Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8 · Part 101120
iti samādhyātmakaṃ mokṣabhāgīyam
atha khalu kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: durabhisaṃbhavā bhagavan duradhimucyānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, yatra hi sarvākāraiś ca nāma bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā 'bhisaṃboddhavyās te ca dharmā na saṃvidyanti nopalabhyante.
bhagavān āha: evam etad devaputrā evam etat, durabhisaṃbhavā devaputrā duradhimucyānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, mayāpi devaputrāḥ sarvadharmāḥ sarvākārair abhisaṃbuddhāḥ, na ca me kaścid dharma upalabdho yo 'bhisaṃbudhyeta yena cābhisaṃbudhyeta yaṃ cābhisaṃbudhyeta. (PSP_4:130) tat kasya hetoḥ? atyantaviśuddhatvād devaputrāḥ sarvadharmāṇām. iti prajñātmakaṃ mokṣabhāgiyam
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yad bhagavān evam āha, durabhisaṃbhavānuttarā samyaksaṃbodhir iti, yathā punar ahaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi. yathā ca mama bhavati, tathā svabhisaṃbodhā bhagavann anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan na kaścid abhisaṃbudhyate na kenacid abhisaṃbudhyate na kiñcid abhisaṃboddhavyaṃ, śūnyā hi bhagavan sarvadharmāḥ, śūnyeṣu bhagavan sarvadharmeṣu sa dharmo na saṃvidyate, yo 'bhisaṃbudhyeta yena vābhisaṃbudhyeta yaṃ vābhisaṃbudhyeta. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan sarvadharmāḥ śūnyāḥ, yasyāpi dharmasya vṛddhaye vā prahāṇāya vā dānaṃ vā dadyāt, śīlaṃ vā rakṣet kṣāntiṃ vā saṃpādayet vīryaṃ vā ārabheta dhyānaṃ vā samāpadyeta, evaṃ yāvat sarvākārajñatāyāṃ vā śikṣeta, te ca dharmā na saṃvidyante, yaś cābhisaṃbudhyeta yena cābhisaṃbudhyeta yaṃ cābhisaṃbudhyeta sarve te dharmāḥ śūnyāḥ. anena bhagavan paryāyeṇa svabhisaṃbodhā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan rūpaṃ rūpasvabhāvena śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ vijñānasvabhāvena śūnyam, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, pratītyasamutpādāṅgāni pratītyasamutpādāṅgasvabhāvena śūnyāni, evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, āryasatyāni śūnyatānimittāpraṇihitāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā āveṇikabuddhadharmasvabhāvena śūnyāḥ, sarvākārajñatā sarvākārajñatāsvabhāvena śūnyā.
ity adhimātrāṇi mokṣabhāgīyāni
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: anenāyuṣman subhūte paryāyeṇa durabhisaṃbhavānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman subhūte nākāśasyaivaṃ bhavati, aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya iti. evam evāyuṣman subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya iti. tat kasya hetoḥ? ākāśasamā hi subhūte (PSP_4:131) sarvadharmāḥ, atha ca punar bodhisattvo mahāsattva ākāśasamān sarvadharmān adhimucyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasyākāśasamān sarvadharmān adhimucya svabhisaṃbodhā syād anuttarā samyaksaṃbodhir na durabhisaṃbhavā na tv evaṃ gaṅgānadīvālukopamā bodhisattvā vivarterann anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher. anenāyuṣman subhūte paryāyeṇa vijñāyate durabhisaṃbhavānuttarā samyaksaṃbodhir na svabhisaṃbodhā.
iti mṛdūni mokṣabhāgīyāni
atha khalv āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: tat kiṃ manyase? śāriputra rūpaṃ vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputa āha: nāyuṣman subhūte.
vedanā saṃjñā saṃskārāḥ,
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? śāriputra vijñānaṃ vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
evaṃ vistareṇa skandhadhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bodhipakṣyadharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, āryasatyāni vimokṣamukhāni abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ, yāvat sarvākārajñatā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? āyuṣman śāriputrānyatra rūpāt sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ,
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? śāriputrānyatra vijñānāt sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, (PSP_4:132) daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ yāvad anyatra sarvākārajñatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? śāriputra yā rūpasya tathatā sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yā vijñānasya tathatā sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ vistareṇa skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattisarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitāryasatyābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido, yā āveṇikabuddhadharmāṇāṃ tathatā sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, yāvat yā sarvākārajñatāyās tathatā sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? śāriputrānyatra rūpatathatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, anyatra vedanātathatāyāḥ saṃjñātathatāyāḥ saṃskāratathatāyāḥ, tat kiṃ manyase? śāriputrānyatra vijñānatathatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ vistareṇānyatra skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatāyā, anyatra pratītyasamutpādāṅgatathatāyā, anyatra sarvapāramitā sarvaśūnyatā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatāyā, anyatra saptatriṃśadbodhipakṣyadharmāpramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatāyā, anyatra śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāryasatyadaśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatāyā, anyatrāveṇikabuddhadharmatathatāyā, anyatra sarvākārajñatātathatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? āyuṣman śāriputra tathatā vivartate (PSP_4:133) 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
evaṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭīḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? āyuṣman śāriputrācintyadhātur vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? āyuṣman śāriputrānyatra tathatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ dharmatāyā dharmadhātor dharmasthititāyā dharmaniyāmatāyā bhūtakoṭeḥ, anyatrācintyadhātoḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: evaṃ satyataḥ sthititas teṣu dharmeṣv anupalambhamāneṣu, katamaḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ?
evam ukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yayā dharmanayajātyā subhūtiḥ sthaviro nirdiśati, tayā na kaścid bodhisattvo mahāsattvo vivartiṣyate anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. ya ime trayo bodhisattvayānikāḥ pudgalāḥ tathāgatenākhyātāḥ, eṣāṃ ca trayāṇāṃ bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ vyavasthānaṃ na bhaviṣyati. eka eva bodhisattvo mahāsattvo bhaviṣyati yad uta bodhisattvayāniko yathāyuṣmataḥ subhūter nirdeśaḥ.
atha khalv āyuṣmān Pūrṇo maitrāyaṇīputra āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: kiṃ punar āyuṣman śāriputra subhūtiḥ sthavira ekam api bodhisattvaṃ mahāsattvam icchati, paripraṣṭavyas tāvat subhūtiḥ sthaviraḥ.
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kiṃ punar āyuṣman subhūte ekam api bodhisattvayānikaṃ bodhisattvam icchasi?
evam ukte āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: (PSP_4:134) kiṃ punar āyuṣmañ chāriputra tathatāyāṃ trīn bodhisattvān icchasi, śrāvakayānikaṃ vā bodhisattvaṃ pratyekabuddhayānikaṃ vā bodhisattvaṃ bodhisattvayānikaṃ vā bodhisattvam icchasi?
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ punar āyuṣmañ śāriputra tathatāyāṃ trayo bodhisattvā upalabhyante?
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar āyuṣmañ chāriputra tathatā ekato vā dvābhyāṃ vā tribhir vākārair upalabhyate?
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar āyuṣmañ śāriputra tathatāyām ekaṃ bodhisattvam upalabhate?
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: evaṃ satyataḥ sthititas te dharmā anupalabhyamānāḥ kutaḥ punar āyuṣmataḥ śāriputrasyaivaṃ bhavati, ayaṃ śrāvakayāniko bodhisattvo 'yaṃ pratyekabuddhayāniko bodhisattvo 'yaṃ buddhayāniko bodhisattva ity, ayaṃ sarvadharmatathatāyāṃ prabhāvyamānāyāṃ yasya bodhisattvasya mahāsattvasya cittan nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate. ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo niryāsyaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
tatra khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayate sma: sādhu sādhu subhūte pratibhāntu te subhūte yathāpīdaṃ buddhānubhāvena, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmatathatāyāṃ prabhāvyamānāyāṃ yasya bodhisattvasya mahāsattvasya cittan nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, niryāsyaty ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
atha khalv āyuṣmāñ śāriputro bhagavantam etad avocat: katamayā bhagavan bodhyā niryāsyati bodhisattvo mahāsattvaḥ?
bhagavān āha: anuttarayā samyaksaṃbodhyā niryāsyaty ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ. iti madhyāni mokṣabhāgīyānīty uktaṃ mokṣabhāgīyam
(PSP_4:135)
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: niryātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau kathaṃ sthātavyam?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena sattvānām antike samacittatāyāṃ sthātavyaṃ, sarvasattvānām antike samacittam utpādayitavyaṃ, na viṣamaṃ cittam utpādayitavyaṃ, sarvasattvāḥ samacittenālambitavyāḥ, sarvasattvānām antike mahāmaitry utpādayitavyā, sarvasattveṣu mahākaruṇotpādayitavyā, sarvasattvā maitreṇa cittenālambitavyāḥ, sarvasattvā mahākaruṇācittenālambitavyā, na puruṣacittenālambitavyāḥ sarvasattvānām antike nihatamānatotpādayitavyā, sarvasattvāś ca niḥśāṭhyenālambitavyāḥ. iti mṛdūṣmagatam
sarvasattvānām antike hitacittatotpādayitavyā, ahitaṃ cittaṃ notpādayitavyaṃ, sarvasattvāś ca hitacittenālambitavyā, nāhitacittenālambitavyāḥ, sarvasattvānām antike apratihataṃ cittam utpādayitavyaṃ, sarvasattvā na pratihatacittenālambitavyāḥ, sarvasattvānām antike aviheṭhanācittam utpādayitavyaṃ, sarvasattvā na viheṭhanācittenālambitavyāḥ. iti madhyam uṣmagatam
sarvasattvānām antike mātṛcittam utpādayitavyaṃ pitṛcittam utpādayitavyaṃ bhrātṛcittam utpādayitavyaṃ bhaginīcittam utpādayitavyaṃ putracittam utpādayitavyaṃ duhitṛcittam utpādayitavyaṃ mitrāmātyajñātisālohitacittam utpādayitavyaṃ sarvasattvāś ca mātṛcittena pitṛcittenālambitavyā, bhrātṛcittena bhaginīcittenālambitavyāḥ, putracittena duhitṛcittenālambitavyā, mitrāmātyajñātisālohitacittenālambitavyāḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryāntukāmena sthātavyam.
ity adhimātram uṣmagatam
ātmanā ca prāṇātipātāt prativiratena bhavitavyaṃ pare ca prāṇātipātavairamaṇo samādāpayitavyāḥ, prāṇātipātavirateś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena. evaṃ bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryāstukāmena sthātavyam.
(PSP_4:136)
ātmanā cādattādānāt prativiratena bhavitavyaṃ, pare cādattādānavairamaṇye samādāpayitavyāḥ, adattādānavirateś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye adattādānāt prativiratā bhavanti, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca kāmamithyācārāt prativiratena bhavitavyaṃ, pare ca kāmamithyācāraprativiratau samādāpayitavyāḥ, kāmamithyācāravirateś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye kāmamithyācārāt prativiratā bhavanti teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evam anṛtavacanāt paruṣavacanāt piśunavacanād avadyapralāpād abhidhyāyā vyāpādāt, ātmanā ca mithyādṛṣṭeḥ prativiratena bhavitavyaṃ, pare ca mithyādṛṣṭiviratau samādāpayitavyā, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye mithyādṛṣṭer viratā bhavanti, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca prathamaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, pare ca prathame dhyāne samādāpayitavyāḥ, prathamadhyānasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyante, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evam ātmanā ca dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, evaṃ tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, ātmanā ca caturthaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, pare ca caturthe dhyāne samādāpayitavyāś caturthadhyānasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye caturthadhyānaṃ samāpadyante, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca maitrī bhāvayitavyā, pare ca maitrībhāvanāyāṃ samādāpayitavyā, maitrībhāvanāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye maitrīvihāriṇas teṣām api varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ karuṇāyāṃ muditāyāṃ ca kartavyam, ātmanā copekṣāvihāriṇā bhavitavyaṃ, pare copekṣāvihāre samādāpayitavyā, upekṣāvihārasya ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye upekṣāvihāriṇas, teṣām api varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā cākāśānantyāyatanāsamāpattiḥ samāpattavyā, pare cākāśānantyāyatanasamāpattau samādāpayitavyāḥ, ākāśānantyāyatanasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ (PSP_4:137) samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ vijñānānantyāyatanasamāpattir ākiṃcānyāyatanasamāpattiḥ, ātmanā ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiḥ samāpattavyā, pare ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau samādāpayitavyāḥ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena. iti mṛdumūrdhagatam
ātmanā ca dānapāramitā paripūrayitavyā, pare ca dānapāramitāyāṃ samādāpayitavyāḥ, dānapāramitāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaḥ, ye cānye dānapāramitāṃ paripūrayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, ātmanā ca prajñāpāramitā paripūrayitavyā, pare ca prajñāpāramitāyāṃ samādāpayitavyāḥ, prajñāpāramitāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye prajñāpāramitāṃ paripūrayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena. iti madhyamūrdhagatam
ātmanā cādhyātmaśūnyatā bhāvayitavyā, pare cādhyātmaśūnyatāyāṃ samādāpayitavyā, adhyātmaśūnyatāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā adhyātmaśūnyatāṃ bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad ātmanā cābhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvayitavyā, pare cābhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ samādāpayitavyā, abhāvasvabhāvaśūnyatāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā n bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayitavyāni, pare ca caturṣu smṛtyupasthāneṣu samādāpayitavyāḥ, caturṇāṃ ca smṛtyupasthānānāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvāś catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, ātmanā cāryaṣṭāṅgo mārgo bhāvayitavyaḥ, pare cāryāṣṭāṅge mārge sthāpayitavyāḥ, āryāṣṭaṅgamārgasya ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ (PSP_4:138) samanujñena.
ātmanā ca śūnyatānimittāpraṇihitasamādhayo bhāvayitavyāḥ, pare ca śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau samādāpayitavyāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīnāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvāḥ śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīn bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca catvāry āryasatyāni bhāvayitavyāni, pare cāryasatyabhāvanāyāṃ samādāpayitavyā, āryasatyānāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvāś catvāry āryasatyāni bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā cāṣṭavimokṣā bhāvayitavyāḥ, pare cāṣṭavimokṣabhāvanāyāṃ samādāpayitavyā, aṣṭānāṃ ca vimokṣāṇāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye 'ṣṭavimokṣāṃ samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca navānupūrvavihārasamāpattayaḥ samādāpayitavyāḥ, pare ca navānupūrvavihārasamāpattiṣu samādāpayitavyā, navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā navānupūrvavihārasamāpattīḥ samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā cābhijñā niṣpādayitavyāḥ, pare cābhijñāprāptaye samādāpayitavyāḥ, abhijñānāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā abhijñā pratilabdhās, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca daśatathāgatabalāni paripūrayitavyāni, pare ca daśatathāgatabaleṣu samādāpayitavyā, daśānāṃ ca tathāgatabalānāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā daśatathāgatabalāni paripūrayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvid, ātmanā cāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ paripūrayitavyāḥ, pare cāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayitavyā, aṣṭādaśāveṇikānāṃ ca buddhadharmāṇāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye āveṇikān buddhadharmān paripūrayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca mahāmaitrī mahākaruṇā ca paripūrayitavyā, pare ca mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ ca samādāpayitavyā, mahāmaitryā mahākaruṇāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ ca paripūrayanti, (PSP_4:139) teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā canulomapratilomapratītyasamutpādaḥ samāpattavyaḥ, pare cānulomapratilomapratītyasamutpāde samādāpayitavyāḥ, anulomapratilomapratītyasamutpādasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye anulomapratilomapratītyasamutpādaṃ samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryātukāmena sthātavyam. ity adhimātramūrdhagatam
ātmanā ca duṣkhaṃ parijānāti samudayaṃ ca prajahāti nirodhaṃ ca sākṣātkaroti mārgañ ca bhāvayati, parāṃś ca duṣkhaparijñāyai samudayaprahāṇāya nirodhasākṣātkriyāyai mārgabhāvanāyai samādāpayati, duḥkhaparijñānasya samudayaprahāṇasya nirodhasākṣātkriyāyā mārgabhāvanāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye duḥkhaṃ prajānanti samudayaṃ prajahati nirodhaṃ sākṣātkurvanti mārgaṃ ca bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti mṛdvī kṣāntiḥ
ātmanā ca srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, parāṃś ca srotaāpattiphalajñānasākṣātkriyāyai samādāpayati, srotaāpattiphalajñānasākṣātkriyāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
evam ātmanā ca sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, ātmanā cānāgāmiphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti.
