર્ યૂયમ્ અવસ્તુકેષુ ધર્મેષુ વસ્તુસંજ્ઞામ્ ઉત્પાદયથૈવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ યે મત્સરિણઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ માત્સર્યાન્ નિવર્તયતિ, દાનપારમિતાયાં ચ નિયોજયતિ, તેષાઞ્ ચ સ દાનપરિત્યાગો મહાભોગતાયૈ સંવર્તતે, સ તાંસ્ તત ઉચ્ચાલ્ય શીલે

નિયોજયતિ, તેષાં સ શીલસમાદાનજઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ સ્વર્ગોપપત્તયે ભવતિ, સ તાંસ્ તત ઉચ્ચાલ્ય સમાધૌ નિયોજયતિ સ તેષાં સમાપત્તિજઃ પુણ્યસ્કન્ધો બ્રહ્મલોકોપપાત્તયે ભવતિ, એવં પ્રથમાદ્ ધ્યાનાદ્ દ્વિતીયે ધ્યાને દ્વિતીયાદ્ ધ્યાનાત્ તૃતીયે ધ્યાને તૃતીયાદ્ ધ્યાનાચ્ ચતુર્થે ધ્યાને ચતુર્થાદ્ ધ્યાનાદ્ ઊર્ધ્વમ્ આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તૌ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તાવ્ આકિઞ્ચન્યાયતનસમાપત્તૌ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તૌ ચ નિયોજયતિ, સ તસ્માદ્ અપિ દાનાદ્ દાનફલાચ્ ચાનેકપર્યાયં (પ્સ્પ્_6-8:46) વિવેચ્યાનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ નિવેશયતિ વિનયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સ તસ્માચ્ છીલાચ્ છીલફલાચ્ ચાનેકપર્યાયં વિવેચ્યાનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ નિવેશયતિ વિનયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સ તેભ્યો ધ્યાનેભ્યો ધ્યાનફલેભ્યશ્ ચ સમાપત્તિભ્યઃ સમાપત્તિફલેભ્યશ્ ચાનેકપર્યાયં વિવેચ્યાનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ નિવેશયતિ વિનયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, એવં ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રહાણેષુ ચતુર્ષ્વ્ ઋદ્ધિપાદેષુ પઞ્ચસ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ પઞ્ચસુ બલેષુ સપ્તસુ બોધ્યઙ્ગેષુ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગે ત્રિષુ વિમોક્ષમુખેષ્વ્ અષ્ટસુ વિમોક્ષેષુ નવસ્વ્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ નિવેશયતિ વિનયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સ એભિર્ અનાસ્રવૈર્ ધર્મૈર્ અરૂપિભિર્ અનિદર્શનૈર્ અપ્રતિઘૈર્ યે સ્રોત્રઆપત્તિફલે સ્થાસ્યન્તિ તાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યે સકૃદાગામિફલે સ્થાસ્યન્તિ તાન્ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યે ઽનાગામિફલે સ્થાસ્યન્તિ તાન્ અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યે ઽર્હત્ત્વે સ્થાસ્યન્તિ તાન્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યે પ્રત્યેકબોધૌ સ્થાસ્યન્તિ તાન્ પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સ્થાસ્યન્તિ, તેષાં સત્પુરુષાણાં બોધિમાર્ગમ્ આખ્યાતિ ઉપદિશતિ સમુત્તેજયતિ, સંપ્રકાશયતિ સંપ્રહર્ષયતિ, પ્રતિષ્ઠાપયતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવનતમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યમ્ એતત્ ભગવન્ન્ અદ્ભુતો ધર્મો યત્ર હિ નામ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અભાવસ્વભાવાનાં ધર્માણામ્ અત્યન્તશૂન્યતાયામ્ અનવરાગ્રશૂન્યતાયાં સ્થિત્વા ધર્માણાં વ્યવસ્થાનં કરોતિ, ઇમે કુશલા ધર્મા ઇમે ઽકુશલા ધર્મા ઇમે લૌકિકા ધર્મા ઇમે લોકોત્તરા ધર્મા ઇમે સાસ્રવા ધર્મા ઇમે ઽનાસ્રવા ધર્મા ઇમે સાવદ્યા ધર્મા ઇમે ઽનવદ્યા ધર્મા ઇમે સંસ્કૃતા ધર્મા ઇમે ઽસંસ્કૃતા ધર્માઃ
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્ આશ્ચર્યમ્ ઇદં સુભૂતે પરમાશ્ચર્યમ્ ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાદ્ભુતો ધર્મો યદ્ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ધર્માણાં વ્યવસ્થાનં કરોતિ, સચેત્ ત્વં સુભૂતે જાનીયા યો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાશ્ચર્યાદ્ભુતો ધર્મસ્ (પ્સ્પ્_6-8:47) તં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા અપિ ચ એવમ્ અપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન સુકરઃ પ્રતિકારઃ કર્તું તદ્ યુષ્માભિઃ સર્વૈર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન શક્યઃ સર્વધર્મા ભાવયિતું સ્યાત્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમો ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાશ્ચર્યાદ્ભૂતો ધર્મો યો ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં સંવિદ્યતે?
ભગવાન્ આહ: તેન હિ સુભૂતે શૃણુ સાધુ ચ સુષ્ઠુશ્ ચ મનસિકુરુ ભાષિષ્યે ઽહં તે, એવં ભગવન્ન્ ઇત્ય્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીદ્, ભગવાન્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ વિપાકજાસુ ષટ્સુ પારમિતાસુ સ્થિત્વા પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ ધારણીમુખેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ સ્થિત્વા દશદિગ્લોકધાતુષુ યે સત્ત્વા દાનેનાનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ દાનેનાનુગૃહ્ણાતિ, યે શીલેન યે ક્ષાન્ત્યા યે વીર્યેણ યે ધ્યાનેન યે પ્રજ્ઞયા યે પ્રથમેન ધ્યાનેન યે દ્વિતીયેન ધ્યાનેન યે તૃતીયેન ધ્યાનેન યે ચતુર્થેન ધ્યાનેન, યે આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્ત્યા યે વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્ત્યા યે આકિઞ્ચન્યાયતનસમાપત્ત્યા યે નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્ત્યાનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ અનુગૃહ્ણાતિ, યે મૈત્ર્યાનુગ્રહીતવ્યા યે કરુણયા યે મુદિતયા યે ઉપેક્ષયા યે ચતુર્ભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ, યે ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈઃ, યે ચતુર્ભિઃ ઋદ્ધિપાદૈઃ, યે પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ, યે પઞ્ચભિર્ બલૈઃ, યે સપ્તભિર્ બોધ્યઙ્ગૈર્ યે આર્યાષ્ટાઙ્ગિકેન માર્ગેણ, યે શૂન્યતયા યે આનિમિત્તેન યે ઽપ્રણિહિતેન સમાધિનાનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધિભિર્ અનુગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનેન સત્ત્વાન્ અનુગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાત્ય્ અન્નમ્ અન્નાર્થિકેભ્યો દદાતિ, પાનં પાનાર્થિકેભ્યો યાનં યાનાર્થિકેભ્યઃ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાશયનાસનં યાવદ્ અન્યતરાન્યતરં માનુષ્યોપકરણપરિષ્કારં દદાતિ, યથૈવ (પ્સ્પ્_6-8:48) તથાગતયાર્હતે સમ્યક્સંબુદ્ધાય દદાતિ તથાઇવ પ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યો ઽર્હદ્ભ્યો ઽનાગામિભ્યઃ સકૃદાગામિભ્યઃ સ્રોતઆપન્નેભ્યઃ સમ્યગ્ગતેભ્યઃ સમ્યક્પ્રતિપન્નેભ્યસ્ તથાઇવ તિર્યગ્યોનિગતેભ્યઃ સર્વેભ્યો ઽનાનાત્વેન દાનન્ દદાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અનાનાત્વં સર્વધર્મં જ્ઞાત્વા અનાનાત્વં દાનં દદાતિ, અનાનાત્વં દાનં દત્વા અનાનાત્વસ્ય ધર્મસ્ય લાભી ભવતિ યદ્ ઉત સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ, સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યાચનકં દૃષ્ટ્વા એવં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, સમ્યક્સંબુદ્ધા મે દક્ષિણીયા ન તિર્યગ્યોનિગતા ઇતિ, ન બોધિસત્ત્વધર્મો ભવેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધાય ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્યૈવમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિત ઇમે મયા સત્ત્વા દાનેનાનુગ્રહીતવ્યા ઇમે મયા સત્ત્વા દાનેનાનુગ્રહીતવ્યા ઇતિ ચિન્તયતિ, તે દાનેનાનુગૃહીતાઃ ક્ષત્રિયમહાશાલકુલેષૂપપત્સ્યન્તે, બ્રાહ્મણમહાશાલકુલેષૂપપત્સ્યન્તે, ગૃહપતિમહાસાલકુલેષૂપપત્સ્યન્તે, તેનૈવ ચ દાનાનુગ્રહેણ ત્રિભિર્ યાનૈર્ અનુપરિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાસ્યન્તિ, સચેદ્ એતે બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં જનપદબલકાયા અવધ્યાયેરન્ તેન નાન્યથાચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં દાસ્યામિ વા ન વા, અપિ તુ અકોપિતમાનસેન જનપદબલકાયેભ્યો દાનં દાતવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તસ્ય જનપદબલકાયસ્યાર્થાયાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતઃ. એવં ચ પુનર્ વિકલ્પયેદ્ ગર્હ્યો ભવેયં તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ અર્હતાં શૈક્ષાણાં સદેવમાનુષાસુરસ્ય ચ લોકસ્ય કેનાયમ્ અધીષ્ટઃ સર્વસત્ત્વાનામ્ અહં ત્રાણં ભવિષ્યામિ પરાયણં લયનં શરણમ્ ઇતિ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા મનુષ્યભૂતા વામનુષ્યભૂતા વાગત્યાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ યાચેરન્, તેન ન દ્વિધા ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, દાસ્યામિ વા ન દાસ્યામિ વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સત્ત્વાનામ્ અર્થાય સઞ્ચિન્ત્ય આશ્રયઃ પરિગૃહીતો ઽનેન મયાત્મભાવેન સત્ત્વાનામ્ અર્થઃ કરણીયઃ, તેનૈવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં યેષામ્ અર્થે મયાત્મભાવ ઉપાત્તસ્ તે ઽયાચિતકમ્ એવ ગૃહીત્વા ગચ્છન્તુ. એવં ખલુ (પ્સ્પ્_6-8:49) સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા શિક્ષિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ એતે ધર્મા અત્યન્તશૂન્યતયા શૂન્યા ન હિ શૂન્યતા કસ્મૈચિદ્ દદાતિ વા ચ્છિનત્તિ વા, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા શિક્ષિતવ્યં, યદ્ ઉતાધ્યાત્મશૂન્યતાયાં બહિર્ધાશૂન્યતાયામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં સ્થિત્વા દાનં દાતવ્યં સતતસમિતમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન યાચનકં દૃષ્ટ્વા, એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, કો વેહ દાનન્ દદાતિ, કસ્મૈ વાદીયતે, કિં વાદીયતે, તસ્યૈવં દદતો દાનપારમિતાયાં પરિપૂરિર્ ભવિષ્યતિ, સો ઽનયા દાનપારમિતયા પરિપૂર્યા વા હ્ય્ અધ્યાત્મિકેષુ ધર્મેષુ ચ્છિદ્યમાનેષુ એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ કો મે ચ્છિનત્તિ વા ભિનત્તિ વા.
ઇતિ સામાન્યેન નિર્માણકાયદ્વારેણ ધર્મકાયસ્ય કર્મ
ઇહાહં સુભૂતે પશ્યામિ બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્ પૂર્વસ્યાન્ દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ સંચિન્ત્ય મહાનિરયં પતિત્વા તાનિ મહાનિરયદુઃખાન્ય્ ઉપશામ્ય ત્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈસ્ તેષાં નૈરયિકાનાં સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતો યદ્ ઉત ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ વાદેશનાપ્રાતિહાર્યેણ વાનુશાસનીપ્રાતિહાર્યેણ વા, ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ ચ તાનિ મહાનિરયદુઃખાન્ય્ ઉપશામ્ય, આદેશનાપ્રાતિહાર્યેણ ધર્મં દેશયન્તિ, અનુશાસનીપ્રાતિહાર્યેણ ચ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા મહામુદિતયા મહોપેક્ષયા ચ ધર્મં દેશયન્તિ. તતસ્ તે નૈરયિકાઃ સત્ત્વાસ્ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે ચિત્તમ્ અતિપ્રસાદ્ય તેભ્યો નિરયેભ્યો વ્યુત્તિષ્ઠન્તિ, તેભ્યો નિરયેભ્યો વ્યુત્થાયાનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈર્ દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યન્તિ, એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધસ્તાદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ અનુવિદિક્ષુ લોકધતુષુ બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્ પશ્યામિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ સઞ્ચિન્ત્ય મહાનિરયે પતિત્વા તાનિ મહાનિરયદુઃખાન્ય્ ઉપશામ્ય ત્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈસ્ તેષાં નૈરયિકાનાં સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતો યદ્ ઉત ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ વાદેશનાપ્રાતિહાર્યેણ વાનુશાસનીપ્રાતિહાર્યેણ (પ્સ્પ્_6-8:50) વા ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ ચ તાનિ મહાનિરયદુઃખાન્ય્ ઉપશામ્ય આદેશનાપ્રાતિહાર્યેણ ધર્મં દેશયન્તિ, અનુશાસનીપ્રાતિહાર્યેણ ચ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા મહામુદિતયા મહોપેક્ષયા ચ ધર્મં દેશયન્તિ, તતસ્ તે નૈરયિકાઃ સત્ત્વાસ્ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય તેભ્યો નિરયેભ્યો વ્યુત્તિષ્ઠન્તિ તેભ્યો નિરયેભ્યો વ્યુત્થાયાનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈર્ દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યન્તિ.
ઇતિ નરકગતિપ્રશમનકર્મ
ઇહાહં સુભૂતે બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્ પશ્યામિ પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદિવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઉપસ્થાયકાંસ્ તત્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવત ઉપતિષ્ઠન્તિ મનઆપનપ્રિયેણ નાપ્રિયેણ ગૌરવેણ નાગૌરવેણ યઞ્ ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં ભાષન્તે, તત્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઉદ્ગૃહ્ણન્ત્ય્ ઉદ્ગૃહ્ય ધારયન્તિ, ન ચ જાતુ વિપ્રણાશયતિ યાવન્ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે, એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધસ્તાદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ અનુવિદિક્ષુ પશ્યામિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસાત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઉપસ્થાયકાંસ્, તત્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવત ઉપતિષ્ઠન્તિ મનઆપેનપ્રિયેણ નાપ્રિયેણ ગૌરવેણ નાગૌરવેણ, યં ચ તે બુધ્હા ભગવન્તો ધર્મં ભાષન્તે, તત્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઉદ્ગૃહ્ણન્ત્ય્ ઉદ્ગૃહ્ય ધારયન્તિ, ન ચ જાતુ વિપ્રણાશયન્તિ યાવન્ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે લોકં વ્યવલોકયન્ બુદ્ધચક્ષુષા દશસુ દિક્ષુ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ પશ્યામિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ તિર્યગ્યોનિગતાનાં સત્ત્વાનામ્ અર્થાયાત્મપરિત્યાગં કુર્વતસ્, તત્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ ચ્છિત્વા દશસુ દિક્ષુ ક્ષિપન્તિ, યે તિર્યગ્યોનિગતાઃ સત્ત્વાસ્ તેસાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માંસાનિ ભક્ષયન્તિ તે તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે મૈત્રીં પ્રતિલભન્તે, તે તેન મૈત્રીપ્રતિલાભેન તતસ્ તિર્યગ્યોનેર્ વ્યુત્તિષ્ઠન્તિ તિર્યગ્યોનેર્ વ્યુત્થાય બુદ્ધાં ભગવત (પ્સ્પ્_6-8:51) આરાગયન્તિ, તે તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવત ઉપતિષ્ઠન્તિ, તે તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાદ્ ધર્મં શૃણોન્તિ, તન્ ધર્મં શ્રુત્વા તથત્વાય પ્રતિપદ્યન્તે, તે ઽનુપૂર્વેણાનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાન્તિ ત્રિભિર્ યાનૈઃ શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા મહાયાનેન વા. એવં બહુકરાઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયન્તિ ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય તથત્વાય પ્રતિપદ્યન્તે, તે ઽનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈર્ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાન્તિ, શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા બુદ્ધયાનેન વા.
ઇતિ તિર્યગ્યોનિપ્રશમનકર્મ
ઇહાહં સુભૂતે લોકં વ્યવલોકયન્ બુદ્ધચક્ષુષા પશ્યામિ, દશસુ દિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ યે પ્રેતવિષયિકાનાં સત્ત્વાનાં પ્રેતવિષયં દુઃખં તત્ સર્વં પ્રતિપ્રસ્રં ભયન્તિ, યે પ્રેતવિષયેષુ સત્ત્વાસ્ તે દુઃખવેદના પ્રસ્રબ્ધકાયાસ્ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે મૈત્રીચિત્તમ્ ઉત્પાદ્યતે ન કુશલમૂલેન તતઃ પ્રેતયાનેર્ વ્યુત્તિષ્ઠન્તિ વ્યુત્થિતાશ્ ચ તેન કુશલમૂલેન તતઃ પ્રેતયાને બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ ન જાતુ વિરહિતા ભવન્તિ, બુદ્ધાં ભગવત આરાગયન્તિ, તે તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવત ઉપતિષ્ઠન્તિ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાદ્ ધર્મં શ્રુત્વા તથત્વાય પ્રતિપદ્યન્તે ઽનુપૂર્વેણાનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાન્તિ ત્રિભિર્ યાનૈઃ શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા બુદ્ધયાનેન વા. એવં કરુણા વિહારિણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય પ્રત્યુપસ્થિતા યદ્ ઉત પરિનિર્વાણાય.
ઇતિ યમલોકપ્રશમનકર્મ

ઇહાહં સુભૂતે બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ પશ્યામિ દશસુ દિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ યે ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં દેવાનાં ધર્મં દેશયન્તિ, ત્રયસ્ત્રિંશાનાં યામાનાં તુષિતાનાં નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં ધર્મં દેશયન્તિ તે ચ દેવપુત્રાસ્ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અન્તિકાદ્ ધર્મં શ્રુત્વાનુપૂર્વેણ ત્રિષુ યાનેષુ પરિનિવૃતાશ્ ચ પરિનિર્વાન્તિ ચ (પ્સ્પ્_6-8:52) પરિનિર્વાસ્યન્તિ ચ, તત્ર સુભૂતે યે દેવપુત્રા ઔદારિકૈઃ પઞ્ચભિઃ કામગુણૈર્ મૂર્છિતાસ્ તેષાં તાનિ વિમાનાન્ય્ આદીપ્ય ધર્મં દેશયન્ત્ય્ અનિત્યાઃ ખલુ માર્ષાઃ સર્વસંસ્કારાઃ કઃ સંસ્કારેષુ વિશ્વસ્તમાનસો વિહરેત્?
ઇહાહં સુભૂતે ઽનાવરણેન બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્ પશ્યામિ દશસુ દિક્ષ્વ્ એકૈકસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ યે બ્રહ્મદૃષ્ટિમ્ અભિનિવિષ્ટાસ્ તાન્ દૃષ્ટિભ્યો વિવેચયન્તિ, કથં ભો માર્ષાઃ શૂન્યેષુ સર્વધર્મેષુ દૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદયથ, એવં રિક્તેષુ તુચ્છેષુ સર્વધર્મેષુ દૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદયથ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા કરુણાયાં સ્થિત્વા સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયન્તિ. આશ્ચર્યમ્ ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અદ્ભુતો ધર્મઃ.
ઇતિ દેવગતિપ્રશમનકર્મ
ઇહાહં સુભૂતે પશ્યામિ બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્ પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ યે મનુષ્યાંશ્ ચતુર્ભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિઃ સંગૃહ્ણન્તિ, દાનેન પ્રિયવદ્યતયા, અર્થક્રિયયા સમાનાર્થતયા, કથં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનેન સત્ત્વાન્ અનુગૃહ્ણાતિ, ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દ્વાભ્યાં દાનાભ્યાં સત્ત્વાન્ અનુગૃહ્ણાતિ, કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્? યદ્ ઉતામિષપ્રદાનેન ચ ધર્મદાનેન ચ. કથં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આમિષપ્રદાનેન સત્ત્વાન્ અનુગૃહ્ણાતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સુવર્ણં વા રૂપ્યં વા મણિં વા મુક્તાં વા વૈડૂર્યં વા શઙ્ખશિલાં વા પ્રવાડં વા રજતં વા જાતરૂપં વાન્નં વા પાનં વા યાનં વા વસ્તું વા ગન્ધં વા માલ્યં વા વિલેપનં વા શયનં વા આસનં વા પ્રતિશ્રયં વા પ્રદીપં વા સ્ત્રિયં વા પુરુષં વા દારકં વા દારિકાં વાશ્વં વા ગાં વા અનડ્વાહં વા હસ્તિનં વા અજાવિકં વા ધાન્યાદીનિ વા આત્મમાંસં વા દાતુશબ્દમ્ અનુશ્રાવયતિ, આગચ્છધ્વં ભોઃ પુરુષાઃ, યેન યેન યુષ્માકં કાર્યં તત્ તત્ મમાન્તિકાન્ નિર્વિશઙ્કા ગૃહીત્વા ગચ્છત. યેન યેન કૃત્યં (પ્સ્પ્_6-8:53) યુષ્મદીયમ્ એવેદં તદ્ દાનં દત્વા બુદ્ધશરણં ગમયતિ, ધર્મશરણં ગમયતિ, સંઘશરણં ગમયતિ, કાંશ્ચિત્ પઞ્ચ શિક્ષાપદાનિ ગ્રાહયતિ, કાંશ્ચિદ્ અષ્ટાઙ્ગિકં પોષધમ્ ઉપોષધયતિ, કાંશ્ચિદ્ દશ કુશલાં કર્મપથાં ગ્રાહયતિ, કાંશ્ચિત્ પ્રથમે ધ્યાને, કાંશ્ચિદ્ દ્વિતીયે, કાંશ્ચિત્ તૃતીયે, કાંશ્ચિચ્ ચતુર્થે ધ્યાને, કાંશ્ચિદ્ આકાશાનન્ત્યાયતને, કાંશ્ચિદ્ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતને, કાંશ્ચિદ્ આકિઞ્ચન્યાયતને, કાંશ્ચિન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતને, કાંશ્ચિદ્ મૈત્ર્યાં, કાંશ્ચિત્ કરુણાયાં, કાંશ્ચિદ્ મુદિતાયાં, કાંશ્ચિદ્ ઉપેક્ષાયાં સમાદાપયતિ, કાંશ્ચિદ્ બુદ્ધાનુસ્મૃત્યાં, કાંશ્ચિદ્ ધર્માનુસ્મૃત્યાં, કાંશ્ચિત્ સંઘાનુસ્મૃત્યાં, કાંશ્ચિચ્ છીલાનુસ્મૃત્યાં, કાંશ્ચિત્ ત્યાગાનુસ્મૃત્યાં, કાંશ્ચિદ્ દેવાનુસ્મૃત્યાં, કાંશ્ચિદ્ અશુભપરિવર્તેષુ સમુચ્છ્રયેષુ, કાંશ્ચિદ્ આકારેષુ, કાંશ્ચિચ્ ચતુર્ષુ સંગ્રહવસ્તુષુ, કાંશ્ચિચ્ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ, કાંશ્ચિચ્ ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રહાણેષુ, કાંશ્ચિચ્ ચતુર્ષ્વ્ ઋદ્ધિપાદેષુ, કાંશ્ચિત્ પઞ્ચસ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ, કાંશ્ચિત્ પઞ્ચસુ બલેષુ, કાંશ્ચિત્
સપ્તસુ બોધ્યઙ્ગેષુ, કાંશ્ચિદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગે સમાદાપયતિ, કાંશ્ચિચ્ છૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ, કાંશ્ચિત્ સમાધિસમાપત્તિવિમોક્ષધારણીમુખેષુ, કાંશ્ચિદ્ અષ્ટષુ વિમોક્ષેષુ, કાંચિન્ નવસુ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ, કાંશ્ચિચ્ ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષુ, કાંશ્ચિદ્ દશેષુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ સમાદાપયતિ, કાંશ્ચિદ્ દશસુ તથાગતબલેષુ, કાંશ્ચિચ્ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ, કાંશ્ચિચ્ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ, કાંશ્ચિદ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ સમાદાપયતિ, કાંશ્ચિદ્ મહાકરુણાયાં કાંશ્ચિદ્ અશીત્ય્ અનુવ્યઞ્જનેષુ, કાંશ્ચિદ્ દ્વાત્રિંશદ્ મહાપુરુષલક્ષણેષુ, કાંશ્ચિચ્ છ્રોતઆપત્તિફલે, કાંશ્ચિત્ સકૃદાગામિફલે, કાંશ્ચિદ્ અનાગામિફલે, કાંશ્ચિદ્ અર્હત્ત્વે, કાંશ્ચિત્ પ્રત્યેકબોદ્ધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, કાંશ્ચિદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, કાંશ્ચિદ્ દાનપારમિતાયાં, કાંશ્ચિચ્ છીલપારમિતાયાં, કાંશ્ચિત્ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં, કાંશ્ચિદ્ વીર્યપારમિતાયાં, કાંશ્ચિદ્ ધ્યાનપારમિતાયાં, કાંશ્ચિત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, કાંશ્ચિદ્ ઉપાયપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, કાંશ્ચિત્ પ્રણિધાનપારમિતાયાં, કાંશ્ચિદ્ બલપારમિતાયાં, કાંશ્ચિદ્ જ્ઞાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, કાંશ્ચિદ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં, કાંશ્ચિદ્ બહિર્ધાશૂન્યતાયાં, કાંશ્ચિદ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયામ્, એવં યાવત્ (પ્સ્પ્_6-8:54) કાંશ્ચિદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં પ્રતિષ્ટાઅપયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેણ સત્ત્વાનામ્ આમિષદાનં દત્વા દાને યોગક્ષેમે માર્ગે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાશ્ચર્યાદ્ભુતો ધર્મઃ.
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ ધર્મદાનેનાનુગૃહ્ણાતિ? ઇમે સુભૂતે ધર્મદાને કતમે દ્વે લૌકિકં ચ લોકોત્તરં ચ? કતમચ્ ચ સુભૂતે લૌકિકં ધર્મદાનં યા લૌકિકાનાં ધર્માણાં સર્વે ક્ષણા દેશના પ્રકાશના વિવરણોત્તાનીકરણતા, તદ્ યથાશુભપરિવર્તકસ્ય ચતુર્ણાં ધ્યાનાનાં ચતુર્ણાં બ્રહ્મવિહારાણાં ચતસૃણામ્ આરૂપ્યસમાપત્તીનાં, યે ઽપ્ય્ અન્યે કેચિદ્ લૌકિકાધર્માઃ સા ધારણા બાલપૃથગ્જનૈર્ ઇદમ્ ઉચ્યતે લૌકિકાં ધર્મદાનમ્. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, ઇદં લૌકિકં ધર્મદાનં દત્વા અનેકપર્યાયેણાનેકવિધેનોપાયેન તતઃ સમાદાનાદ્ વિવેચયતિ સ વિવેચ્યોપાયકૌશલ્યેનાર્યેષુ ધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, આર્યધર્માણાઞ્ ચ ફલે, કતમે ચ તે આર્યધર્માઃ? કતમદ્ આર્યધર્માણાં ફલં? આર્યધર્મા ઉચ્યન્તે સુભૂતે સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ, ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાન્ય્, આર્યધર્માણાં ફલં સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વમ્ ઇતિ.

અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાર્યધર્મા યત્ સ્રોતઆપત્તિફલે જ્ઞાનં, યત્ સકૃદાગામિફલે જ્ઞાનં, યદ્ અનાગામિફલે જ્ઞાનં, યદ્ અર્હત્ત્વે જ્ઞાનં, યત્ પ્રત્યેકબોધૌ જ્ઞાનં, યત્ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ જ્ઞાનં, યદ્ આર્યસત્યેષુ જ્ઞાનં, યદ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ જ્ઞાનં, યાચ્ છૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ જ્ઞાનં, યદ્ અભિજ્ઞાસુ જ્ઞાનં, યદ્ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ જ્ઞાનં, યદ્ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાં મહામુદિતાયાં મહોપેક્ષાયાં જ્ઞાનં, યત્ સર્વપારમિતાસુ જ્ઞાનં, યત્ સર્વશૂન્યતાસુ જ્ઞાનમ્, ઇમે ઉચ્યન્તે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાર્યધર્માઃ, યે ઽપિ ચાન્યે લૌકિકા વા લોકોત્તરા વા ધર્માઃ, સાસ્રવા વા અનાસ્રવા વા સંસ્કૃતા વાસંસ્કૃતા વા, અન્યત્ર (પ્સ્પ્_6-8:55) સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનાદય ઉચ્યન્તે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાર્યધર્માઃ.
અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્વસ્યાર્યધર્માણાં ફલં, યચ્ છ્રોતઆપત્તિફલં સત્ત્વાન્ પ્રાપયતિ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં સત્ત્વાન્ પ્રાપયતિ, ઇદમ્ ઉચ્યતે આર્યધર્માણાં ફલમ્.

અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપયતિ?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપયતિ.
સુભૂતિર્ આહ: નાસ્તિ તર્હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તથાગતસ્ય ચ નાનાકરણમ્?
ભગવાન્ આહ: નાસ્તિ નાનાકરણમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કથં નાસ્તિ નાનાકરણમ્?
ભગવાન્ આહ: બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપયતિ, તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ અન્યદ્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચિત્તમ્ ઉપલભતે, નાન્યત્ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય યત્ર સ્થિત્વા સર્વધર્માણામ્ અનાનાકરણતામ્ અનુપ્રાપ્તાઃ, ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય લૌકિકં ધર્મદાનં યદ્ ઉપનિશ્રયો ભવતિ લોકોત્તરસ્ય ધર્મદાનસ્ય. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાલ્ લોકોત્તરધર્મદાને નિયોજ્યોપાયકૌશલ્યેન યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ.
ઇતિ મનુષ્યગતિપ્રશમનકર્મ
કતમચ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં લોકોત્તરધર્મદાનમ્? યદ્ અસાધારણં સર્વબાલપૃથગ્જનૈસ્ તદ્યથા ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ, ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ, પઞ્ચેન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ, આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગશ્, ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ, ત્રયઃ સમાધયશ્, ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાન્ય્, અષ્ટૌ વિમોક્ષા, નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો, દશ કૃત્સ્નાન્ય્, અષ્ટાવ્ અભિભ્વાયતનાન્ય્, અરણા, પ્રણિધિજ્ઞાનં, ષડ્ અભિજ્ઞાશ્, ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ, સર્વાકારાશ્, (પ્સ્પ્_6-8:56) ચતસ્રઃ પરિશુદ્ધયઃ, દશ વશિતા, દશ બલાનિ, ચત્વરિ વૈશારદ્યાનિ, ત્રીણિ રક્ષાણિ, ત્રીણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, અસંમોષધર્મતા, વાસનાસમુદ્ઘાતો, મહાકરુણા, ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા, દ્વાત્રિંશન્ મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્, અશીત્ય્ અનુવ્યઞ્જનાનિ, ઇદમ્ ઉચ્યતે લોકોત્તરધર્મદાનં ન લૌકિકમ્.
કતમાનિ ચ સુભૂતે ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ? અધ્યાત્મકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ બહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ન્ અધ્યાત્મબહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે અભિધ્યાદૌર્મનસ્યે સમુદયાનુપશ્યી ચ કાયસ્ય વિહરતિ, વ્યયાનુપશ્યી ચ કાયસ્ય વિહરતિ, કાયાનુપશ્યી ચ વિહરતિ, અનિશ્ચિતશ્ ચ વિહરતિ, ન ચ કઞ્ચિલ્ લોકે ઉપાદત્તે, એવં વેદનાયાં ચિત્તે ઽધ્યાત્મધર્મે ધર્માનુપશ્યી વિહરતિ બહિર્ધાધર્મે ધર્માનુપશ્યી વિહરતિ, અધ્યાત્મબહિર્ધાધર્મે ધર્માનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે સમુદયાનુપશ્યી ચ ધર્માણાં વિહરતિ, વ્યયાનુપશ્યી ચ ધર્માણાં વિહરતિ, ધર્મે ધર્માનુપશ્યી વિહરતિ, અનિશ્ચિતશ્ ચ વિહરતિ, ન ચ કઞ્ચિલ્ લોકે ઉપાદત્તે, ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ.
કતમાનિ ચ સુભૂતે ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ? અનુત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પાદાય છન્દઞ્ જનયતિ, ઉત્પન્નાનાં પ્રહાણાય છન્દઞ્ જનયતિ, અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ ઉત્પાદાય છન્દઞ્ જનયતિ, ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં ભૂયોભાવાય છન્દઞ્ જનયતિ, ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ.
કતમે ચ સુભૂતે ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ? છન્દસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધિપાદશ્ ચિત્તવીર્યમીમાંસાસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધિપાદઃ, ઇમ ઉચ્યતે ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ.
કમાનિ ચ સુભૂતે પઞ્ચેન્દ્રિયાનિ? શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં, સ્મૃતીન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિય્ં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયં, ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે પઞ્ચેન્દ્રિયાનિ.
કતમાનિ ચ સુભૂતે પઞ્ચ બલાનિ? શ્રદ્ધાબલં વીર્યબલં સ્મૃતિબલં સમાધિબલં પ્રજ્ઞાબલમ્, ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે પઞ્ચ બલાનિ.
(પ્સ્પ્_6-8:57)
કતમાનિ ચ સુભૂતે સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ? સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગં ધર્મપ્રવિચયસંબોધ્યઙ્ગં વીર્યસંબોધ્યઙ્ગં પ્રીતિસંબોધ્યઙ્ગં પ્રસ્રબ્ધિસંબોધ્યઙ્ગં સમાધિસંબોધ્યઙ્ગમ્ ઉપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગમ્, ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે સપ્ત સંબોધ્યઙ્ગાનિ.
કતમશ્ ચ સુભૂતે આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ? સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સમ્યક્સંકલ્પઃ સમ્યગ્વાક્ સમ્યક્કર્માન્તઃ સમ્યગાજીવઃ સમ્યગ્વ્યાયામઃ સમ્યક્સ્મૃતિઃ સમ્યક્સમાધિઃ, અયમ્ ઉચ્યતે આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ.
કતમાનિ ચ સુભૂતે ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ? મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાઃ, ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ.
કતમે ચ સુભૂતે ત્રયસ્ સમાધયઃ? શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાસ્ સમાધયઃ, કતમશ્ ચ શૂન્યતાસમાધિર્ યા શૂન્યતાકારેણ વિવિક્તાકારેણ તુચ્છાકારેણ રિક્તાકારેણ નિઃસ્વભાવસંસ્કારેણ ચ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતાયમ્ ઉચ્યતે શૂન્યતાસમાધિઃ, કતમશ્ ચાનિમિત્તઃ સમાધિર્ યા શાન્તાકારેણ વિવિક્તાકારેણ ચ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા, અયમ્ ઉચ્યતે આનિમિત્તસમાધિઃ, કતમશ્ ચાપ્રણિહિતઃ સમાધિર્ યાનિત્યાકારેણ દુઃખાકારેણ વિપર્યાસાકારેણ ચ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા, અયમ્ ઉચ્યતે ઽપ્રણિહિતઃ સમાધિર્, ઇમ ઉચ્યન્તે ત્રયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધયઃ.
કતમાનિ ચ સુભૂતે ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ? દુષ્ખં સમુદયો નિરોધો માર્ગ ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ.
કતમે ચ સુભૂતે અષ્ટૌ વિમોક્ષા? રૂપી રૂપાણિ પશ્યત્ય્ અયં પ્રથમો વિમોક્ષઃ. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞાં બહિર્દ્ધારૂપાણિ પશ્યત્ય્ અયં દ્વિતીયો વિમોક્ષઃ. શુભં વિમોક્ષં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરત્ય્ અયં તૃતીયો વિમોક્ષઃ. સ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્તઙ્ગમાં નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. આકાશાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાદ્ અનન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાન્ નાસ્તિ કિં ચનેત્ય્ આકિઞ્ચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. આકિઞ્ચન્યાયતનસમતિક્રમાન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિસમતિક્રમાત્ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમ્ (પ્સ્પ્_6-8:58) ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, ઇમે ઉચ્યન્તે અષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ.

કતમાશ્ ચ સુભૂતે નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ? ઇહૈકેભ્યો વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદ્ અધ્યાત્મસંપ્રસાદાચ્ ચૈતસ એકોતીભાવાદ્ અવિતર્કમ્ અવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. પ્રીતેશ્ ચ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષ્યકો વિહરતિ, સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનં સુખઞ્ ચ કાયેન પ્રતિવેદયતે, યત્ તદાર્ય આચક્ષતે, ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારી તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્ દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વામ્ એવ ચ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ અસ્તઙ્ગમાદ્ અદુઃખાસુખમ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધઞ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્તંગમાન્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇતિ, આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. આકાશાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાદ્ અનન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ, વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાન્ નાસ્તિ કિં ચનેત્ય્, આકિઞ્ચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. આકિઞ્ચન્યાયતનસમતિક્રમાન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિસમતિક્રમાત્ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, ઇમા ઉચ્યન્તે નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ.
કતમાનિ ચ સુભૂતે દશ કૃત્સ્નાનિ? પૃથિવીકૃત્સ્નમ્ અપ્કૃત્સ્નન્ તેજઃકૃત્સ્નં વાયુકૃત્સ્નં નીલકૃત્સ્નં પીતકૃત્સ્નં લોહિતકૃત્સ્નમ્ અવદાતકૃત્સ્નં વિજ્ઞાનકૃત્સ્નમ્ આકાશકૃત્સ્નમ્, ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે દશ કૃત્સ્નાનિ.
કતમાનિ ચ સુભૂતે અષ્ટાવ્ અભિભ્વાયતનાનિ? અધ્યાત્મરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધારૂપાણિ પશ્યતિ પરીત્તાનિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ, તાનિ ખલુ રૂપાણ્ય્ અભિભૂય જાનાત્ય્ અભિભૂય પશ્યતિ તથા સંજ્ઞી ભવતિ. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધારૂપાણિ પશ્યતિ મહદ્ગતાનિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ, તાનિ ખલુ રૂપાણ્ય્ અભિભૂય જાનાત્ય્ અભિભૂય પશ્યતિ. અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી ચ બહિર્ધારૂપાણિ પશ્યતિ, નીલાનિ નીલવર્ણાનિ નીલનિદર્શનાનિ નીલનિર્ભાસાનિ, પીતાનિ પીતવર્ણાનિ પીતનિદર્શનાનિ પીતનિર્ભાસાનિ, લોહિતાનિ (પ્સ્પ્_6-8:59) લોહિતવર્ણાનિ લોહિતનિદર્શનાનિ લોહિતનિર્ભાસાનિ, અવદાતાન્ય્ અવદાતવર્ણાન્ય્ અવદાતનિદર્શનાન્ય્ અવદાતનિર્ભાસાનિ, તદ્યથા ઉમકપુસ્પં સંપન્નં વારાણસેયકં વસ્ત્રં, કર્ણિકારપુષ્પં સંપન્નં વારાણસેયકં વસ્ત્રં, બન્ધૂકપુષ્યં સંપન્નં વરાણસેયકં વસ્ત્રમ્, ઉષસિ તારકાયા વર્ણૈઃ સંપન્નં વારાણસેયકં વસ્ત્રમ્. ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે અષ્ટાવ્ અભિભ્વાયતનાનિ.
કતમા ચ સુભૂતે અરણા? ધ્યાનં નિશ્રિત્ય પરક્લેશાનુત્પત્તેર્ અનુરક્ષાવિહારસુસમૃદ્ધો યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્ સંપ્રમુક્તાશ્ ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ, ઇયમ્ ઉચ્યન્તે અરણા.
કતમચ્ ચ સુભૂતે પ્રણિધિજ્ઞાનમ્? ધ્યાનં નિશ્રિત્ય ઇદં જાનીયામ્ ઇતિ પ્રણિધાનસમૃદ્ધો યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્ સંપ્રયુક્તાશ્ ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ, ઇદમ્ ઉચ્યતે પ્રણિધિજ્ઞાનમ્.
કતમાશ્ ચ સુભૂતે ષડ્ અભિજ્ઞા? ઋદ્ધ્યભિજ્ઞા, દિવ્યં ચક્સુર્, દિવ્યં શ્રોત્રં, પરચિત્તજ્ઞાનં, પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિઃ, આસ્રવક્ષયજ્ઞાનં, સાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞા ચ, ઇમા ઉચ્યન્તે ષડ્ અભિજ્ઞાઃ.
કતમાશ્ ચ સુભૂતે ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ? ધ્યાનં નિશ્રિત્ય પર્યાયે ધર્મલક્ષણે જનપદભાષાયાં ધર્મપ્રભેદેષ્વ્ અવ્યાઘાતસમૃદ્ધો યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્ સંપ્રયુક્તાશ્ ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્મા, ઇમા ઉચ્યન્તે ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ.
કતમાશ્ ચ સુભૂતે સર્વાકારાશ્ ચતસ્રઃ પરિશુદ્ધયઃ? આશયપરિશુદ્ધિર્ આલમ્બનપરિશુદ્ધિશ્ ચિત્તપરિશુદ્ધિર્ જ્ઞાનપરિશુદ્ધિશ્ ચેમા ઉચ્યન્તે સર્વાકારાશ્ ચતસ્રઃ પરિશુદ્ધયઃ.
કતમાશ્ ચ સુભૂતે દશ વશિતાઃ? આયુર્વશિતા, ચિત્તવશિતા, પરિષ્કારવશિતા, કર્મવશિતા, ઉપપત્તિવશિતા, અધિમુક્તિવશિતા, પ્રણિધાનવશિતા, ઋદ્ધિવશિતા, જ્ઞાનવશિતા, ધર્મવશિતા, ઇમા ઉચ્યન્તે દશ વશિતાઃ.
કતમાનિ ચ સુભૂતે દશ તથાગતબલાનિ? સ્થાનઞ્ ચ સ્થાનતો ઽસ્થાનઞ્ ચાસ્થાનતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં કર્મણાં કર્મસ્વકતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તીન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામ્ ઇન્દ્રિયવરાવરજ્ઞાનતાં યથાભૂતમ્ (પ્સ્પ્_6-8:60) પ્રજાનાતિ, પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં નાનાધિમુક્તિકતાં યથાભૂતાં પ્રજાનાતિ, અનેકધાતું નાનાધાતુકં લોકસંનિવેશં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, સર્વત્રગામિનીં ચ પ્રતિપદં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેન યાવત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યન્તે યે સત્ત્વાસ્ તાન્ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, અનેકવિધં પૂર્વનિવાસમ્ અનુસ્મરતિ, એકાં વા જાતિં જાતિશતં વા જાતિસહસ્રં વા જાતિશતસહસ્રં વા જાતિકોટીનિયુતશતસહસ્રં વા યાવત્ પૂર્વાન્તકોટિશો યાવત્ સાકારં સોદ્દેશં સનિદાનં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, આસ્રવક્ષયેણાનાસ્રવાં ચેતોવિમુક્તિં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે દશ તથાગતબલાનિ.
કતમાનિ ચ સુભૂતે ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ? સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ચ મે પ્રતિજાનત ઇમે ધર્મા નાભિસંબુદ્ધા ઇત્ય્ અત્ર મે કશ્ચિત્ સદેવકે લોકે સમારકે, સબ્રહ્મકે સશ્રમણબ્રાહ્મણિકાયાં પ્રજાયાં વા ધર્મા કોપયેદ્ ઇતિ નિમિત્તમ્ એવં ન સમનુપશ્યામિ, એવં વાહન્ નિમિત્તમ્ અસમનુપશ્યં ક્ષમપ્રાપ્તો ઽભયપ્રાપ્તો વિહરામિ, યાવદ્ અપ્રવર્તિકં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયામિ, શ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વાન્યેન કેનચિદ્ વા પુનર્ લોકે ઽસ્મિન્ સહધર્મેણ, ક્ષીણાસ્રવસ્ય ચ મે પ્રતિજાનત ઇમે ઽનાસ્રવા ધર્મા અપરિક્ષીણા ઇત્ય્ અત્ર મે કશ્ચિદ્ યાવદ્ ધર્મચક્રં પ્રવર્તયામિ યા મયા શ્રાવકાનાં પ્રતિપદ્ આખ્યાતા આર્યા નૈર્યાણિકી સમ્યગ્ દુઃખક્ષયાય તાં પ્રતિષેધમાનો ન નિર્યાયાત્, સમ્યગ્ દુઃખક્ષયાયેતિ, સ્થાનમ્ એતન્ ન સમનુપશ્યામિ યાવદ્ ધર્મચક્રં પ્રવર્તયામિ, યે વા મયા શ્રાવકેભ્ય આન્તરાયિકા ધર્મા આખ્યાતાસ્ તે પ્રતિષેધમાણા નાલમ્ અન્તેરાયાયેતિ મે કશ્ચિદ્ યાવદ્ ધર્મચક્રં પ્રવર્તયામીમાન્ય્ ઉચ્યન્તે ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ.
કતમાનિ ચ સુભૂતે ત્રીણ્ય્ આરક્ષાણિ? પરિશુદ્ધં કાયકર્મ પરિશુદ્ધં વાક્કર્મ પરિશુદ્ધં મનસ્કર્મેતીમાન્ય્ ઉચ્યન્તે ત્રીણ્ય્ આરક્ષાણિ.
કતમાનિ ચ સુભૂતે ત્રીણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ? શ્રોતુકામેષ્વ્ અશ્રોતુકામેષ્વ્ ઉભયકામેષુ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽનુનયપ્રતિઘવિવિક્ત એવોપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનન્ન્ ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે ત્રીણિ (પ્સ્પ્_6-8:61) સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ.
કતમા ચ સુભૂતે ઽસંમોષધર્મતા? સર્વકૃત્યેષુ સર્વદેશેષુ સર્વોપાયેષુ સર્વકાલેષુ સદોપસ્થિતસ્મૃતિતા, ઇયમ્ ઉચ્યતે અસંમોષધર્મતા.
કતમશ્ ચ સુભૂતે વાસનાસમુદ્ઘાતઃ? સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ક્લેશસંગાવ્ અસદૃશચેષ્ટો ઽસમુદાચારો ઽયમ્ ઉચ્યતે વાસનાસમુદ્ઘાતઃ.

કતમા ચ સુભૂતે મહાકરુણા? યા સર્વકાલં સર્વસત્ત્વેષુ નિરુત્તરા હિતસુખાધ્યાશયતેયમ્ ઉચ્યતે મહાકરુણા.
કતમે સુભૂતે અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્માઃ? યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો ઽત્રાન્તરે તથાગતસ્ય નાસ્તિ સ્ખલિતં, નાસ્તિ રવિતં, નાસ્તિ મુષિતા સ્મૃતિર્, નાસ્તિ અસમાહિતં ચિત્તં, નાસ્તિ નાનાત્વસંજ્ઞા, નાસ્ત્ય્ અપ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષા, નાસ્તિ ચ્છન્દસ્ય હાનિર્, નાસ્તિ વીર્યસ્ય હાનિર્, નાસ્તિ સ્મૃતેર્ હાનિર્, નાસ્તિ સમાધેર્ હાનિર્, નાસ્તિ પ્રજ્ઞાયા હાનિર્, નાસ્તિ વિમુક્તેર્ હાનિર્, અતીતે ઽધ્વન્ય્ અપ્રતિહતમ્ અસંગજ્ઞાનં ચ દર્શનં ચ, અનાગતે ઽધ્વન્ય્ અપ્રતિહતમ્ અસંગજ્ઞાનં ચ દર્શનં ચ, પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વન્ય્ અપ્રતિહતમ્ અસંગજ્ઞાનં ચ દર્શનં ચ, સર્વકાયકર્મ જ્ઞાનપૂર્વંગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્તિ, સર્વવાક્કર્મ જ્ઞાનપૂર્વંગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્તિ, સર્વમનસ્કર્મ જ્ઞાનપૂર્વંગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્તીમે ઉચ્યન્તે ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ.
કતમાનિ ચ સુભૂતે તથાગતસ્ય દ્વાત્રિંશદ્ મહાપુરુષલક્ષણાનિ? ચક્રાઙ્કિતહસ્તપાદતા, સુપ્રતિષ્ઠિતપાદતા, જાલહસ્તપાદતા, મૃદુતરુણહસ્તપાદતા, સપ્તોચ્છ્રયતા, દીર્ઘાઙ્ગુલિતા, આયતપાર્ષ્ણિતા, બૃહદૃજુગાત્રતા, ઉચ્છઙ્ખપાદતા, ઊર્ધ્વંગરોમતા, એણેયજઙ્ઘતા, પટૂરુબાહુતા, કોશાવહિતવસ્તિગુહ્યતા, સુવર્ણવર્ણતા, શ્લક્સ્ણચ્છવિતા, એકૈકપ્રદક્ષિણાવર્તરોમતા, ઊર્ણાઙ્કિતમુખતા, સિંહપૂર્વાર્ધકાયતા, સુસંવૃતસ્કન્ધતા, ચિતાન્તરાંસતા, રસરસજ્ઞતા, ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલતા, ઉષ્ણીષશિરસ્કતા, પૃથુતનુજિહ્વતા, બ્રહ્મસ્વરતા, સિંહહનુતા, સશુક્લદન્તતા, સમદન્તતા, અવિરલદન્તતા, સમચત્વારિશદ્દન્તતા, અભિનીલનેત્રતા, ગોપક્ષ્મનેત્રતા ચેતિ, તત્ર ચક્રાઙ્કિતહસ્તપાદ ઇતિ ચક્રાણિ તથાગતસ્ય હસ્તપાદતલે જાતાનિ ભવન્તિ, સહસ્રારાણિ (પ્સ્પ્_6-8:62) સનેમિકાનિ સનાભિકાનિ, સર્વાકારપરિપૂર્ણાનિ, તદ્યથા અસ્થિમયં વા દન્તમયં વા બિંબમ્ ઉત્કીર્ણં સ્યાત્, સમં પાણિતલાભ્યાં પૃથિવીસંસ્પર્શનાદ્ અસંકુચિતત્વાત્ પાદયોઃ સુપ્રતિસ્થિતપાણિપાદતા, હંસરાજસ્યેવ જાલપિનદ્ધાઙ્ગુલિપાણિપાદત્વાજ્ જાલહસ્તપાદઃ, તૂલપિચૂપમતરુણસુકુમારતાલકોમલપાણિપાદત્વાદ્ મૃદુતરુણહસ્તપાદઃ સમુચ્છ્રિતહસ્તપાદઃ, શિરોગ્રીવાપ્રદેશત્વાત્ સપ્તોચ્છ્રયઃ, આયતહસ્તપાદાઙ્ગુલિત્વાદ્ દીર્ઘાઙ્ગુલિઃ, દીર્ઘપાર્ષ્ણિત્વાદ્ આયતપાર્ષ્ણિઃ, સપ્તાર્ અભ્યુચ્છ્રિતત્વાદ્ અવક્રગાત્રત્વાદ્ બૃહદૃજુગાત્રઃ, ઉચ્ચૈઃ સુનિગૂઢજાનુગુલ્ફત્વાદ્ ઉચ્છઙ્ખપાદઃ, ઊર્ધ્વપ્રદક્ષિણાવર્તકુણ્ડલરોમત્વાદ્ ઊર્ધ્વાઙ્ગરોમા, શરભૈણેયેયજઙ્ઘત્વાદ્ અનુપહતત્વાદ્ અનુપૂર્વોપચિતવૃત્તજઙ્ઘત્વાચ્ ચૈણેયજઙ્ઘઃ, સમોરુબાહુત્વાદ્ અવનતસ્ય પાણિતલાભ્યાં જાનુમણ્ડલસ્પર્શનાત્ પટૂરુબાહુઃ, પરમાભિરૂપકોશનિગૂઢમેહનત્વાદ્ વસ્ત્યશ્વાજાનેયવત્કોશાવહિતવસ્તિગુહ્યઃ, ઉત્તપ્તહાટકસુવર્ણવર્ણત્વાત્
સુવર્ણવર્ણઃ, રજતજાતરૂપસુપરિકર્મકૃતશ્લક્ષ્ણસમાનચ્છવિત્વાદ્ રજસાનુપલિપ્તગાત્રત્વાચ્ છ્લક્ષ્ણચ્છવિઃ, સુવિભક્તૈકૈકા દ્વિતીયજાતરોમત્વાદ્ એકૈકરોમા, અવદાતકુન્દેન્દુગોક્ષીરતુષારવર્ણચન્દ્રસૂર્યશતાતિરેકપ્રભયા ઊર્ણયા ભ્રુવોર્ અન્તરે કૃતાલંકારત્વાદ્ આસ્યસ્યોર્ણાઙ્કિતમુખઃ, ઉપરિવિપુલકાયત્વાત્ સિંહપૂર્વાર્ધકાયઃ, સુશ્લિષ્ટપરિમણ્ડલગ્રીવત્વાત્ સુસંવૃતસ્કન્ધઃ, કાઞ્ચનપટ્ટસુવિમૃષ્ટો પરિતોષસ્કન્ધત્વાચ્ ચિતાન્તરાંસઃ, વાતપિત્તશ્લેષ્માભિર્ અનુપહતસમનત્વાદ્ રસરસપ્રતિભાવનત્વાત્ સદૃશવિજ્ઞાનત્વાચ્ ચ રસરસજ્ઞઃ, કાયસ્ય વ્યામસમારોહપરિણાહપ્રમાણત્વાન્ ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ, વૃત્તપરિમણ્ડલદક્ષિણા વર્તોષ્ણીષસમાનસૂ પહિતદર્શનીયશિરસ્કત્વાદ્ ઉષ્ણીષશિરાઃ, રક્તોત્પલપત્ત્રસમવર્ણાપતત્વાત્ પૃથુતનુજિહ્વઃ, હિરણ્યગર્ભકલવિઙ્કશકુનિસદૃશસ્વરત્વાદ્ બ્રહ્મસ્વરઃ, આદર્શમણ્ડલવત્સુપરિવૃત્તોપચિતદર્શનીયહનુત્વાત્ સિંહહનુઃ, કુન્દેન્દુશંખાવ્ અભેદકવત્સિતદન્તત્વાચ્ છુક્લદન્તઃ, અનુન્નતદન્તત્વાત્ સમદન્તઃ, નિરન્તરત્વાદ્ અવિરલદન્તઃ, અધ ઊર્ધ્વં ચાનતિરિક્તત્વાત્ સમચત્વારિંશદ્દન્તઃ, કૃષ્ણશુભ્રદેશાનુપક્લિષ્ટસુવિશુદ્ધત્વાલ્ લોહિતરાજિભિર્ અપિનદ્ધત્વાચ્ ચાભિનીલનેત્રઃ, અધઃસ્થિતાનામ્ ઊર્ધ્વસ્થિતાનાં ચ સમ્ય્ગવનતત્વાદ્ (પ્સ્પ્_6-8:63) અસંલુડિતત્વાચ્ ચ પક્ષ્મણો ગોપક્ષ્મનેત્રસ્ તથાગતો ભવતિ.
તતઃ ચક્રાઙ્કહસ્તપાદો ભવતિ ગુરૂણામ્ અનુગમનપ્રત્યુદ્ગમનાભ્યાં ધર્મશ્રવણમાલ્યોપહારચૈત્યાનુયાનપ્રભૃતિષુ પરિવારદાનાચ્ ચક્રાઙ્કહસ્તપાદો ભવતિ, તત્ પુનર્ મહાપરિવારતાયાઃ, પૂર્વનિમિત્તં, દૃઢસમાદાનત્વાત્ સુપ્રતિષ્ઠિતપાણિપાદસ્ તદ્ અકમ્પનીયતાયાઃ પૂર્વનિમિત્તં, ચતુર્ણાં સંગ્રહવસ્તૂનાં દાનપ્રિયવદ્યાર્થચર્યાસમાનાર્થતાનામ્ આસેવનાજ્ જાલહસ્તપાદસ્ તત્ ક્ષિપ્રસંગ્રહતાયાઃ પૂર્વનિમિત્તં, પ્રણીતાનામ્ અશિતપીતલીઢખાદિતાસ્વાદિતાન્ આદાનાત્ મૃદુતરુણહસ્તપાદઃ, સપ્તોચ્છ્રયશ્ વા તદ્ ઉભયં પ્રણીતાનામ્ એવાશિતપીતલીઢખાદિતાસ્વાદિતાનાં પ્રતિલબ્ધયે પૂર્વનિમિત્તં, વધ્યપરિમોક્ષણાજ્ જીવિતાનુગ્રહકરણાત્ પ્રાણાતિપાતાચ્ ચ પ્રતિવિરતેર્ આસેવનાદ્ દીર્ઘાઙ્ગુલિર્ આયતપાદપાર્ષ્ણિર્ બૃહદૃજુગાત્રશ્ ચ તદ્ દીર્ઘાયુષ્કતાયાઃ પૂર્વનિમિત્તં, કુશલસ્ય ધર્મસમાદાનસ્યોપાત્તસ્યાભિવર્ધનાદ્ અપરિહાણાચ્ ચોચ્છઙ્ખપાદશ્ ચોર્ધ્વાઙ્ગરોમા ચ તદ્ અપરિહાણિધર્મતાયા વિનયે વા પૂર્વમિમિત્તં, સત્કૃત્યશિલ્પવિદ્યાકર્મણામ્ ઉપપ્રદાનાદ્ ઉપાદાનપ્રદાનાચ્ ચૈણેયજઙ્ઘસ્ તત્ ક્ષિપ્રગ્રહણતાયાઃ પૂર્વનિમિત્તં, સ્વતઃ સંવિદ્યમાનસ્યાર્થસ્ય યાચિતેન દાનાદ્ અપ્રત્યાખ્યાનાચ્ ચ પટૂરુબાહુસ્ તદ્ વશિતાયાઃ પ્રદાને વિનયે વા પૂર્વનિમિત્તં, મિત્રસ્વજનસંબન્ધિસઙ્ગતાનામ્ અન્યોન્યાવિપ્રયોજનાદ્ વિપ્રયુક્તાનાં ચ સત્ત્વાનાં બ્રહ્મચર્યસમાદાનાદ્ ગુહ્યમન્ત્રરક્ષણાચ્ ચ કોશાવહિતમસ્તિગુહ્યસ્ તદ્ બહુપુત્રતાયાઃ પૂર્વનિમિત્તં, પ્રણીતાનામ્ ઉપસ્તરણપ્રાવરણનિવાસનાનાં પ્રાસાદવિમાનભવનાનાઞ્ ચ દાનાત્ સુવર્ણવર્ણઃ શ્લક્ષ્ણચ્છવિશ્ ચ તદ્ ઉભયં પ્રણીતાનામ્ એવોપસ્તરણપ્રાવરણનિવાસનાનાં પ્રાસાદવિમાનભવનાનાં ચ પ્રતિલબ્ધયે પૂર્વનિમિત્તં, સંગણિકાપરિવર્જનાદ્ ઉપાધ્યાયાચાર્યમાતાપિતૃભ્રાતૃપ્રભૃતીનાં ચ ગુરૂણાં યથાનુરૂપોપસ્થાનનિવેશનાત્ તદ્ અધ્યક્ષાપ્રદાનાચ્ ચ વિકૃતાનામ્ એકૈકપ્રદક્ષિણાવર્તરોમા ઊર્ણાઙ્કિતમુખશ્ ચ તદ્ અપ્રતિસમતાયાઃ પૂર્વનિમિત્તં, અમુખરવચનાદ્ અનવસાદનાત્ પ્રિયવાદિત્વાત્ સુભાષિતાનુરોમત્વાચ્ ચ સિંહપૂર્વાર્ધકાયઃ, સુસંવૃતસ્કન્ધશ્ ચ તદ્ અપ્રતિહતતાયાઃ પૂર્વનિમિત્તં, વ્યાધિતેભ્યો ભૈષજ્યપરિચારકચિકિત્સકપથ્યભોજનાનાં (પ્સ્પ્_6-8:64) પ્રદાનાદ્ ઉપસ્થાનાચ્ ચ ચિતાન્તરાંસઃ, રસરસજ્ઞશ્ ચ તદ્ અલ્પાબાધતાયાઃ પૂર્વનિમિત્તમ્, આરામસભાશ્રયોદપાનદુર્ગસંક્રમભક્તમાલ્યવિહારાવસથવિહારકરણપ્રભૃતિષુ પરેષામ્ ઉત્સાહનપૂર્વઙ્ગમત્વાત્ પરેભ્યો ઽભ્યધિકપ્રદાનાચ્ ચ ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલ ઉષ્ણીષશિરાશ્