ātmanā cārhattvaphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, parāṃś cārhattvaphalajñānasākṣātkriyāyāṃ pratiṣṭhāpayati, arhattvaphalajñānasākṣātkriyāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca pratyekabuddhaphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca pratyekabuddhaphalajñānasākṣātkriyāṃ sākṣātkaroti, parāṃś ca pratyekabuddhaphalajñānasākṣātkriyāyāṃ pratiṣṭhāpayati, pratyekabuddhaphalajñānasākṣātkriyāyāś (PSP_4:140) ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye pratyekabuddhaphalajñānasākṣātkriyāyai jñānam utpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti madhyā kṣāntiḥ
ātmanā ca bodhisattvanyāmam avakrāmati, parāṃś ca bodhisattvanyāmāvakrāntyāṃ samādāpayati, bodhisattvanyāmāvakrānteś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye bodhisattvanyāmam avakrāmanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryātukāmena sthātavyam. ity adhimātrā kṣāntiḥ
ātmanā ca sattvān paripācayati, parāṃś ca sattvaparipākāya samādāpayati, sattvaparipākasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye sattvaparipākāyābhyudgatās, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca buddhakṣetraṃ pariśodhayati, parāṃś ca buddhakṣetrapariśodhanāya samādāpayati, buddhakṣetrapariśuddheś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye buddhakṣetrapariśodhanāya pratiṣṭhitās, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti mṛdavo 'gradharmāḥ
ātmanā ca bodhisattvābhijñā utpādayati, parāṃś ca bodhisattvābhijñāsu samādāpayati bodhisattvābhijñānāṃ ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye bodhisattvābhijñā bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti madhyāgradharmāḥ
ātmanā ca sarvākārajñatājñānam utpādayati, parāṃś ca sarvākārajñatājñāne samādāpayati, sarvākārajñatājñānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye sarvākārajñatājñānam utpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahāti, parāṃś ca sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇatāyai samādāpayati, sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahati, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca āyuḥsaṃpadaṃ parigṛhṇāti, parāṃś ca āyuḥsaṃpadi samādāpayati, āyuḥsaṃpadaś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye mahāpuruṣā āyuḥsaṃpadi sthitās, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca saddharmasthitiṃ parigṛhṇāti, parāṃś ca saddharmasthitau (PSP_4:141) samādāpayati, saddharmasthiteś ca varṇaṃ bhāṣate ye cānye saddharmasthitiṃ parigṛhṇanti, teṣāñ ca mahāpuruṣarṣabhāṇāṃ varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryātukāmena bhavitavyam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām upāyakauśalye ca sthātavyam. tasyaivaṃ śikṣamāṇasyaivaṃ tiṣṭhataḥ, anāvaraṇaṃ rūpaṃ bhaviṣyati anāvaraṇā vedanā anāvaraṇā saṃjñā anāvaraṇāḥ saṃskārā, anāvaraṇaṃ vijñānaṃ bhaviṣyati, evaṃ vistareṇa yāvad anāvaraṇā saddharmasthitir bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntataś caivaṃ rūpan na parigṛhītaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, na vijñānaṃ parigṛhītam, evaṃ yāvat sarvākārajñatā na parigṛhītā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo rūpasyāparigraho na tad rūpaṃ, yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, tathā hi yo vijñānasyāparigraho na tad vijñānam. evaṃ yāvad yaḥ sarvākārajñatāyā aparigraho na sā sarvākārajñatā. asmin khalu punar bodhisattvasthāne bhāṣyamāṇe dvayor bodhisattvasahasrayor anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntipratilambho 'bhūt. ity adhimātrāgradharmāḥ ity uktaṃ nirvedhabhāgīyam
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: avinivartanīyasya bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya ka ākārāḥ? kāni liṅgāni? kāni nimittāni? kathaṃ vā vayaṃ bhagavan jānīmahe? ayam avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva iti.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yā ca subhūte pṛthagjanabhūmir yā ca śrāvakabhūmir yā ca pratyekabuddhabhūmir yā ca bodhisattvabhūmir yā ca tathāgatabhūmir uktā sarvā sā tathatayāvikalpā nirvikalpādvayādvaidhīkārā, yathā ca sā tathatāvikalpā tathaiva na vikalpayaty, evam avataraty avikalpena, evam avatīrṇo yathā tathatā tathā śrutvā tato 'tikramya na kiñcid vikalpayati, na hi tās tathatāyā ekaikato nobhayato nānubhayato, na ca yatkiñcitpralāpī bhavati. arthopasaṃhitāṃ ca vācaṃ bhāṣate nānarthopasaṃhitāṃ, na ca parasya ca kṛtākṛtaṃ vyavalokayati, subhāṣitagaveṣī ca bhavati, ebhiḥ (PSP_4:142) subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittair avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti sāmānyenāvaivartikalakṣaṇam
subhūtir āha: katamair bhagavann ākāraiḥ? katamair liṅgaiḥ? katamair nimittair? ayam avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
bhagavān āha: anākārā hi subhūte sarvadharmā aliṅgā ānimittāḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann anākārāḥ sarvadharmā aliṅgā ānimittāḥ, katamair bhagavan dharmaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'vinivartanīya iti nirdṛśyate?
bhagavān āha: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpād vinivṛtto, vedanāyā vinivṛttaḥ saṃjñāyā vinivṛttaḥ saṃskārebhyo vinivṛtto, vijñānād vinivṛtto 'yaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyaḥ. yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ skandhebhyo vinivṛtto dhātubhyo vinivṛtta āyatanebhyo vinivṛttaḥ pratītyasamutpādād vinivṛttaḥ pratītyasamutpādāṅgebhyo vinivṛtto 'yaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyaḥ. yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyā vinivṛttaḥ, evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā vinivṛttaḥ, adhyātmaśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā vinivṛttaḥ, smṛtyupasthānebhyo vinivṛttaḥ, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgād vinivṛttaḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhyo vinivṛttaḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhebhyo vinivṛttaḥ, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmebhyo vinivṛttaḥ, śrāvakapratyekabuddhabhūmer vinivṛttaḥ, anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher vinivṛttaḥ, ayaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte rūpasya svabhāvo na saṃvidyate. evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasya svabhāvo na saṃvidyate yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ pratiṣṭhet. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgānāṃ svabhāvo na saṃvidyate, evaṃ yāvad anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ svabhāvo na saṃvidyate yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ pratiṣṭhet. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇam ekam
(PSP_4:143)
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva ito bahirdhānāṃ yeṣāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ mukham ullokayati, ime bhagavantaḥ śramaṇabrāhmaṇājñeyaṃ jānanti dṛśyaṃ paśyanti samyagdṛṣṭiṃ prajñāṃ ca prajñāpayantīti nedaṃ sthānaṃ vidyate. na vicikitsām āpadyate na śīlavrataṃ parāmṛṣati na kudṛṣṭiṃ patati, na kautukamaṅgalena śuddhiṃ pratyeti, nānyeṣāṃ devānāṃ namaskāraṃ karoti. puṣpair vā gandhair vā dhūpair vā vilepanair vā cūrṇair vā cīvarair vā cchatrair vā dhvajair vā patākābhir vā nānyeṣāṃ dātavyaṃ vā kartavyaṃ vā manyate, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ dvitīyam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo na mithyādṛṣṭiko bhavati, na narakeṣūpapadyate na yamaloke na tiryagyonyāṃ nāsureṣūpapadyate na pratyanteṣu janapadeṣūpapadyate na jaḍamūko bhavati na dīrghāyuṣkeṣu deveṣūpapadyate na ca strībhāvaṃ parigṛhṇāti, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ tṛtīyam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo daśakuśalān karmapathān samādāya vartate sa ātmanā ca prāṇātipātāt prativirato bhavati, parāṃś ca prāṇātipātaviratau samādāpayati, prāṇātipātavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
evam adattādānāt kāmamithyācārāt mṛṣāvādāt piśunavacanāt paruṣavacanād avadyapralāpād abhidhyāyā vyāpādād, ātmanā ca mithyādṛṣṭeḥ prativirato bhavati, parāṃś ca mithyādṛṣṭiviratau samādāpayati, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye mithyādṛṣṭeḥ prativiratā bhavanti, teṣāñ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'pi daśākuśalān karmapathānnādhyāpadyate, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo (PSP_4:144) bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ caturtham
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo yadā dānapāramitāyāṃ vartate, śīlapāramitāyāṃ vartate kṣāntipāramitāyāṃ vartate vīryapāramitāyāṃ vartate dhyānapāramitāyāṃ vartate, yadā prajñāpāramitāyāṃ vartate, tadā sarvasattvānāṃ kṛtena dānaṃ dadāti, evaṃ śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānaṃ samāpadyate sarvasattvānāṃ kṛtena prajñāṃ bhāvayati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo yānyān dharmān paryavāpnoti sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇam itivṛttakaṃ yāvad avadānopadeśaṃ tattad dharmadānaṃ dadata evaṃ bhavati, sarvasattvānām anena dānena dhārmikā abhiprāyāḥ paripūriṅ gacchantu, sa tad dharmadānaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ pañcamam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya gambhīreṣu dharmeṣu nāsti kāṅkṣā nāsti vimatir nāsti vicikitsā.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya gambhīreṣu dharmeṣu nāsti kāṅkṣā nāsti vimatir nāsti vicikitsā?
bhagavān āha: tathā hi subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo na kaṃcid dharmaṃ samanupaśyati rūpaṃ vā vedanāṃ vā saṃjñāṃ vā saṃskārāṃ vā vijñānaṃ vā skandhān vā dhātūn vā āyatanāni vā pratītyasamutpādaṃ vā pratītyasamutpādāṅgāni vā samanupaśyati, sarvapāramitā vā sarvaśūnyatā vā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā saptatriṃśadbodhipakṣyān vā dharmān apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr vā āryasatyāni vā śūnyatānimittāpraṇihitā vā daśatathāgatabalāni vā vaiśāradyāni pratisaṃvido vā āveṇikān buddhadharmān na samanupaśyati, anuttarāṃ vā samyaksaṃbodhiṃ na samanupaśyati, yatra kāṅkṣā vā vimatir vā vicikitsā vā syāt, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato (PSP_4:145) 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇam ṣaṣṭham
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ snigdhena kāyakarmaṇā manaāpena snigdhena vākkarmaṇā manaāpena snigdhena manaskarmaṇā manaāpena kāntena samanvāgato bhavati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ satatasamitaṃ maitreṇa kāyakarmaṇā manaāpena maitreṇa vākkarmaṇā manaāpena maitreṇa manaskarmaṇā manaāpena kāntena samanvāgato bhavati, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ saptamam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ pañcabhir nivaraṇaiḥ sārdhaṃ na saṃvasati, kāmacchandena vyāpādena styānamiddhena uddhatakaukṛtyena vicikitsayā, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇam aṣṭamam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya sarveṇa sarvam anuśayo nāsti, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ navamam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'tikrāman vā pratikrāman vā na bhrāntacitto 'tikrāmati vā pratikrāmati vā, so 'tikrāman vā pratikrāman vā upasthitasmṛtir atikrāmati, upasthitasmṛtir eva pratikrāmati. smṛtimāṃś caiva gacchati ca kramati tiṣṭhati niṣīdati śayyāṃ ca kalpayati na sahasā bhūmau pādāv utkṣipati, na sahasā bhūmau pādau pratikṣipati na sahasā bhūmau pādau nikṣipati, smṛtimān eva sa pādau utkṣipati pratikṣipati nikṣipati, sa paśyann eva bhūpradeśam ākrāmati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo (PSP_4:146) mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ daśamam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya cīvaraparibhoge na kāyajugupsito bhavati, na yūkilaś caukṣasamudācāraḥ śucisamudācāraḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'lpābādhaś ca bhavati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
ity uṣmagatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇam ekādaśam
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya yāni tāni aśītikrimikulasahasrāṇi kāye prativasanti kāyaṃ bhakṣayanti, tāny avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya sarveṇa sarvaṃ kāye na saṃvidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tāni kuśalamūlāni bodhisattvasya mahāsattvasya sarvalokābhyudgatāni, tena bodhisattvasya mahāsattvasya tāny aśītikrimikulasahasrāṇi kāye na saṃvidyante. yathāyathā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaitāni kuśalamūlāni pravardhante, tathātathā bodhisattvo mahāsattvaḥ kāyapariśuddhiñ ca vākpariśuddhiñ ca cittapariśuddhiṃ ca pratigṛhṇāti, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ dvādaśam
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya kāyapariśuddhiś ca vākpariśuddhiś ca cittapariśuddhiś ca bhavati?
bhagavān āha: yathāyathā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya tāni kuśalamūlāni pravardhante, tathātathā kāyacakratvaṃ vākcakratvaṃ cittacakratvaṃ ca kāyavākcittakauṭilyatāñ ca taiḥ kuśalamūlaiḥ pariśodhayati. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kāyapariśuddhiś ca vākpariśuddhiś ca cittapariśuddhiś ca, sa tayā kāyapariśuddhyā vākpariśuddhyā cittapariśuddhyā ca śrāvakabhūmiṃ ca pratyekabuddhabhūmiñ cātikrāmati. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya (PSP_4:147) kāyapariśuddhiś ca vākpariśuddhiś ca cittapariśuddhiś ca, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ trayodaśam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo na lābhasatkāraguruko bhavati na piṇḍapātaguruko bhavati yāvan na cīvaraguruko bhavati, sa dvādaśadhūtaguṇasamādāne vartate, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ caturdaśam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya na mātsaryacittam utpadyate na dauḥśīlyacittam utpadyate na kṣubdhacittam utpadyate na kausīdyacittam utpadyate nāsamāhitacittam utpadyate na dauṣprajñācittam utpadyate nerṣyācittam utpadyate ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ pañcadaśam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ sthirabuddhiś ca bhavati satkṛtya ca parato dharmaṃ śṛṇoti, yat kiṃcit parato dharmaṃ śṛṇoti tat sarvaṃ prajñāpāramitāyāṃ saṃsyandayati yāni tāni laukikāni kṛtyāni tāni sarvāṇi prajñāpāramitām āgamya dharmatayā saṃsyandayati, na taṃ dharmaṃ samanupaśyati, yo dharmadhātau na yujyate sarvaṃ taṃ prajñāpāramitāyāṃ yujyamānaṃ samanupaśyati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ ṣoḍaśam
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya aṣṭau mahānirayān purato 'bhinirmāya tatraikaikasmin mahāniraye bahūni bodhisattvaśatāni bahūni bodhisattvasahasrāṇi bahūni bodhisattvaśatasahasrāṇi bahūni bodhisattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi dahyamānāni pacyamānāni duḥkhī tīvrī kharāṃ kaṭukāṃ vedanāṃ pratyanubhavamānāny (PSP_4:148) abhinirmiṇoti, evaṃ ca vakṣyati: ime te bodhisattvā mahāsattvā avinivartanīyās tathāgatair vyākṛtās teṣu mahānarakeṣūpapannās, tvam api nairayikas tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair, yas tvam avinivartanīyatāyai vyākṛtaḥ, punar eva tvam etad bodhicittaṃ pratiniḥsṛjya, evaṃ tvaṃ mahānirayeṣu nopapatsyase, tataḥ tvaṃ svargopago bhaviṣyasi.
sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ na kṣubhyati na kāṅkṣati na vicikitsati, veditavyaṃ vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvas taiḥ pūrvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair, niyato 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vaivartyadhātau sthānaṃ subhūte 'navakāśo yad avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo narake vā tiryagyonau vā yamaloke vā asureṣu vā kāyeṣūpapadyate, naitat sthānaṃ vidyate, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti mūrdhagatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇaṃ saptadaśam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān śramaṇaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: yat tvayā pūrvaśrutaṃ, evaṃ mayā dānapāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā śīlapāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā kṣāntipāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā vīryapāramitā pariśodhayitavyā evaṃ mayā dhyānapāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā prajñāpāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā yāvad anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhavyā, tat sarvaṃ pratideśaya yat tvayā pūrvam atītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ prathamacittotpādam upādāya yāvat saddharmasthitir etasminn antare yat kuśalamūlaṃ tat sarvam anumoditan tat pratideśaya tan nisṛja, yad etat tvayā śrutaṃ naitad buddhavacanaṃ naitat samyaksaṃbuddhena bhāṣitaṃ kavikṛtakaṃ kāvyam etat, yad ahaṃ bhāṣe etad buddhavacanam etat tathāgatena bhāṣitam.
saced bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣubhyati kāṅkṣati vicikitsati, veditavyam evam eṣa bodhisattvo mahāsattvo 'vyākṛtas tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair, aniyato 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo, nāyaṃ bodhisattvo (PSP_4:149) mahāsattvo 'vinivartanīyadhātau sthitaḥ.
sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na kṣubhyati na kāṅkṣati na vicikitsati, dharmatāṃ pratisarati, anabhisaṃskāram anutpādaṃ pratisarati, na parasya śraddhayā gacchati, aparapraṇeyaś ca bhavati, dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyām aparapraṇeyaś ca bhavati yāvad anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, tadyathāpi nāma arhan kṣīṇāsravo bhikṣur na parasya śraddhayā gacchati pratyakṣakārī dharmatāyām asaṃhāryo bhavati māreṇa pāpīyasā. evam eva subhūte 'navamardanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā, apratyudāvartanīyadharmā ca bhavati śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā buddhayānikair vā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, niyato 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyadhātau sthito 'parapraṇeyaś ca bhavati, sa tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāpi śraddhayā na gacchati, prāg eva śrāvakayānikānāṃ vā pratyekabuddhayānikānāṃ vā buddhayānikānāṃ vā prāg eva mārasya pāpīyasaḥ, prāg evānyatīrthikānāṃ parivrājakānāṃ vā śraddhayā gacchen naitat sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo na kaṃcid dharmaṃ samanupaśyati, yasya śraddhayā gacched rūpasya vā vedanāyā vā saṃjñāyā vā saṃskārāṇāṃ vā vijñānasya vā, rūpatathatāyā vā vedanātathatāyā vā saṃjñātathatāyā vā saṃskāratathatāyā vā vijñānatathatāyā vā, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bodhipakṣyadharmān apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr āryasatyābhijñāśūnyatānimittāpraṇihitāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhiṃ na samanupaśyati yāvad anuttarāyāḥ samyaksaṃbodhes tathatān na samanupaśyati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti mūrdhagatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇam aṣṭādaśam
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān bhikṣuveṣenāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: saṃsāracārikaiṣā naiṣā sarvākārajñatācārikā, ihaiva tvaṃ duḥkhasyāntaṃ kuru.
(PSP_4:150)
sa khalu punar māraḥ pāpīyān bodhisattvasya mahāsattvasya mārgapratirūpakam upadekṣyati, yo 'sau mārgapratirūpakaḥ saṃsārāvacarair laukikair ākārair yadi vāsti saṃjñā yadi vā prathamaṃ dhyānaṃ yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upadekṣyati: ayam āyuṣman mārgaḥ, iyaṃ pratipad yena mārgeṇa yayā pratipadā srotaāpattiphalam anuprāpsyasi, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalaṃ yena mārgeṇārhattvam anuprāpsyasi, anenāyuṣman mārgeṇānayā pratipadā ihaiva tvaṃ duḥkhasyāntaṃ kuru, na tu tāni saṃsārāvacarāṇi duḥkhāni pratyanubhaviṣyasi, aho batāyam ihaiva tavātmabhāvo na nirvṛtto bhavet, kutas tvam anyam ātmabhāvaṃ pratigṛhītavyaṃ manyase?
sacet punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ na kṣubhyati na calati, uttare cāsyaivaṃ bhavati, bahukaro me 'yaṃ bhikṣur yo 'yaṃ mārgapratirūpakam upadiśati, yo mārgapratirūpako naivaṃ srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai saṃvartate, na sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartate, nānāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartate nārhattvaphalasākṣātkriyāyai saṃvartate, na pratyekabuddhaphalasākṣātkriyāyai saṃvartate, nānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ sākṣātkriyāyai saṃvartate. uttare cāsya harṣa utpadyate, bahukaro me 'yaṃ bhikṣur yo mamaitāny aṅgāny upadiśati, yāni mayaivaṃ buddhvā sarveṣv api triṣu yāneṣu śikṣitavyam.
tam enaṃ māraḥ pāpīyān bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ harṣitaṃ viditvā evaṃ vakṣyati: icchasi tvaṃ kulaputra tān bodhisattvān mahāsattvān draṣṭuṃ yair bodhisattvair mahāsattvair gaṅgānadīvālukopamā buddhā bhagavantaḥ pratyupasthitāḥ pūjitāś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair, gaṅgānadīvālukopamānāṃ ca tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antike dānapāramitā paripūritā śīlapāramitā paripūritā kṣāntipāramitā paripūritā vīryapāramitā paripūritā dhyānapāramitā paripūritā prajñāpāramitā paripūritā, gaṅgānadīvālukopamāś caiva buddhā bhagavantaḥ paryupāsitāḥ paripṛcchitāḥ paripraśnīkṛtā, asyaiva bodhisattvayānasyārthāya kathaṃ bodhisattvair mahāsattvair bodhisattvayāne sthātavyaṃ? kathaṃ dānapāramitāyāṃ caratā śīlapāramitāyāṃ caratā kṣāntipāramitāyāṃ caratā vīryapāramitāyāṃ caratā dhyānapāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitāyāṃ caratā sthātavyam? evaṃ (PSP_4:151) smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgasarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattidaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu yāvat mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ caratā sthātavyam? yathā tair buddhair bhagavadbhir ākhyātaṃ tathā sthitvā tathā caritvā tathā yogam āpadyāpi tair eva tāvad bodhisattvair mahāsattvair anuttarā samyaksaṃbodhir nābhisaṃbuddhā, tathā caritais tathānuśāsitais tathā sthitais tathā śikṣamāṇaiḥ sarvākārajñatā nānuprāptā, kutaḥ punas tvam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim anuprāpsyasi?
saced bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ vivecyamānasya cittasyānyathātvaṃ na bhavati nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, uttare cāsya harṣa utpadyate, bahukaro me 'yaṃ bhikṣur yo mamaitāny aṅgāny upadiśati, yair aṅgaiḥ srotaāpattiphalaṃ prāpyate sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhir yāvat sarvākārajñatānuprāpyate.
tataḥ sa punar māraḥ pāpīyān bodhisattvasya mahāsattvasya cittasyānavalīnatāṃ viditvā tatraiva pṛthivīpradeśe saṃbahulān bhikṣūn abhinirmiṇoti, evaṃ ca vācaṃ bhāṣate: ime te 'rhantaḥ kṣīṇāsravā ye te 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitā abhūvaṃs te 'rhattve sthitāḥ, kutaḥ punas tvam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase?
sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati, māro batāyaṃ pāpīyān mārgapratirūpakam upadiśati, na ca bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran pratyudāvartyānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati, uttare cāsyaivaṃ bhavati, asthānam anavakāśo yad bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran, smṛtyupasthāneṣu caran samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caran sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carann apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu caran, āryasatyābhijñāsu caran, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā bhāvayan sarvākārajñatāṃ bhāvayann, anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyateti (PSP_4:152) naitat sthānaṃ vidyate.
iti kṣāntigatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇam ekonaviṃśatitamam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, saced evaṃ śikṣitvā yathā tathāgatenākhyātaṃ tayā caryayāvirahitasyaibhiḥ pāramitāpratisaṃyuktair manasikārair avirahito bodhisattvo mahāsattvo na parihīyate dānapāramitayā na parihīyate śīlapāramitayā na parihīyate kṣāntipāramitayā na parihīyate vīryapāramitayā na parihīyate dhyānapāramitayā na parihīyate prajñāpāramitayā na parihīyate adhyātmaśūnyatayā na parihīyate yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā na parihīyate smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgair na parihīyate apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir na parihīyate śūnyatānimittāpraṇihitābhijñābhir na parihīyate sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhair na parihīyate daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmair na parihīyate sarvākārajñatayā.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, yo mārakarmāṇi budhyate sa na parihīyate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. ity agradharmagatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇaṃ viṃśatitamam
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kuto bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīya iti prajñāyate.
bhagavān āha: rūpasaṃjñāyāḥ subhūte vivartito, vedanāsaṃjñāyāḥ saṃjñāsaṃjñāyāḥ saṃskārasaṃjñāyā vijñānasaṃjñāyā vivartito, dhātusaṃjñāyā āyatanasaṃjñāyāḥ pratītyasamutpādasaṃjñāyāḥ pratītyasamutpādāṅgasaṃjñāyā rāgasaṃjñāyā doṣasaṃjñāyā mohasaṃjñāyā dṛṣṭisaṃjñāyāḥ, dānapāramitāsaṃjñāyāḥ śīlapāramitāsaṃjñāyāḥ kṣāntipāramitāsaṃjñāyāḥ vīryapāramitāsaṃjñāyā dhyānapāramitāsaṃjñāyāḥ prajñāpāramitāsaṃjñāyā vivartito, 'dhyātmaśūnyatāsaṃjñāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāsaṃjñāyāḥ smṛtyupasthānasaṃjñāyāḥ samyakprahāṇārddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgasaṃjñāyā (PSP_4:153) apramāṇadhyānārūpyasamāpattisaṃjñāyā vivartitaḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhasaṃjñāyāḥ śūnyatānimittāpraṇihitasaṃjñāyā abhijñāsaṃjñāyā vivartito, daśabalavaiśāradyasaṃjñāyāḥ pratisaṃvitsaṃjñāyā āveṇikabuddhadharmasaṃjñāyā vivartitaḥ, sarvākārajñatāsaṃjñāyā vivartitaḥ, śrāvakapratyekabuddhasaṃjñāyā vivartitaḥ, bodhisattvasaṃjñāyā vivartito yāvad buddhasaṃjñāyā vivartitaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ svalakṣaṇaśūnyair dharmair bodhisattvanyāmam avakrāntaḥ. sa tam api dharmaṃ nopalabhate anupalabhamāno nābhisaṃskaroty anabhisaṃskurvan notpādayati tenocyate 'nutpādakṣāntiko bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīya ity, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti darśanamārge duṣkhe dharmajñānakṣāntiḥ
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān bodhisattvaṃ mahāsattvam upasaṃkramyaivaṃ vicchandayiṣyati: ākāśasamaiṣā yad uta sarvākārajñatā ākāśabhāvanaiṣā abhāvasvabhāvalakṣaṇaśūnyatā, ete 'pi dharmā ākāśasamā abhāvasvabhāvāḥ svalakṣaṇaśūnyā na cākāśasamair dharmair abhāvasvabhāvaiḥ svalakṣaṇaśūnyaiḥ kaścid dharma upalabhyate, yo vābhisaṃbudhyate yena vābhisaṃbudhyate yaṃ vābhisaṃbudhyate, sarva ete ākāśasamā dharmā abhāvasvabhāvāḥ svalakṣaṇaśūnyā nirarthakaṃ tvaṃ vihanyase mārakarma etat paridīpitaṃ yad iyam anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhavyā, naitat samyaksaṃbuddhabhāṣitam iti. tasmāt tvaṃ kulaputra pratiprasrambhaya etān manasikārān mā te dīrgharātram anarthāya duṣkhāya vinipātāya saṃvarterann iti. tatra tair bodhisattvayānikaiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhir vā tāḥ paribhāṣāḥ śrutvaivam upaparīkṣitavyaṃ, mārakarmāṇo tāni yo me 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher vivecayati kiṃ cāpy ākāśasamāḥ sarvadharmā abhāvasvabhāvāḥ svalakṣaṇaśūnyās, tān sattvā na jānanti na paśyanti na budhyante tān vayam ākāśasamān abhāvasvabhāvān sarvadharmān svalakṣaṇaśūnyatāsaṃnāhaṃ saṃnahya sarvākārajñatām abhisaṃbuddhya sattvānāṃ dharmaṃ deśayiṣyāmo, 'prameyān sattvān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayiṣyāmaḥ, sakṛdāgāmiphale (PSP_4:154) 'nāgāmiphale 'rhattve pratiṣṭhāpayiṣyāmaḥ, pratyekāyāṃ bodhau pratiṣṭhāpayiṣyāmo, 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayiṣyāmaḥ. tatra bodhisattvair mahāsattvaiḥ prathamacittotpādam upādāya imān dharmān śrutvā dṛḍhacittair bhavitavyam aprakampacittair bhavitavyam asaṃhāryacittair bhavitavyaṃ, ta ime yair dṛḍhacittatāyai aprakampacittatāyai asaṃhāryacittatāyai samanvāgatāḥ ṣaṭsu pāramitāsu caranto bodhisattvaniyāmam avakrāmayiṣyanti.
iti duḥkhe dharmajñānam
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ utāho vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: avinivartanīyaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ, vinivartanīyo 'pi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ? kathaṃ ca vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ?
bhagavān āha: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā vinivartito 'yaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ, yaḥ punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā na vinivartito 'yaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ. ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgatasyāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyaṃ, yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo māreṇa pāpīyasā na śakyate vivecayitum anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
iti duḥkhe 'nvayajñānakṣāntiḥ
punar aparaṃ subhūte ākāṅkṣann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate, yāvac caturthadhyānaṃ samāpadyate (PSP_4:155) yāvan nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, ākāṅkṣann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaś catvāri smṛtyupasthānāni samāpadyate samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān samāpadyate, yāvac chūnyatānimittāpraṇihitān samādhīn samāpadyate, yāvat pañcābhijñā abhinirharati, imaiś caturbhir dhyānaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir nirodhasamāpattibhiś ca parijayaṃ karoti, catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayati samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgam āryāṣṭāṅgikaṃ mārgaṃ śūnyatānimittāpraṇihitaṃ samādhiṃ samāpadyate, na ca dhyānaphalaṃ parigṛhṇāti, yāvan na nirodhasamāpattiphalaṃ parigṛhṇāti, na srotaāpattiphalaṃ parigṛhṇāti na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ parigṛhṇāti na pratyekabodhiṃ parigṛhṇāti ākāṅkṣamāṇa evaṃ saṃcintyātmabhāvaṃ parigṛhṇāti yenātmabhāvena sarvasattvānām arthaṃ karoti tam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti duḥkhe 'nvayajñānam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo manasikāreṇa samanvāgato bodhicittenāvirahito na rūpaguruko bhavati na kṣaṇaguruko bhavati nāsravaguruko bhavati, na dānaguruko bhavati na śīlaguruko bhavati na kṣāntiguruko bhavati na vīryaguruko bhavati na dhyānaguruko bhavati na prajñāguruko bhavati, nāpramāṇaguruko bhavati nārūpyaguruko bhavati na samāpattiguruko bhavati nābhijñāguruko bhavati na saptatriṃśadbodhipakṣyadharmaguruko bhavati na sarvavimokṣasamādhisamāpattiguruko bhavati na śūnyatānimittāpraṇihitaguruko bhavati nāryasatyaguruko bhavati na vaiśāradyaguruko bhavati na pratisaṃvidguruko bhavati na samyaksaṃbodhiguruko bhavati na sattvaparipācanaguruko bhavati na buddhadarśanaguruko bhavati na kuśalamūlāvaropanaguruko bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarvadharmā ākāśasamā abhāvasvabhāvāḥ svalakṣaṇaśūnyāḥ. sa khalu punaḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva ane imena ca manasikāreṇa samanvāgataś caturbhiś ceryāpathair abhikrāmati na pratikrāmati na bhrāntacitta āgacchati na bhrāntacitto gacchati na caṅkraraiṣyati (PSP_4:156) na ca sthāsyati na niṣīdiṣyati na śayyāṃ kalpayiṣyati sa smṛta evāgamiṣyati gamiṣyati caṅkramiṣyati sthāsyati niṣīdiṣyati śayyāṃ kalpayiṣyati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti samudaye dharmajñānakṣāntiḥ
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'gāram adhyāvasann upāyakauśalyena sattvānāṃ paripācanāya pañcakāmaguṇān upadiśati sarvasattvānāṃ dānaṃ dadāti, annam annārthikānāṃ, pānaṃ pānārthikānāṃ yāvad anyatarānyatarān mānuṣyakān pariṣkārān dadāti, sa ātmanā ca dānapāramitāyāṃ carati, parāṃś ca dānapāramitāyāṃ samādāpayati dānapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye dānapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ, sa ātmanā ca prajñāpāramitāyāṃ carati, parāṃś ca prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati, prajñāpāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye prajñāpāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti samudaye dharmajñānam
sa khalu punaḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'gāram adhyāvasan jambūdvīpaṃ saptaratnaparipūrṇaṃ kṛtvā dānaṃ dadāti, evaṃ cāturdvīpakaṃ lokadhātuṃ sāhasraṃ lokadhātuṃ dvisāhasraṃ lokadhātuṃ yāvat trisāhasraṃ mahāsāhasraṃ lokadhātuṃ saptaratnaparipūrṇaṃ kṛtvā dānaṃ dadāti, na ca kāmaguṇān paribhuṅkte satatasamitaṃ brahmacārī bhavati, na ca kasyacid avamardanākāraṃ janayati yenāvamardanākāreṇa paro 'nāttamanāḥ syāt, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya satatasamitaṃ vajrapānir yakṣaḥ sadānubaddho bhaviṣyaty, ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, yathā mamānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya satatasamitaṃ samanubaddho yāvat pañcavajrapāṇi kulāni satatasamitaṃ samanubaddhāni bhaviṣyanti, sa na śakyate manuṣyair amanuṣyair vāvakramanāyānavamardanīyo (PSP_4:157) bhavati sa devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacid vā punarloke sahadharmeṇa. iti samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ
tasya cittaṃ na vikṣipyate bodhimanasikārād yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, tasya bodhisattvasya mahāsattvasya nendriyāṇi vikalāni bhavanti śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtindriyaṃ samādhindriyaṃ prajñendriyaṃ sa satpuruṣo bhaviṣyati nāsatpuruṣaḥ.
subhūtir āha: kiyatā bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ satpuruṣo bhavati nāsatpuruṣaḥ?
bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhicittaṃ na vinaṅkṣyate, etāvatā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ satpuruṣo bhavati nāsatpuruṣaḥ, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhimanasikāraiḥ samanvāgato yāni tāni strīṇām āveśanāni vaśīkaraṇāni mantravidyauṣadhibhaiṣajyāni tāni sarvāṇi sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvan na prayukte na ca prayojayati na ca strīṇām āveśanam anyatarānyataraṃ karoti, na striyāḥ puruṣasya vā ādeśanāprātihāryaṃ karoti, putro vā te bhaviṣyati dhītā vā te bhaviṣyati, kulodgato vā bhaviṣyati, dīrghāyuṣko vā bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu nimittaṃ na samanupaśyati, sa nimittam asamanupaśyan, pariśuddhājīvo viharati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti samudaye 'nvayajñānam
punar aparaṃ subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya ye ākārā yāni liṅgāni yāni nimittāni yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyas, tān ākārāṃs tāni liṅgāni tāni nimittāni deśayiṣyāmi, tāni śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye 'ham, evaṃ bhagavann ity āyuṣmāṃ subhūtir bhagavataḥ pratyaśroṣīt.
bhagavān etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhimanasikārair avirahito na skandhayogam anuyukto (PSP_4:158) viharati, na dhātvāyatanayogam anuyukto viharati. na pratītyasamutpādāṅgayogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa śūnyatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasya hīnatvaṃ vā utkṛṣṭatvaṃ vā samanupaśyati. iti nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ
na caurakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu na kasyacid dharmasyāharaṇaṃ vā haranaṃ vā samanupaśyati. iti nirodhe dharmajñānam
na senākathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa prakṛtiśūnyatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasyālpatvaṃ vā bahutvaṃ vā samanupaśyati. iti nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ
na yuddhakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasyānunayaṃ vā pratighaṃ vā samanupaśyati. na grāmakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvaśūnyatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasya nicayaṃ vāsaṃnicayaṃ vā samanupaśyati. na nagarakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa ākāśaśūnyatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasya saṃgrahaṃ vāsaṃgrahaṃ vā samanupaśyati. na nigamakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte koṭyāṃ sthito na kasyacid dharmasyātyayaṃ vānatyayaṃ vā samanupaśyati. nātmakathāyogam anuyukto viharati, evaṃ na sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? atyantaviśuddhatvāt sarvadharmāṇām anyatra prajñāpāramitākathāyogam anuyukto viharati, avirahitaś ca sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ. iti nirodhe 'nvayajñānam
sa dānapāramitāyāṃ caran na mātsaryakathāyogam anuyukto viharati, śīlapāramitāyāṃ caran na dauḥśīlyakathāyogam anuyukto viharati, kṣāntipāramitāyāṃ caran na pratighakathāyogam anuyukto viharati, vīryapāramitāyāṃ caran na kauśīdyakathāyogam anuyukto viharati, dhyānapāramitāyāṃ caran na vikṣepakathāyogam anuyukto viharati, prajñāpāramitāyāṃ caran na dauṣprajñākathāyogam anuyukto viharati, sarvadharmaśūnyatāyāṃ viharan dharmakāmaś caiva bhavati nādharmakāmaḥ, sa dharmadhātau caran na bhedyasya dharmasya varṇavādī (PSP_4:159) bhavati, samitrakāmo bhavati nāmitrakāmo buddhānāṃ bhagavatām antike bodhisattvānāṃ ca mahāsattvānāṃ ye ca śrāvakapratyekabuddhayānikāḥ kulaputrās tān apy anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, sa tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān ākāṅkṣati, darśanāya yatra lokadhātau tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, ākāṅkṣaṃs tatropapadyate, sa imair manasikārair rātriṃdivaṃ viharati yad uta buddhamanasikāraiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi prāyeṇa subhūte 'vinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvāḥ kāmadhātupratisaṃyuktān manasikārān utpādayitvā daśabhiḥ kuśalaiḥ karmapathair vartamānāḥ teṣu buddhakṣetreṣūpapadyante, yatra saṃmukhībhūtās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti. tatra prathamaṃ dhyānam utpādayitvā yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim utpādayitvā tatropapadyante, yatra saṃmukhībhūtās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato 'dhyātmaśūnyatāyāṃ sthitasya yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ sthitasya smṛtyupasthāne sthitasya samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu sthitasyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu sthitasyāryasatyeṣu sthitasya śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukheṣu sthitasya sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu sthitasyābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu sthitasya naivaṃ bhavaty, avinivartanīyo vāhaṃ na vāham avinivartanīya iti vicikitsā cāsya notpadyate. niḥsaṃśayaś ca bhavati svakāyāṃ bhūmau. tat kasya hetoḥ? tathā hi so 'ṇum api dharmaṃ na samanupaśyati, yo vivartate vā na vā vivartate. tadyathāpi nāma subhūte srotaāpannaḥ srotaāpattiphalabhūmau sthito na kāṅkṣati na vicikitsati svakāyāṃ bhūmāv evaṃ sakṛdāgāmyanāgāmyarhattvabhūmau sthito buddhabhūmau sthito na kāṅkṣati na vicikitsaty, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svakāyāṃ bhūmau na kāṅkṣati na vicikitsati. (PSP_4:160) sa tatrāvinivartanīyabhūmau sthito buddhakṣetrañ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayaty, utpannotpannāni ca mārakarmāṇi budhyate, na ca mārakarmāṇāṃ vaśena gacchati, sarvāṇi ca tāni mārakarmāṇi budhyate buddhvā ca vidhvastāni viralīkaroti. tadyathāpi nāma subhūte puruṣa ānantaryakarmakārī ānantaryacittenāvirahito yāvan maraṇakālam ity anuvartata eva tad ānantaryacittaṃ, na ca tatrānantaryacittaṃ śaknoti viṣkambhayitum, anuvartate cāsya tat paryutthānaṃ yāvan maraṇakālam. evam eva subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya tad avinivartanīyacittaṃ bhūtaṃ sthitam avinivartanīyabhūmāv avikampan tac cittaṃ, na śakyate sadevamānuṣāsureṇa lokena vivartayitum. tat kasya hetoḥ? tathā hi tad avinivartanīyacittaṃ sadevamānuṣāsuram atikramya samyaktvaniyāmam avakrāntaṃ sa svakāyāṃ bhūmau sthitvābhijñāparamapāramitāḥ prāpya buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, teṣu ca buddhakṣetreṣu kuśalamūlāny avaropayitvā tāṃś ca buddhān bhagavataḥ paripṛcchati paripraśnayati paryupāste.
sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathā sthitaḥ, sa māna utpannotpannāni ca mārakarmāṇy avabudhyate, utpannotpannānāñ ca mārakarmāṇāṃ vaśena na gacchati, tāni ca mārakarmāṇy upāyakauśalyena bhūtakoṭīḥ śodhayati, svakāyāñ ca bhūmau na kāṅkṣati na vicikitsati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa niḥkāṅkṣo bhūtakoṭyāḥ, na bhūtakoṭim ekāṃ vā dve vā vikalpayati, tasya jātivinivṛttasyāpi na śrāvakapratyekabuddhabhūmau cittam utpadyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu na kasyacid dharmasyotpādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā samanupaśyati. iti mārge dharmajñānam
tasya khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya svalakṣaṇaśūnyeṣu sarvadharmeṣu na kasyacid dharmasyotpādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā samanupaśyate. jātivinivṛttasyāpi naivaṃ bhavati, nāhaṃ nābhisaṃbhotsye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim, abhisaṃbhotsya evāham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte svalakṣaṇaśūnyā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ.
(PSP_4:161)
sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ sthitaḥ svakāyāṃ bhūmāv, aparapratyayaḥ svakāyāṃ bhūmāv, anavamardanīyaḥ svakāyāṃ bhūmau. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva evaṃ sthito 'saṃhāryeṇa jñānena samanvāgato bhavati.
sacet khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: 'haiva tvam arhattvaṃ prāpnu hi, na tvaṃ vyākṛto 'nuttarāyāṃ saroyaksaṃbodhau, na ca tvayānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdho, yena tvaṃ vyākriyathās tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, na ca tvayi te ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni saṃvidyante, yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo vyākriyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tad vacanaṃ śrutvā nāvalīyate na saṃlīyate nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, na ca cittasyānyathā tvaṃ bhavati veditavyaṃ, subhūte bodhisattvena mahāsattvena vyākṛto 'haṃ tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi mama te dharmāḥ saṃvidyante yair dharmair bodhisattvā mahāsattvā vyākriyante 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. iti mārge 'nvayajñānakṣāntiḥ
sacet punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: mārādhiṣṭhito vā puruṣaḥ śrāvakatve tvaṃ kulaputra vyākṛto na tvam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, kiṃ te 'nuttarayā samyaksaṃbodhyā.
sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhaviṣyati, māro batāyaṃ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkrānto mārādhiṣṭhito vā puruṣo, na ca tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā samādāpayati.
saced ayam asya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: naitad buddhabhāṣitaṃ na śrāvakair mārabhāṣitāny etāni sūtrāṇi yatra tvaṃ carasi. veditavyam etad bodhisattvena mahāsattvena māro batāyaṃ pāpīyān mārādhiṣṭhito vā puruṣo, yo mām amuttarāyāḥ samyaksaṃbodher vivecayati. veditavyam etat subhūte vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ taiḥ pūrvakais tathāgatair (PSP_4:162) arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthito 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyāyāṃ bhūmau. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ta ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni saṃvidyante ye 'vinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartaniyo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran saddharmaparigrahasya kṛtenātmaparityāgam api karoti jīvitaparityāgam api karoti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ saddharmaparigrahasya kṛtenaiva yogam āpadyate 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saddharmaparigrahaṃ karoti. tatra kataro dharmo yasya kṛtena bodhisattvo mahāsattva ātmaparityāgam api karoti jīvitaparityāgam api karoti? iha subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvadharmāḥ śūnyā iti dharmaṃ deśayati, tatraike mohapuruṣāḥ pratikrośanti prativahanti naiṣa dharmo na vinayo naitac chāstuḥ śāsanam, asya subhūte kṛtaśo bodhisattvo mahāsattva ātmaparityāgam api karoti jīvitaparityāgam api karoti. tatra subhūte bodhisattvena mahāsattvenaivam upaparīkṣitavyaṃ, ye 'pi te tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā dharmaṃ bhāṣiṣyante, aham api tatra gaṇanāṃ yāsyāmy aham api tatra vyākṛto mamāpy eṣa dharmo yasya dharmasya kṛtenāham ātmaparityāgaṃ karomi jīvitaparityāgaṃ karomīmaṃ subhūte 'rthavaśaṃ saṃpaśya bodhisattvo mahāsattvaḥ saddharmaparigrahasya kṛtenātmaparityāgaṃ karoti jīvitaparityāgaṃ karoty, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya dharmaṃ deśayato na kāṅkṣati na vicikitsati, yaṃ ca te buddhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante taṃ sarvam udgṛhṇāti tathodgṛhītañ ca samānaṃ na vipraṇāśayati. tat kasya hetoḥ? yathāpi tad dhāraṇīpratilabdhatvāt.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamasyā bhagavan dhāraṇyāḥ pratilabdhatvād bodhisattvasya mahāsattvasya tathāgatabhāṣitāḥ sūtrāntā na vipraṇaśyanti?