ચ તદ્ આધિપત્યપ્રતિલંભાય પૂર્વનિમિત્તં, દીર્ઘરાત્રશ્લક્ષ્ણપ્રિયમધુરવચનાભિધાનાત્ પ્રભૂતજિહ્વો બ્રહ્મસ્વરશ્ ચ તત્ પઞ્ચાઙ્ગવાક્યથોપેતસ્ય સ્વરસ્ય પ્રતિલબ્ધયે પૂર્વનિમિત્તં, પઞ્ચાઙ્ગવાક્યથોપેતઃ પુનઃ સ્વરઃ, આજ્ઞેયો વિજ્ઞેયઃ શ્રવનીયો ન પ્રતિકૂલઃ, ગમ્ભીરો ઽનુનાદી, અનેલઃ કર્ણસુખો વિદુરવકીર્ણ ઇતિ, દીર્ઘરાત્રં સંભિન્નપ્રલાપવિરતેઃ કાલવાદિત્વાચ્ ચ સિંહહનુસ્ તદ્ આદેયવાક્યતાયાઃ પૂર્વનિમિત્તં, સંમાનનાધિમાનનાભ્યાં પરિશુદ્ધાજીવત્વાચ્ ચ સુશુક્લદન્તઃ સમદન્તશ્ ચ તત્ પૂર્વોપચિતપરિવારતાયાઃ પૂર્વનિમિત્તં, દીર્ઘરાત્રં સત્યસ્યાપિશુનસ્ય સમુદાચારાદ્ અવિરલદન્તઃ સમચત્વારિંશદ્દન્તશ્ ચ તદ્ અભેદ્યપરિવારતાયાઃ પૂર્વનિમિત્તં, પરિપક્વમાનસ્યેવાનવસાદયમાનસ્યારક્તેનાદ્વિષ્ટેનામૂદેન ચક્ષુષા દર્શનાદ્ અતિનીલનેત્રો ગોપક્ષ્મનેત્રશ્ ચ તત્ સમન્તપ્રાસાદિકતાયાઃ પૂર્વનિમિત્તમ્. ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે દ્વાત્રિંશદ્ મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્ એભિઃ સુભૂતે દ્વાત્રિંશદ્ મહાપુરુષલક્ષણૈસ્ તથાગતસ્ય કાયઃ સમન્વાગતો ભવતિ.
કતમાનિ ચ સુભૂતે તથાગતસ્યાશીત્ય્ અનુવ્યઞ્જનાનિ? તામ્રનખાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સર્વસંસ્કારવિરક્તચિત્તાઃ, સ્નિગ્ધનખાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સ્નિગ્ધસ્વજનવત્ સર્વસત્ત્વહિતસુખાધ્યાશયચિત્તાઃ, તુઙ્ગનખાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ તુઙ્ગકુશલવંશપ્રસૂતાઃ, વૃત્તાઙ્ગુલયશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ વૃત્તતો ઽનવદ્યાઃ, ચિતાઙ્ગુલયશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્ત્ય્ ઉપચિતવિપુલકુશલમૂલાઃ, અનુપૂર્વાઙ્ગુલયશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ અનુપૂર્વસમુપાર્જિતકુશલમૂલાઃ, ગૂઢશિરાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સુનિગૂઢકાયવાગ્મનસ્કર્માન્તાજીવાઃ, નિર્ગ્રન્થિશિરાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ ક્લેશગ્રન્થિભેદકરાઃ, ગૂઢગુલ્ફાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સુનિગૂઢધર્મમતયઃ, અવિષમપાદાશ્ (પ્સ્પ્_6-8:65) ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સર્વવિષમનિસ્તારયિતારઃ, 10 સિંહવિક્રાન્તગામિનશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ નરસિંહાઃ, નાગવિક્રાન્તગામિનશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ નરનાગાઃ, હંસવિક્રાન્તગામિનશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ રાજહંસસદૃશવૈહાયસગામિનઃ, વૃષભવિક્રાન્તગામિનશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પુરુષર્ષભાઃ, પ્રદક્ષિણાવર્તગામિનશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પ્રદક્ષિણમાર્ગાઃ, ચારુગામિનશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ ચારુદર્શનાઃ, અવક્રગાત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ નિત્યમ્ અવક્રચિત્તાઃ, વૃત્તગાત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ વિશુદ્ધગુણખ્યાપયિતારઃ, મૃષ્ટગાત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પ્રમૃષ્ટપાપધર્માણાઃ, અનુપૂર્વગાત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્ત્ય્ અનુપૂર્વધર્મદેશિકાઃ. 20 શુચિગાત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ કાયવાગ્મનઃશૌચસમન્વાગતાઃ, મૃદુગાત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સ્વભાવમૃદુચિત્તાઃ, વિશુદ્ધગાત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સ્વભાવવિશુદ્ધચિત્તાઃ, પરિપૂર્ણવ્યઞ્જનાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સુપરિપૂર્ણધર્મવિનયાઃ, પૃથુચારુમણ્ડલગાત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પૃથુચારુગુણાખ્યાતારઃ, સમક્રમાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સર્વસત્ત્વસમચિત્તાઃ, વિશુદ્ધનેત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સુવિશુદ્ધદર્શનાઃ, સુકુમારગાત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સુકુમારધર્મદેશિકાઃ, અદીનગાત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ નિત્યમ્ અદીનચિત્તાઃ, ઉત્સદગાત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્ત્ય્ ઉત્સન્નાકુશલમૂલાઃ. 30 સુસંહતનાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ ક્ષીણપુનર્ભવસહગતાઃ, સુવિભક્તાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ
સુદેશિતપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાઃ, વિતિમિરશુદ્ધાલોકાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સુવિશુદ્ધદર્શનાઃ, વૃત્તકુક્ષયશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ વૃત્તસંપન્નશિષ્યાઃ, મૃષ્ટકુક્ષયશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પ્રમૃષ્ટસંસારદોષાઃ, અભુગ્નકુક્ષયશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ ભગ્નમાનશૃઙ્ગાઃ, ક્ષામોદરાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ ધર્મક્ષયવિનિવર્તયિતારઃ, ગમ્ભીરનાભયશ્ (પ્સ્પ્_6-8:66) ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પ્રતિવિદ્ધપરમગમ્ભીરધર્માણઃ, પ્રદક્ષિણાવર્તનાભયશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પ્રદક્ષિણગ્રાહ્યુપપન્નશિષ્યાઃ, સમન્તપ્રાસાદિકાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સમન્તપ્રાસાદિકશિષ્યસંઘાઃ. 40 શુચિસમાચારાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પરમશુચિચિત્તાઃ, વ્યપગતતિલકગાત્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ વ્યપગતાકાલોપદેશધર્મવિનયાઃ, તૂલસદૃશસુકુમારપાણયશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ તૂલસદૃશકાયલાઘવપ્રતિલાભધર્મદેશિકાઃ, સ્નિગ્ધપાણિલેખાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સ્નિગ્ધસ્વજનભાવપ્રતિલબ્ધમહાશ્રમણભાવાઃ, ગમ્ભીરપાણિલેખાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પરમગમ્ભીરધીરાવસ્થાનાઃ, આયતપાણિલેખાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્ત્ય્ આયતિક્ષમધર્માખ્યાતારઃ, નાત્યાયતવચનાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ નાત્યાયતશિક્ષાપદપ્રજ્ઞાપયિતારઃ, બિંબપ્રતિબિંબદર્શનવદનાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પ્રતિબિંબવદ્વિસર્જિતસર્વલોકાઃ, મૃદુજિહ્વાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ મૃદુપૂર્વવિનેતારઃ, તનુજિહ્વાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્ત્ય્ અતનુગુણોપપન્નાઃ. 50 રક્તજિહ્વાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ રક્તબાલજનદુરવગાહધર્મવિનયાઃ, ગજગર્જિતજીમૂતઘોષા બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ ગજગર્જિતજીમૂતઘોષેસ્વ્ અપરિત્રાસાઃ, મધુરચારુમઞ્જુસ્વરાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ મધુરચારુમઞ્જુસ્વરપ્રલાપશિષ્યાઃ, વૃત્તદંષ્ટ્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ વૃત્તભવસંયોજનાઃ, તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ તીક્ષ્ણજનવિનયનકુશલાઃ, શુક્લદંષ્ટ્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પરમશુક્લધર્મવિનયાઃ, સમદંષ્ટ્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સમભૂમિભાગપ્રતિષ્ઠિતાઃ, અનુપૂર્વદંષ્ટ્રાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્ત્ય્ અનુપૂર્વાભિસમયદેશયિતારઃ, ઉત્તુઙ્ગનાસાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પ્રજ્ઞાતુઙ્ગપર્વતસ્થાઃ, શુચિનાસાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ શુચિવિનયજનસંપ્રતિપન્નાઃ. 60 વિશાલનયનાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પરવિશાલક્ષણબુદ્ધધર્માણઃ, ચિતપક્ષ્માણશ્

ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ ચિતસત્ત્વકાયાઃ, સિતાસિતકમલનયનાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ (પ્સ્પ્_6-8:67) સિતાસિતકમલદલનયનાભિઃ પ્રબલસુરાસુરવરયુવતિભિર્ અભિનન્દિતાઃ, આયતભ્રુવશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ નિત્યમ્ આયતિદર્શિનઃ, શ્લક્ષ્ણભ્રુવશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ શુક્લવિનયકુશલાઃ, સમરોમભ્રુવશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સમન્તદાષજ્ઞાઃ, સ્નિગ્ધભ્રુવશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ કુશલમૂલોપસ્નેહસ્નિગ્ધસંતાનજનવિનયાઃ, પીનાયતભુજાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ પરપીનાયતવાહવઃ, સમકર્ણાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ જિતસમરાઃ, અનુપહતકર્ણેન્દ્રિયાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્ત્ય્ અનુપહતસત્ત્વવિનાયકાઃ. સુપરિણામિતલલાટાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સર્વદૃષ્ટિકૃતવિપરિણતાઃ, પૃથુલલાટાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ શ્રમણબ્રાહ્મણપરવાદિપ્રમથનાઃ, સુપરિપૂર્ણોત્તમાઙ્ગાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સુપરિપૂર્ણોત્તમપ્રણિધાનાઃ, ભ્રમરસદૃશકેશાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ વિષયભ્રમરરતિવ્યાવર્તિકાઃ, ચિતકેશાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્ત્ય્ અપચિતદર્શનાભાવનાપ્રહાતવ્યાનુશયઃ, શ્લક્ષ્ણકેશાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ શ્લક્ષ્ણબુદ્ધિભિર્ જ્ઞાતશાસનસારાઃ, અસંલુડિતકેશાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ નિત્યાસંલુડિતચેતનાઃ, અપરુષકેશાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ નિત્યમ્ અપરુષવચનાઃ, સુરભિકેશાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ સુરભિબોધ્યઙ્ગકુસુમપ્રદક્ષિણાવર્તિતજનાઃ, શ્રીવત્સસ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્તસુલલિતપાણિપાદતલાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ શ્રીવત્સસ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્તસુલલિતપાણિપાદશોભાઃ.
ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે ઽશીત્યનુવ્યઞ્જનાન્ય્ એભિઃ સુભૂતે ઽશીત્યનુવ્યઞ્જનૈસ્ તથાગતસ્યે કાયઃ સમન્વાગતો ભવતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્મદાનં વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ એવમ્ અવવદત્ય્ અનુશાસ્ત્ય્ એતે યૂયં કુલપુત્રા અક્ષરનિર્હારકુશલા ભવત, એકાક્ષરકુશલા ભવથ, દ્વ્યક્ષરં યાવદ્ દ્વાચત્વારિંશદ્ અક્ષરૈઃ કુશલા ભવત, એકેનાક્ષરેણ સર્વવ્યયોપગતાનુપગચ્છત, દ્વિતીયેનાક્ષરેણ સર્વવ્યયોપગતાનુપગચ્છત, (પ્સ્પ્_6-8:68) તૃતીયેનાક્ષરેણ સર્વવ્યયોપગતાનુપગચ્છત, યવદ્ દ્વાચત્વારિંશદક્ષરૈઃ સર્વવ્યયોપગતાનુપગચ્છત. એકસ્મિન્ન્ અક્ષરે દ્વાચત્વારિંશદ્ અક્ષરાણ્ય્ અન્તર્ગતાનિ ભાવયત. દ્વાચત્વારિંશદક્ષરેષ્વ્ એકાક્ષરમ્ અન્તર્ગતં ભાવયત. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દ્વાચત્વારિંશદક્ષરાણ્ય્ એકસ્મિન્ન્ અક્ષરે કુશલો ભાવયતિ, એકાક્ષરં દ્વાચત્વારિંશદક્ષરેષુ કુશલો ભાવયતિ, અક્ષરાભિનિર્હારકૌશલં ભાવયિત્વાક્ષરાભિનિર્હારકુશલો ભવતિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ધર્મકુશલો ઽક્ષરકુશલશ્ ચ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ, સાક્ષરન્ ધર્મં દેશયતિ નાનક્ષરં, તે ચ સત્ત્વા નોપલભ્યન્તે, તત્ કસ્ય હેતોઃ? આકાશનિર્મિતા હિ સુભૂતે સત્ત્વા ધર્માશ્ ચ વેદિતવ્યાઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અત્યન્તતયા સત્ત્વા નોપલભ્યન્તે, ધર્મા નોપલભ્યન્તે, સ્વભાવશ્ ચ નોપલભ્યતે, કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ શીલપારમિતાયાં ચરન્ દાનપારમિતાયાં ચરન્ સપ્તત્રિંશત્સુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષુ સર્વશૂન્યતાસુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ વિમોક્ષમુખેષ્વ્ અષ્ટસુ વિમોક્ષેષુ નવસ્વ્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ, ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણેષ્વ્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનેષુ ષટ્સ્વ્ અભિજ્ઞાસુ વિપાકજાસુ ચરન્ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ, ન ચાત્ર સત્ત્વ ઉપલભ્યતે, ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિઃ સત્ત્વાનુપલબ્ધ્યા રૂપાનુપલબ્ધિઃ, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનુપલબ્ધિઃ, ષટ્પારમિતાનુપલબ્ધિઃ, યાવદ્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનુપલબ્ધિઃ, ન ચાનુપલબ્ધ્યા સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિર્ ન ચ સત્ત્વાપ્રજ્ઞપ્ત્યા રૂપં પ્રજ્ઞાયતે, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞાયતે, યાવદ્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, અશીત્યનુવ્યઞ્જનૈર્ અપ્રજ્ઞાયમાનૈઃ.
કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ? મા ખલુ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો (પ્સ્પ્_6-8:69) ઽસંવિદ્યમાનેષુ સર્વધર્મેષુ સત્ત્વાન્ સમાદાપયેદ્ વિપર્યાસે વિનિયોજયેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વમ્ એવ તાવન્ નોપલભતે પ્રાગ્ એવ બોધિપાક્ષિકાન્ ધર્માન્.

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, યથા વદસિ સત્ત્વાનુપલબ્ધેનાધ્યાત્મશૂન્યતા વેદિતવ્યા, બહિર્ધાશૂન્યતા વેદિતવ્યા, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા વેદિતવ્યા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા વેદિતવ્યા, સ્કન્ધશૂન્યતા વેદિતવ્યા, ધાતુશૂન્યતા વેદિતવ્યા, આયતનશૂન્યતા વેદિતવ્યા, પ્રતીત્યસમુત્પાદશૂન્યતા વેદિતવ્યા, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગશૂન્યતા વેદિતવ્યા, આત્મશૂન્યતા સત્ત્વશૂન્યતા જીવશૂન્યતા જન્તુશૂન્યતા પોષશૂન્યતા પુરુષશૂન્યતા પુદ્ગલશૂન્યતા મનુજશૂન્યતા માનવશૂન્યતા કારકશૂન્યતા વેદકશૂન્યતા જાનકશૂન્યતા પશ્યકશૂન્યતા વેદિત્વ્યા. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાધિસમાપત્તિશૂન્યતા વેદિતવ્યા, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગશૂન્યતા વેદિતવ્યા. શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતશૂન્યતા વેદિતવ્યા, અષ્ટવિમોક્ષમુખશૂન્યતા વેદિતવ્યા, નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતા વેદિતવ્યા, દશતથાગતબલશૂન્યતા વેદિતવ્યા, વૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકા બુદ્ધધર્મશૂન્યતા વેદિતવ્યા, સ્રોતઆપત્તિફલસકૃદાગામિફલાનાગામિફલાર્હત્ત્વપ્રત્યેકબોધિશૂન્યતા વેદિતવ્યા, દશબોધિસત્ત્વભૂમિશૂન્યતા વેદિતવ્યા, બુદ્ધક્ષેત્રશૂન્યતા વેદિતવ્યા, સમ્યક્સંબોધિશૂન્યતા વેદિતવ્યા, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમાન્ સર્વધર્માન્ શૂન્યા ઇતિ દૃષ્ટ્વા સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ યથા ચૈતેષુ શૂન્યેષુ સર્વધર્મેષુ સમાદાપયેદ્ વિપર્યાસે ન નિયોજયેત્. સ એવં સર્વધર્માન્ અનાવરણતો જ્ઞાત્વા ન કંચિદ્ ધર્મં વિકોપયતિ ન ઽદ્વૈધીકરોતિ, યથાભૂતં ચ ધર્મં દેશયતિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતનિર્મિતો ઽનેકાનિ નિર્મિતકોટીનિયુતશતસહસ્રાણ્ય્ અભિનિર્માય કાંશ્ચિદ્ દાને નિયોજયતિ, કાંશ્ચિચ્ છીલે કાંશ્ચિત્ ક્ષાન્તૌ કાંશ્ચિદ્ વીર્યે કાંશ્ચિદ્ ધ્યાને કાંશ્ચિત્ પ્રજ્ઞાયાં કાંશ્ચિદ્ ધ્યાનેષુ કાંશ્ચિદ્ અપ્રમાણેષુ કાંશ્ચિદ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ કાંશ્ચિત્ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ નિયોજયતિ, કાંશ્ચિદ્ આર્યસત્યેષુ કાંશ્ચિચ્ છૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ (પ્સ્પ્_6-8:70) કાંશ્ચિદ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં કાંશ્ચિદ્ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં કાંશ્ચિદ્ અભિજ્ઞાસુ કાંશ્ચિદ્ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ નિયોજયતિ,
સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિયોજયતિ, કાંશ્ચિચ્ છ્રોતઆપત્તિફલે કાંશ્ચિત્ સકૃદાગામિફલે કાંશ્ચિદ્ અનાગામિફલે, કાંશ્ચિદ્ અર્હત્ત્વે, કાંશ્ચિત્ પ્રત્યેકબોધૌ કાંશ્ચિદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ નિયોજયતિ. તત્ કિં મન્યસે? અપિ નુ તેન નિર્મિતકેન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય પ્રભેદઃ કૃતઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તદ્ અનેન તે સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્, એવમ્ અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ, તાંશ્ ચ ભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ તાંશ્ ચ સત્ત્વાન્ વિપર્યાસાત્ પરિમોચયતિ, અબદ્ધામુક્તયોગેન, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે રૂપમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તં, યા રૂપસ્યાબદ્ધતામુક્તતા ન તદ્ રૂપં યા વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં યા વિજ્ઞાનસ્યાબદ્ધતામુક્તતા ન તદ્ વિજ્ઞાનમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્યન્તવિશુદ્ધં રૂપં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અત્યન્તવિશુદ્ધમ્, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ યાવત્ સર્વધર્મા લૌકિકા લોકોત્તરાઃ, સાસ્રાવા અનાસ્રવાઃ સંસ્કૃતા અસંસ્કૃતા ધર્માઃ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ, ન ચ સત્ત્વાન્ ઉપલભતે, અનુપલંભે સર્વધર્માણાં સ્થિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસ્થાનયોગેન રૂપં શૂન્યમ્ ઇત્ય્ અસ્થાનયોગેન, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ ઇત્ય્ અસ્થાનયોગેન, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ શૂન્યાનીત્ય્ અસ્થાનયોગેન યાવત્ સર્વધર્મા લૌકિકા વા લોકોત્તરા વા સાસ્રવા વા અનાસ્રવા વા સંસ્કૃતા વા અસંસ્કૃતા વા ધર્મા શૂન્યા ઇતિ અસ્થાનયોગેન, ન હિ સંસ્કૃતા વા અસંસ્કૃતા વા ધર્માઃ ક્વચિત્ સ્થિતાઃ? તસ્માત્ તેષાં સ્વભાવો નોપલભ્યતે, યત્ર તિષ્ઠેરન્ ન હ્ય્ અભાવો ઽભાવે તિષ્ઠતિ, ન હિ સ્વભાવઃ સ્વભાવે તિષ્ઠતિ, ન હિ પરભાવઃ પરભાવે તિષ્ઠતિ, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વન્ નોપલભ્યન્તે, યસ્ય ચાનુપલબ્ધિઃ સ કુત્ર તિષ્ઠેદ્? એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ (પ્સ્પ્_6-8:71) પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનપરાધી ભવતિ, બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિસત્ત્વાનાં ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાઞ્ ચ શ્રાવકાનાં ચ સર્વાર્યાણાં ચ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ બોધિસત્ત્વૈશ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધૈશ્ ચ શ્રાવકૈશ્ ચ સર્વાર્યૈશ્ ચ એષૈવ ધર્મતાનુબદ્ધાનુબધ્ય ચ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયન્તિ, તાન્ તે ધર્માણાં ધર્મતાન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ધર્મધાતુર્ ન વિનિવર્તતે ન ભૂતકોટિર્ વિનિવર્તતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં સ સ્વભાવો ન સંવિદ્યતે યો વિનિવર્તતે.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ ધર્મધાતુર્ ન વિનિવર્તતે ન તથતા ન ભૂતકોટિર્ વિનિવર્તતે, કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અન્યદ્ રૂપમ્ અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતાન્યા ભૂતકોટિર્ અન્યે વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા અન્યદ્ વિજ્ઞાનમ્ અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતાન્યા ભૂતકોટિર્ અન્યે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતાન્યા ભૂતકોટિર્, એવં યાવદ્ અન્યે સર્વધર્મા લૌકિકા વા લોકોત્તરા વા સાસ્રવા વા અનાસ્રવા વા, સંસ્કૃતા વા અસંસ્કૃતા વા ધર્માઃ, અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિઃ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે ઽન્યદ્ રૂપં અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતાન્યા ભૂતકોટિર્ અન્યે વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા અન્યદ્ વિજ્ઞાનમ્ અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતાન્યા ભૂતકોટિર્, નાન્યે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ, ચ નાન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિર્, એવં યાવન્ નાન્યે લૌકિકા લોકોત્તરાઃ સાસ્રવા અનાસ્રવાઃ સંસ્કૃતા અસંસ્કૃતા ધર્મા અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિઃ.

એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ નાન્યદ્ રૂપં નાન્યો ધર્મધાતુર્ નાન્યા તથતા નાન્યા ભૂતકોટિર્ નાન્યે વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા નાન્યદ્ વિજ્ઞાનં નાન્યો ધર્મધાતુર્ નાન્યા તથતા નાન્યા ભૂતકોટિર્ નાન્યે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ નાન્યો ધર્મધાતુર્ નાન્યા તથતા નાન્યા ભૂતકોટિર્ યાવન્ નાન્યે સર્વધર્મા લૌકિકા લોકોત્તરાઃ સાસ્રવા અનાસ્રવાઃ (પ્સ્પ્_6-8:72) સંસ્કૃતા અસંસ્કૃતા ધર્માઃ નન્યો ધર્મધાતુર્ નાન્યા તથતા નાન્યા ભૂતકોટિસ્ તત્ કથં ભગવન્ ફલવ્યવસ્થાનં ભવતિ? કૃષ્ણાનાં ધર્માણાં કૃષ્ણો વિપાકો નરકા વા તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકો વા, શુક્લાનાં ધર્માણાં શુક્લો વિપાકો દેવા મનુષ્યાશ્ ચ, કૃષ્ણશુક્લાનાં ધર્માણાં કૃષ્ણશુક્લો વિપાકઃ સુખદુઃખવ્યતિકરઃ, અકૃષ્ણશુક્લાનાં ધર્માણામ્ અકૃષ્ણશુક્લો વિપાકઃ, સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વાનાગામિફલં વાર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિર્ વા યાવત્ સમ્યક્સંબોધિર્ વા.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સંવૃત્તિસત્યં સુભૂતે પ્રમાણીકૃત્ય ફલવ્યવસ્થાનં નિર્દિશ્યતે ન પુનઃ પરમાર્થસત્યેન ફલવ્યવસ્થાનં શક્યન્ નિર્દૃષ્ટુમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પા હિ સુભૂતે સર્વધર્મા અપ્રવ્યાહારા યદ્ ઉત અનાત્મસ્વરૂપાઃ, યેષામ્ અનુત્પાદો ઽનિરોધો ઽસંક્લેશો ઽવ્યવદાનં યદ્ ઉત સ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂઇર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ સંવૃત્તિસત્યમ્ ઉપાદાય ફલવ્યવસ્થાનં ભવતિ, ન ભગવન્ પરમાર્થેન તદા સર્વબાલપૃથગ્જનાનાં સ્રોતઆપત્તિફલં ભવિષ્યતિ, સકૃદાગામિફલં ભવિષ્યતિ, અનાગામિફલં ભવિષ્યતિ, અર્હત્ત્વં ભવિષ્યતિ, પ્રત્યેકબોધિર્ ભવિષ્યતિ, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ ભવિષ્યતિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનઃ સુભૂતે સર્વબાલપૃથગ્જનાઃ સંવૃત્તિસત્યં વા પરમાર્થસત્યં વા પ્રજાનન્તિ યત્ તેષામ્ અપિ ફલવ્યવસ્થાનં ભવિષ્યતિ યદિ પ્રજાનીયુઃ સંવૃત્તિસત્યં પરમાર્થસત્યમ્ ઇતિ નૈવ બાલપૃથગ્જના ઇતિ સંખ્યાતાઃ સ્યુર્ યસ્માત્ તુ તેષાં નાસ્તિ પરિજ્ઞાનં તસ્માન્ નાસ્તિ તેષાં ફલવ્યવસ્થાનમ્. સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વાનાગામિફલં વાર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિર્ વા સમ્યક્સંબોધિર્ વા યત્ સુભૂતે બાલપૃથગ્જનાનાં ન માર્ગો ન માર્ગવ્યવસ્થાનં ન માર્ગફલં તત્ કુતો બાલપૃથગ્જનાનાં ફલવ્યવસ્થાનં ભવિષ્યતિ? યદ્ આર્યપુદ્ગલાનાં પુનઃ સુભૂતે માર્ગો માર્ગભાવના ચ તસ્માદ્ આર્યપુદ્ગલાનાં ફલવ્યવસ્થાનં ભવતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ (પ્સ્પ્_6-8:73) ભગવન્ માર્ગભાવનાયં ફલપ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, ફલં વા પ્રાપયતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે, ન હિ માર્ગં ભાવયતઃ સુભૂતે ફલપ્રાપ્તિર્ ભવતિ, ન ચ માર્ગભાવનાફલં પ્રાપયતિ, ન ચ સુભૂતે ભાવિતમાર્ગસ્ય ફલપ્રાપ્તિર્, ન ચ માર્ગેણ ફલં પ્રાપ્યતે, ન ચ પુનર્ અમાર્ગે સ્થિત્વા ફલં પ્રાપ્નોતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાનાં ફલવ્યવસ્થાનં કરોતિ, ન ચ ભાગચ્છેદેન સંસ્કૃતે વા ધાતાવ્ અસંસ્કૃતે વા ધાતૌ ફલવ્યવસ્થાનમ્.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ ન ભાગચ્છેદેન સંસ્કૃતે વા ધાતાવ્ અસંસ્કૃતે વા ધાતૌ ફલવ્યવસ્થાનં ભવતિ, કથં નિર્દિષ્ટં પુનર્ ભગવતા ઇદં સ્રોતઆપત્તિફલં ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણં, સકૃદાગામિફલં કામરાગવ્યાપાદતનુત્વમ્, અનાગામિફલં પઞ્ચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણમ્, અર્હત્ત્વં પઞ્ચાનામ્ ઊર્ધ્વભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણં, પ્રત્યેકબોધિર્ યત્ કિઞ્ચિત્ સમુદયધર્મિ સર્વન્તં નિરોધધર્મિ, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણમ્. સ્યાદ્ યથાહં ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાને તથા સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં ભાગચ્છેદેન ફલવ્યવસ્થાનં ભવતિ.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ સુભૂતે સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વાનાગામિફલં વાર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિર્ વાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ વા સંસ્કૃતા એતે ઉતાસંસ્કૃતાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: અસંસ્કૃતા ભગવન્ન્ અસંસ્કૃતાઃ સુગત.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ સુભૂતે અસંસ્કૃતસ્ય ધર્મસ્ય ભાગચ્છેદો ઽસ્તિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ સુભૂતે યસ્મિન્ સમયે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાન્ ધર્માન્ એકલક્ષણાન્ પ્રતિવિધ્યતિ યદ્ ઉતાલક્ષણાસ્ તસ્મિન્ સમયે કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય ભાગચ્છેદં કરોતિ સંસ્કૃતા વાસંસ્કૃતા વા ધર્મા ઇતિ?
(પ્સ્પ્_6-8:74)
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ, અભાગચ્છેદતામ્ ઉપાદાય. યદ્ ઉતાધ્યાત્મશૂન્યતામ્ ઉપાદાય બહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, આત્મના ચ ન ક્વચિદ્ અભિનિવિશતે, પરઞ્ ચ ન ક્વચિદ્ અભિનિવેશયતિ, દાનપારમિતાયાં વા શીલપારમિતાયાં વા ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વા વીર્યપારમિતાયાં વા ધ્યાનપારમિતાયાં વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વા પ્રથમે વા ધ્યાને દ્વિતીયે વા ધ્યાને તૃતીયે વા ધ્યાને ચતુર્થે વા ધ્યાને, મૈત્ર્યાં વા કરુણાયાં વા મુદિતાયાં વા ઉપેક્ષાયાં વા, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તૌ વા વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તૌ વા આકિઞ્ચન્યાયતનસમાપત્તૌ વા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તૌ વા, સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ વા સમ્યક્પ્રહાણેષુ વા ઋદ્ધિપાદેષુ વા ઇન્દ્રિયેષુ વા બલેષુ વા બોધ્યઙ્ગેષુ વા આર્યાષ્ટાઙ્ગેષુ માર્ગેષુ વા આર્યસત્યેષુ વા અષ્ટવિમોક્ષમુખેષુ વા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ વા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ વાભિજ્ઞાસુ વાધ્યાત્મશૂન્યતાયાં વા બહિર્ધાશૂન્યતાયાં વાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં વા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં વા સમાધિષુ વા ધારણીમુખેષુ વા દશબલવૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ વા, મહાકરુણાયાં વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં વા, સો નાભિનિવિષ્ટો ન ક્વચિત્ સજ્જતિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતનિર્મિતો દાનં દદાતિ ન ચ દાનફલેષુ સજ્જતિ ન ચ દાનફલં પ્રત્યનુભવત્ય્ અન્યત્ર સત્ત્વાનાં પરિત્રાણાય યાવત્ સાસ્રવાનાસ્રવેષુ ધર્મેષુ લૌકિકલોકોત્તરેષુ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતેષુ ધર્મેષુ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્ય સર્વધર્માણાં ધર્મલક્ષણં સુપ્રતિવિદ્ધં ભવતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં પુનર્ ભગવન્ સર્વધર્માણાં ધર્મલક્ષણં સુપ્રતિવિદ્ધં ભવતિ?

ભગવાન્ આહ: યથા સુભૂતે નિર્મિતસ્યાસમુદાચારો રાગદોષમોહેષ્વ્ અસમુદાચારો રૂપે વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ વિજ્ઞાને ઽસમુદાચારઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષ્વ્ અસમુદાચારઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદેષ્વ્ (પ્સ્પ્_6-8:75) અસમુદાચારઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષ્વ્ અસમુદાચારો બાહ્યાધ્યાત્મિકેષુ ધર્મેષ્વ્ અસમુદાચારો ઽનુનયપર્યુત્થાનેષ્વ્ અસમુદાચારઃ સાસ્રવાનાસ્રવેષુ ધર્મેષ્વ્ અસમુદાચારો લૌકિકલોકોત્તરેષુ ધર્મેષુ અસમુદાચારો માર્ગેષ્વ્ અસમુદાચારો માર્ગફલેષ્વ્ અસમુદાચારઃ. એવં ખલુ સુભૂતે સર્વધર્માણાં ધર્મલક્ષણં સુપ્રતિવિદ્ધં ભવતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં પુનર્ ભગવન્ નિર્મિતસ્ય માર્ગભાવના?
ભગવાન્ આહ: યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય સુભૂતે નૈવ સંક્લિશ્યેત નૈવ વ્યવદાયેત નૈવ પઞ્ચગતિકે સંસારે દૃશ્યેત.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવસ્તુકાન્ ધર્માન્ પ્રતિવિધ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ તથાગતનિર્મિતસ્ય કિંચિદ્ વસ્તુ સંવિદ્યતે, યદ્ વસ્ત્વ્ આગમ્ય નૈવ સંક્લિશ્યેત, નૈવ વ્યવદાયેત, નૈવ પઞ્ચગતિકે સંસારે દૃશ્યેત.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્ ન હિ ભગવન્ તથાગતનિર્મિતસ્ય કિંચિદ્ વસ્તુ સંવિદ્યતે યદ્ વસ્ત્વ્ આગમ્ય નૈવ સંક્લિશ્યેત નૈવ વ્યવદાયેત નૈવ પઞ્ચગતિકે સંસારે દૃશ્યેત.
ભગવાન્ આહ: એવં ખલુ સુભૂતે સર્વધર્માણાં ધર્મૈઅક્ષણં સુપ્રતિવિદ્ધં ભવતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ સર્વરૂપં નિર્મિતોપમં ભવતિ, સર્વા વેદના સર્વા સંજ્ઞા સર્વે સંસ્કારાઃ સર્વં વિજ્ઞાનં નિર્મિતોપમં ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: સર્વં સુભૂતે રૂપં નિર્મિતોપમં સર્વા વેદના સર્વા સંજ્ઞા સર્વે સંસ્કારાઃ સર્વં વિજ્ઞાનં નિર્મિતોપમં ભવતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરુષકારો ભવતિ, યદિ સર્વં રૂપં નિર્મિતોપમં સર્વા વેદના સર્વા સંજ્ઞા સર્વે સંસ્કારાઃ સર્વં વિજ્ઞાનં નિર્મિતોપમં નિર્મિતસ્ય ચ ન ભવતિ, રૂપં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં ન પઞ્ચગતિકઃ સંસારો યતઃ સંસારાત્ સત્ત્વાન્ પરિમોચયેત્.

ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ બોધિસત્ત્વેન (પ્સ્પ્_6-8:76) મહાસત્ત્વેન પૂર્વં બોઓધિસ્ત્ત્વચર્યાં ચરતા કશ્ચિત્ સત્ત્વ ઉપલબ્ધો યં નરકાદ્ વા મોચયેત્ તિર્યગ્યોનેર્ વા યમલોકાદ્ વા મનુષ્યેભ્યો વા દેવેભ્યો વા.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન કશ્ચિત્ સત્ત્વ ઉપલબ્ધો યં ત્રૈધાતુકાત્ પરિમોચયેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વધર્મા નિર્મિતોપમા જ્ઞાતા દૃષ્ટા વિદિતા ભવન્તીત્ય્ અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરુષકારો વેદિતવ્યઃ.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વધર્મા નિર્મિતોપમા જ્ઞાતા દૃષ્ટા વિદિતાઃ કસ્યાર્થાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતિ ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતસૃષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ સપ્તત્રિંશત્સુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ બોધિમાર્ગે ચ બુદ્ધક્ષેત્રઞ્ ચ પરિશોધયતિ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ સુભૂતે સત્ત્વાઃ સ્વયમ્ એવ નિર્મિતોપમાન્ સર્વધર્માન્ જાનીયુર્ ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસંખ્યેયાન્ કલ્પાન્ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરેદ્ યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે સત્ત્વાઃ સ્વયમ્ એવ નિર્મિતોપમાન્ સર્વધર્માન્ ન જાનન્તિ. તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસંખ્યેયાન્ કલ્પાન્ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતિ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રઞ્ ચ પરિશોધયતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ સર્વધર્મા નિર્મિતોપમાઃ કુત્ર ભગવન્ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સત્ત્વાઃ યતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્પારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉચ્ચાલયતિ?
ભગવાન્ આહ: નામનિમિત્તે સુભૂતે સત્ત્વાઃ પ્રતિષ્ઠિતા અસત્પરિકલ્પિતતામ્ ઉપાદાય, તતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નામનિમિત્તાદ્ ઉચ્ચાલયતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માં સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમદ્ ભગવન્ નામ કતમન્ નિમિત્તમ્?
ભગવાન્ આહ: આગન્તુકમ્ એતન્ નામધેયં યદ્ ઉત નામનિમિત્તમ્ ઇતિ કૃત્રિમમ્ એતન્ નામધેયં યદ્ ઉત નામનિમિત્તમ્ ઇતિ, યદ્ ઉત રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા સ્ત્રી વા પુરુષો (પ્સ્પ્_6-8:77) વા દારકો વા દારિકા વા નૈરયિકો વા તૈર્યગ્યોનિકો વા યમલૌકિકો વા દેવો વા મનુષ્યો વા સંસ્કૃતો વા ધર્મો વાસંસ્કૃતો વા ધર્મઃ સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વાનાગામિફલં વાર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબુદ્ધો વાનુત્તરસમ્યક્સંબુદ્ધો વા. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે પ્રકૃતિધર્મઃ સર્વન્ નામાર્થેન શૂન્યં નામમાત્રમ્ એતત્ સર્વસંસ્કૃતં તત્ર બાલપૃથગ્જનાઃ સક્તાસ્ તાન્, બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાન્ વિવેચયતિ પરિકલ્પયતિ પરિકલ્પસમુત્થિતમ્ એતન્ નામધેયં મા યૂયમ્ અસત્પરિકલ્પે સજ્જતે, અસતિ વસ્તૂનિ સ્વભાવશૂન્યે ન હિ શૂન્યેષુ ધર્મેષુ પણ્ડિતા અભિનિવિશન્તે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ. કતમત્ સુભૂતે નિમિત્તં દ્વ ઇમે સુભૂતે યત્ર બાલપૃથગ્જનાઃ સક્તાઃ? કતમે દ્વે? રૂપનિમિત્તઞ્ ચારૂપનિમિત્તઞ્ ચ. કતમચ્ ચ સુભૂતે રૂપનિમિત્તં? યત્ કિઞ્ચિત્ સુભૂતે રૂપમ્ ઔદારિકં વા સૂક્ષ્મં વા પ્રણીતં વા મધ્યં વાધિમાત્રં વા તત્ર ક્ષણિકેષુ ધર્મેષુ યત્ પરિકલ્પગ્રહણમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે રૂપનિમિત્ત. કતમચ્ ચારૂપનિમિત્ત્તં? યાનિ કાનિચિદ્ રૂપાણિ ધર્મા વાનિમિત્તગ્રાહિણઃ પરિકલ્પાઃ ક્લેશઞ્ જનયન્તીદમ્ ઉચ્યતે, અરૂપનિમિત્તં યત્ર બાલપૃથગ્જનાન્ સક્તાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાન્ નિમિત્તતો વિવેચ્યાનિમિત્તે ધાતૌ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ તથા ચ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યથા ન દ્વયં પતન્તીદં નિમિત્તમ્ ઇદમ્ અનિમિત્તમ્. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાન્ નિમિત્તતો વિવેચ્યાનિમિત્તે ધાતૌ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ એતત્પરમા એતે સર્વધર્મા યદ્ ઉત નામનિમિત્તપરમાઃ, કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ આત્મના ચ વિશેષં ગચ્છતિ, કુશલેષુ ધર્મેષુ પરાંશ્ ચ વિશેષાધિગમે નિવેશયતિ કુશલેષુ ધર્મેષુ યૈઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ ભૂમેર્ ભૂમિં પરિપૂરયતિ, (પ્સ્પ્_6-8:78) સત્ત્વાંશ્ ચ તાંશ્ ચૈવ નિયોજયતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સચેત્ સુભૂતે વસ્ત્વ્ અભવિષ્યન્ નાવસ્તુનિમિત્તન્ ન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિશેષમ્ અધ્યગમિષ્યન્ ન ચ પરાંશ્ ચ વિશેષે ન્યયોક્ષ્યદ્ યતઃ ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન, વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન, ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન, શીલપારમિતાં પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન, દાનપારમિતાં પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન, ધ્યાનાનિ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગનાપ્રમાણાનિ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેનારૂપ્યસમાપત્તીઃ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેનાર્યસત્યાનિ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેનાષ્ટવિમોક્ષાન્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્ અભિજ્ઞાઃ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન, સમાધિધારણીમુખાનિ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન, દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન, સ ઇમાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ પરિપૂર્ય પરાન્ અપિ કુશલેષુ ધર્મેષુ નિયોજયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન, સચેત્ સુભૂતે ધર્મનિમિત્તમ્ અભવિષ્યદ્ અનાસ્રવેષુ સર્વધર્મેષુ નૈવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાનામ્ અર્થમ્ અકરિષ્યદ્ યતઃ સુભૂતે અનાસ્રવાઃ સર્વધર્માઃ, આનિમિત્તા અસ્મૃતયો ઽમનસિકારાસ્ તસ્માત્ ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ સર્વધર્મા આનિમિત્તા અસ્મૃતયો ઽમનસિકારાસ્ તત્ કુતો ભગવાન્ ગણનાં કરોતિ? ઇમે સાસ્રવા ધર્મા ઇમે અનાશ્રવા ધર્મા ઇમે સાધારણા ધર્મા ઇમે ઽસાધારણા ધર્મા ઇમે લૌકિકા ધર્મા ઇમે લોકોત્તરા ધર્મા ઇમે સાવદ્યા ધર્મા ઇમે ઽનવદ્યા ધર્મા ઇમે સંસ્કૃતા ધર્મા ઇમે ઽસંસ્કૃતા ધર્મા ઇમે શ્રાવકધર્મા ઇમે પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા ઇમે બોધિસત્ત્વધર્મા ઇમે બુદ્ધધર્માઃ.
(પ્સ્પ્_6-8:79)
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અન્યદ્ આનિમિત્તમ્ અન્યે શ્રાવકધર્માઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽન્યદ્ આનિમિત્તમ્ અન્યે પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.

ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽન્યદ્ આનિમિત્તમ્ અન્યે બોધિસત્ત્વધર્માઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽન્યદ્ આનિમિત્તમ્ અન્યે બુદ્ધધર્માઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તદ્ અનેનાપિ તે સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્ આનિમિત્તા અસ્મૃતયો ઽમનસિકારાઃ સર્વધર્મા ઇત્ય્ અત્ર હિ સુભૂતે શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધતે યદ્ ઉત ષડ્ભિઃ પારમિતાભિશ્ ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈશ્ ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈશ્ ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિશ્ ચતુર્ભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈશ્ ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈશ્ ચતુર્ભિ ઋદ્ધિપાદૈઃ પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિર્ બલૈઃ સપ્તભિર્ બોધ્યઙ્ગૈર્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગેણાધ્યાત્મશૂન્યતયા બહિર્ધાશૂન્યતયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા આર્યસત્યૈર્ અભિજ્ઞાભિર્ અષ્ટભિર્ વિમોક્ષૈર્ નવભિર્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિઃ સર્વસમાધિભિઃ સર્વધારણીમુખૈર્ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ મહાકરુણયા યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્મૈર્ વિવર્ધતે, શૂન્યતાવિમોક્ષમુખં સ્વલક્ષણશૂન્યતાનિમિત્તવિમોક્ષમુખં સ્વલક્ષણશૂન્યમ્ અપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખં સ્વલક્ષણશૂન્યં સ એષુ ત્રિષુ વિમોક્ષમુખેષુ શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ શિક્ષતે દ્વાદશસ્વ્ આયતનેષુ શિક્ષતે, અષ્ટાદશસુ ધાતુષુ શિક્ષતે, ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષુ શિક્ષતે, દ્વાદશાઙ્ગે પ્રતીત્યસમુત્પાદે શિક્ષતે, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં શિક્ષતે, બહિર્ધાશૂન્યતાયાં શિક્ષતે, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં શિક્ષતે, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં (પ્સ્પ્_6-8:80) શિક્ષતે, દશસુ પારમિતાસુ શિક્ષતે, દશસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ શિક્ષતે, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ શિક્ષતે, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ શિક્ષતે, પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ શિક્ષતે, દશસુ તથાગતબલેષુ શિક્ષતે, ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ શિક્ષતે, ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ શિક્ષતે, અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષતે.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ શિક્ષતે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં જાનાતિ, યથા રૂપમ્ ઉત્પદ્યતે, યથા રૂપં નિરુધ્યતે, યા ચ રૂપસ્ય તથતા.
કથં રૂપં પ્રજાનાતિ? અત્યન્તચ્છિદ્રતશ્ ચાત્યન્તાનૃતતશ્ ચ તદ્યથાપિ નામ ફેનપિણ્ડો ઽસારઃ, એવં રૂપં પ્રજાનાતિ. કથં રૂપસ્યોત્પાદવ્યયૌ પ્રજાનાતિ? નાપિ રૂપં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ નાપિ રૂપં ક્વચિદ્ ગચ્છતિ કુતશ્ચિદ્ આગમનતો ન ક્વચિદ્ ગમનતઃ, એવં ખલુ સુભૂતે રૂપસ્યોત્પાદવ્યયૌ પ્રજાનાતિ. કથં રૂપસ્ય તથતાં પ્રજાનાતિ? ન તથતોત્પદ્યતે ન નિરુધ્યતે નાગચ્છતિ ન ગચ્છતિ, ન સંક્લિશ્યતે ન વ્યવદાયતે, ન હાનિર્ ન વૃદ્ધિર્ એવં તથતાં પ્રજાનાતિ, અપિ તુ ખલુ સુભૂતે તથતૈવ સા યસ્માત્ તથતેત્ય્ ઉચ્યતે, નૈવ સાવિતથતા ન તથતેત્ય્ ઉચ્યતે, એવં રૂપસ્ય તથતાં પ્રજાનાતિ.
કથં વેદનાં પ્રજાનાતિ? તદ્યથાપિ નામોદકબુદ્બુદા રિક્તકા ઉત્પદ્યન્તે વા નિરુધ્યન્તે વા, એવં વેદનાં પ્રજાનાતિ. કથં વેદનાયા ઉત્પાદવ્યયૌ પ્રજાનાતિ? ન સા કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છત્ય્ એવં વેદનાયા ઉત્પાદવ્યયૌ પ્રજાનાતિ. કથં વેદનાયાસ્ તથતાં પ્રજાનાતિ? સાપિ તથતા અવિતથતાનન્યતથતા, એવં વેદનાયાસ્ તથતાં પ્રજાનાતિ.
કથં સંજ્ઞાં પ્રજાનાતિ? તદ્યથાપિ નામ મરીચ્યામ્ ઉદકમ્ અત્યન્તતયા નોપલભ્યતે, એવં સંજ્ઞાં પ્રજાનાતિ. કથં સંજ્ઞાયા ઉત્પાદવ્યયૌ પ્રજાનાતિ? ન સા કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છત્ય્ એવં સંજ્ઞાયા ઉત્પાદવ્યયૌ પ્રજાનાતિ. કથં સંજ્ઞાયાસ્ તથતાં (પ્સ્પ્_6-8:81) પ્રજાનાતિ? સાપિ તથતાવિતથતાનન્યતથતા, એવં સંજ્ઞાયાસ્ તથતાં પ્રજાનાતિ.
કથં સંસ્કારાન્ પ્રજાનાતિ? તદ્યથાપિ નામ કદલ્યાં સારમ્ અત્યન્તતયા નોપલભ્યતે, એવં સંસ્કારાન્ પ્રજાનાતિ. કથં સંસ્કારાણામ્ ઉત્પાદવ્યયૌ પ્રજાનાતિ? ન તે કુતશ્ચિદ્ આગચ્છન્તિ ન ક્વચિચ્ ગચ્છન્ત્ય્ એવં સંસ્કારાણામ્ ઉત્પાદવ્યયૌ પ્રજાનાતિ. કથં સંસ્કારાણાં તથતાં પ્રજાનાતિ? સાપિ તથતાવિતથતાનન્યતથતા, એવં સંસ્કારાણાં તથતાં પ્રજાનાતિ.
કથં વિજ્ઞાનં પ્રજાનાતિ? તદ્યથાપિ નામ માયાકારનિર્મિતશ્ ચતુરઙ્ગો બલકાય એવં વિજ્ઞાનં પ્રજાનાતિ.
કથં વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદવ્યયૌ પ્રજાનાતિ? ન તત્ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ, એવં વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદવ્યતૌ પ્રજાનાતિ. કથં વિજ્ઞાનસ્ય તથતાં પ્રજાનાતિ? સાપિ તથતાવિતથતાનન્યતથતા, એવં વિજ્ઞાનસ્ય તથતાં પ્રજાનાતિ.
કથં રૂપાયતનં પ્રજાનાતિ? રૂપાયતનં રૂપાયતનસ્વભાવેન શૂન્યમ્, એવં શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાયતનાનિ, ધર્માયતનં ધર્માયતનસ્વભાવેન શૂન્યં, ચક્ષુરાયતનં ચક્ષુરાયતનસ્વભાવેન શૂન્યમ્, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયાયતનાનિ, મનઆયતનં મનઆયતનસ્વભાવેન શૂન્યમ્.
કથં રૂપધાતું પ્રજાનાતિ? રૂપધાતૂ રૂપધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ, એવં શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધાતવઃ, ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ, ચક્ષુર્ધાતુશ્ ચક્ષુર્ધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયધાતવઃ, મનોધાતુર્ મનોધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શધાતુશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાધાતુશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયો, મનોધાતુર્ મનોધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ, મનોવિજ્ઞાનધાતુર્ મનોવિજ્ઞાનધાતુસ્વભાવેન (પ્સ્પ્_6-8:82) શૂન્યઃ, મનઃસંસ્પર્શધાતુર્ મનઃસંસ્પર્શધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ, મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાધાતુર્ મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ, પૃથિવીધાતુઃ પૃથિવીધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ, એવમ્ અબ્ધાતુસ્ તેજોધાતુર્ વાયુધાતુર્ આકાશધાતુર્, વિજ્ઞાનધાતુર્ વિજ્ઞાનધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્વભાવેન શૂન્યઃ, અવિદ્યાવિદ્યાસ્વભાવેન શુન્યા. એવં સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નામરૂપમ્ ષડાયતનં સ્પર્શો વેદના તૃષ્ણોપાદાનં ભવો જાતિર્, જરામરણશોકપરિદેવદુષ્ખદૌર્મનસ્યોપાયાસા જરામરણશોકપરિદેવદુષ્ખદૌર્મનસ્યોપાયાસસ્વભાવેન શૂન્યાઃ.
કથમ્ આયતનાનિ પ્રજાનાતિ? અધ્યાત્મિકા ધર્મા અધ્યાત્મિકૈર્ ધર્મૈઃ શૂન્યાઃ, બાહ્યા ધર્મા બાહ્યૈર્ ધર્મૈઃ શૂન્યાઃ. કથં સત્યાનિ પ્રજાનાતિ? દુષ્ખસત્યં પ્રજાનાતિ, આર્યસત્યં પ્રજાનાતિ, દ્વયતો વિનિર્મુક્તમ્ આર્યસત્યં પ્રજાનાતિ, અદ્વયતો વિનિર્મુક્તમ્ આર્યસત્યં પ્રજાનાતિ, એવં સમુદયમ્ એવં નિરોધમ્ એવં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદમ્.

અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમાન્ ધર્માન્ એવં પરસ્પરવિભિન્નાન્ પ્રજાનાતિ તદા ન નુ ભગવન્ ધર્મધાતુર્ વિકોપિતો ભવતિ.
ભગવાન્ આહ: વિકોપિતઃ સુભૂતે ધર્મધાતુઃ સ્યાદ્ યદિ ધર્મધાતુર્ વિનિર્મુક્તો ઽન્યઃ કશ્ચિદ્ ધર્મઃ સ્યાન્, ન સુભૂતે ધર્મધાતુર્ વિનિર્મુક્તો ઽન્યઃ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે, યદ્ય્ ઉપલભ્યેત સ્યાદ્ ધર્મધાતુવિકોપના. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે તથાગતેન વા તથાગતશ્રાવકેણ વા ધર્મધાતુર્ વિનિર્મુક્તો ઽન્યઃ કશ્ચિદ્ ધર્મા ઉપલબ્ધઃ, અનુપલભ્ય ન પ્રજ્ઞાપયતિ ધાતુવિનિર્મુક્તો ઽન્યઃ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપ્લભ્યતે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ધર્મધાતૌ શિક્ષિતવ્યમ્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ધર્મધાતૌ ભગવન્ શિક્ષમાણેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કિં શિક્ષિતં ભવતિ?
(પ્સ્પ્_6-8:83)
ભગવાન્ અહ: ધર્મધાતૌ શિક્ષમાણેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વધર્મેષુ શિક્ષિતં ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે સર્વધર્મા ધર્મધાતુઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ સર્વધર્મા ધર્મધાતુઃ?
ભગવાન્ આહ: અસંસ્કૃતો ધાતુર્ એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણેન ધર્મધાતૌ શિક્ષિતં ભવતિ.

એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ સર્વધર્મા ધર્મધાતુસ્ તત્ કિં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં ધ્યાનપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં વીર્યપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં શીલપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં દાનપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્? કિં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમધ્યાને શિક્ષિતવ્યં દ્વિતીયધ્યાને શિક્ષિતવ્યં તૃતીયધ્યાને શિક્ષિતવ્યં ચતુર્થધ્યાને શિક્ષિતવ્યં મૈત્ર્યાં શિક્ષિતવ્યં કરુણાયાં શિક્ષિતવ્યં મુદિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ ઉપેક્ષાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તૌ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તવ્ આકિઞ્ચન્યાયતનસમાપત્તૌ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તૌ શિક્ષિતવ્યં, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધૌ શિક્ષિતવ્યં? કિં સર્વશૂન્યતાસુ શિક્ષિતવ્યં વિમોક્ષમુખસમાધિધારણીમુખેષુ શિક્ષિતવ્યં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ શિક્ષિતવ્યં દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યં મહાકરુણાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ ષટ્સ્વ્ અભિજ્ઞાસુ શિક્ષિતવ્યં દ્વાત્રિંશન્ મહાપુરુષલક્ષણપરિનિષ્પત્તયે શિક્ષિતવ્યમ્ અશીત્યનુવ્ય્ઞ્જનપરિનિષ્પત્તયે શિક્ષિતવ્યમ્ ક્ષત્રિયમહાશાલકુલેષૂપપત્તયે શિક્ષિતવ્યં બ્રાહ્મણમહાશાલકુલેષૂપપત્તયે શિક્ષિતવ્યં ગૃહપતિમહાશાલકુલેષૂપપત્તયે શિક્ષિતવ્યં ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપત્તયે શિક્ષિતવ્યં ત્રયસ્ત્રિંશાનાં યામાનાં તુષિતાનાન્ નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં બ્રહ્મપાર્ષદ્યાનાં બ્રહ્મપુરોહિતાનાં મહાબ્રહ્માણાં પરીત્તાભાનામ્ અપ્રમાણાભાનામ્ આભાસ્વરાણાં પરીત્તશુભાનામ્ અપ્રમાણશુભાનાં શુભકૃત્સ્નાનામ્ (પ્સ્પ્_6-8:84) અનભ્રકાનાં પુણ્યપ્રસવાનાં બૃહત્ફલાનાં શુદ્ધાવાસાનામ્ અસ્પૃહાણામ્ અતપાનાં સુદૃશાનાં સુદર્શનાનામ્ અકનિષ્ઠાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપત્તયે શિક્ષિતવ્યમ્. ન ચ તત્રોપપત્તયે શિક્ષિતવ્યમ્ આકાશાનન્ત્યાયતનાનાં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાનામ્ આકિઞ્ચન્યાયતનાનાં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાનામ્ ઉપપત્તયે શિક્ષિતવ્યં, કિં પ્રથમચિત્તોત્પાદે શિક્ષિતવ્યં, દ્વિતીયે તૃતીયે ચતુર્થે પઞ્ચમે ષષ્ટે સપ્તમે ઽષ્ટમે નવમે કિં દશમે ચિત્તોત્પાદે શિક્ષિતવ્યં,
કિં શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા બોધિસત્ત્વભૂમૌ વા સત્ત્વપરિપાકે વા બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધને વા ધારણીમુખેષુ વા શિક્ષિતવ્યં, કિં પ્રતિસંવિત્સુ શિક્ષિતવ્યં, કિં બોધિમાર્ગે શિક્ષિતવ્યમ્, અત્ર બોધિમાર્ગે શિક્ષમાણેન સર્વધર્માઃ સર્વાકારૈર્ જ્ઞાતવ્યાઃ. ન ચ ભગવન્ ધર્મધાતાવ્ ઇમે વિકલ્પાસ્ તસ્માત્ મા હૈવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિપર્યાસેષુ ચરન્ ન પ્રપઞ્ચં પ્રપઞ્ચયેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ ભગવન્ ધર્મધાતાવ્ ઇમે વિકલ્પા ન ચ ધર્મધાતૌ રૂપં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં ન ચાન્યત્ર રૂપાદ્ ધર્મધાતુર્ નાન્યત્ર વેદનાયા નાન્યત્ર સંજ્ઞાયા નાન્યત્ર સંસ્કારેભ્યો નાન્યત્ર વિજ્ઞાનાદ્ ધર્મધાતુઃ, રૂપમ્ એવ ધર્મધાતુઃ ધર્મધાતુર્ એવ રૂપં, વેદનૈવ ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતુર્ એવ વેદના, સંજ્ઞૈવ ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતુર્ એવ સંજ્ઞા, સંસ્કારા એવ ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતુર્ એવ સંસ્કારાઃ, વિજ્ઞાનમ્ એવ ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતુર્ એવ વિજ્ઞાનં, યથા મધ્યમે પરિવર્તકૃતં તથા સર્વધર્મા જ્ઞાતવ્યાઃ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતદ્ યથા વદસિ, રૂપમ્ એવ ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતુર્ એવ રૂપમ્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ એવ ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતુર્ એવ વિજ્ઞાનં, યદિ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ કઞ્ચિદ્ ધર્મં ધર્મધાતુવ્મિર્મુક્તં પશ્યેન્ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું પ્રતિષ્ઠેત પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ એવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચરન્ સર્વધર્માણાં ધર્મધાતું યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, અતસ્ તાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વધર્માન્ ધર્મધાતુમ્ એવ જ્ઞાત્વાનામકાત્ (પ્સ્પ્_6-8:85) સર્વધર્માન્ નામસંકેતેન દેશયતીદં રૂપમ્ ઇમે વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા, ઇદં વિજ્ઞાનમ્ ઇમે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ, ઇમાઃ પારમિતાઃ, ઇમાનિ શૂન્યતામુખાનિ, ઇમે બોધિપક્ષ્યા ધર્મા, ઇમાન્ય્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધરણીમુખાનિ, ઇમાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ, ઇમા અભિજ્ઞા, ઇમે દશબલવૈશારદ્ય્ અપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા, ઇયમ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ.
ઇતિ સંક્લેશવ્યવદાનજ્ઞાનનિવેશનકર્મ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે દક્ષો માયાકારો માયાકારાન્તેવાસી વા સ કિંચિદ્ એવ દ્રવ્યમ્ અધિષ્ઠાય વિવિધાનિ રૂપગતાનિ દર્શયેત્, સ્ત્રીવિગ્રહં વા પુરુષવિગ્રહં વા હસ્તિવિગ્રહં વાશ્વવિગ્રહં વા બલીવર્દવિગ્રહં વા, ઉદ્યાનાનિ વા નગરાણિ વા આરામરમણીયાનિ વા નદીરમણીયકં વા પુષ્કિરિણીરમણીયકં વા, તત્ર વિવિધાન્ય્ આસ્તરણપ્રત્યાસ્તરણાનિ દર્શયેત્, પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યગણાંશ્ ચ ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા દર્શયેત્ મહતા ગીતવાદિતેન જનં રમયેત્, દાનં વા દદન્ શીલં વા રક્ષન્ ક્ષાન્તિં વા સંપાદયમાનો વીર્યં વારભમાણો ધ્યાનં વા સમાપદ્યમાનઃ પ્રજ્ઞાં વા ભાવયેત્. સ તત્રૈભિર્ આકારૈઃ ક્ષત્રિયમહાશાલકુલાનિ વા બ્રાહ્મણમહાશાલકુલાનિ વા ગૃહપતિમહાશાલકુલાનિ વા દર્શયેચ્ ચાતુર્મહારાજાકાયિકાન્ વા દેવાન્ દર્શયેત્, સુમેરું વા દર્શયેત્ ત્રયસ્ત્રિંશાન્ વા દેવાન્ દર્શયેદ્ યામાન્ તુષિતાન્ નિર્માણરતીન્ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મપાર્ષદ્યાન્ બ્રહ્મપુરોહિતાન્ મહાબ્રહ્માણઃ પરીત્તાભાન્ અપ્રમાણાન્ આભાસ્વરાન્ પરીત્તશુભાન્ અપ્રમાણશુભાન્ શુભકૃત્સ્નાન્ અનભ્રકાન્ પુણ્યપ્રસવાન્ બૃહત્ફલાન્ શુદ્ધાવાસાન્ અસ્પૃહાન્ અતપાન્ સુદૃશાન્ સુદર્શનાન્ અકનિષ્ઠાન્ દેવાન્ દર્શયેદ્, આકાશાનન્ત્યાયતનાનિ વા વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાં વા આકિઞ્ચન્યાયતનાં વા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાં દેવાન્ વા દર્શયેદ્, રૂપિણઃ સ્રોતઆપન્નાન્ વા સકૃદાગામિનો વાનાગામિનો વાર્હતો વા પ્રત્યેકબુદ્ધાન્ વા યે તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનપારમિતાયાં ચરન્તિ, શીલપારમિતાયાં ચરન્તિ, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્તિ, વીર્યપારમિતાયાં ચરન્તિ, ધ્યાનપારમિતાયાં (પ્સ્પ્_6-8:86) ચરન્તિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ, યાવદ્ દશમ્યાં ભૂમૌ ચરન્તિ, બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામન્તિ, તે ઽભિજ્ઞા અભિનિર્હરન્તિ, તાભિશ્ ચ વિક્રીડન્તિ સત્ત્વાશ્ ચ પરિપાચયન્તિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયન્તિ, ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિભિશ્ ચ વિક્રીડન્તિ, તહ્તાગતબલાનિ નિષ્પાદયન્તિ, વૈશારદ્યાનિ વા પ્રતિસંવિદો વા મહામૈત્રીં વા મહાકરુણાં વા નિષ્પાદયન્તિ, તાન્ અપ્ય્ આદર્શયેત્, સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેસુ પરિપૂર્ણં વા બુદ્ધવિગ્રહમ્ આદર્શયેત્. તત્ર બાલપૃથગ્જનાઃ સત્ત્વા એવં જાનીયુર્, અહો યાવત્ સુશિક્ષિતો બતાયં મનુષ્ય ઇવ શોભનં કરોતિ,

યદ્ ઉતૈવં જનં રમેયતિ વિવિધઞ્ ચ રૂપમ્ આદર્શયતિ, યાવદ્ બુદ્ધવિગ્રહં વા વિસ્તરશઃ. યે ખલુ તત્ર મનુષ્યા ભવન્તિ પણ્ડિતા મેધાવિનો નિપુણાસ્ તદ્રૂપયા મીમાંસયા સમન્વાગતાસ્ તેષામ્ એવં ભવતિ, આશ્ચર્યમ્ ઇદમ્ અદ્ભુતો ધર્મો, ન ચાત્ર કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે, અયં ચ મનુષ્ય ઇમં જનપદમ્ એવમ્ અસંવિદ્યમાનેષુ ધર્મેષુ રમયતિ, તચ્ ચાસ્ય જ્ઞાનં ભવત્ય્ અદ્રવ્યે ઽસ્મિન્ન્ એવ જનો દ્રવ્યસંજ્ઞી. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ ન કઞ્ચિદ્ ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તં સમનુપશ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન, ન ચ સત્ત્વમ્ ઉપલભતે ન ચ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિઃ.
ઇતિ સત્ત્વાર્થયાથાત્મ્યનિવેશનકર્મ
સ આત્મના ચ દાનં દદાતિ પરાંશ્ ચ દાને નિયોજયતિ, દાનસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે દાનં દદાતિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ શીલં રક્ષતિ પરાંશ્ ચ શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ શીલસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે શીલં રક્ષન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ ક્ષાન્તિં સંપાદયતિ પરાંશ્ ચ ક્ષાન્તૌ નિયોજયતિ, ક્ષાન્તેશ્ ચ વર્ણં ભાસતે, યે ઽપિ ચાન્યે ક્ષાન્તિં સંપાદયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ વીર્યમ્ આરભતે પરાંશ્ ચ વીર્યે નિયોજયતિ, વીર્યસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે વીર્યમ્ આરભન્તે તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ ધ્યાનં સમાપદ્યતે, પરાંશ્ ચ ધ્યાને પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ધ્યાનસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે ધ્યાનં સમાપદ્યન્તે તેષાં (પ્સ્પ્_6-8:87) ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ પરાંશ્ ચ પ્રજ્ઞાયાં નિયોજયતિ, પ્રજ્ઞાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે પ્રજ્ઞાં ભાવયન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
ઇતિ ષટ્પારમિતાનિવેશનકર્મ
આત્મના ચ દશકુશલાન્ કર્મપથાન્ સમાદાય વર્તતે, પરાંશ્ ચ દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયતિ, દશાનાં ચ કુશલાનાં કર્મપથાનાં વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે દશકુશલાન્ કર્મપથાન્ સમાદાય વર્તન્તે તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ પઞ્ચશિક્ષાપદસમાદાને વર્તતે, પરાંશ્ ચ પઞ્ચશિક્ષાપદસમાદાને સમાદાપયતિ, પઞ્ચાનાઞ્ ચ શિક્ષાપદાનાં વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે પઞ્ચશિક્ષાપદસમાદાને વર્તન્તે તેષાં વર્ણવાદી ભાવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચાર્યાષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતં પોષધમ્ ઉપવસતિ, પરાંશ્ ચાર્યાષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતે પોષધે સમાદાપયત્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતસ્ય ચ પોષધસ્ય વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે આર્યાષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતં પોષધમ્ ઉપવસન્તિ તેષાઞ્ ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ સમાપદ્યતે, પરાંશ્ ચાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ નિયોજયત્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાણાં ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપ્ત્તિધારણીમુખાનિ સમાપદ્યન્તે તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ભાવયતિ, પરાંશ્ ચ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ નિયોજયતિ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાઞ્ ચ ધર્માણાં વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ પ્રવર્તન્તે તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ભાવયતિ, પરાંશ્ ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ નિયોજયતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં ચ વર્ણં (પ્સ્પ્_6-8:88) ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ભાવયન્તિ તેષાઞ્ ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ ભાવયતિ, પરાંશ્ ચ ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષુ નિયોજયતિ, ચતુર્ણાઞ્ ચાર્યસત્યાનાં વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે ચત્વાર્ય્ આર્યાસત્યાનિ ભાવયન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ પઞ્ચાભિજ્ઞા નિષ્પાદયતિ, પરાંશ્ ચ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ નિયોજયતિ, પઞ્ચાનાં ચાભિજ્ઞાનાં વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે પઞ્ચાભિજ્ઞા નિષ્પાદયન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ભાવયતિ, પરાંશ્ ચ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ નિયોજયતિ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં વર્ણં ભાસતે, યે ઽપિ ચાન્યે દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ ભાવયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ મહાકરુણાં ભાવયતિ, પરાંશ્ ચ મહાકરુણાયાં નિયોજયતિ, મહાકરુણાયાશ્ ચ વર્ણં ભાસતે, યે ઽપિ ચાન્યે મહાકરુણાં ભાવયન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ નિષ્પાદયતિ, પરાંશ્ ચ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાશીત્યનુવ્યઞ્જનેષુ નિયોજયતિ, દ્વાત્રિંશદ્મહાપુરુષલક્ષણાશીત્યનુવ્યઞ્જનાનાં ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે દ્વાત્રિંશન્મહાપુર્ષલક્ષણાશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ નિષ્પાદયન્તિ તેષાઞ્ ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
ઇતિ બુદ્ધમાર્ગનિવેશનકર્મ
યદિ સુભૂતે ન ધર્મધાતુર્ યથા પૂર્વં તથા પશ્ચાત્ તથા મધ્યે ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપાયકૌશલ્યેન ધર્મધાતું શોધયેત્, ન સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયેત્. યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ધર્મધાતુર્ યથૈવ પૂર્વં તથાઇવ પશ્ચાત્ તથાઇવ મધ્યે તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરતિ.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ન્ અત્યન્તતયા સત્ત્વો નોપલભ્યતે ન ચ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિઃ. કસ્યાર્થાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ?
(પ્સ્પ્_6-8:89)
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ભૂતકોતિં સુભૂતે ઽપ્રમાણીકૃત્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, યદિ સુભૂતે અન્યા ભૂતકોટિઃ સ્યાદ્ અન્યા સત્ત્વકોટિર્ ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે નાન્યા ભૂતકોટિર્ નાન્યા સત્ત્વકોટિસ્ તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્ત્વાનામ્ અર્થાય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચરન્ ભૂતકોટ્યવિકોપનાયૈ સત્ત્વાન્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ ભૂતકોટિઃ સત્ત્વકોટિઃ, કિં પુનર્ ભગવન્ ભૂતકોટિર્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિષ્ઠેત્? યદિ ભગવન્ ભૂતકોટિર્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિષ્ઠેત્, તતઃ સ્વભાવઃ સ્વભાવે ઽસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠેત્, ન ચ ભગવન્ સ્વભાવઃ સ્વભાવે ઽસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠેત્, તત્ કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ?