(PSP_4:163)
bhagavān āha: dhāraṇadhāraṇīpratilabdhasya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya tathāgatabhāṣitāḥ sūtrāntā na vipraṇaśyanti.
subhūtir āha: tathāgatasyaiva bhagavann arhataḥ samyaksaṃbuddhasya na śrāvakabhāṣitāni na devabhāṣitāni na nāgabhāṣitāni na yakṣabhāṣitāni na gandharvabhāṣitāni nāsurabhāṣitāni na garuḍabhāṣitāni na kiṃnarabhāṣitāni na mahoragabhāṣitāni.
bhagavān āha: ye kecit subhūte rutasaṃketaghoṣāḥ sarvatra bodhisattvo mahāsattvo na kāṅkṣati na vicikitsati. tat kasya hetoḥ? yathāpi nāma tad dhāraṇadhāraṇīpratilabdhatvād, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: mahāguṇasamanvāgato 'yaṃ bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, pramāṇaguṇasamanvāgato 'yaṃ bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, 'parimitaguṇasamanvāgato 'yaṃ bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat mahāguṇasamanvāgataḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, 'pramāṇaguṇasamanvāgataḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, parimitaguṇasamanvāgataḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy anenānantam aparyantaṃ jñānaṃ pratilabdham asaṃhāryaṃ śrāvakapratyekabuddhais, tatra ca jñāne sthitvāvinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ pratisaṃvido 'bhinirharati yābhiḥ pratisaṃvidbhir abhinirhṛtābhiḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena na śakyaḥ paryādātum.
iti mārge 'nvayajñānam iti darśanamārgasthāvaivartikalakṣaṇam
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: pratibalo bhagavāṃs tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya gaṅgānadīvālukopamān kalpān ākāraliṅganimittāni nirdeṣṭuṃ yair ākārair yair liṅgair yair nimittair avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ prabhāvyate sādhu bhagavan gambhīrāṇi gambhirāṇi sthānāni nirdiśatu yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caraṃś catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān (PSP_4:164) paripūrayati, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ paripūrayati, āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattiḥ paripūrayati, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ paripūrayati, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni paripūrayati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān paripūrayati, sarvākārajñatāṃ paripūrayati. iti gambhīro bhāvanāmārgaḥ
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sādhu sādhu subhūte, sādhu khalu punas tvaṃ subhūte yas tvam avinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām arthāya gambhīrāṇi gambhīrāṇi sthānāni paripṛcchitavyāni manyase, gambhīram iti subhūte śūnyatāyā etad adhivacanam ānimittasyāpraṇihitasyānabhisaṃskārasyānutpādasyānirodhasyānirvāṇasyāśāntasya tathatāyā bhūtakoṭer dharmadhātor imāni tāni subhūte gambhīragambhīrāṇi sthānāni yeṣām etad adhivacanaṃ yad idaṃ nirvāṇam iti.
subhūtir āha: nirvāṇasyaivaitad bhagavann adhivacanaṃ na punar bhagavan sarvadharmāṇām?
bhagavān āha: sarvadharmāṇām evaitat subhūte 'dhivacanaṃ gambhīram iti. tat kasya hetoḥ? rūpaṃ subhūte gambhīram, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam api subhūte gambhīraṃ, cakṣur api subhūte gambhīram, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'pi subhūte gambhīraṃ, rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmā api subhūte gambhīrāś, cakṣurvijñānaṃ subhūte gambhīraṃ, cakṣuḥsaṃsparśaḥ subhūte gambhīraḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā subhūte gambhīrā. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo, manovijñānaṃ subhūte gambhīraṃ, manaḥsaṃsparśaḥ subhūte gambhīraḥ, manaḥsaṃsparśapratyayā vedanā subhūte gambhīrā, pṛthivīdhātur api subhūte gambhīraḥ, evam abdhātuḥ tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātuḥ subhūte gambhīraḥ. pratītyasamutpādaḥ subhūte gambhīro, 'vidyā subhūte gambhīrā, evaṃ saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇā upādānaṃ bhavo jātir jarāmaraṇaṃ śokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsāḥ subhūte gambhīrāḥ, sarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaṃ subhūte gambhīraṃ, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ subhūte gambhīrā, apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāni subhūte gambhīrāṇi, trīṇi vimokṣamukhāni subhūte gambhīrāṇi, (PSP_4:165) abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ subhūte gambhīrāḥ, bodhir api subhūte gambhīrā. kathañ ca punaḥ subhūte rūpaṃ gambhīraṃ? yathā rūpatathatā tathā gambhīraṃ, yathā vedanātathatā tathā gambhīraṃ, yathā saṃjñātathatā tathā gambhīraṃ, yathā saṃskāratathatā tathā gambhīraṃ, yathā vijñānatathatā tathā gambhīraṃ, yathā skandhadhātvāyatanatathatā tathā gambhīraṃ, yathā pratītyasamutpādatathatā tathā gambhīraṃ, yathā pratītyasamutpādāṅgatathatā tathā gambhīram, evaṃ yathā sarvapāramitātathatā tathā gambhīraṃ, yathā sarvaśūnyatātathatā tathā gambhīraṃ, yathā bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ tathatā tathā gambhīraṃ, yathāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā tathā gambhīraṃ, yathā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatā tathā gambhīraṃ, yathā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñātathatā tathā gambhīraṃ, yathā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmatathatā tathā gambhīraṃ, yathā bodhitathatā tathā gambhīram. iti bhāvanāmārgagāmbhīryam
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpasya tathatā?
bhagavān āha: yatra subhūte tathatāyāṃ na rūpaṃ nānyatra rūpād, yatra subhūte tathatāyāṃ na vedanā nānyatra vedanāyāḥ, yatra subhūte tathatāyāṃ na saṃjñā nānyatra saṃjñayāḥ, yatra subhūte tathatāyāṃ na saṃskārā nānyatra saṃskārebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na vijñānaṃ nānyatra vijñānād. evaṃ yatra subhūte tathatāyāṃ na skandhadhātvāyatanāni nānyatra skandhadhātvāyatanebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na pratītyasamutpādo nānyatra pratītyasamutpādād, yatra subhūte tathatāyāṃ na pratītyasamutpādaṅgāni nānyatra pratītyasamutpādāṅgebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na sarvapāramitā nānyatra sarvapāramitābhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na sarvaśūnyatā nānyatra sarvaśūnyatābhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na bodhipakṣyā dharmā nānyatra bodhipakṣebhyo dharmebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nānyatra sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhebhyo yatra subhūte tathatāyāṃ nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nānyatrāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido nānyatrābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidbhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ nāveṇikābuddhadharmā nānyatrāveṇikebhyo buddhadharmebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na bodhir nānyatra bodheḥ tathatā.
(PSP_4:166)
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvat sūkṣmeṇopāyenāvinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo rūpataś ca vārito nirvāṇaṃ ca sūcitam. evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārebhyo, vijñānataś ca vārito nirvāṇaṃ ca sūcitaṃ, sarvadharmasaṃgrahe 'py asya laukikalokottareṇa sāsraveṇānāsraveṇa sāsravāṇāsravebhyo vārito nirvāṇaṃ ca sūcitam.
iti bhāvanāmārgasya samāropāpavādāntamuktā
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadā punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva imāni gambhīragambhīrāṇi sthānāni prajñāpāramitāpratisaṃyuktāni cintayiṣyati tulayiṣyaty upanidhyāsyati. iti bhāvanāpathaḥ
evaṃ mayā sthātavyaṃ yathā prajñāpāramitāyām ājñaptam, evaṃ mayā śikṣitavyaṃ yathā prajñāpāramitāyām ākhyātam, evaṃ mayā pratipattavyaṃ yathā prajñāpāramitāyām uddiṣṭam ity. ayaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathā saṃpādayaṃs tathopanidhyāyaṃs tathopaparīkṣamāṇas tathā prayujyamānas tathā ghaṭamānas tathā vyāyacchamānaḥ.
iti nirvedhāṅgado bhāvanāpathaḥ
sa tena cittotpādenāsaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇakuśalamūlaṃ parigrahīṣyaty aparimāṇāt kalpāt saṃsārāc chorayiṣyati vipṛṣṭhīkariṣyati vyantīkariṣyati, kaḥ punar vādo yadāvyavakīrṇaḥ prajñāpāramitāyāṃś caran bodhipratisaṃyuktair manasikārair vihariṣyati. tadyathāpi nāma subhūte sa puruṣo rāgacarito vitarkacaritas tasyānyatarayā striyā sārdham abhirūpayā prāsādikayā darśanīyayā saha saṃketaḥ kṛtaḥ syāt sā ca strī paraparigṛhītā na labhate gṛhato niṣkramaṇāya. tat kiṃ manyase? subhūte kiṃ pratisaṃyuktās tasya puruṣasya vitarkā varterann iti.
subhūtir āha: strīpratisaṃyuktā evaṃ bhagavaṃs tasya puruṣasya vitarkā varterann, iyaṃ me strī āgatā etayā sārdhaṃ niṣīdiṣyāmi pratikramiṣyāmi paricārayiṣyāmīti.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte rātryā vā divasasya vātyayena kiyantas tasya puruṣasya vitarkā varteran.
subhūtir āha: bahavo bhagavan bahavaḥ sugata tasya puruṣasya divasasya vātyayena rātryā vātyayena vitarkā varteran.
(PSP_4:167)
bhagavān āha: yāvantaḥ subhūte tasya puruṣasya divasasya vātyayena rātryā vātyayena vitarkā vartante, iyataḥ kalpān sa bodhi sattvo mahāsattvaḥ saṃsārāc chorayati vipṛṣṭhīkaroti vyantīkaroti ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ śikṣate upaparīkṣate upanidhyāyati tathā tathā ca yogam āpadyate, yathā yathā tān doṣān vivarjayati yair doṣair bodhisattvā mahāsattvā vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ yogan anuyuktasya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānena vihāreṇa viharato yathā prajñāpāramitāyām upadiṣṭāyām ekadivasena yat kuśalamūlaṃ yena kuśalamūlena gaṅgānadīvālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇāḥ syur, nedaṃ tasya kuśalasya śatatamīm api kalāṃ nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalām api gaṇanām api upamām api aupamyam api upaniśām api upaniṣadam api nopaiti.
iti trividho 'nuśaṃsaḥ
punar aparaṃ subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpān dānaṃ dadyāt triṣu ratneṣu buddharatne dharmaratne saṃgharatne. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo 'dhimātrādhimātraḥ
bhagavān āha: ayam eva tataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ yogam āpadyate. tat kasya hetoḥ? eṣa hi bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgo yenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.
iti pratipakṣo mṛdumṛduḥ
tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhan srotaāpanneṣu dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayed, evaṃ sakṛdāgāmiṣv anāgāmiṣv arhatsu dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayet, pratyekabuddheṣu tathāgateṣv arhatsu samyaksaṃbuddheṣu dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayet. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
(PSP_4:168)
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo 'dhimātramadhyaḥ
bhagavān āha: ayam eva tataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ yogam āpadyate. tat kasya hetoḥ? atra hi prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. iti pratipakṣo mṛdumadhyaḥ
tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhan dānaṃ dadyāc chīlaṃ rakṣet kṣāntyā saṃpādayed vīryam ārabheta dhyānaṃ samāpadyeta prajñāṃ bhāvayet tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo 'dhimātramṛduḥ
bhagavān āha: ataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ sthitvaikadivasam api dānaṃ dadyāc chīlaṃ rakṣet kṣāntyā saṃpādayed vīryam ārabheta dhyānaṃ samāpadyeta prajñāṃ bhāvayet. tat kasya hetoḥ? mātaiṣā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā janayitrī caiṣā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā. atra hi subhūte prajñāpāramitāyāṃ sthitvā bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvadharmān paripūrayanti.
iti pratipakṣo mṛdvadhimātraḥ
tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhan sattvebhyo dharmadānaṃ dadyāt. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo madhyādhimātraḥ
bhagavān āha: ataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ sthitvaikadivasam api sattvebhyo dharmadānaṃ dadyāt. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahitaḥ (PSP_4:169) sa sarvākārajñatayāvirahito yaḥ punaḥ subhūte bodhisattvo mahisattvaḥ prajñāpāramitayāvirahitaḥ sarvākārajñatayāvirahitaḥ, tasmat tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitayāvirahitena bhavitavyam.
iti pratipakṣo madhyamṛduḥ
tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpān yogam āpadyeta caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir yogam āpadyeta caturbhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭaṅgena mārgeṇa yogam āpadyeta caturbhir āryasatyair aṣṭabhir vimokṣair navabhir anupūrvavihārasamāpattibhiḥ śūnyatānimittā praṇihitasamādhibhir yāvad aṣṭādaśabhir āveṇikabuddhadharmair yogam āpadyeta. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo madhyamadhyaḥ
bhagavān āha: ataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyām ekam api divasaṃ yogam āpadyeta caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ caturbhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgena mārgeṇa śūnyatānimittāpraṇihitasamādhibhir yāvad aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair yogam āpadyeta. tat kasya hetoḥ? asthānaṃ subhūte 'navakāśo yad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahitaḥ sarvākārajñatāyā vivartate nedaṃ sthānaṃ vidyate. sthānañ ca khalu punaḥ subhūte 'vakāśaś ca yad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahitaḥ sarvākārajñatāyā vivartate, sthānam etad vidyate. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitayāvirahitena bhavitavyam.
iti pratipakṣo madhyamadhyaḥ
tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā (PSP_4:170) virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhaṃs tad āmiṣadānaṃ dharmadānaṃ tābhyāṃ pratisaṃlayanapratisaṃyuktān manasikārān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo madhyamṛduḥ
bhagavān āha: ataḥ sa subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ sthitvaikadivasam api tad āmiṣadānaṃ dharmadānaṃ tābhyāṃ ca prajñāpāramitāpratisaṃlayanapratisaṃyuktān manasikārān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kasya hetoḥ? eṣa hi paramaḥ pariṇāmo yad uta prajñāpāramitāpariṇāmaḥ. yaḥ punaḥ prajñāpāramitayā virahitaḥ pariṇāmo na sa pariṇāmaḥ. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitāpariṇāmanā kuśalamūlena bhavitavyam.
iti pratipakṣo madhyādhimātraḥ
tat kiṃ manyase? subhūte yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā prajñāpāramitāvirahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhann atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ yaṃ kuśalamūlaṃ tat sarvam anumodyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo mṛdvadhimātraḥ
bhagavān āha: ataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ sthitvā ekadivasam api yaṃ kuśalamūlam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kasya hetoḥ? eṣa hi paramo 'numodanāpariṇāmo yad uta prajñāpāramitānumodanā pariṇāmas, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitānumodanāpariṇāmanā kuśalamūlena bhavitavyam.
iti pratipakṣo 'dhimātramṛduḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadā punar bhagavann abhisaṃskāraḥ kalpita ity ukto bhagavatā tadā kathaṃ sa (PSP_4:171) kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet? na ca bhagavann abhisaṃskāreṇa śakyā samyagdṛṣṭir vā niyāmo vāvakramituṃ srotaāpattiphalaṃ vānuprāptuṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vānuprāptuṃ pratyekāṃ vā bodhim anuprāptum anuttarāṃ samyak saṃbodhim abhisaṃboddhum. iti vipakṣo mṛdumadhyaḥ
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na hy abhisaṃskāreṇa śakyā samyagdṛṣṭir vā niyāmo vāvakramituṃ srotaāpattiphalaṃ vā anuprāptuṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vānuprāptuṃ pratyekāṃ vā bodhim anuprāptum anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, sa cāpi subhūte abhisaṃskāro bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ śūnyaka evākhyāyate, riktaka evākhyāyate, tucchaka evākhyāyate, asāraka evākhyāyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmaśūnyatāyāṃ suśikṣito bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ suśikṣitaḥ.
iti pratipakṣo 'dhimātramadhyaḥ
sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo iha śūnyatāyāṃ sthitvā yathā yathābhisaṃskārān pratyavekṣate tathā tathā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahito bhavati, yathā yathā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahito bhavati tathā tathāsaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ puṇyaṃ prasavet.
ity arthakṣiptavipakṣasya mṛdumṛduḥ pratipakṣo 'dhimātrādhimātraḥ iti bhāvanāmārgasthāvaivartikalakṣaṇam
subhūtir āha: asaṃkhyeyasya ca bhagavann aprameyasya cāparimāṇasya ca kaḥ prativiśeṣaḥ? kiṃ nānākaraṇam?
bhagavān āha: asaṃkhyeyam iti subhūte yasya saṃkhyā na vidyate yaḥ saṃkhyān nopaiti, asaṃkhyeyam iti vā apramāṇam iti vā subhūte yasya pramāṇan nopalabhyate 'tītānāgatapratyutpanneṣu dharmeṣu, aparimāṇam iti subhūte yan na śakyaṃ pramātum.
subhūtir āha: syād bhagavan paryāyo yad rūpam apy asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam api bhagavann asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt.
(PSP_4:172)
bhagavān āha: syāt subhūte paryāyo yena paryāyeṇa rūpam apy asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt, vedanāpi saṃjñāpi saṃskārā api, vijñānam apy asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syād ity asaṃkhyeyādīnām upalakṣaṇām.
katamena bhagavan paryāyeṇa rūpam asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam apy asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt?
bhagavān āha: rūpaṃ subhūte śūnyam asaṃ khyeyam aprameyam aparimāṇaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ subhūte śūnyam asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan rūpam eva śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam eva śūnyaṃ, na punaḥ sarvadharmā api śūnyāḥ?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte na mayā sarvadharmāḥ śūnyā ity ākhyātāḥ.
subhūtir āha: śūnyā iti bhagavan sarvadharmās tathāgatenākhyātā, ye ca bhagavan śūnyā akṣayā api te, asaṃkhyeyā api te aprameyā api te, aparimāṇā api te, na bhagavan śūnyatāyāḥ saṃkhyopalabhyate, na pramāṇam upalabhyate, na parimāṇam upalabhyate, ity asaṃkhyeyādīnāṃ svabhāvalakṣaṇaṃ, tasmāt tarhi bhagavan naiṣāṃ dharmāṇām arthato vā vyañjanato vā nānākaraṇam upalabhyate.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, naiṣāṃ dharmāṇām arthato vā vyañjanato vā nānākaraṇam upalabhyate. anabhilapyam etat subhūte tathāgatenābhilapitam, akṣayam iti vā asaṃkhyeyam iti vā aprameyam iti vā aparimāṇam iti vā śūnyam iti vā ānimittam iti vā apraṇihitam iti vā anabhisaṃskāram iti vā anutpāda iti vā virāga iti vā nirodha iti vā nirvāṇam iti vā deśanāniṣpandanirdeśa eṣa subhūte tathāgatasyākṣayam iti yāvan nirvāṇam iti ceti codyapūrvakas tathāgatakaruṇāniṣpandanirdeśaḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvad iyaṃ dharmāṇāṃ dharmatā tathāgatena deśyate, sā ca dharmatā anabhilapyā yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi, tathā sarvadharmā bhagavann anabhilapyāḥ.
(PSP_4:173)
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvadharmāḥ subhūte anabhilapyā, yā subhūte dharmāṇām anabhilapyatā sā śūnyatā, na ca śūnyatā śakyābhilapitum.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anabhilāpyasyārthasya vṛddhir vā parihāṇir vā?
bhagavān āha: na subhūte anabhilapyasyārthasya nāpi vṛddhir nāpi parihāṇir.
subhūtir āha: saced bhagavann anabhilapyasyārthasya nāpi vṛddhir nāpi parihāṇiḥ, dānapāramitāyā api na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāyā api na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, prajñāpāramitāyā api na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgikasya mārgasya na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, navānupūrvavihārasamāpattīnām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām āryasatyānāṃ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñānaṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, aṣṭādaśānām āveṇikabuddhadharmāṇāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati. saced bhagavann āsāṃ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, yāvad aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, tadā abhavyā hi bhagavan sarvākārajñatānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhum ity anabhilapyasya hānivṛddhyā bhāvena codyam.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, nānabhilapyasyārthasya vṛddhir vā parihāṇir vā. sacet punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayataḥ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyamānasyopāyakuśalasya naivaṃ bhavati, ahaṃ prajñāpāramitayā vivarddhe, 'haṃ dhyānapāramitayā vivarddhe, 'haṃ vīryapāramitayā vivarddhe, 'haṃ kṣāntipāramitayā vivarddhe, 'haṃ śīlapāramitayā vivarddhe, 'haṃ dānapāramitayā vivarddhe. eṣa ca punar asyaivaṃ bhavati, nāmadheyamātram etad yad idaṃ dānapāramitā, sa dānapāramitāyāṃ (PSP_4:174) caraṃs tān manasikārāṃs tāṃś cittotpādāṃs tāni ca kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathānuttarā samyaksaṃbodhir, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitā prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tān manasikārāṃs tāṃś cittotpādāṃs tāni ca kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati yathānuttarā samyaksaṃbodhir iti parihāraḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamā ca punar bhagavann anuttarā samyaksaṃbodhiḥ?
bhagavān āha: sarvadharmāṇāṃ tathatānuttarā samyaksaṃbodhiḥ.
subhūtir āha: katamaiṣā bhagavan sarvadharmāṇāṃ tathatā yānuttarā samyaksaṃbodhiḥ?
bhagavān āha: yā subhūte rūpasya tathatā yā vedanāyās tathatā yā saṃjñayāḥ tathatā yā saṃskārāṇāṃ tathatā yā vijñānasya tathatā, evaṃ yā skandhatathatā yā dhātutathatā yā āyatanatathatā yā pratītyasamutpādatathatā yā pratītyasamutpādāṅgatathatā, evaṃ yāvad yā nirvāṇasya tathatā sānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, sā naiva vivarddhate na parihīyate. tat subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahito 'bhīksṇaṃ bahulaṃ viharati, na kasyacid dharmasya vṛddhiṃ vā parihāṇiṃ vā samanupaśyati. evaṃ khalu subhūte anabhilapyasyārthasya naiva vṛddhir na parihāṇir, evaṃ ca subhūte dānapāramitāyā na vṛddhir na parihāṇir, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāyā na vṛddhir na parihāṇir, evaṃ śūnyatānāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānām abhijñānāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ daśānāṃ balānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ na vṛddhir na parihāṇiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam avṛddhyaparihāṇiyogena.
iti bodhilakṣaṇam
subhūtir āha: tat kiṃ prathamacittotpādena bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, utāho paścimena cittotpādena bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate? yadi tāvad bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādenānuttarāṃ (PSP_4:175) samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, tat pūrvakaś cittotpādaḥ paścimena cittotpādenāsamavasṛtaḥ, paścimaś cittotpādaḥ pūrvakena cittotpādenāsamavasṛtaḥ, evam asamavasṛtānāṃ bhagavaṃś cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ kathaṃ kuśalamūlāny upacayaṃ gacchanti, na cānupacitaiḥ kuśalamūlaiḥ śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum? iti manasor asamavadhānena codyam
bhagavān āha: tena hi subhūte upamāṃ te kariṣyāmy asyaivārthasya vijñāpanāya, upamayā ihaikatyā vidvāṃsaḥ puruṣā bhāṣitasyārtham ājñāsyanti. tat kiṃ manyase? subhūte tailapradyotasya jvalitasya dīpyamānāyāṃ vartau prathamābhinipātenārciṣaḥ sā vartir dagdhā, utāho paścimābhinipātenārciṣaḥ sā vartir dagdhā.
subhūtir āha: na bhagavan prathamābhinipātenārciṣaḥ sā vartir dagdhā na ca prathamābhinipātam anāgamyārciṣaḥ sā vartir dagdhā, na bhagavan paścimābhinipātenārciṣaḥ sā vartir dagdhā, na ca paścimābhinipātam anāgamyārciṣaḥ sā vartir dagdhā.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu sā vartir dagdhā.
subhūtir āha: dagdhā bhagavan dagdhā sugata.
bhagavān āha: evam eva subhūte na prathamacittotpādena bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca prathamacittotpādam anāgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādena subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādam anāgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. abhisaṃbudhyate ca bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim atra hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya daśa bhūmīḥ paripūrayitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.
subhūtir āha: katamā bhagavan daśa bhūmīḥ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
bhagavān āha: śuklavipaśyanābhūmiṃ subhūte paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, evaṃ gotrabhūmim aṣṭamakabhūmiṃ darśanabhūmiṃ tanubhūmiṃ vītarāgabhūmiṃ kṛtāvībhūmiṃ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim (PSP_4:176) abhisaṃbudhyate, śrāvakapratyekabuddhabhūmiṃ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, bodhisattvabhūmiṃ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, buddhabhūmiṃ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, tatra bodhisattvo mahāsattvo daśasu bhūmiṣu śikṣamāṇo na ca prathamacittotpādenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca prathamacittotpādam anāgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādam anāgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, abhisaṃbudhyate ca bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhim.
iti dīpadṛṣṭāntena parihāraḥ
subhūtir āha: gambhīro bhagavan pratītyasamutpādo, na ca nāma bhagavan prathamacittotpādena, na ca prathamacittotpādam anāgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca nāma bhagavan paścimena cittotpādena, na ca paścimacittotpādam anāgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, abhisaṃbudhyate ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yac cittaṃ niruddham api nu tat punar evotpatsyate.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. ity utpādagāmbhīryam
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yac cittam utpannam api nu tan nirodhadharmi.
subhūtir āha: nirodhadharmi bhagavan nirodhadharmi sugata.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yan nirodhadharmi tan nirotsyate.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. iti nirodhagāmbhīryam
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte tathaiva sthāsyati yathā tathatā.
subhūtir āha: tathaiva bhagavaṃ sthāsyati yathā tathatā.
(PSP_4:177)
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte tathaiva sthāsyati yathā tathatā bhūtakoṭir bhaviṣyati.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte gambhīrā tathatā.
subhūtir āha: gambhīrā bhagavan. iti tathatāgāmbhīryam
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte tathaiva cittaṃ yathā tathatā.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte anyatra tathatāyāś cittam.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. iti jñeyagāmbhīryam
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu tathatā tathatāṃ samanupaśyati.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. iti jñānagāmbhīryam
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte ya evaṃ carati, sa gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carati.
subhūtir āha: yo bhagavaim evaṃ carati, sa gambhīrāyāṃ prajñā pāramitāyāṃ carati.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte ya evaṃ carati, sa kutra carati.
subhūtir āha: yo bhagavnn evaṃ carati, sa na kutracic carati. tat kasya hetos? tathā hi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata ete samudācārā na bhavanti, na samudācaranti tathatāyāṃ sthitasya na bhagavan kiñcit samudācārati, nāpi tatra kaścit samudācarati. iti caryāgāmbhīryam
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ carati sa kutra carati?
subhūtir āha: carati bhagavan paramārthe yatra dvayasamudācāro na saṃvidyate.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yaḥ paramārthe carati samudācāre carati, sa nimitte carati.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu tena nimittasaṃjñā vānimittasaṃjñā vā vibhāvitā bhavati.
(PSP_4:178)
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. ity advayagāmbhīryam
bhagavān āha: tat kathaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena nimittasaṃjñā vā ānimittasaṃjñā vā na vibhāvitā bhavati?
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: na bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ prayujyate, nimittaṃ vā bhāvayiṣyāmy animittaṃ vā bhāvayiṣyāmīti, iha punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nāparipūrṇair daśabhis tathāgatabalair caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir mahāmaitryā mahākaruṇayā aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. idaṃ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyaṃ yenopāyakauśalyena na kaṃcid dharmaṃ bhāvī vā karoty abhāvī vā karoti. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ sthitas, tatra ca svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ sthitvā trīn samādhīn samāpadyate, sattvānāṃ kṛtaśas taiś ca samādhibhiḥ sattvān paripācayati.
evaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvas trīn samādhīn samāpadyate, tatra ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvas trīṣu samādhiṣu sthitvā sattvāṃś ca praṇidhānena caratas tān apraṇihitena niyojayati, sattvāṃś ca vikalpe caratas tān bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāyāṃ pratiṣṭhāpayati, sattvāṃś ca nimitte caratas tān bodhisattvo mahāsattva ānimitte pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tribhiḥ samādhibhiḥ sattvān paripācayati.
ity upāyakauśalaṃ gāmbhīryam ity uktaḥ śaikṣo 'vaivartiko gaṇaḥ
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayate sma: ya āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragatas trīn samādhīn samāpadyate śūnyatām ānimittam apraṇihitam, api nu sa prajñāpāramitāyāṃ vivardhate.
evam ukte āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: yady āyuṣman śāriputra divase bhāvanayā vivardhate, evaṃ svapnāntaragato 'pi vivardhate. tat kasya hetoḥ? avikalpaḥ, atha khalv āyuṣman śāriputra svapnaś ca divasaś ca, saced āyuṣman śāriputra yadi divase bodhisattvasya (PSP_4:179) mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanāsti, tadā svapnāntaragatasyāpi bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanā bhaviṣyati. iti bhavaśāntyor akalpanā
evam ukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat punar āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragataḥ karma karoti, bhavati tasya karmaṇa ācayo vā upacayo vā, yathā svapnopamāḥ sarvadharmā uktā bhagavatā, tathā nāsya bhavaty ācayo vā upacayo vā. tat kasya hetoḥ? na hi svapne kasyacid dharmasyācavo vā upacayo vā upalabhyate. atha vibuddho vikalpayiṣyati, bhavati tasyācayo vā upacayo vā.
atha khalv āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: yaś ca divasaṃ prāṇātipātaṃ kṛto, yaś ca svapnāntare hatas taṃ prativibudho vikalpayati, aho hato mayā hataḥ sādhu hata iti, tat karmāyuṣman śāriputra kim āha?
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte anārambaṇakarmotpadyate sārambaṇam eva karmotpadyate.
subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputra nānārambaṇaṃ karmotpadyate nānārambaṇaṃ cetanotpadyate sārambaṇam evāyuṣman śāriputra karmotpadyate nānārambaṇaṃ sārambaṇā cetanotpadyate nānārambaṇam. dṛṣṭaśrutamatavijñātair dharmair buddhiḥ pravartate, nādṛṣṭair nāśrutair nāmatair nāvijñātair dharmair buddhiḥ pravartate. tatra kācid buddhiḥ saṃkleśaṃ parigṛhṇāti, kācid buddhir vyavadānaṃ parigṛhṇāti, tasmāt tarhy āyuṣman śāriputra sārambaṇam eva karmotpadyate nānārambaṇaṃ sārambaṇaiva cetanotpadyate nānārambaṇā.