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ન સુભૂતે ભૂતકોટિર્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિષ્ઠેત્, ન ચ સ્વભાવઃ સ્વભાવે ઽસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠેત્, અપિ તુ ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાન્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ન ચાન્યા ભૂતકોટિર્ અન્યા સત્ત્વકોટિર્ ઇતિ હિ સુભૂતે ભૂતકોટિશ્ ચ સત્ત્વકોટિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઉપાયકૌશલ્યં યેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ ન ચ ભૂતકોટિં વિકોપયતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સત્ત્વાન્ દાને પ્રતિષ્ઠાપયતિ, દાને પ્રતિષ્ઠાપ્ય તસ્ય દાનસ્ય પૂર્વાન્તાપરાન્તમ્ આચષ્ટે યથૈવ તદ્ દાનં પૂર્વાન્તતઃ શૂન્યમ્ અપરાન્તતઃ શૂન્યં મધ્યતઃ શૂન્યં તત્ તથા તદ્ દાનફલમ્ અપિ શૂન્યં, દેયમ્ અપિ શૂન્યં, દાનપતિર્ અપિ શૂન્યો, દાયકો ઽપિ દાયકસ્વભાવેન શૂન્યઃ, પ્રતિગ્રાહકો ઽપિ પ્રતિગ્રાહકસ્વભાવેન શૂન્યઃ. (પ્સ્પ્_6-8:90) એવં કુલપુત્ર સર્વ એતે ધર્મા ભૂતકોટ્યાં ન સંવિદ્યન્તે, મા ચાન્યદ્ દાનં મન્સ્યસે, ઽન્યદ્ દાનપતિં મંસ્યસે, ઽન્યદ્ દાનફલં મંસ્યસે, ઽન્યં પ્રતિગ્રાહકં મંસ્યસે, ઽન્યાં ભૂતકોટિં મંસ્યસે, યતસ્ ત્વં કુલપુત્ર નાન્યદ્ દાનં મંસ્યસે, નાન્યં દાનપતિં મંસ્યસે, નાન્યં દાનફલં મંસ્યસે, નાન્યં પ્રતિગ્રાહકં મંસ્યસે, નાન્યાં ભૂતકોટિં મંસ્યસે, તતસ્ ત એતદ્ દાનમ્ અમૃતાવહં ભવિષ્યત્ય્ અમૃતફલમ્ અમૃતપર્યવસાનમ્, એતેન ચ ત્વં દાનેન મા રૂપં પ્રતિગ્રહીષ્યસિ, મા વેદનાં મા સંજ્ઞાં મા સંસ્કારાં, મા વિજ્ઞાનં પ્રતિગ્રહીષ્યસિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તવૈતદ્ દાનં શૂન્યં દાનસ્વભાવેન, ફલમ્ અપિ ફલસ્વભાવેન શૂન્યં, પ્રતિગ્રાહકો ઽપિ પ્રતિગ્રાહકસ્વભાવેન શૂન્યઃ, ન ચ શૂન્યતાયાં દાનમ્ ઉપલભ્યતે, ન દાનફલમ્ ઉપલભ્યતે, ન પ્રતિગ્રાહક ઉપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્યન્તતયા સર્વ એતે ધર્માઃ સ્વભાવેન શૂન્યાઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાન્ શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રાણાતિપાતં પ્રહાય પ્રણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવ, એવમ્ અદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાત્ મૃષાવાદાત્ પૈશૂન્યાત્ પરુષવચનાદ્ અબદ્ધપ્રલાપાદ્ અભિધ્યાયા વ્યાપાદાદ્ એહિ ત્વં કુલપુત્ર મિથ્યાદૃષ્ટિં પ્રહાય મિથ્યાદૃષ્ઠેઃ પ્રતિવિરતો ભવ, નૈષાં કુલપુત્ર ધર્માણાં કશ્ચિત્ સ્વભાવો વિદ્યતે યથા ત્વયા કલ્પિતો ઽહં તત્ કુલપુત્રોપપરીક્ષે સ્વભાવં, કતમ એષ ધર્મઃ પ્રાણો નામ યો જીવિતાદ્ વ્યપરોપ્યતે યેન વા વ્યપરોપ્યતે? એવમ્ અદત્તાદાનં કામમિથ્યાચારા મૃષાવાદઃ પૈશૂન્યં પરુષવચનમ્ અબદ્ધપ્રલાપો ઽભિધ્યા વ્યાપાદઃ, કતમ એષ ધર્મો મિથ્યાદૃષ્ટિર્ નામ યો વા મિથ્યાં પશ્યત્ય્? અનેન સુભૂતે ઉપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ, તસ્ય દાનસ્ય ચ શીલસ્ય ચ ફલમ્ આકાઙ્ક્ષતે, તદ્ અપિ દાનફલં ચ શીલફલં ચ સ્વભાવેન શૂન્યં, તતઃ સ કુલપુત્રો ઽનુત્ત્રસ્તસ્ય દાનફલસ્ય ચ શીલફલસ્ય ચ ફલં સ્વભાવેન શૂન્યં વિદિત્વા (પ્સ્પ્_6-8:91) તત્ર નાભિનિવિશતે અનભિનિવેશમાનો ઽવિક્ષેપમ્ ઉત્પાદ્ય પ્રજ્ઞામ્ ઉત્પાદયતિ, યયા પ્રજ્ઞયા સર્વાનુશયપર્યુત્થાનાનિ ચ્છિત્વાનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાતિ લોકવ્યવહારેણ ન પુનઃ પરમાર્થેન. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ શૂન્યતાયાં કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે યઃ પરિનિર્વાયાદ્ યેન ચ પર્મિર્વાયાદ્, અપિ તુ ખલુ પુનર્ એતદ્ એવ તત્ પરિનિર્વાણં યદ્ ઉતાત્યન્તશૂન્યતા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરસત્ત્વાન્ પરપુદ્ગલાન્, ક્ષુધાન્ વ્યાપન્નચિત્તાન્ દૃષ્ટ્વા એવમ્ અવવદત્ય્ અનુશાસ્તિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર ક્ષાન્તિં સંપાદય ક્ષમી ચ ભવશૂરતો દાતચિત્તો ઽધિવાસનજાતીયો યત્ર ત્વં વ્યાપદ્યસે સર્વ એતે ધર્માઃ પ્રકૃતિશૂન્યા હન્તોપપરીક્ષસ્વ ભાવં, કુલપુત્ર કુત્રાહં વ્યાપદ્યે? કો વા વ્યાપદ્યતે? કસ્ય વા વ્યાયદ્યતે? સર્વ એતે ધર્માઃ પ્રકૃતિશૂન્યા, યા ચ પ્રક્ર્તિશૂન્યતા ન સા જાતુ ન શૂન્યતા, સા ચ ન તથાગતૈઃ ક્ર્તા, ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ ન શ્રાવકૈર્ ન બોધિસત્ત્વૈર્ ન દેવૈર્ ન નાગૈર્ ન યક્ષૈર્ ન ગન્ધર્વૈર્ નાસુરૈર્ ન ગરુડૈર્ ન કિંનરૈર્ ન મહોરગૈર્ ન ચતુર્ભિર્ મહારાજૈર્ ન શક્રેણ દેવાનામ્ ઇન્દ્રેણ ન યામેન દેવપુત્રેણ ન તુષિતેન દેવપુત્રેણ ન નિર્માણરતિના દેવપુત્રૈર્ ન પરનિર્મિતવશવર્તિના દેવપુત્રૈર્ ન બ્રહ્મપાર્ષદ્યૈર્ ન બ્રહ્મપુરોહિતૈર્ ન મહાબ્રહ્મભિર્ ન પરીત્તાભૈર્ નાપ્રમાણાભૈર્ નાભાસ્વરૈર્ ન પરીત્તશુભૈર્ નાપ્રમાણશુભૈર્ ન શુભકૃત્સ્નૈર્ નાનભ્રકૈર્ ન પુણ્યપ્રસવૈર્ ન બૃહત્ફલૈર્ ન શુદ્ધાવસૈર્ નાતપૈર્ ન સુદૃશૈર્ ન સુદર્શનૈર્ નાકનિષ્ઠૈર્ દેવપુત્રૈર્ નાકાશાનન્ત્યાયતનૈર્ ન વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનૈર્ નાકિઞ્ચન્યાયતનૈર્ ન નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનૈઃ કૃતા હન્ત કુલપુત્રોપપરીક્ષસ્વ કુત્રાહં વ્યાપદ્યે? કો વા વ્યાપદ્યતે? કસ્ય વા વ્યાપદ્યતે? સર્વ એતે ધર્માઃ પ્રકૃતિશૂન્યા ન ચ શૂન્યતા કસ્યચિદ્ અન્તિકે વ્યાપદ્યતે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં નિયોજયત્ય્ અયં હેતુર્ ઇદં ફલં પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં નિયોજયન્ન્ અનુપૂર્વેણ યાવદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંદર્શયતિ સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, તત્ પુનર્ લોકવ્યવહારેણ ન (પ્સ્પ્_6-8:92) પુનઃ પરમાર્થેન. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં કશ્ચિદ્ અસ્તિ યો વા પ્રાપ્નુયાદ્ યેન વા પ્રાપ્નુયાદ્ યત્ર વા પ્રાપ્નુયાદ્ ઇયં સુભૂતે ભૂતકોટિર્ યદ્ ઉત પ્રકૃતિશૂન્યતા યત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ સત્ત્વાનાં કૃતશો નાત્ર સત્ત્વ ઉપલભ્યતે ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિઃ. તત્ કસ્ય હેતોહ્? સત્ત્વવિવિક્તતા હિ સર્વધર્માઃ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ સત્ત્વાન્ હીનવીર્યાન્ દૃષ્ટ્વા કાયિકે ચ ચૈતસિકે ચ વીર્યે સમાદાપયતિ, ન કુલપુત્ર પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સંસીદના વિદ્યતે યત્ર વા સંસીદેદ્ યેન વા સંસીદેદ્ યો વા સંસીદ્યેત્, સર્વ એતે ધર્માઃ પ્રકૃતિશૂન્યાઃ શૂન્યતા નાતિવર્તતે હન્તેદાનીં કાયિકં ચ ચૈતસિકઞ્ ચ વીર્યં જનયિત્વા કૌશીદ્યમ્ અવસૃજ્ય કુશલ એવ કર્મણ્ય્ ઉદ્યચ્છસ્વ યદિ વા દાને યદિ વા શીલે યદિ વા ક્ષાન્તૌ યદિ વા વીર્યે યદિ વા ધ્યાને યદિ વા પ્રજ્ઞાયાં યદિ વા ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ યદિ વા સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ યદિ વા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ યદિ વાર્યસત્યેષુ યદિ વાધ્યાત્મશૂન્યતાયાં યદિ વા બહિર્ધાશૂન્યતાયાં યદિ વાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં યદિ વા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં યદિ વાભિજ્ઞાસુ યદિ વા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ યદિ વા યાવત્ સર્વધર્મેષુ સર્વાન્ એતાન્ કુલપુત્ર ધર્માન્ અનાવરણાન્ પ્રેક્ષસ્વ સ્વલક્ષણશૂન્યતયા ન હ્ય્ અનાવરણેષુ ધર્મેષુ કસ્યચિત્ સંસીદના વિદ્યતે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં સત્ત્વાન્ સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, તથા ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ યથા દ્વયન્ ન સંવિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અદ્વયા હિ પ્રકૃતિશૂન્યતાદ્વૈધીકારા, ન હ્ય્ અદ્વયો ધર્મઃ ક્વચિત્ કૌશીદ્યમ્ આપદ્યતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રકૃતિશૂન્યતયા વીર્યસત્ત્વાન્ અવતારયત્ય્ અનુશાસ્તિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર વીર્યમ્ આરભસ્વ યદિ વા દાને યદિ વા શીલે યદિ વા ક્ષાન્તૌ યદિ વા વીર્યે યદિ વા ધ્યાને યદિ વા પ્રજ્ઞાયાં યદિ વા સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ (પ્સ્પ્_6-8:93) યદિ વા વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ યદિ વા દશતથાગતબલેષુ યદિ વા ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ યદિ વા ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ યદિ વા મહાકરુણાયાં યદિ વાષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ મા એતાન્ ધર્માન્ દ્વયતો મનસિકુરુ માદ્વયતઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિશૂન્યા હ્ય્ એતે ધર્મા ન હિ પ્રકૃતિશૂન્યતા દ્વયતો માનસિકર્તવ્યા નાદ્વયતઃ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ, સત્ત્વાન્ પરિપાચ્યાનુપૂર્વેણ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયત્ય્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોત્ય્ ઉપાયકૌશલ્યેન ધ્યાનભાવનાયામ્ એવાવતારયતિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર ધ્યાનં ભાવય મા ચ વિક્ષેપસંજ્ઞી ભવ. તત્ કસ્ય હેતોહ્? પ્રકૃતિશૂન્યા હ્ય્ એતે ધર્મા ન ચ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે યો વિક્ષેપ્યતે વા એકાગ્રી ભવતિ વા, સ ત્વમ્ અત્ર ધ્યાને સ્થિત્વા યદ્ યદ્ એવં કુશલં કર્મ કરિષ્યસિ કાયેન વા વાચા વા મનસા વા, યદિ વા દાનન્ દાસ્યસિ યદિ વા શીલં રક્ષસિ યદિ વા ક્ષાન્તિં સંપાદયિષ્યતિ, યદિ વા વીર્યમ્ આરભસે યદિ વા ધ્યાનમ્ ઉત્પાદયિષ્યસિ યદિ વા પ્રજ્ઞા ભાવયિષ્યસિ, યદિ વા સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાં ભાવયિષ્યસિ, યદિ વા વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ, યદિ વાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાધિસમાપત્તીર્ યદિ વાભિજ્ઞા યદિ વા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસમ્વિદો યદિ વા મહામૈત્રી યદિ વા મહાકરુણા યદિ વાષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ યદિ વા દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ યદિ વાશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ યદિ વા શ્રાવકમાર્ગં યદિ વા પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગં યદિ વા બોધિસત્ત્વમાર્ગં યદિ વા બુદ્ધમાર્ગં યદિ વા સ્રોતઆપત્તિફલં યદિ વા સકૃદાગામિફલં યદિ વાનાગામિફલં યદિ વાર્હત્ત્વં યદિ વા પ્રત્યેકબોધિં યદિ વા (પ્સ્પ્_6-8:94) સર્વાકારજ્ઞતાં યદિ વા સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યસિ યદિ વા બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યસિ, તસ્ય તે ઇમે કુશલા ધર્મા અલ્પકૃચ્છ્રેણ પ્રાદુર્ભવિષ્યન્તિ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં ચરતઃ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય ન જાત્વ્ અકર્મકો ઽભૂત્, કિં કુશલગવેષી સત્ત્વાનામ્ અર્થં કુર્વન્ બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સતતસમિતં સંક્રામતિ, બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે, યં ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાદ્ ધર્મં શૃણોતિ, સ તસ્ય જાતિવ્યતિવૃત્તસ્યાપિ ન જાતુ વિપ્રણક્ષ્યતિ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધઃ સ્યાદ્ ધારણીપ્રતિલબ્ધશ્ ચ સતતસમિતં ભવત્ય્ અહીણેન્દ્રિયો યદિ વા કાયેન્દ્રિયેણ યદિ વા વાગિન્દ્રિયેણ યદિ વા મનૈન્દ્રિયેણ.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વાકારજ્ઞતાં સતતસમિતં ભાવયત્ય્ અનયા સર્વાકારજ્ઞતયા સુભાવિતયા સર્વમાર્ગાઃ સુભાવિતા ભવન્તિ, યદિ વા શ્રાવકમાર્ગો યદિ વા પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગો યદિ વા બોધિસત્ત્વમાર્ગસ્ તસ્યાભિજ્ઞા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સતતસમિતમ્ ઉપકારીભૂતા ભવિષ્યન્ત્ય્ અવિપ્રણાશયોગેણ, સ તાસુ વૈપાકિકીષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ ન પરિહીયતે પઞ્ચગતિકે સંસારે સંસરન્ન્, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં સ્થિત્વોપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં સ્થિત્વોપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, સ તયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા સુભાવિતયા સત્ત્વાન્ એવમ્ અવવદત્ય્ એવમ્ અનુશાસ્તિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર યદ્ યદ્ એવં કર્મ કરોષિ કાયેન વા વાચા વા મનસા વા તત્ સર્વમ્ અમૃતાધિગમાય પરિણામય તથા તે એતે ધર્માઃ સર્વ અમૃતાવિગમાય ભવિષ્યન્ત્ય્ અમૃતપર્યવસાનાય ચ, ન ચ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં કશ્ચિદ્ ધર્મો ઽભિનિવિશતે યઃ પરિહીયતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ શૂન્યતા પરિહીયતે, ન ચ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાઃ કશ્ચિત્ પરિહીયતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ પ્રકૃતિશૂન્યતા ન ભાવો નાભાવસ્ તત્ કિમ્ અભાવો ઽભાવે ધર્મે પરિહાસ્યત્ય્, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો (પ્સ્પ્_6-8:95) મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ એવમ્ અવવદત્ય્ એવમ્ અનુશાસ્તિ, સ એવમ્ અવવદન્ન્ એવમ્ અનુશાસન્ ન જાત્વ્ અકર્મકો ઽભૂત્, સ આત્મના ચ સતતસમિતં દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ વર્તતે, પરાંશ્ ચ દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયત્ય્ એવં પઞ્ચસુ શિક્ષાપદેષુ આર્યાષ્ટાઙ્ગે સમન્વાગત ઉપોષધે. આત્મના ચ ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ સમાપદ્યતે પરાંશ્ ચ ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ સમાદાપયતિ, આત્મના ચ સતતસમિતં મૈત્રીવિહારી ભવતિ પરાંશ્ ચ સતતસમિતં મૈત્રીવિહારે સમાદાપયતિ, આત્મના ચ સતતસમિતં કરુણાવિહારી ભવતિ પરાંશ્ ચ સતતસમિતં કરુણાવિહારે સમાદાપયતિ, આત્મના ચ સતતસમિતં મુદિતાવિહારી ભવતિ, પરાંશ્ ચ સતતસમિતં મુદિતાવિહારે સમાદાપયતિ, આત્મના ચ સતતસમિતમ્ ઉપેક્ષાવિહારી ભવતિ પરાંશ્ ચ સતતસમિતમ્ ઉપેક્ષાવિહારે સમાદાપયતિ, આત્મના ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ ભાવયન્તિ પરાંશ્ ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ સમાદાપયતિ, આત્મના ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ભાવયતિ પરાંશ્ ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ સમાદાપયતિ, આત્મના ચ સર્વપારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ ચ શિક્ષતે પરાંશ્ ચ સર્વશૂન્યતાસુ સર્વપારમિતાસુ ચ સમાદાપયતિ, આત્મના ચ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષતે પરાંશ્ ચ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસમ્વિદાવેનિકબુદ્ધધર્મેષુ સમાદાપયતિ, આત્મના ચ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ પરિપૂરયતિ પરાંશ્ ચ દ્વાત્રિંસન્મહાપુરુષલક્ષણાશીત્યનુવ્યઞ્જનપરિનિષ્પત્તયે સમાદાપયતિ, આત્મના ચ સ્રોતઆપત્તિફલે
જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ ન ચ તત્ર તિષ્ઠતિ પરાંશ્ ચ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, આત્મના ચ સકૃદાગામિફલે જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ ન ચ તત્ર તિષ્ઠતિ પરાંશ્ ચ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, આત્મના ચાનાગામિફલે જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ ન ચ તત્ર તિષ્ઠતિ પરાંશ્ ચાનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, આત્મના ચાર્હત્ત્વે જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ ન ચ તત્ર તિષ્ઠતિ પરાંશ્ ચાર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ, આત્મના ચ પ્રત્યેકબોધૌ જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ ન ચ તત્ર તિષ્ઠતિ પરાંશ્ ચ પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, આત્મના ચાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ માર્ગમ્ ઉત્પાદયતિ પરાંશ્ ચ તત્ર માર્ગે ઽવવદત્ય્ અનુશાસ્તિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં ખલુ (પ્સ્પ્_6-8:96) સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન ન જાત્વ્ અકર્મકો ઽભૂત્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ પ્રકૃતિશૂન્યાઃ સર્વધર્મા ન ચ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં સત્ત્વા ઉપલભ્યન્તે, ન ધર્મો નાધર્મઃ, કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભિસંપ્રતિષ્ઠતે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, યથા વદસિ પ્રકૃતિશૂન્યાઃ સર્વધર્મા ન ચ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં સત્ત્વા ઉપલભ્યન્તે ન ધર્મો નાધર્મઃ, યદિ પુનઃ સુભૂતે પ્રકૃતિશૂન્યાઃ સર્વધર્મા અભવિષ્યન્ ન તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રકૃતિશૂન્યતાયામ્ અભિસંપ્રાસ્થાસ્યદ્, એવં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્ય પ્રકૃતિશૂન્યં ધર્મં દેશયેદ્, રૂપં સુભૂતે પ્રકૃતિશૂન્યં, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા, વિજ્ઞાનં પ્રકૃતિશૂન્યં તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ પ્રકૃતિશૂન્યા ઇતિ ધર્મં દેશયતિ, દ્વાદશાયતનાન્ય્ અષ્ટાદશધાતવઃ પ્રકૃતિશૂન્યા ઇતિ ધર્મં દેશયતિ, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ પ્રકૃતિશૂન્ય ઇતિ ધર્મં દેશયતિ, ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાન્ય્ અષ્ટૌ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો મહામૈત્રી મહાકરુણા અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ પ્રકૃતિશૂન્યાનીતિ ધર્મં દેશયતિ, સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબોધિઃ, સર્વાકારજ્ઞતા સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણં પ્રકૃતિશૂન્યમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયતિ, યદિ પુનઃ સુભૂતે ઽધ્યાત્મશૂન્યતા ન પ્રકૃતિશૂન્યાભવિષ્યન્ ન તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં ધર્મમ્ ઉદ્દેક્ષ્યદ્, એવં બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ન પ્રકૃતિશૂન્યાભવિષ્યન્ ન તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં ધર્મમ્ ઉદ્દેક્ષ્યન્, ન ચ પ્રકૃતિશૂન્યતા વિનશ્યતિ ન ચ કૂટસ્થા ભવતિ ન ચ સા પુનર્ અપક્રામતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સા દેશસ્થા ન પ્રદેશસ્થા ન ચ સા ક્વચિદ્ ગચ્છતિ નાપિ (પ્સ્પ્_6-8:97) કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ, એષા સા ધર્મસ્થિતિતા, યત્ર ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાચયો વા ઉપચયો વોપલભ્યતે, હાનિર્ વા વૃદ્ધિર્ વા ઉત્પાદો વા નિરોધો વા સંક્લેશો વા વ્યવદાનં વા એષા સા પ્રકૃતિધર્માણાં, યત્ર સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોધું સંપ્રસ્થિતા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય પ્રસ્થાને પશ્યતિ, અસંપ્રસ્થિતાઃ સર્વધર્માઃ, એષા સા ધર્માણાં ધર્મસ્થિતિતા,
યત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વધર્માન્ પ્રકૃતિશૂન્યાન્ દૃષ્ટ્વા ન પ્રત્યુદાવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાવરણં વા સમનુપશ્યતિ, અનાવરણં વા સમનુપશ્યતિ, તત્ કિં વિચિકિત્સિષ્યત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, યત્ર પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં ન સત્ત્વ ઉપલભ્યતે ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિર્ નાત્મા ન સત્ત્વો ન જીવો ન જન્તુર્ ન પોષો ન પુરુષો ન પુદ્ગલો ન મનુજો ન માનવો ન કારકો ન વેદકો ન જાનકો ન પશ્યક ઉપલભ્યતે, ન રૂપં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભ્યતે યાવત્ સર્વધર્મા નાધ્યાત્મા ન બહિર્ધા નાધ્યાત્મબહિર્ધા નોપલભ્યતે, યાવદ્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ નોપલભ્યન્તે.
ઇતિ પ્રકૃતિશૂન્યતાનિવેશનકર્મ

તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતનિર્મિતસ્ય ભિક્ષુર્ વા ભિક્ષુણી વા ઉપાસકો વા ઉપાસિકા વા બોધિસત્ત્વો વાનુપ્રબન્ધં કલ્પં શતસહસ્રં ધર્મં દેશયેત્, તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ તે નિર્મિતા ભવ્યાઃ સ્રોતઆપત્તિફલં વા પ્રાપયિતું, સકૃદાગામિફલં વા પ્રાપયિતું, અનાગામિફલં વા પ્રાપયિતુમ્ અર્હત્ત્વં વા પ્રાપયિતુમ્, પ્રત્યેકબોધિં પ્રાપયિતુમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાપયિતુમ્.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવંસ્ તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં ભગવન્ વસ્તુ નાસ્તિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, અવસ્તુકાનાં સર્વધર્માણાં કતમઃ સ સત્ત્વો યં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ સ્રોતઆપત્તિફલે વા સકૃદાગામિફલે વાનાગામિફલે વા અર્હત્ત્વે વા પ્રત્યેકબોધૌ વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વા (પ્સ્પ્_6-8:98) ઽન્યત્ર વિપચ્યા સાપન્નાયાઃ સંજ્ઞાયા અવિપર્યાસે નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યશ્ ચાસૌ વિપર્યાસઃ સ એવાવિપર્યાસઃ કલ્પનાભિષ્યન્દમ્ ઉપાદાયાવિકલ્પશ્ ચાવિપર્યાસો, યત્રાવિકલ્પસ્ તત્ર વિપર્યાસો નાસ્તિ ન તત્રાત્મા ન સત્ત્વો ન જીવો ન જન્તુર્ ન પોષો ન પુરુષો ન પુદ્ગલો ન મનુજો ન માનવો ન કારકો ન વેદકો ન જાનકો ન પશ્યકો ન તત્ર રૂપં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ન તત્ર પારમિતા ન શૂન્યતામુખાનિ ન બોધિપક્ષ્યા ધર્મા નાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાભિજ્ઞા ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ન તત્ર દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા ન તત્રાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્, એષા સા પ્રકૃતિશૂન્યતા યત્ર સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ ચરંસ્ તાંશ્ ચ વિપર્યસ્તાન્ સત્ત્વાન્ સત્ત્વસંજ્ઞાયા મોચયત્ય્, એવમ્ આરૂપ્યરૂપસંજ્ઞાયા મોચયતિ, એવં યાવત્ સર્વધર્મસંજ્ઞાયા મોચયતિ, યે ઽપિ તે અનાસ્રવા ધર્માસ્ તદ્ યથા ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ સો ઽપિ ન તસ્ય યથા ન પરમાર્થો યદ્ ઉતાસંસ્કૃતમ્ અનુત્પાદો ઽપ્રાદુર્ભાવો ઽભાવઃ, એષા સા પ્રકૃતિશૂન્યતા, એષા સા સર્વબુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિર્ યત્ર ન જીવો ન જન્તુર્ ન પોષો ન પુરુષો ન પુદ્ગલો ન મનુજો ન માનવો ન કારકો ન વેદકો ન જાનકો ન પશ્યકો ન રૂપં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદા ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ન પારમિતા ન શૂન્યતામુખાનિ ન બોધિપક્ષ્યા ધર્મા નાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા ન મહાકરુણા ન દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ ન હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો માર્ગસ્ય કૃતશો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતો ઽન્યત્ર પ્રકૃતિશૂન્યતા પરિજ્ઞાનાર્થં સા ચ પ્રકૃતિશૂન્યતા પૂર્વં વા પશ્ચાદ્ વા મધ્યે વા ન જાતુ સાપ્રકૃતિશૂન્યતા તત્ર પ્રકૃતિશૂન્યતા પારમિતાયાં સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ (પ્સ્પ્_6-8:99) સત્ત્વાન્ સત્ત્વસંજ્ઞિનઃ સત્ત્વસંજ્ઞાયા મોચનાર્થં માર્ગજ્ઞતાયાં ચરતિ સ માર્ગજ્ઞતાયાં ચરન્ સર્વમાર્ગેષુ ચરન્ સર્વમાર્ગેષુ ચરતિ, યદ્ ઉત શ્રાવકમાર્ગેષુ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગેષુ બોધિસત્ત્વમાર્ગેષુ, સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વમાર્ગાન્ પરિપૂર્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધ્યાયુઃસંસ્કારાન્ અધિષ્ઠાયાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, સાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય બુદ્ધનેત્રી નોપચ્છિનત્તિ
યદ્ ઉત પ્રકૃતિશૂન્યતા, એષા સા બુદ્ધાનાં ભગવતાં બુદ્ધનેત્રી યદ્ ઉત પ્રકૃતિશૂન્યતા, યે ઽપિ તે ઽભૂવન્ન્ અતીતે ઽધ્વનિ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઇયમ્ એવ બુદ્ધનેત્રી યદ્ ઉત પ્રકૃતિશૂન્યતા, યે ઽપિ તે ઽનાગતે ઽધ્વનિ ભવિષ્યન્તિ બુદ્ધા ભગવન્તઃ તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઇયમ્ એવ બુદ્ધનેત્રી યદ્ ઉત પ્રકૃતિશૂન્યતા, યે ઽપિ તે એતર્હિ દશદિગ્લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તઃ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ ચ દેશયન્તિ, તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઇયમ્ એવ બુદ્ધનેત્રી યદ્ ઉત પ્રકૃતિશૂન્યતા, નાન્યત્ર પ્રકૃતિશૂન્યતાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, બુદ્ધાનાં ભગવતાં તેષાં ચાન્તિકે તથા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રકૃતિશૂન્યતા પારમિતાયાં ચરિતવ્યં, યથા ચરન્ ન પરિહીયતે સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: આશ્ચર્યમ્ ઇદં ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યત્ર નામ ઇમે પ્રકૃતિશૂન્યેષુ ધર્મેષુ ચરન્તિ, તાં ચ પ્રકૃતિશૂન્યતાં ન વિકોપયતીત્ય્ અન્યદ્ રૂપમ્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, અન્યા વેદના અન્યા સંજ્ઞા અન્યે સંસ્કારા, અન્યદ્ વિજ્ઞાનમ્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, અન્યે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાન્ય્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, અન્યા પારમિતા અન્યાનિ શૂન્યતામુખાન્ય્ અન્યે બોધિપક્ષ્યા ધર્મા અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, અન્યાન્ય્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, અન્યા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, અન્યે દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, અન્યા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, પ્રકૃતિશૂન્યતૈવાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ એવ પ્રકૃતિશૂન્યતા.
(પ્સ્પ્_6-8:100)

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ સુભૂતે ઽન્યદ્ રૂપં સ્યાદ્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, અન્યા વેદના અન્યા સંજ્ઞા અન્યે સંસ્કારા, અન્યદ્ વિજ્ઞાનમ્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, અન્યે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાન્ય્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, અન્યાઃ પારમિતાઃ, અન્યાનિ શૂન્યતામુખાનિ, અન્યે બોધિપક્ષ્યા ધર્મા, અન્યે આર્યસત્યાપ્રમણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિવિમોક્ષસમાધિધારણીમુખા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, અન્યા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, ન સુભૂતે રૂપં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્ અભિસંભોત્સ્યતે, ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ ન વિજ્ઞાનં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્ અભિસંભોત્સ્યતે. યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે રૂપં પ્રકૃતિશૂન્યતા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં પ્રકૃતિશૂન્યતા, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ પ્રકૃતિશૂન્યતા, સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વબોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સર્વવિમોક્ષાઃ સર્વસમાપત્તયઃ સર્વાભિજ્ઞાઃ સર્વાણિ ધ્યાનાનિ સર્વાણ્ય્ અપ્રમાણાનિ સર્વા આરૂપ્યસમાપત્તયઃ સર્વતથાગતબલાનિ સર્વબોધિસત્ત્વભૂમયશ્ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પ્રકૃતિશૂન્યતા, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ પ્રકૃતિશૂન્યતા, તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપં સર્વાકારજ્ઞતાયામ્ અભિસંબુધ્યેત, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનં સર્વાકારજ્ઞતાયામ્ અભિસંબુધ્યેત, યાવદ્ બોધિં સર્વાકારજ્ઞતાયામ્ અભિસંબુધ્યેત. યસ્માત્ સુભૂતે પ્રકૃતિશૂન્યતૈવ રૂપં રૂપમ્ એવ પ્રકૃતિશૂન્યતા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, પ્રકૃતિસૂન્યતૈવ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનમ્ એવ પ્રકૃતિશૂન્યતા, પ્રકૃતિશૂન્યતૈવ બોધિર્ બોધિર્ એવ પ્રકૃતિશૂન્યતા, તસ્માત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રકૃતિશૂન્યાન્ સર્વધર્માન્ વિદિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું પ્રતિષ્ઠેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ તત્ર કશ્ચિદ્ ધર્મો વિનશ્યતિ વા કૂટસ્થો વા ભવત્ય્ અવક્રામતિ વાન્યત્ર સદેવકો લોકઃ સમારકઃ સબ્રહ્મકઃ સશ્રમણબ્રાહ્મણિકા પ્રજાઃ, સદેવમાનુષાસુરા ન રૂપં યથાભૂતં પ્રજાનન્તિ, ન વેદનાન્ ન સંજ્ઞાન્ ન સંસ્કારાન્, ન વિજ્ઞાનં (પ્સ્પ્_6-8:101) યથાભૂતં પ્રજાનન્તિ, અપ્રજાનન્તો રૂપમ્ અભિનિવિશન્તે, વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનમ્ અભિનિવિશન્તે ઽભિનિવિશ્યાહંકારમમકારે
ચરન્તિ તે ઽહંકારમમકારાવ્ અભિનિવિશ્યાધ્યાત્મિકબાહ્યાનિ વસ્તૂનિ અભિનિવિશન્ત ઉપલભન્તે, અભિનિવિશ્યોપલભ્ય રૂપં રૂપત્વેન પરિગૃહ્ણન્તિ, વેદનાં વેદનાત્વેન સંજ્ઞાં સંજ્ઞાત્વેન સંસ્કારાન્ સંસ્કારત્વેન, વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનત્વેન પરિગૃહ્ણન્તિ, તે ન પરિમુચ્યન્તે જાત્યા જરયા મરણેન શોકેન પરિદેવેન દુઃખેન દૌર્મનસ્યેન ન પરિમુચ્યન્તે, ઉપાયાસેન ન પરિમુચ્યતે પઞ્ચગતિકાત્ સંસારાત્, તત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રકૃતિશૂન્યતાપારમિતાયાં સ્થિત્વા રૂપં ન વિકોપયતિ શૂન્યમ્ ઇતિ વાશૂન્યમ્ ઇતિ વા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં ન વિકોપયતિ શૂન્યમ્ ઇતિ વાશૂન્યમ્ ઇતિ વા, એવં સર્વસમાધીન્ સર્વધારણીમુખાનિ સર્વવિમોક્ષાન્, આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા દશબોધિસત્ત્વભૂમીર્ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ન વિકોપયતિ શૂન્યા ઇતિ વાશૂન્યા ઇતિ વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ શૂન્યતા વિકોપયતીદં રૂપમ્ ઇયં વેદના ઇયં સંજ્ઞા ઇમે સંસ્કારા, ઇદં વિજ્ઞાનમ્ ઇમે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદા ઇમાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ, ઇયં શૂન્યતા ઇમે બોધિપક્ષ્યા ધર્મા ઇમાન્ય્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ, ઇમાઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા ઇમે દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા ઇયમ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે નાકાશમ્ આકાશં વિકોપયતિ, અધ્યાત્મિકં વા બાહ્યં વા ન ચાધ્યાત્મિકમ્ આકાશં બાહ્યમ્ આકાશં વિકોપયતિ, ન ચ બાહ્યમ્ આકાશમ્ આધ્યાત્મિકમ્ આકાશં વિકોપયત્ય્, એવં એવ સુભૂતે ન રૂપં શૂન્યતાં વિકોપયતિ, ન ચ શૂન્યતા રૂપં વિકોપયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ તસ્ય સ્વભાવો ઽસ્તિ ય એવં વિકોપયત્ય્ અયં શૂન્યો ઽયં ન શૂન્યઃ, એવં વિસ્તરેણ સર્વધર્મેષુ કર્તવ્યમ્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ ન ભેદઃ સર્વધ્ર્માણાં કુતો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંપ્રસ્થિતો ભવત્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું? ન (પ્સ્પ્_6-8:102) હિ ભગવન્ દ્વૈધીકારા બોધિર્, ન દ્વયચરિતેન શક્યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધુમ્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, ન દ્વયચરિતસ્ય બોધિર્ ન દ્વૈધીકારા બોધિઃ, અદ્વયા હિ સુભૂતે બોધિર્ અદ્વૈધીકારા, ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽદ્વૈધીકારેણ ચરતિ બોધૌ, નૈવ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધી રૂપે ચરતિ, ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ, ન વિજ્ઞાને ચરતિ, ન સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ ચરતિ ન પ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ ચરતિ, ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ ચરતિ, ન પ્રતીત્યસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ ચરતિ, ન શૂન્યતાસુ ચરતિ, ન બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ચરતિ, નાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરતિ, ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાસુ ચરતિ, ન દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ચરતિ, ન સમ્યક્સંબોધૌ ચરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ બોધિર્ અહમ્ ઇતિ શબ્દો રૂપે ચરતિ, વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ, ન બોધિર્ અહમ્ ઇતિ શબ્દો વિજ્ઞાને ચરતિ, એવં યાવન્ ન બોધિર્ અહમ્ ઇતિ શબ્દઃ સમ્યક્સંબોધૌ ચરતિ, ન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સમ્યક્સંબોધિર્ ઉદ્ગ્રહે ચરતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ નોદ્ગ્રહે ચરતિ, કુત્ર તર્હિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિશ્ ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે કુત્ર તથાગતનિર્મિતસ્ય બુદ્ધિશ્ ચરત્ય્ ઉદ્ગ્રહે વાનુદ્ગ્રહે વા.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽર્હતઃ સ્વપ્નાન્તરગતસ્ય કુત્ર બુદ્ધિશ્ ચરત્ય્ ઉદ્ગ્રહે વાનુદ્ગ્રહે વા.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્, યદા ભગવન્ન્ અત્યન્તો ઽર્હન્ ન સ્વપિતિ કુતઃ સ્વપ્ને બુદ્ધિશ્ ચરત્ય્ ઉદ્ગ્રહે વાનુદ્ગ્રહે વા?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન બોધિર્ ઉદ્ગ્રહે વાનુદ્ગ્રહે વા ચરતિ.

એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિર્ નોદ્ગ્રહે વાનુદ્ગ્રહે વા ચરતિ ન (પ્સ્પ્_6-8:103) રૂપે ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને ચરતિ, ન સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ ન પ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ ન પારમિતાસુ ન શૂન્યતાસુ ન બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ નાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાસુ ન દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરતિ. કથં પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દશસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ ચરિત્વા ષટ્સુ પારમિતાસુ સપ્તત્રિંશત્સુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ સર્વશૂન્યતાસુ ધ્યાનેષ્વ્ અપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્તિષુ વિમોક્ષમુખેષુ નવસ્વ્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષ્વ્ આર્યસત્યેષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ મહાકરુણાયાં દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણેષ્વ્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનેષુ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય બુદ્ધક્ષેત્રઞ્ ચ પરિશોધ્ય સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અભિસંભોત્સ્યતે. ન ચ ભગવન્ન્ અસ્થિત્વા દશસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ ષટ્સુ પારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ સપ્તત્રિંશત્સુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષ્વ્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ મહાકરુણાયાં પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસ્વ્ અસ્થિત્વા બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય બુદ્ધક્ષેત્રઞ્ ચાપરિશોધ્ય સત્ત્વાઞ્ ચાપરિપાચ્ય શક્યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધુમ્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, યથા વદસિ, ન શક્યાપરિપૂરયિત્વા દશબોધિસત્ત્વભૂમીર્ દશપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધરણીમુખાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ મહામૈત્રીં મહાકરુણાં મહામુદિતાં મહોપેક્ષાં દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાન્ય્ અપરિપૂરયિત્વાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોધું, પરિપૂરયિત્વા પુનઃ સુભૂતે શક્યા દશભૂમીર્ દશપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાશ્ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર (પ્સ્પ્_6-8:104) આરૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ યાવદ્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ મહામૈત્રી મહાકરુણાં મહામુદિતાં મહોપેક્ષાં પરિપૂરયિત્વા સર્વાકારજ્ઞતાનુપ્રાપ્તું, તત્ પુનઃ સુભૂતે રૂપપ્રકૃતૌ સ્થિત્વા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનપ્રકૃતૌ સ્થિત્વા યાવદ્ બોધિપ્રકૃતૌ સ્થિત્વા સા ચ પ્રકૃતિર્ ઉપશાન્તા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યોપચયં વા કરોત્ય્ અપચયં વા કરોત્ય્ ઉત્પાદં વા નિરોધં વા ઉચ્છેદં વા શાશ્વતં વા સંક્લેશં વા વ્યવદાનં વા પ્રાપ્તિં વાભિસમયં વા.
ઇત્ય્ અદ્વયધર્મનિવેશનકર્મ
સ ખલુ સુભૂતે લોકવ્યવહારપ્રજ્ઞપ્તિધર્મમ્ ઉપાદાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, ન પુનર્ અત્ર પરમાર્થં કશ્ચિદ્ અસ્તિ રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા, વિજ્ઞાનં વા સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદા વા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા પારમિતા વા શૂન્યતા વા બોધિપક્ષ્યા વા ધર્મા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ વા વિમોક્ષમુખાનિ વાભિજ્ઞા વા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા વા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ યો વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચરેત્, સર્વ એતે ધર્મા લોકવ્યવહારમ્ ઉપાદાય પ્રજ્ઞપ્તા ન પુનઃ પરમાર્થેન. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય બોધયે ચરતિ, ન પુનસ્ તચ્ ચિત્તમ્ ઉપલભતે ન સત્ત્વં ન બોધિં, તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યસ્મિન્ સમયે સુભૂતિના ક્લેશાઃ પ્રહીના ઇન્દ્રિયાણિ પ્રતિલબ્ધાનિ, આનન્તર્યશ્ ચ સમાધિઃ પ્રતિલબ્ધઃ સ્રોતઆપત્તિફલં વા પ્રાપ્તં સકૃદાગામિફલં વા પ્રાપ્તમ્ અનાગામિફલં વા પ્રાપ્તં વાર્હત્ત્વં વા પ્રાપ્તમ્, અપિ નુ તસ્મિન્ સમયે સ્વપ્ન ઉપલભ્યતે, ચિત્તસ્ય માર્ગો વા માર્ગફલં વા.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કથં સુભૂતિનામ્ના સ્થવિરેણ ત્વયાર્હત્ત્વં પ્રાપ્તમ્ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તમ્?
સુભૂતિર્ આહ: લોકવ્યવહારમ્ ઉપાદાય.
(પ્સ્પ્_6-8:105)
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે લોકવ્યવહારેણ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞપ્તો લોકવ્યવહારેણ રૂપં પ્રજ્ઞપ્તં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા લોકવ્યવહારેણ, વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞપ્તં લોકવ્યવહારેણ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ પ્રજ્ઞપ્તાનિ લોકવ્યવહારેણ સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વબોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનરૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ પ્રજ્ઞપ્તાનિ લોકવ્યવહારેણ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેનિકબુદ્ધધર્માઃ પ્રજ્ઞપ્તા લોકવ્યવાહારેણ સર્વાકારજ્ઞતા પ્રજ્ઞપ્તા, ન પુનર્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સમ્યક્સંબોધૌ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલબ્ધો યસ્ય ધર્મસ્યોપચયં વાપચયં વા કુર્યાદ્ ઉપકારં વાપકારં વા કુર્યાદ્ ધર્માણાં પ્રકૃતિમ્ ઉપાદાય સાપિ ધર્માણાં પ્રકૃતિર્ નોપલબ્ધા, કઃ પુનર્ વાદઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપલપ્સ્યતે, દશબોધિસત્ત્વભૂમીર્ દશપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ઉપલપ્સ્યતે, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ સમાધીન્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ ઉપલપ્સ્યતે, યાવત્ સર્વધર્માન્ ઉપલપ્સ્યતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ.
ઇતિ સાંકેતિકજ્ઞાનનિવેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વપારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ સપ્તત્રિંસત્સુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ બોધિમાર્ગઞ્ ચ પરિશોધ્યાભવ્યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું, કથં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે?

ભગવાન્ આહ: યદા સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન દાનપારમિતાયાં ચરતિ, ન ચ દાનમ્ ઉપલભતે, ન દાનપ્રતિગ્રાહકન્ નાપ્ય્ અન્યત્રૈતેષુ ધર્મેષુ ચરતિ, (પ્સ્પ્_6-8:106) તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઉત્સહતે બોધિમાર્ગે ચરિતુમ્, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન ચ પ્રજ્ઞામ્ ઉપલભતે, યો વા ભાવયેદ્ યદ્ વા ભાવયેત્ તદ્ અપિ નોપલભતે નાપ્ય્ અન્યત્રૈતેષુ ધર્મેષુ ચરતિ, તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્સહતે બોધિમાર્ગે ચરિતુમ્. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, એવં યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ બુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ, યો વા ભાવયતિ યદ્ વા ભાવયતિ તદ્ અપિ ન સમનુપશ્યતિ, નાપ્ય્ અન્યત્રૈતેષુ ધર્મેષુ ચરતિ, તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્સહતે બોધિમાર્ગે ચરિતુમ્, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉપાયકૌશલ્યેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાને યોગમ્ આપદ્યતે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન રૂપં ન યોજયતિ ન વિયોજયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ રૂપસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ યો યોજયતિ વા વિયોજયતિ વા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં ન યોજયતિ ન વિયોજયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ યો યોજયતિ વા વિયોજયતિ વા, એવં ન દાનપારમિતા ન શીલપારમિતા ન ક્ષાન્તિપારમિતા ન વીર્યપારમિતા ન ધ્યાનપારમિતા ન પ્રજ્ઞાપારમિતા યોજયતિ ન વિયોજયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્યાઃ સ્વભાવો નાસ્તિ યો યોજયતિ વા વિયોજયતિ વા, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ ન પ્રતીત્યસમુત્પાદો ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ન સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા નાધ્યાત્મશૂન્યતા ન બહિર્ધાશૂન્યતા નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા ન યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો નાર્યસત્યાનિ (પ્સ્પ્_6-8:107) ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ન વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ નાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા યોજયન્તિ ન વિયોજયન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ બુદ્ધધર્માણાં સ્વભાવો નાસ્તિ યો યોજયતિ વા વિયોજયતિ વા.
સારિપુત્ર આહ: યદિ ભગવન્ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે યો યોજયતિ વા વિયોજયતિ વા, કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અભિનિર્હારો ભવતિ, યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં, ન હ્ય્ અશિક્ષિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શક્યા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધુમ્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતચ્ છારિપુત્ર એવમ્ એતત્, યથા વદસિ ન શક્યાશિક્ષિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોધું, યદિ ખલૂપાયકૌશલ્યેન શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવમ્ ઉપલભતે ગૃહ્ણાતિ. અથ ન લભતે, તત્ કિં ગ્રહીષ્યતિ, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ઇયં ધ્યાનપારમિતા ઇયં વીર્યપારમિતા ઇયં ક્ષાન્તિપારમિતા ઇયં શીલપારમિતા ઇયં દાનપારમિતા, ઇદં રૂપમ્ ઇયં વેદના ઇયં સંજ્ઞા ઇમે સંસ્કારા ઇદં વિજ્ઞાનમ્ ઇમે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ, ઇમાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ઇમાઃ પારમિતા ઇમાઃ શૂન્યતા ઇમે બોધિપક્ષ્યા ધર્મા ઇમાન્ય્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ, ઇમાઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાઃ, ઇમે દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા ઇયમ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ ઇતિ, ઇમાન્ ધર્માન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્વો નોપલભતે, તત્ કિં ગ્રહીષ્યત્ય્ અગ્રાહ્યા શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા, અગ્રાહ્યા ધ્યાનપારમિતા, અગ્રાહ્યા વીર્યપારમિતા, અગ્રાહ્યા ક્ષાન્તિપારમિતા, અગ્રાહ્યા શીલપારમિતા, અગ્રાહ્યા દાનપારમિતા, અગ્રાહ્યાઃ સર્વશૂન્યતા, અગ્રાહ્યા બોધિપક્ષ્યા ધર્મા, અગ્રાહ્યાણ્ય્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ અગ્રાહ્યાઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાઃ, અગ્રાહ્યા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા, ઇયં શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાગ્રાહ્યપારમિતા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, અત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં યત્ર શિક્ષમાણો બોધિઅત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શિક્ષામ્ અપિ ન લપ્સ્યતે, (પ્સ્પ્_6-8:108) કુતઃ પુનર્ બોધિં કુતઃ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં કુતઃ પુનર્ બોધિસત્ત્વધર્માન્ કુતઃ પુનઃ પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માન્ કુતઃ પુનઃ શ્રાવકધર્માન્ કુતઃ પુનઃ પૃથગ્જનધર્માન્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ શારિપુત્ર ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવો વિદ્યતે,
એવમ્ અભાવસ્વભાવાનાં સર્વધર્માણાં કતમઃ પૃથગ્જનધર્મઃ કતમઃ સ્રોતઆપન્નઃ કતમઃ સકૃદાગામી કતમો ઽનાગામી કતમો ઽર્હન્ કતમઃ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ કતમો બોધિસત્ત્વઃ કતમઃ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ? યદીમે પુદ્ગલા નોપલભ્યન્તે, તદા કુત એતે ધર્માઃ પ્રાદુર્ભવિષ્યન્તિ, યેષુ ધર્મેષુ નિર્દિશ્યતે પૃથગ્જનો વા સ્રોતઆપન્નો વા સકૃદાગામી વાનાગામી વાર્હન્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધો વા બોધિસત્ત્વો વા સમ્યક્સંબુદ્ધો વા.
શારિપુત્ર આહ: અવસ્તુકાનાં ભગવન્ સર્વધર્માણાં કુતઃ આગમઃ પ્રજ્ઞાયતે? અયં પૃથગ્જનો ઽયં સ્રોતઆપન્નો ઽયં સકૃદાગામ્ય્ અયમ્ અનાગામ્ય્ અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽયં બોધિસત્ત્વો ઽયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ.

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં નુ શારિપુત્ર રૂપસ્ય વસ્ત્વ્ અસ્તિ ભૂતં ભવ્યં યથા બાલપૃથગ્જનો ઽભિનિવિષ્ટઃ.
શારિપુત્ર આહ: નો ભગવન્, નૈતત્ સુગતાન્યત્ર વિપર્યસ્તશ્ ચિત્તઃ પૃથગ્જનો રૂપમ્ ઇત્ય્ અભિનિવિષ્ટો, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્.
ભગવાન્ આહ: કિં નુ શારિપુત્ર વિજ્ઞાનસ્ય વસ્ત્વ્ અસ્તિ ભૂતં ભવ્યં યથા બાલપૃથગ્જનો ઽભિનિવિષ્ટઃ.
સારિપુત્ર આહ: નો ભગવન્, નૈતત્ સુગતાન્યત્ર વિપર્યસ્તચિત્તઃ પૃથગ્જનો વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અભિનિવિષ્ટઃ.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ શારિપુત્ર યાવત્ સર્વધર્માણાં વસ્ત્વ્ અસ્તિ ભૂતં ભવ્યં યથા બાલપૃથક્જનો ઽભિનિવિષ્ટઃ.
શારિપુત્ર આહ: નો ભગવન્ નૈતત્ સુગતાન્યત્ર વિપર્યસ્તચિત્તઃ પૃથગ્જનો યાવત્ સર્વધર્મા ઇત્ય્ અભિનિવિષ્ટઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેનાવસ્તુકાન્ ધર્માન્ પશ્યન્ન્ (પ્સ્પ્_6-8:109) અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રસ્થિતઃ.
ઇત્ય્ અનુપલંભજ્ઞાનનિવેશનકર્મ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપાયકૌશલ્યેનાવસ્તુકાન્ સર્વધર્માન્ પશ્યન્ન્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતઃ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય વસ્તુ સમનુપશ્યતિ યત્ર વસ્તૂનિ પ્રતિહન્યેત, યત્ર પ્રતિહન્યમાન આલીયેત આલીયમાનઃ સંસીદેત્ કૌશીદ્યમ્ આપદ્યેત, તસ્માત્ તર્હિ શારિપુત્ર અવસ્તુકા અજીવા નિર્જીવા અભાવસ્વભાવાઃ પ્રકૃતિશૂન્યાઃ સર્વધર્માઃ, અન્યત્ર સમોહેન સત્ત્વા અભિનિવિષ્ટાઃ સ્કન્ધેષુ વા ધાતુષુ વા આયતનેષુ વા પ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ વા તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અભાવસ્વભાવાન્ સર્વધર્માન્ સંપશ્યમાનઃ પ્રકૃતિશૂન્યાન્ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ માયાકારસદૃશમ્ આત્માનમ્ અધિષ્ઠાય સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ, યે સત્ત્વા મત્સરિણસ્ તેષાં દાનકથાં કરોતિ, દુઃશીલાનાં શીલકથાં કરોતિ, વ્યાપન્નચિત્તાનાં ક્ષાન્તિકથાં કરોતિ, કુશીદાનાં વીર્યકથાં કરોતિ, વિક્ષિપ્તચિત્તાનાં ધ્યાનકથાં કરોતિ, દુષ્પ્રજ્ઞાનાં પ્રજ્ઞાકથાં કરોતિ, યદા તે સત્ત્વા દાને પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તિ, શીલે ક્ષાન્તૌ વીર્યે ધ્યાને પ્રજ્ઞાયાં પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તિ, તદા તેષાં સત્ત્વાનામ્ અનુશાસનીં કથાં કરોત્ય્ આર્યાં નૈર્યાણિકીં, યયા કથયા સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ, સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુવન્તિ, પ્રત્યેકાં બોધિં પ્રાપ્નુવન્તિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઔપલંભિકો ઽસંવિદ્યમાનાં સત્ત્વાન્ દાને નિયોજયતિ, શીલે નિયોજયતિ, ક્ષાન્તૌ નિયોજયતિ, વીર્યે નિયોજયતિ, ધ્યાને નિયોજયતિ, પ્રજ્ઞાયાં નિયોજયતિ. ઉત્તરે ચાચાર્યા નૈર્યાણિકીં કથાં કરોતિ, યયા કથયા સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્નુવન્તિ, સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુવન્તિ, પ્રત્યેકબોધિં પ્રાપ્નુવન્તિ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ.
(પ્સ્પ્_6-8:110)
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: ન ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ કશ્ચિદ્ ઉપલંભઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન કઞ્ચિત્ સત્ત્વમ્ ઉપલભતે ઽન્યત્ર સંવૃત્તિસંકેતેન વ્યવહરતિ, તચ્ છારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દ્વાભ્યાં સત્યાભ્યાં સ્થિત્વા સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ, ન હિ શારિપુત્ર દ્વાભ્યાં સત્યાભ્યાં સત્ત્વ ઉપલભ્યતે ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિઃ, અપિ તુ ખલૂપાયકૌશલ્યેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ, તત્ તે સત્ત્વા દૃષ્ટ એવ ધર્મ આત્માનં નોપલભન્તે, પ્રાગ્ એવ યઃ પ્રાપયિષ્યતિ, યેન વા પ્રાપયિષ્યતિ, એવં ખલુ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: મહોત્પાદો બતાયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન ચ નામ ભગવન્ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યૈકત્વં વા નાનાત્વં વા પૃથક્ત્વં વા ઉપલભતે, એવંરૂપં ચ સંનાહં સંનહ્યતે યેન સંનાહેન સંનહ્ય ન કામધાતૌ દૃશ્યતે, ન રૂપધાતૌ દૃશ્યતે, નારૂપ્યધાતૌ દૃશ્યતે, ન સંસ્કારધાતૌ દૃશ્યતે, નાસંસ્કૃતધાતૌ દૃશ્યતે, સત્ત્વાંશ્ ચ ત્રૈધાતુકાન્ મોચયતિ, ન ચ સત્ત્વં સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિમ્ ઉપલભતે, સત્ત્વાપ્રજ્ઞપ્ત્યા સત્ત્વાબન્ધઃ સત્ત્વામોક્ષઃ સત્ત્વાબન્ધામોક્ષાદ્ અસંક્લેશાવ્યવદાનમ્ અસંક્લેશાવ્યવદાનાન્ ન ગતિસંભેદઃ પ્રજ્ઞાયતે, ગત્યસંભેદતયા ન કર્મ ન સંક્લેશઃ, અકર્માસંક્લેશસ્ય કુતો વિપાકો ભવિષ્યતિ, યેન વિપાકેનાત્મના સત્ત્વાઃ પઞ્ચગતિકે સંસારે સંદૃશ્યેરન્.

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતચ્ છારિપુત્રૈવમ્ એતદ્ યથા વાચં ભાષસે, સચેત્ પૂર્વં સત્ત્વભાવો ઽભવિષ્યત્ પશ્ચાદ્ અભાવસ્ તદા સ્યાદ્ એષ દોષઃ, બોધિસત્ત્વો ઽપિ તથાગતો ઽપિ પૂર્વભાવો ઽભવિષ્યત્ પશ્ચાદ્ અભાવસ્ તદા સ્યાદ્ એષ દોષઃ, પઞ્ચગતિકો વા સંસારઃ પૂર્વભાવો ઽભવિષ્યત્ પશ્ચાદ્ અભાવસ્ તદા સ્યાદ્ એષ દોષઃ, યસ્માત્ તર્હિ શારિપુત્રોત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવ એષા ધર્માણાં ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા તથતાનન્યતથતા, તત્ર નાત્મા ન સત્ત્વો ન જીવો ન જન્તુર્ (પ્સ્પ્_6-8:111) ન પોષો ન પુરુષો ન પુદ્ગલો ન મનુજો ન માનવો ન કારકો ન વેદકો ન જાનકો ન પશ્યકઃ, તત્ કુતો રૂપં ભવિષ્યતિ, કુતો વેદના કુતઃ સંજ્ઞા કુતઃ સંસ્કારાઃ, કુતો વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ ભવિષ્યતિ, કુતઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ કુતઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કુતઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નધર્માઃ કુતઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ભવિષ્યન્ત્ય્, અસતામ્ એષાં ધર્માણાં કુતઃ પઞ્ચગતિકઃ સંસારો ભવિષ્યતિ, યતઃ સત્ત્વાઃ પરિમોચયિતવ્યાઃ સ્યુર્ યસ્માત્ તર્હિ શારિપુત્ર ઇમે ધર્મા ઈદૃશાઃ સ્વભાવશૂન્યાસ્ તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પૂર્વકાણાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાચ્ છ્રુત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતો, ન ચાત્ર કશ્ચિદ્ ધર્મસ્વભાવો યમ્ ઉપલભતે યો વા શક્યો ઽધિમોક્તું, યત્ર બાલપૃથગ્જના અભિનિવિષ્ટા અન્યત્ર વિપર્યાસે, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંનાહં સંનહ્યતે યેન સંનાહેન સંનહ્ય ન પ્રત્યુદાવર્તતે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, મયા નાભિસંબોદ્ધવ્યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્, અભિસંબોધવ્યૈવાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્, અભિસંબુધ્ય ચ ધર્મેણાર્થં કરિષ્યામિ, યેનાર્થેન સત્ત્વાન્ વિપર્યાસાત્ પરિમોચયિષ્યામિ, તદ્યથાપિ નામ શારિપુત્ર માયાકારનિર્મિતઃ પુરુષો બહૂનિ પ્રાણિકોટિનિયુતશતસહસ્રાણ્ય્ અભિનિર્મિમીતે, અભિનિર્માય પ્રભૂતેન ખાદનીયભોજનીયસ્વાદનીયેન સંતર્પ્યયેત્, સંતર્પ્યૈવમ્ ઉદાનમ્ ઉદાનયેદ્ બહુ મે પુણ્યં પ્રસૂતમ્ ઇતિ. તત્ કિં મન્યસે? શારિપુત્રાપિ નુ તત્ર કશ્ચિદ્ ભોજિતો વા સંતર્પિતો વા ભવેત્.
શારિપુત્ર આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રહાણેષ્વ્ ઋદ્ધિપાદેષુ પઞ્ચેન્દ્રિયેષુ પઞ્ચસુ બલેષુ સપ્તસુ બોધ્યઙ્ગેષુ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે સર્વશૂન્યતાસુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષ્વ્ અષ્ટસુ વિમોક્ષમુખેષુ નવસ્વ્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ દશસુ તથાગતબલેષુ દશસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ (પ્સ્પ્_6-8:112) અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાઞ્ ચરન્ બોધિમાર્ગાં ચ પરિપૂરયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ ન ચ કઞ્ચિત્ સત્ત્વમ્ ઉપલભતે યમ્ ઉપલભ્ય વિનયેત્.
ઇતિ સત્ત્વપરિપાકનિવેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમો ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિમાર્ગો યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ચરતા સત્ત્વાઃ પરિપાચયિતવ્યાઃ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિતવ્યમ્?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનપારમિતાયાં ચરન્ શીલપારમિતાયાં ચરન્ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરન્ બહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરન્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરન્ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરન્, સ્મૃત્યુપથાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ચરન્ન્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરન્ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાસુ ચરન્ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાતિ સત્ત્વેભ્યો દાનં દત્વા એવમ્ અવવદતિ, ઇહ કુલપુત્રા મા દાનમ્ આગ્રહણતો ગ્રહીષ્યથ, મા દાનાગ્રહણગૃહીતેનાત્મભાવમ્ અભિનિવર્તયિષ્યથ, યેનાત્મભાવેનાભિનિવર્તિતેન બહૂનિ દુષ્ખાનિ પ્રત્યનુભવિષ્યથ, નેહ કુલપુત્રા પરમાર્થેન દાનં ન દાનપતિર્ ન પ્રતિગ્રાહકઃ, સર્વ એતે ત્રયો ધર્માઃ શૂન્યા, ન ચ પ્રકૃતિશૂન્યા ધર્માન્ ગૃહ્ણન્ત્ય્ અગ્રાહ્યા શૂન્યતા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વેભ્યો દાનં દદાતિ, ન ચાત્ર દાનમ્ ઉપલભતે ન દાનપતિં ન પ્રતિગ્રાહકમ્ અનુપલંભપારમિતૈષા (પ્સ્પ્_6-8:113) યદ્ ઉત દાનપારમિતા, સ દાનદાતૃપ્રતિગ્રાહકાન્ અનુપલંભમાનઃ સત્ત્વાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે નિયોજયતિ, સકૃદાગામિફલે નિયોજયત્ય્ અનાગામિફલે નિયોયતિ, અર્હત્ત્વે નિયોજયતિ, પ્રત્યેકાયાં બોધૌ નિયોજયતિ, અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ નિયોજયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ, સ આત્મના ચ દાનં દદાતિ, પરાંશ્ ચ દાને સમાદાપયતિ, દાનસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે યે ઽપિ ચાન્યે દાનં દદાતિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવંરૂપં દાનં દત્વા ક્ષત્રિયમહાશાલકુલાનાં વા સહવ્રતાયોપપદ્યતે, બ્રાહ્મણમહાશાલકુલાનાં વા સહવ્રતાયોપપદ્યતે, ગૃહપતિમહાશાલકુલાનાં વા સહવ્રતાયોપપદ્યતે, કોટ્ટરાજો વા ભવતિ, ચક્રવર્તિરાજ્યં વા પ્રતિલભતે, સ તત્ર સત્ત્વાંશ્ ચતુર્ભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિઃ સંગૃહ્ણાતિ, કતમૈશ્ ચતુર્ભિર્? દાનેન પ્રિયવદ્યતયા, અર્થચર્યયા સમાનાર્થતયા ચ. એવં તાન્ સત્ત્વાન્ દાનેન સંગૃહ્યાનુપૂર્વેણ શીલે ક્ષાન્તૌ વીર્યે ધ્યાને પ્રજ્ઞાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતસૃષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રહાણેષુ ચતુર્ષ્વ્ ઋદ્ધિપાદેષુ પઞ્ચસ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ પઞ્ચસુ બલેષુ સપ્તબોધ્યઙ્ગેષ્વ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગેષુ માર્ગેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ સમ્યક્નિયામમ્ અવક્રામયતિ, સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વમ્ અનુપ્રાપયતિ, પ્રત્યેકાં બોધિમ્ અનુપ્રાપયત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સમાદાપયતિ, હંહો પુરુષા અભિસંબુદ્ધ્યધ્વમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં,

તત્ર ન કશ્ચિદ્ ધર્મઃ સ્વભાવેન સંવિદ્યતે, યત્ર સત્ત્વા અન્યત્ર વિપર્યાસેન નાવબુધ્યન્તે, તસ્માત્ સર્વવિપર્યાસાન્ મા ગ્રહીષ્યથ, આત્માનં મોચયથ સંસારાત્, પરાંશ્ ચ મોચયિષ્યથ, એવં યૂયમ્ આત્મનશ્ ચ મહાન્તમ્ અર્થં કરિષ્યથ, પરાંશ્ ચ મહત્ય્ અર્થે નિયોજયિષ્યથ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દાનપારમિતાયાં ચરિતવ્યં, યથા ચરન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય ન જાતુ દુર્ગતિં પતતિ, ન જાતુ ચક્રવર્તિરાજ્યન્ ન કારયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યાદૃશં હિ વીજં તાદૃશં ફલં ભવતિ, તસ્ય ચક્રવર્તિનો યદા યાચનકા આગચ્છન્તિ તદા તસ્ય ચક્રવર્તિનો રાજ્ઞ એવં ભવતિ, યેષાં મયા કૃતશશ્ ચક્રવર્તિફલં પરિગૃહીતં નાન્યત્ર સત્ત્વાનામ્ (પ્સ્પ્_6-8:114) અર્થાય, તદ્ એતદ્ યુષ્માકમ્ એવ દત્તં ભવતુ, તસ્મ્દ્ અત્ર ન મયાનેન ચક્રવર્તિરાજ્યેનાર્થઃ પ્રાગ્ એવાન્યે નાન્યત્ર સત્ત્વાનામ્ અર્થાય સંસાર ઉપાત્તઃ સ કરુણાયમાનો મહાકરુણાં પરિપૂરયતિ, યાવન્ મહાકરુણાં પરિપૂરયિત્વા સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, તે ચ સત્ત્વા નોપલભ્યન્તે યે પરિનિષ્પન્નાઃ સ્યુર્ ઇત્ય્ અન્યત્ર સંજ્ઞાનામ્ અસંકેતં વ્યવહાર ઇતિ, સ ચ વ્યવહારઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમો ઽપ્રવ્યાહારો વેદિતવ્યઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દાનપારમિતાયાં ચરિતવ્યં, યથા ચરતો ન કિંચિત્ સત્ત્વાનામ્ અન્તિકે ઽપરિત્યક્ષં ભવતિ, અન્તશ આત્મમાંસાન્ય્ અપિ, પ્રાગ્ એવ બાહ્યાન્ય્ ઉપકરણાનિ, યૈર્ ઉપકરણૈઃ સત્ત્વાઃ સંસારાત્ પરિમોચયિતવ્યાઃ, તાનિ પુનઃ કતમાન્ય્ ઉપકરણાનિ યદ્ ઉત દાનપારમિતોપકરણં, શીલપારમિતોપકરણં ક્ષાન્તિપારમિતોપકરણં વીર્યપારમિતોપકરણં ધ્યાનપારમિતોપકરણં પ્રજ્ઞાપારમિતોપકરણમ્, અધ્યાત્મશૂન્યતોપકરણં બહિર્ધાશુન્યતોપકરણમ્, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતોપકરણં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતોપકરણં, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા ઉપકરણમ્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ ઉપકરણં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા ઉપકરણમ્, ઇમાનિ તાન્ય્ ઉપકરણાનિ યૈર્ ઉપકરણૈર્ ઉપગૃહીતાઃ સત્ત્વાઃ સંસારાત્ પરિમોક્ષ્યન્તે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વસ્યા દાનં દદદ્ એવં વાચં ભાષેત્, અહં ભો યૂયં કુલપુત્રાઃ શીલં રક્ષતાહં યુષ્માકમ્ અવૈકલ્યં કરિષ્યામ્ય્ અન્નેન વા પાનેન વા વસ્ત્રેણ વા શયનાસનૈર્ વા યાનૈર્ વા હિરણ્યસુવર્ણમનિમુક્તાવજ્રવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાડૈર્ વા, પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરૈર્ વા, ગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્ વા યાવદ્ અન્યતરૈર્ વા માનુષ્યકૈઃ પરિષ્કારોપકરણૈર્, યેન યૂયં વૈકલ્પેન દૌઃશીલ્યં કુરુથ, તદ્ અહં યુષ્માકમ્ અવૈકલ્યં કરિષ્યામ્ય્ અન્નાદિના વા સપ્તભિર્ વા રત્નૈર્, યદ્ વાકાઙ્ક્ષથ તત્ સર્વં પરિપ્રાપયિષ્યામિ, તદ્ યૂયં સંવરશીલે સ્થિત્વાનુપૂર્વેણ દુષ્ખસ્યાન્તં કરિષ્યથ ત્રિભિર્ યાનૈઃ શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા (પ્સ્પ્_6-8:115) મહાયાનેન વા.
કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા સત્ત્વાન્ ક્ષાન્તિસૌરત્યે નિયોજયતિ, ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વા યે કુપ્યન્તિ વા વ્યાપદ્યન્તે વા તેષાં સત્ત્વાનામ્ એવં વાચં ભાષેત, કેન યૂયં કારણેન કુલપુત્રા વ્યાપદ્યધ્વે દોષમ્ ઉત્પાદયથ? તદ્ અહં યૂષ્માકં સર્વં પરિપ્રાપયિષ્યામિ, યસ્યાર્થેન કુપ્યથ વ્યાપદ્યથ તત્ મમાન્તિકાદ્ ગૃહ્ણીથ, તેન ભગવતામ્ અવૈકલ્યં કરિષ્યામ્ય્ અન્નેન વા પાનેન વા વસ્ત્રેણ વા શયનાસનૈર્ વા પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણૈર્ વા હિરણ્યસુવર્ણરજતશઙ્ખશિલાપ્રવાલૈર્ વા વિવિધૈર્ વા મણિરત્નૈર્ વા યાવદ્ અન્યતરાન્યતરૈર્ વા માનુષ્યોપકરણપરિષ્કારૈર્ યેન યૂયં ન કુપ્યથ વ્યાપદ્યધ્વે. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા સત્ત્વાન્ ક્ષાન્તિસૌરત્યે નિયોજયતિ, નૈવાત્ર કશ્ચિદ્ ભાવો ઽસ્તિ યઃ ભાવો યેન યુષ્માકં ક્રોધ ઉપજાયત અભૂતસંકલ્પ એષ ક્રોધો નૈતસ્ય કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ યસ્ય યૂયં વસ્તુનઃ કૃતશો ઽભિસજ્જથ કુપ્યથ વ્યાપદ્યધ્વે ઽભિષજ્ય કુપિત્વા વ્યાપદ્ય દણ્ડેન વા શસ્ત્રેણ વા પ્રહરથાન્યમન્યં વા જીવિતાદ્ વ્યપરોપયથ, તદ્ યૂયમ્ અસદ્ભૂતસંકલ્પિતક્ષુભિતા નરકં વા પ્રપતિષ્યથ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા પ્રપતિષ્યથ, યા અપ્ય્ અન્યાઃ કાશ્ચિદ્ ગતયસ્ તાસુ ચ દુઃખાં વેદનાં વેદયિષ્યથ, હંભો પુરુષા માવસ્તુકાનાં ધર્માણાં કૃતશઃ તત્ કર્મ પરિગૃહ્ણીત યેન પરિગૃહીતેન મનુષ્યપ્રતિલાભો ન ભવિષ્યતિ, પ્રાગ્ એવ બુદ્ધોત્પાદો દુર્લભઃ. સ ખલુ પુનર્ ભો પુરુષો દુર્લભો બુદ્ધોત્પાદો દુર્લભો મનુષ્યલાભો દુર્લભઃ ક્ષણસંપદ્ દુર્લભઃ સંસારાં મોક્ષઃ, મા ઇમં ક્ષણં વિરાગયિષ્યથ મા વિચિકિત્સા ભવિષ્યથ ક્ષણપ્રાપ્તાઃ. તતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આત્મના ચ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયાતિ, પરાંશ્ ચ ક્ષાન્તિસૌરત્યે નિયોજયતિ, ક્ષાન્તેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપિ ચાન્યે ક્ષાન્તિં ભાવયન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ, તતસ્ તાન્ સત્ત્વાન્ ક્ષાન્ત્યાં નિયોજયિત્વા ક્ષાન્ત્યાં સ્થાપયિત્વાનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈઃ (પ્સ્પ્_6-8:116) પરિનિર્વાપયતિ શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા મહાયાનેન વા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા ક્ષાન્તિસૌરત્યે સત્ત્વાન્ નિયોજયતિ.
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્, સત્ત્વાં વીર્યપારમિતાયાં નિયોજયતિ, ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ કુશીદાન્ હીનવીર્યાન્ અલસાન્ વિદિત્વા એવમ્ અવવદતિ, કસ્ય યૂયં કૃતશઃ કૌશીદ્યમ્ આપદ્યધ્વે? ત એવમ્ અવોચત્, પ્રત્યયવૈકલ્યેન, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાઞ્ ચરન્ તાન્ સત્ત્વાન્ એતદ્ અવોચત્, હમ્ભો પુરુષા અહં ભવતાં સર્વપ્રત્યયાન્ ઉપસંહરિષ્યામિ, યદિ વા દાનં યદિ વા શીલં યદિ વા ક્ષાન્તિં યદિ વા યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ વીર્યમ્ આરભેધ્વં તાન્ ભવતામ્ ઉપસંહરિષ્યામિ, તતસ્ તે સત્ત્વા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઉપકરણૈર્ વીર્યમ્ આરભન્તે કાયિકં વા ચૈતસિકં વા, તેન કાયિકેન વા ચૈતસિકેન વા વીર્યેણ સર્વાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ પરિપૂરયન્તિ, યૈઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ આર્યાન્ અનાસ્રવાન્ ધર્માન્ ભાવયન્તિ, યાન્ ભાવયમાના સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્સ્યન્તિ સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્સ્યન્તિ, પ્રત્યેકાં બોધિં પ્રાપ્સ્યન્ત્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ વીર્યપારમિતાયાં સત્ત્વાન્ નિયોજયતિ.

કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયાં સત્ત્વાન્ અવવદતીહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ એવમ્ અવવદતિ, કિમ્ ઇદં ભોઃ સત્ત્વા યૂયં ધ્યાનન્ ન સમાપદ્યધ્વે? તમ્ એવમ્ આહુઃ, પ્રત્યયવૈકલ્યેનેતિ, તાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એતદ્ અવોચત્, હંભો પુરુસા અહં તાન્ પ્રત્યયાન્ ઉપસંહરિષ્યામિ, યૈઃ પ્રત્યયૈર્ ન વિતર્કાન્ વિતર્કયિષ્યથ, ઇદમ્ ઇતિ વા બહિર્ધેત્ય્ અધ્યાત્મેતિ વાધ્યાત્મબહિર્ધેતિ, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં તાન્ પ્રત્યયાન્ ઉપસંહરતિ યૈઃ પ્રત્યયૈર્ ઉપસંહૃતૈર્ ન વિતર્કયન્તિ તતસ્ તે સત્ત્વા વિતર્કેષુ ચ્છિન્નેષુ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યન્તે, દ્વિતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યન્તે, તૃતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યન્તે, ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યન્તે, મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાઃ સમાપદ્યન્તે, તે તૈર્ ધ્યાનૈસ્ તૈશ્ ચાપ્રમાણૈર્ યાવદ્ (પ્સ્પ્_6-8:117) અષ્ટાઙ્ગમાર્ગં ભાવયમાણાં ત્રિભિર્ યાનૈઃ પરિનિર્વન્તિ, તત્રાપરે બોધિમાર્ગાં ન પરિહીયન્તે યાવદ્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયાં સત્ત્વાન્ એવમ્ અવવદતિ.
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહ્ણાતિ, ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ એવમ્ અવવદતિ, કિમ્ ઇદં ભોઃ સત્ત્વા યૂયં પ્રજ્ઞાપારમિતાન્ ન ભાવયથ? ત એવમ્ અવોચત્, પ્રત્યયવૈકલ્યેનેતિ, તાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ એવમ્ અવવદતિ, મમોપરિ પૂરયમ્ ઉપકરણં ગૃહ્ણીત મમોપર્ય્ ઉપકરણં ગૃહીત્વા દાનં દદત, શીલં રક્ષત ક્ષાન્ત્યા સંપાદયત વીર્યમ્ આરભધ્વં ધ્યાનં સંપાદયધ્વમ્, ઇમાન્ આકારાન્ પરિપૂર્યૈવ મીમાંસયત, અસ્તિ કશ્ચિદ્ યઃ પ્રજ્ઞાપરમિતાભાવનાયામ્ ઉપલભ્યતે? આત્મા વા સત્ત્વો વા જિવો વા જન્તુર્ વા પોષો વા પુરુષો વા પુદ્ગલો વા મનુજો વા માનવો વા કારકો વા વેદકો વા જાનકો વા પશ્યકો વા કામધાતુર્ વા રૂપધાતુર્ વા આરૂપ્યધાતુર્ વા ષટ્પારામિતા વા સર્વશૂન્યતા વા સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા વા ધર્મા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો વા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ વાષ્ટવિમોક્ષા વા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો વા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા વા સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વાનાગામિફલં વાર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિર્ વા યાવદ્ અનુત્તરા વા સમ્યક્સંબોધિઃ, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન કઞ્ચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભતે યમ્ ઉપલભ્યાભિનિવિશેત સો ઽનભિનિવેશમાનો ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય ઉત્પાદં વા નિરોધં વા સંક્લેશં વા વ્યવદાનં વા સમનુપશ્યત્ય્ અસમનુપશ્યન્ ન કલ્પયત્ય્ અયં નૈરયિકો ઽયં તિર્યગ્યોનિકો ઽયં યામલૌકિકો ઽયમ્ અસુરો ઽયં દેવો ઽયં મનુષ્યો ઽયમ્ અમનુષ્યઃ, અયં શીલવાન્ અયં દુઃશીલો અયં સ્રોતઆપન્નો ઽયં સકૃદાગામ્ય્ અયમ્ અનાગામ્ય્ અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽયં બોધિસત્ત્વો ઽયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પરિગૃહ્ણાતિ.
(પ્સ્પ્_6-8:118)
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા શીલપારમિતાયાં સ્થિત્વા ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા યાવત્ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈઃ સત્ત્વાન્ પરિગૃહ્ણાતિ, ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાનામ્ ઉપકરણમ્ ઉપનામયતિ યૈર્ ઉપકરણૈર્ ઉપગૃહીતાઃ સત્ત્વાશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયન્તિ, ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચતુર ઋદ્ધિપાદાન્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગં ભાવયન્તિ, યેન માર્ગેણ ભાવિતેન યાવત્ સંસારાત્ પરિમુચ્યન્તે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈઃ સત્ત્વાન્ પરિગૃહ્ણાતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા એવં સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ, એતે યૂયં ભોઃ કુલપુત્રા મમાન્તિકાદ્ અન્નં પાનં યાનં વસ્ત્રાં માલ્યં ગન્ધં વિલેપનં પુષ્પં ધૂપં ચૂર્ણં યાવત્ સર્વાન્ માનુષ્યકોપકરણપરિષ્કારાન્ ગૃહીત્વા સપ્તભિશ્ ચ રત્નૈઃ સત્ત્વાન્ અનુગૃહ્ણીધ્વં, તદ્ ભવતાં ભવિષ્યતિ દીર્ઘરાત્રમ્ અર્થાય હિતાય સુખાય, મા ચૈવ ચિન્તયિષ્યથ, અસ્યૈષો ઽર્થો નાસ્માકમ્ ઇતિ, યદ્ ભવતા દીર્ઘરાત્રમ્ એષો ઽર્થઃ સત્ત્વાનાં કૃતશ ઉપાર્જિતસ્ તદ્ યુષ્માકમ્ એવૈષ સન્તક ઇત્ય્ એવં ગૃહીત્વા સત્ત્વેભ્યો દાનં દદધ્વં, તેન ચ દાનેન શીલે નિયોજયધ્વં ક્ષાન્ત્યા નિયોજયધ્વં વીર્યે નિયોજયધ્વં ધ્યાને નિયોજયધ્વં પ્રજ્ઞાયાં નિયોજયધ્વં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ નિયોજયધ્વં આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ નિયોજયધ્વં, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ નિયોજયધ્વં, મા ચૈતાવતા તુષ્ટિમ્ આપદ્યધ્વં, યાવદ્ અનુત્તરેષ્વ્ આર્યેષ્વ્ અનાસ્રવેષુ ધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયધ્વં સ્રોતઆપત્તિફલે સકૃદાગામિફલે ઽનાગામિફલે ઽર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબોધાવ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયધ્વમ્. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા સત્ત્વાઃ પરિપાચયિતવ્યાઃ, યથા પરિપાચિતાસ્ ત્રિભ્યો પાપેભ્યો મુચ્યન્તે, યાવત્ સર્વસ્માદ્ એવ સંસારાત્ પરિમુચ્યન્તે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિત્વા ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ, એતે (પ્સ્પ્_6-8:119) યૂયં ભોઃ સત્ત્વા તેષાં પ્રત્યયાનામ્ અસતાં દૌઃશીલ્યમ્ આપદ્યથ વ્યાપાદં કૌશીદ્યં વિક્ષેપં દૌષ્પ્રજ્ઞમ્ આપદ્યધ્વે તાન્ પ્રત્યયાન્ યુષ્માકમ્ ઉપસંહરિષ્યામિ, અન્નં વા પાનં વા વસ્ત્રં વા શયનાસનં વા યાવત્ સર્વાન્ માનુષ્યકોપકરણપરિષ્કારાન્ સ તાન્ સત્ત્વાંસ્ તથારૂપેણાનુગ્રહેણાનુગૃહ્ણાતિ યથારૂપેણાનુગ્રહેનાનુગૃહીતાઃ સમાન્ દશકુશલાન્ કર્મપથાન્ સમાદાય વર્તન્તે, અખણ્ડે ઽચ્છિદ્રે ઽશબલે ઽકલ્માષે ઽપરામૃષ્ટે સંવરશીલે સ્થિત્વા ષટ્સુ પારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્મતઃ સુભૂતેર્ એતદ્ અભવત્: કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિમાર્ગો યત્ર સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇદૃશાઃ સંનાહાઃ સંનદ્ધવ્યાઃ?

અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મતઃ સુભૂતેશ્ ચેતસૈવ ચૈતઃ પરિવિતર્કમ્ આજ્ઞાયાયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ષટ્ પારમિતાઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિમાર્ગઃ, સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિમાર્ગઃ, સર્વશૂન્યતા અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તય આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સર્વધારણીમુખાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબોધિસત્ત્વભૂમયો દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિમાર્ગઃ. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે સર્વધર્મા અપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિમાર્ગઃ, તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અસ્તિ સ કશ્ચિદ્ ધર્મો યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન શિક્ષિતવ્યં યત્રાશિક્ષિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. નાસ્તિ સુભૂતે કશ્ચિદ્ ધર્મો યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાશિક્ષિતવ્યમ્ અશિક્ષિત્વા યત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન શક્નોતિ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્તુમ્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ શૂન્યાઃ, કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્મેષુ શિક્ષિષ્યતે? ન તુ ભગવન્ન્ અપ્રપઞ્ચન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ, ઇયન્ત ઇતિ વા નેયન્ત ઇતિ વા, અયં ધર્મો લૌકિકો વા લોકોત્તરો વા સાસ્રાવો વા અનાસ્રવો (પ્સ્પ્_6-8:120) વા સંસ્કૃતો વાસંસ્કૃતો વા પૃથગ્જનધર્મો વાર્હદ્ધર્મો વા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મો વા બુદ્ધધર્મો વા.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્ સર્વધર્માઃ શૂન્યા, યદિ પુનઃ સુભૂતે સર્વધર્માઃ શૂન્યા નાભવિષ્યન્ ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, યસ્માત્ સુભૂતે સર્વધર્માઃ શૂન્યાસ્ તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, અપિ તુ ખલુ સુભૂતે યદ્ એવં વદસિ, યદિ સર્વધર્માઃ શૂન્યાઃ, કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્મનાનાત્વં કરોતિ, ઇયન્ત ઇતિ વા નેયન્ત ઇતિ વા, અયં ધર્મો લૌકિકો વા લોકોત્તરો વા સાસ્રવો વા અનાસ્રવો વા સંસ્કૃતો વાસંસ્કૃતો વા પૃથગ્જનધર્મો વાર્હદ્ધર્મો વા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મો વા બુદ્ધધર્મો વેતિ. કિં પુનઃ સુભૂતે એતે સત્ત્વા એવં જાનન્તિ સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ યદિ જાનીયુર્ નૈમાં બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્મેષુ શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ન જાનન્તિ સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ, તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્ય સર્વધર્માણાં વ્યવસ્થાનં કૃત્વા સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ.
ઇતિ બોધિસત્ત્વમાર્ગનિવેશનકર્મ
તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિમાર્ગે ચરતા પ્રથમમ્ એવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, નાત્ર કશ્ચિદ્ ધર્મો યઃ સ્વેન ભાવેનોપલભ્યતે ઽન્યત્રાભિસંસ્કારેણ, તત્ર ખલુ ધર્માણાં સ્વભાવમ્ ઉપપરીક્ષેયમ્ અહમ્ ઉપપરીક્ષમાણો ન ક્વચિદ્ ધર્મે ઽભિનિવેશેય યદિ વા પારમિતાસુ યદિ વા શૂન્યતાસુ યદિ વા સપ્તત્રિંશત્સુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ યદિ વા સ્રોતાઅપત્તિફલે યદિ વા સકૃદાગામિફલે યદિ વાનાગામિફલે યદિ વાર્હત્ત્વે યદિ વા પ્રત્યેકબોધૌ યદિ વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ્વભાવેન સર્વધર્માઃ શૂન્યા ન હિ શૂન્યતા શૂન્યતાયામ્ અભિનિવિશતે, શૂન્યતૈવ તાવન્ નોપલભ્યતે પ્રાગ્ એવ (પ્સ્પ્_6-8:121) શૂન્યતાયામ્ અભિનિવેક્ષ્યતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનભિનિવિષ્ટઃ સર્વધર્મેષુ વિહરતિ, અત્ર શિક્ષાયાં સ્થિત્વા સત્ત્વાન્ અવલોકયતિ, કુત્રેમે સત્ત્વાશ્ ચરન્ત્ય્ અસંગ્રહે તદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવં ભવતિ, સુમોચના બતેમે સત્ત્વા અસંગ્રહાત્, તત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપાયકૌશલ્યેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા એવમ્ અવવદતિ, એતે યૂયં ભોઃ સત્ત્વા દાનં દદત તતો યુષ્માકમ્ અવૈકલ્યં ભવિષ્યતિ ભોગેષુ, તેષુ ચ ભોગેષુ મા મંસ્યધ્વં ન તત્ર કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. એવં શીલે ઽવવદતિ તેન ચ શીલેન મા મંસ્યધ્વં ન તત્ર કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. એવં ક્ષાન્તિસૌરત્યે ઽવવદતિ તયા ચ ક્ષાન્ત્યા મા મંસ્યધ્વં ન તત્ર કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. એવં વીર્યે ઽવવદતિ મા ચ તેન વીર્યેણ મંસ્યધ્વં ન તત્ર કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. એવં ધ્યાને ઽવવદતિ તેન ચ ધ્યાનેન મા મંસ્યધ્વં ન તત્ર કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવવદતિ તયા ચ પ્રજ્ઞયા મા મંસ્યાધ્વં ન તત્ર કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. એવં સ્રોતઆપત્તિફલે ઽવવદતિ તેન ચ સ્રોતઆપત્તિફલેન મા મંસ્યધ્વં ન તત્ર કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. એવં સકૃદાગામિફલે ઽનાગામિફલે, એવમ્ અર્હત્ત્વે ઽવવદતિ તેન ચાર્હત્ત્વેન મા મંસ્યધ્વં ન તત્ર કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. એવં પ્રત્યેકબોધાવ્ અવવદતિ તયા ચ પ્રત્યેકબોધ્યા મા મંસ્યધ્વમ્. એવં બુદ્ધધર્મેષ્વ્ અવવદતિ તૈશ્ ચ બુદ્ધધર્મૈર્ મા મંસ્યધ્વં ન તેષુ કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. સ એવમ્ અવવદન્ બોધિમાર્ગે ચરતિ, ન ક્વચિદ્ ધર્મે ઽભિનિવિશતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અનભિનિવિષ્ટાશ્
ચ સર્વધર્માસ્ તથા હ્ય્ એષાં સ્વભાવો નાસ્તિ યે નાભિનિવિશેત શૂન્યતાસ્વભાવતામ્ ઉપાદાય. તત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો માર્ગે ચરન્ ન ક્વચિત્ પ્રતિષ્ઠતે સો ઽપ્રતિષ્ઠાનયોગેન દાનપારમિતાયાં ચરતિ તત્ર ચ ન પ્રતિષ્ઠતે, શીલપારમિતાયાં ચરતિ તત્ર ચ ન પ્રતિષ્ઠતે, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતિ તત્ર ચ ન પ્રતિષ્ઠતે, વીર્યપારમિતાયાં ચરતિ તત્ર ચ ન પ્રતિષ્ઠતે, ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતિ તત્ર ચ ન પ્રતિષ્ઠતે, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ તત્ર ચ ન પ્રતિષ્ઠતે, સ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે તત્ર ચ ન પ્રતિષ્ઠતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ધ્યાનં સ્વભાવેન શૂન્યં યદ્ અપિ સમાપદ્યતે તદ્ અપિ શૂન્યં યૈર્ આકારૈઃ સમાપદ્યતે તે ઽપ્ય્ આકારાઃ શૂન્યાઃ, એવં (પ્સ્પ્_6-8:122) દ્વિતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, એવં તૃતીયં ધ્યાનં સમપદ્યતે, એવં ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, એવં મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષા એવમ્ આકાશાનન્ત્યાયતનં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ આકિંચન્યાયતનં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં સમાપદ્યતે, એવમ્ અષ્ટવિમોક્ષાન્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્, એવં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ સમાપદ્યતે, સ્રોતઆપત્તિફલં ચ પ્રતિલભતે ન ચ તત્ર પ્રતિષ્ઠતે, સકૃદાગામિફલં ચ પ્રતિલભતે ન ચ તત્ર પ્રતિષ્ઠતે, અનાગામિફલં ચ પ્રતિલભતે ન ચ તત્ર પ્રતિષ્ઠતે, ઽર્હત્ત્વં ચ પ્રતિલભતે ન ચ તત્ર પ્રતિષ્ઠતે, પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિઞ્ ચ પ્રતિલભતે ન ચ તત્ર પ્રતિષ્ઠતે.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન પ્રતિષ્ઠતે?