śāriputra āha: yady āyuṣman subhūte sarvāṇi karmāṇi sarvāś cetanā viviktā uktā bhagavatā, tat kathaṃ sārambaṇam eva karmotpadyate nānārambaṇaṃ, sārambaṇaiva cetanotpadyate nānārambaṇā?
subhūtir āha: nimittīkṛtyāyuṣman śāriputra sārambaṇam eva karmotpadyate nānārambaṇaṃ, sārambaṇaiva cetanotpadyate nānārambaṇā.
atha khalv āyuṣmān śāriputraḥ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: yady āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato dānaṃ dadyāc chīlaṃ rakṣet kṣāntyā saṃpādayed vīryam ārabheta dhyānaṃ (PSP_4:180) samāpadyeta prajñāṃ bhāvayet, tac ca kuśalamūlam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet pariṇāmitaṃ bhavaty anuttarāyai samyaksaṃbodhaye.
atha khalv āyuṣmān subhūtiḥ sthavira āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: ayam āyuṣman śāriputra maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃmukhībhūta ekajātipratibaddho bhagavatāvinivartanīyatāyai vyākṛta eṣa paripraṣṭavya eṣa visarjayiṣyati.
atha khalv āyuṣmān śāriputro maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam etad avocat: ayaṃ subhūti sthavira evam āha, ayaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃmukhībhūta ekajātipratibaddho bhagavato 'vinivartanīyatāyai vyākṛta eṣa paripraṣṭavya eṣa visarjayiṣyatīti.
evam ukte maitreyo bodhisattvo mahāsattva āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: tat kiṃ nāmadheyaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattvo visarjayiṣyaty, utāho rūpaṃ visarjayiṣyati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ visarjayiṣyati? yā rūpasya śūnyatā sā visarjayiṣyati, yā vedanāśūnyatā yā saṃjñāśūnyatā yā saṃskāraśūnyatā, yā vijñānaśūnyatā sā visarjayiṣyati? yā ca rūpasya śūnyatā na sā pratibalā visarjayituṃ, yā vedanāyāḥ śūnyatā yā saṃjñāyāḥ śūnyatā yā saṃskārāṇāṃ śūnyatā yā vijñānasya śūnyatā na sā pratibalā visarjayitum? tat kiṃ visarjayiṣyati nāhaṃ taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi, yo dharmo visarjayiṣyati, yaṃ visarjayiṣyati, yatra vā visarjayiṣyati? tam apy ahaṃ dharmaṃ na samanupaśyāmi, yo dharmo vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yena vyākṛto, yatra vā vyākṛtas, tam apy ahaṃ dharmaṃ na samanupaśyāmi sarva ete dharmā advayā advaidhīkārāḥ.
atha khalv āyuṣmān śāriputro maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam etad avocat: kaścit tvayā maitreya ete dharmā evaṃ sākṣātkṛtā yathaitān dharmān bhāṣase?
maitreya āha: na mayaite dharmā evaṃ sākṣātkṛtā yathāham etān dharmān bhāṣe.
atha khalv āyuṣmataḥ śāriputrasyaitad abhavat: gambhīraprajño batāyaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattvo yathāpi nāma dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritāvina eṣa nirdeśo 'nupalambho 'nupalambhacaritasya.
(PSP_4:181)
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: tat kiṃ manyase? śāriputra samanupaśyasi tvaṃ taṃ dharmaṃ yena tvaṃ dharmeṇārhann iti prabhāvyase.
śāriputra āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: evam eva śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavaty, ayaṃ dharmo vyākariṣyaty ayaṃ dharmo vyākriyate ayaṃ dharmo vyākṛto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. evañ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carati, na cāsya vicikitsotpadyate, nāhaṃ nābhisaṃbhotsye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye 'ham anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ, yaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattva evaṃ carati sa carati prajñāpāramitāyām. evañ caran śāriputra bodhisattvo mahāsattvo nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, nāhaṃ nābhisaṃbhotsye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye 'ham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim.
iti codyaparaṃparety uktā bhavaśāntisamatā
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāñ caratā jighatsitān sattvān dṛṣṭvā pipāsitān durnivasitān duḥprāvṛtān śayanāsanavihīnāṃś ca sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā dānapāramitāyāṃ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasyaiṣāṃ sattvānām amī doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ na bhaviṣyanti na prajñāpsyante. yathāpi tac cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ brahmapārṣadyānāṃ brahmapurohitānāṃ mahābrahmaṇāṃ parīttābhānām apramāṇābhānāṃ ābhāsvarāṇāṃ parīttaśubhānām apramāṇaśubhānāṃ śubhakṛtsnānām anabhrakānāṃ puṇyaprasavānāṃ vṛhatphalānāṃ śuddhāvāsānāṃ sudṛśānāṃ sudarśanānām aspṛhānām atapānām akaniṣṭhānāṃ devānām upabhogaparibhogāya, evaṃvidhās tasmin buddhakṣetre sattvānām upabhogaparibhogā bhaviṣyanti. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena śīlapāramitāyāṃ caratā prāṇātipātikān sattvān dṛṣṭvā adattādāyikān kāmamithyācārikān mṛṣāvādikān pāruṣikān piśunavacanān pralāpān abhidhyālukān vyāpannacittāni (PSP_4:182) mithyādṛṣṭikān alpāyuṣkān bahvābādhān bahvāyāsān durvarṇān alpeśākhyān alpabhogān nīcakulān nihīnavṛttīn aṅgavihīnān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā śīlapāramitāyāṃ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena kṣāntipāramitāyāṃ caratānyonyavyāpādabahulacittān sattvān dṛṣṭvā loṣṭatāḍanaśastraprahārāṃś ca dadato jīvitāṃś ca vyavaropayato daṇḍādaṇḍi muṣalāmuṣali keśākeśi kacākaci kurvataś ca sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā kṣāntipāramitāyāñ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. sarvasattvāś ca mātṛsamacittā bhaviṣyanti, pitṛsamacittāś ca bhaviṣyanti, bhrātṛsamacittāś ca bhaviṣyanti, bhaginīsamacittāś ca bhaviṣyanti, putraduhitṛsamacittāś ca bhaviṣyanti, maitracittā bhaviṣyanti. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhaviṣyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena vīryapāramitāyāñ caratā hīnavīryān sattvān dṛṣṭvā kuśīdān alasān nirudyogān alpasattvāṃs tribhir yānaiḥ prasthitān śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā bodhisattvayānena vā sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā vīryapāramitāyāṃ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāṃ, paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena dhyānapāramitāyāṃ caratā sattvān pañcasu nivaraṇeṣu pravartamānān dṛṣṭvā kāmacchande vyāpāde styānamiddhe uddhatakaukṛtye vicikitsāyāṃ nivaraṇeṣu (PSP_4:183) pravartamānān sattvān mūḍhān mūḍhasmṛtīn prathamadhyānavirahitān dvitīyadhyānavirahitāṃs tṛtīyadhyānavirahitāṃś caturthadhyānavirahitān maitrīkaruṇāmuditopekṣāvirahitān ākāśānantyāyatanasamāpattyā vijñānānantyāyatanasamāpattyā ākiñcanyiyatanasamāpattyā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattyā vihīnān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā dhyānapāramitāyāṃ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāñ caratā duḥprajñān prajñāparihīṇān sattvān dṛṣṭvā laukikalokottarayā samyagdṛṣṭyā vihīnān akriyāvādino nāstikavādān ucchedavādān śāśvatavādān ekatvānyatvobhayatvavādāṃś ca sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ tathā tathā prajñāpāramitāyāñ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhaksetre teṣāṃ sattvānām amī doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā triṣu rāśiṣu vartamānān sattvān dṛṣṭvā niyatāniyatamithyātvaniyatān evam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhaksetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre niyatāniyatamithyātvaniyatānāṃ sattvānām antaśaḥ śabdo 'pi na bhaviṣyati na prajñāsyate. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā nairayikān sattvān tairyagyonikān sattvān yāmalaukikān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre trayāṇām apāyānām antaśaḥ śabdo 'pi na bhaviṣyati na prajñāsyate.
(PSP_4:184)
evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā imān mahāpṛthivīsthāṇukaṇṭakagahanaprāgbhāraprapātasyandanikāgūthoḍigallān paripūrṇān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām ete doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante, tac ca me buddhakṣetraṃ samapāṇitalajātaṃ bhaviṣyati. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā imāṃ mahāpṛthivīṃ mṛttikāmayīṃ dṛṣṭvā apagatajātarūparajatām evam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre iyaṃ mahāpṛthivī suvarṇavālukācchannā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena sattvān mamakāraparigrahavartamānān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānāṃ mamakāraparigraho na bhaviṣyati na prajñāsyate. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā caturo varṇān dṛṣṭvā kṣatriyān brahmaṇān vaiśyāñ śūdrān evam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre caturṇāṃ varṇānām antaśaḥ śabdo na bhaviṣyati na prajñāsyate. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś (PSP_4:185) cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvānāṃ hīnotkṛṣṭamadhyamatān dṛṣṭvā hīnakulīnatāṃ madhyakulīnatāṃ cotkṛṣṭakulīnatāṃ ca sattvānāṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvānāṃ varṇanānātvaṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvānāṃ varṇanānātvaṃ na bhaviṣyati na prajñāsyate, anyatra sarvasattvā abhirūpā bhaviṣyanti prāsādikā darśanīyā paramaśubhavarṇapuṣkalatayā samanvāgatāḥ. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā adhipatiṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre 'dhipatiprajñaptir api na bhaviṣyati na prajñāsyate. anyatra dharmarājena tathāgatenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhena. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvānāṃ gatisaṃbhedaṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi sattvaṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhaksetre sattvānāṃ gatisaṃbhedo na bhaviṣyati na prajñāsyate, narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyā anyatra sarvasattvā ekakarmāṇo (PSP_4:186) bhaviṣyanti, caturbhiḥ smṛtyupasthānair avirahitāḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgair āryāṣṭāṅgikena mārgeṇāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir āryasatyaiḥ śūnyatānimittāpraṇihitair aṣṭabhir vimokṣair navānupūrvavihārasamāpattibhir abhijñābhir yāvac catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā catasro yonīḥ sattvānāṃ dṛṣṭvāṇḍajāṃ jarāyujāṃ saṃsvedajām aupapādukāṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre tisro yonayaḥ sattvānāṃ na bhaviṣyanti na prajñāsyante, aṇḍajā jarāyujā saṃsvedajā anyatra sarvasattvā aupapādukā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvān pañcābhijñābhir virahitān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarvasattvāḥ pañcābhijñā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sarvasattvānām uccāraprasrāvādīn dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarvasattvā dharmaprītidhyānāhārā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvān prabhāvirahitān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya (PSP_4:187) tatra buddhakṣetre sarvasattvāḥ svayaṃprabhā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākirajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvānāṃ rātridivasamāsārdhamāsasaṃvatsarān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhaksetre sattvānāṃ rātridivasamāsārdhamāsasaṃvatsarāṇāṃ śabdo na bhaviṣyati na prajñāsyate. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratāyūrvihīnān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvā aparimitāyuṣo bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvān lakṣaṇavirahitān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvā dvātriṃśadbhir mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samanvāgatā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvān kuśalamūlavirahitān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarvasattvāḥ kuśalamūlasamanvāgatā bhaviṣyanti, yaiḥ kuśalamūlaiḥ samanvāgatā buddhān bhagavata upasthāsyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati, sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
(PSP_4:188)
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā rogaspṛṣṭān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvānāṃ catvāro vyādhayo na bhaviṣyanti na prajñāsyante. katame catvāro? vātikā vā paittikā vā śleṣmikā vā sāṃnipātikā vā. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā tribhiḥ kleśaiḥ kliṣṭān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre trayaḥ kleśā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. katamāḥ trayo? rāgo dveṣo mohaḥ. sarvasattvāś ca vigatarāgā bhaviṣyanti vigatadveṣā vigatamohā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā hīnādhimuktikān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre dvayor yānayoḥ śabdo na bhaviṣyati na prajñāsyate, śrāvakayānasya vā pratyekabuddhayānasya vā, anyatra sarvasattvāḥ sarvākārajñatāyām abhisaṃprasthitā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratābhimānikān sattvān dṛṣṭvaivam upaparikṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre 'bhimānikānāṃ sattvānāṃ śabdo 'pi na bhaviṣyati na prajñāsyate, anyatra sarvasattvā nirabhimānā bhaviṣyanti. evaṃ caran (PSP_4:189) subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ piripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu carataivaṃ cittam utpādayitavyaṃ, nāhaṃ tāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye, sacet me tatra buddhakṣetre mitam āyuḥpramāṇaṃ syād mitā ca prabhā, mitaś ca bhikṣusaṃghaḥ, api tu khalu tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre amitam āyuḥpramāṇaṃ bhaviṣyati, amitā ca prabhā, amitaś ca bhikṣusaṃgho bhaviṣyati. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu carataivam upaparīkṣitavyaṃ, yāvanti gaṅgānadīvālukāsamāni buddhakṣetrāṇi tāvanti mamaikaṃ buddhakṣetraṃ yāvan na bhaven na tāvad aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye, 'pi tu khalu tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya yāvanti gaṅgānadīvālukāsamāni buddhakṣetrāṇi bhavanti mamaikaṃ buddhakṣetraṃ bhaviṣyati. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu carataivam upaparīkṣitavyaṃ, dīrgho batāyaṃ saṃsāro, bahur ayaṃ sattvadhātus tenaivaṃ yoniśo manasikartavyam, ākāśaparyanto batāyaṃ saṃsāra, ākāśaparyanto batāyaṃ sattvadhātur, na ceha kaścit saṃsariṣyati, na ca kaścit parinirvāsyati. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.
atha khalu tasyāṃ parṣadi gaṅgadevā nāma bhaginī saṃnipatitābhut saṃniṣaṇṇā, sotthāyāsanād ekāṃśam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jāmumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya (PSP_4:190) bhagavantam etad avocat: ahaṃ bhagavann ahaṃ sugata ṣaṭsu pāramitāsu caritvaivaṃrūpaṃ buddhakṣetraṃ parigṛhīṣye yathā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddheneha prajñāpāramitāyām upadiṣṭam.
atha khalu sā strī suvarṇapuṣpaṃ gṛhītvā, rūpyapuṣpaṃ ca gṛhītvā, jalajāni sthalajāni ca puṣpāṇi gṛhītvā, sarvāṇi cābharaṇāni gṛhītvā, suvarṇavarṇapītavarṇaṃ ca puṣpayugaṃ gṛhītvā yena bhagavāṃs tena kṣipati sma. samanantarakṣiptaṃ ca tad dūṣyayugam atha tāvad eva buddhānubhāvenopari vaihāyasam antarīkṣe bhagavato mūrdhni saṃdhau kūṭāgāram asthāt, caturasraṃ catuḥsthūṇaṃ samaṃ bhāgaśo ghaṭitaṃ suvibhaktaṃ ramaṇīyaṃ.
atha khalu sā strīs tatkūṭāgāraṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati.
atha khalu bhagavāṃs tasyāḥ striyā adhyāśayaṃ viditvā tasyāṃ velāyāṃ smitaṃ prādurakarot, dharmatā khalu punar eṣā buddhānāṃ bhagavatāṃ yadā smitaṃ prāduḥ kurvanti.
atha khalu tāvad evānekavarṇā nānāvarṇā arciṣo bhagavato mukhadvārād niścaranti sma. tadyathāpi nāma nīlāḥ pītā lohitā avadātā māñjiṣṭhāḥ sphaṭikarajatavarṇās tān anantāparyantān lokadhātūn gatvā punar evāgatya bhagavantaṃ tripradakṣiṇīkṛtya bhagavato mūrdhny antarhitāḥ.
atha khalv āyuṣmān ānanda utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ cīvaraṃ pravaritvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ? kaḥ pratyayaḥ? smitasya prāduṣkaraṇāya nāhetukaṃ nāpratyayaṃ tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāduṣkurvanti.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ ānandam etad avocat: iyam ānanda gaṅgadevā bhaginī anāgate 'dhvani suvarṇapuṣpo nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loke bhaviṣyati tārakopame kalpe 'yam ānanda etasyā gaṅgadevāyā bhaginyāś caramaḥ strībhāvo bhaviṣyati. iyam ānanda gaṅgadevā bhaginī strībhāvaṃ vivarjya puruṣabhāvaṃ pratilabhyākṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya buddhakṣetre upapatsyate abhiratyāṃ lokadhātau, sa tatra brahmacaryaṃ cariṣyati. asya khalu punar ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya suvarṇapuṣpa iti nāmadheyaṃ (PSP_4:191) bhaviṣyati. sa khalu punar ānanda suvarṇapuṣpo bodhisattvo mahāsattvas tataś cyutaḥ samāno buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, avirahitaś ca buddhair bhagavadbhir bhaviṣyati, tadyathāpi nāṃ ānanda rājā cakravartī prāsādena prāsādaṃ caṅkrāmati, sa yāvajjīvaṃ pādatalābhyāṃ dharaṇīṃ nākrāmati yāvan maraṇakālam iti. evam evānanda suvarṇapuṣpo bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddha iti.
atha khalv āyuṣmata ānandasyaitad abhavat: yāvanto bodhisattvā mahāsattvās tatra buddhaksetre saṃnipatitā bhaviṣyanti, tathāgatasaṃnipātaḥ sa veditavyaḥ.
atha khalu bhagavān āyuṣmata ānandasya cetasā cetaḥparivitarkam ājñāyāyuṣmantam ānandam etad avocat: evam etad ānanda yathā vadasi, tathāgatasaṃnipātaḥ sa veditavyo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yaḥ saṃnipātaḥ suvarṇapuṣpasya ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya buddhaksetre na pramāṇabaddho bhikṣusaṃgho bhaviṣyati, na śakyaṃ tasya bhikṣusaṃghasya pramāṇaṃ kartum, iyanto vā śrāvakā, iyanti vā śrāvakaśatāni, iyanti vā śrāvakasahasrāṇi, iyanti vā śrāvakaśatasahasrāṇi, iyatyo vā śrāvakakoṭya, iyanti vā śrāvakakoṭīśatāni, iyanti vā śrāvakakoṭīśatasahasrāṇi, iyanti vā śrāvakakoṭiniyutaśatasahasrāṇi, anyatrāsaṃkhyeyāprameyāparimāṇāni śrāvakakoṭīniyutaśatasahasrāṇi bhaviṣyanti. suvarṇapuṣpasya khalu punar ānanda tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetra ime doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ na bhaviṣyanti na prajñāsyante, ya iha prajñāpāramitāyāṃ parikīrtitāḥ.
evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kva bhagavann etayā gaṅgadevayā kuśalamūlam avaropitam?
bhagavān āha: dīpaṅkarasyānanda tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike etayā bhaginyā kuśalamūlam avaropitam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpāditaṃ, tac ca kuśalamūlam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmitaṃ, sa ca dīpaṅkaras tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ suvarṇapuṣpair abhyavakīrṇo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayamānayā, yadā mayā ānanda dīpaṃkaras tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ pañcabhir (PSP_4:192) utpalair avakīrṇo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayamānena, tadāhaṃ tena dīpaṃkareṇa bhagavatā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena kuśalamūlasamanvāgato 'yam iti viditvā vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau bhaviṣyasi tvam anāgate 'dhvani sākyamunir nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyānāñ ca buddho bhagavāṃs tadā mamaitayā bhaginyā vyākaraṇaṃ śrutvā evaṃ cittam utpāditam, aho batāham apy anāgate 'dhvani evaṃ vyākriyeyam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yathāyaṃ māṇavako vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. evam ānandaitayā bhaginyā tasya dīpaṃkarasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike prathamaṃ cittam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye samutpāditam.
evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kṛtaparikarmā bhagavann iyaṃ gaṅgadevā bhaginy anuttarāyai samyaksaṃbodhaye.
bhagavān āha: evam etad ānanda evam etat, yathā vadasi, kṛtaparikarmā ānandaiṣā gaṅgadevā bhaginy anuttarāyai samyaksaṃbodhaye.
ity uktā kṣetraśuddhir anuttarā
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: prajñāpāramitāyāṃ bhagavaṃś caratā bodhisattvena mahāsattvena kathaṃ śūnyatāyāṃ parijayaḥ kartavyaḥ? kathaṃ śūnyatā bhāvayitavyā? katham ānimitte parijayaḥ? katham ānimittaṃ bhāvayitavyam? katham apraṇihite parijayaḥ kartavyaḥ? katham apraṇihitaṃ bhāvayitavyaṃ? yāvat kathaṃ bodhipakṣeṣu dharmeṣu parijayaḥ kartavyaḥ? kathaṃ bodhipakṣyā dharmā bhāvayitavyāḥ? ity upāyakauśalaviṣayaḥ
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā rūpaṃ śūnyam iti pratyavekṣitavyam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ śūnyam iti pratyavekṣitavyam, evaṃ skandhadhātvāyatanāni śūnyānīti pratyavekṣitavyāni, pratītyasamutpādaḥ śūnya iti pratyavekṣitavyaḥ, pratītyasamutpādāṅgāni śūnyānīti pratyavekṣitavyāni, evaṃ yāvat kāmadhātuḥ śūnya iti pratyavekṣitavyaḥ, rūpadhātuḥ śūnya iti pratyavekṣitavyaḥ, ārūpyadhātuḥ śūnya iti pratyavekṣitavyaḥ. tathā ca pratyavekṣitavyaṃ, yathā pratyavekṣamāṇas tac cittaṃ na vikṣipati, so 'vikṣiptacittas taṃ dharmaṃ na samanupaśyati, yo dharmaḥ sākṣātkriyeta, sa taṃ dharmam (PSP_4:193) asamanupaśyan na sākṣātkaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hi svalakṣaṇaśūnyair dharmaiḥ suśikṣito na kasyacid dharmasya vyavacchedaṃ karoti, yo vā sākṣātkuryād, yaṃ vā sākṣātkuryād, yena vā sākṣātkuryāt, sarvāṃs tān dharmān na saṃyuktān na visaṃyuktān samanupaśyati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yad bhagavān evam āha, na bodhisattvena mahāsattvena śūnyā dharmāḥ sākṣātkartavyā iti. kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāyāṃ sthitaḥ śūnyatāṃ na sākṣātkaroti?
bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākāravaropetāṃ śūnyatāṃ pratyavekṣate, na ca sākṣātkariṣyāmīti pratyavekṣate, na ca sākṣātkartavyeti pratyavekṣate, parijayaṃ kariṣyāmīti pratyavekṣate, nāyaṃ kālaḥ sākṣātkriyāyā iti pratyavekṣate parijayasyāyaṃ kālo nāyaṃ kālaḥ sākṣātkriyāyā iti pratyavekṣate. asamāhita eva bodhisattvo mahāsattva āraṃbaṇe cittam upanibadhnāti, atrāntare bodhisattvo mahāsattvo na parihīyate bodhipakṣair dharmair, na cāsravakṣayaṃ sākṣātkaroti. tat kasya hetoḥ? evam udārajñānasamanvāgato bodhisattvo mahāsattvo bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? yo bodhipakṣyeṣu dharmeṣu sthita evaṃ jānāti parijayasyāyaṃ kālo nāyaṃ kālaḥ sākṣātkriyāyā iti.
tena khalu punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivaṃ pratyavekṣitavyaṃ, dānapāramitāyā ayaṃ kālaḥ, śīlapāramitāyā ayaṃ kālaḥ, kṣāntipāramitāyā ayaṃ kālaḥ, vīryapāramitāyā ayaṃ kālaḥ, dhyānapāramitāyā ayaṃ kālaḥ, prajñāpāramitāyā ayaṃ kālaḥ, smṛtyupasthānasya bhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgikasya mārgasya bhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitabhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, adhyātmaśūnyatāyā ayaṃ kālo bahirdhāśūnyatāyā ayaṃ kālo 'dhyātmabahirdhāśūnyatāyā ayaṃ kālo yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā ayaṃ kālaḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhāvanāyā ayaṃ kāla, āryasatyabhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, pañcānām abhijñānāṃ bhāvanāyā ayaṃ kālo, vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhabhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, daśānāṃ tathāgatabalānāṃ pratilābhāyāyaṃ kālaś, caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ pratilābhāyāyaṃ kālaḥ pratisaṃvitpratilābhāyāyaṃ kālo, (PSP_4:194) aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ paripūraṇāyāyaṃ kālo, mahāmaitryā mahākaruṇāyāḥ pratilābhāyāyaṃ kālo, nāyaṃ kālaḥ srotaḥāpattiphalasākṣātkriyāyai, nāyaṃ kālaḥ sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai, nāyaṃ kālo nāgāmiphalasākṣātkriyāyai, nāyaṃ kālo 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai nāyaṃ kālaḥ pratyekabuddhajñānasākṣātkriyāyai, sarvākārajñatāyāḥ pratilābhāyāyaṃ kālaḥ.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran śūnyatāyāṃ ca parijayaṃ karoti, śūnyatayā ca viharaty, ānimitte ca parijayaṃ karoti, ānimittena ca viharaty, apraṇihite ca parijayaṃ karoti, apraṇihitena ca viharati. smṛtyupasthānāni ca bhāvayati smṛtyupasthānaiś ca viharati na ca sākṣātkaroti. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgikaṃ ca mārgañ ca bhāvayaty āryāṣṭāṅgikena ca mārgeṇa viharati na ca sākṣātkaroti.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhipakṣyeṣu dharmeṣu parijayaṃ karoti, bodhipakṣyāṃś ca dharmān bhāvayati bodhipakṣyaiś ca dharmair viharati, na ca srotaāpattiphalaṃ sākṣātkaroti na ca sakṛdāgāmiphalan na cānāgāmiphalan nārhattvaphalaṃ sākṣātkaroti. ity upāyakauśalaprayogaḥ
tadyathāpi nāma subhūte kaścid eva puruṣaḥ śūraś ca bhaved, vīraś ca bhaved, dṛḍhapratiṣṭhānaś ca bhaved, abhirūpaś ca bhavet, prāsādikaś ca bhaved, darśanīyaś ca bhavet, paramaśubhavarṇapuṣkaratayā samanvāgataś ca bhaved, iṣvastre ca paramāṃ gatiṃgato bhaved, dṛḍhāni cānena praharaṇāni gṛhītāni bhaveyuḥ, sarvāsu ca catuḥṣaṣṭhiṣu kalāsu pariniṣpanno bhavet, sarvatra ca śilpasthāneṣu ca karmasthāneṣu ca gatiṃgato bhavet, bahujanasya ca priyo manaāpo bhavet, sa yāṃ yām eva ca kāṃścit kriyām ārabheta sarvatra tatra tatra ca lābhasatkārasamanvāgato bhavet, tena ca bahujanaṃ satkuryād gurukuryāt mānayet pūjayet, sa bhūyasyā mātrayā āttamanasko bhavet pramuditaḥ prītisaumanasyajātaḥ sa mātāpitṛputradārān gṛhītvā kenacid eva karaṇīyena mahābhayabhairavam aṭavīkāntāraṃ praviṣṭas syād bālānāṃ bhīṣaṇakaṃ sa romaharṣaṇaṃ, tatra ca sa puruṣaḥ praviśya tān mātāpitṛputradārān (PSP_4:195) abhayenābhinimantrayen, mā bhaiṣṭa mā bhaiṣṭāhaṃ yuṣmān ito mahābhayabhairavād aṭavīkāntārād bālānāṃ bhīṣaṇāt sa romaharṣaṇāc chīghram evāpakrāmayiṣyāmi śīghram eva parimocayiṣyāmi. tasya ca puruṣasya tatrāṭavīkāntāre bahavo 'mitrā vadhakāḥ pratyarthikāḥ pratyamitrāḥ pratyupasthitā bhaveyuḥ, sa ca puruṣaḥ parameṇa prajñābalena samanvāgato bhavet, sa tān parimocayitvā mātāpitṛputradārāṃs tasmād aṭavīkāntārān niṣkāśayitvā punar eva grāmaṃ vā nagaraṃ vā nigamaṃ vā janapadaṃ vā janapradeśaṃ vā gatvā prītisaumanasya jāto vihared akṣato 'nupahato, na ca teṣāṃ sattvānām antike pratyarthikānāṃ pratyamitrāṇāṃ vā manaḥ praduṣayet. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa kṛtayogyaḥ sarvāsu ca kalāsu bhavet, tena tatrāṭavīkāntāre bahutarāś ca śūratarāś ca dṛḍhapraharaṇatarāś ca teṣāṃ pratyarthikānāṃ pratyamitrāṇām anye udāratarāḥ pratyarthikāḥ pratyamitrā abhinirmitā bhaveyuḥ, te tena bhayena sarve 'pagatā bhaveyuḥ. atha sa puruṣas tān mātāpitṛputradārān svastinā parimocayitvā sukhaṃ viharet.
evam eva subhūte yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām antike maitryārambaṇena cittena karuṇāmuditopekṣārambaṇena cittena sphāritvā viharaty atrāntare subhūte bodhisattvo mahāsattvo na cānimittena vyāhriyate na cānimittasamādhiṃ sākṣātkriyayā śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pratiṣṭhet.
ity antarāyikadharmasamatikramaṇopāyaḥ
tadyathāpi nāma subhūte pakṣī śakunir antarīkṣe carati na ca bhūmau patati, ākāśe vāntarīkṣe viharati na ca tatra tiṣṭhati na pratiṣṭhate. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāyāṃ ca parijayaṃ karoti śūnyatayā ca viharati, ānimitte ca parijayaṃ karoty ānimittena ca viharaty, apraṇihite ca parijayaṃ karoty apraṇihitena ca viharati, na ca śūnyatāṃ vānimittaṃ vāpraṇihitaṃ vā sākṣātkaroti, yayā sākṣātkriyayā śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pated, aparipūrṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā cāparimāṇeṣu ca buddhadharmeṣu caritvā sarvākārajñatām anuprāpnoti. ity apratiṣṭhitavihāropāyaḥ
(PSP_4:196)
tadyathāpi nāma subhūte balavān iṣvastrācāryo bhaved iṣvastraśikṣāyāṃ suśikṣitaḥ sa kāṇḍam ūrdhvamukhaṃ kṣiptvā tadanyaiḥ kāṇḍais tasya pūrvakasya kāṇḍasya paraṃparayā pṛthivyāṃ patanaṃ na dadyāt tāvat kāṇḍaṃ pṛthivyāṃ na patati yāvat sa puruṣa ākāṅkṣet. atha khalv etat kāṇḍaṃ pṛthivyāṃ nipatet, sa paścimaṃ kāṇḍam ūrdhvamukhaṃ nākṣiped, evaṃ sā kāṇḍaparaṃparā pṛthivyāṃ nipatet.
evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena parigṛhītas tāvat tāṃ paramāṃ bhūtakoṭiṃ na sākṣātkaroti yāvan na tāni kuśalamūlāni paripakvāni bhavanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yadā tāni kuśalamūlāni paripakvāni bhavanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tadā tāṃ paramāṃ bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivam eteṣāṃ dharmāṇāṃ dharmatopanidhyātavyā upaparīkṣitavyāḥ.
iti praṇidhānāvedhānuvṛttyupāyaḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: duṣkarakārako bhagavan bodhisattvo mahāsattvo ya iha dharmatāyāṃ śikṣate bhūtakoṭyāṃ śikṣate dharmadhātau śikṣate atyantaśūnyatāyāṃ śikṣate yāvat svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ śikṣate yāvat triṣu vimokṣamukheṣu śikṣate, na cāntareṇa vyavasādam āpadyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, āścaryaṃ bhagavann āścaryaṃ sugata.
bhagavān āha: tathā hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvā aparityaktāḥ. yasya subhūte sarvasattvā aparityaktās tasyaivaṃrūpaḥ praṇidhānaviśeṣo bhavati, yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ cittam abhinirharati, sarvasattvā mayāparityaktā mayaite parimocayitavyāḥ, asaṃvidyamānair dharmair vartamānāḥ śāntaṃ śūnyatāsamādhivimokṣamukham abhinirharaty, ānimittaṃ samādhivimokṣamukham abhinirharaty, apraṇihitaṃ samādhivimokṣamukham abhinirharaty, upāyakauśalyasamanvāgataḥ sa bodhisattvo mahāsattvas tasmin samaye veditavyo, na cāntarā bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti yāvan na sarvākārajñatām anuprāpnoti. ity asādhāraṇopāyaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yānīmāni gambhīrāṇi sthānāni pratyavekṣitukāmo bhavati, tadyathedam adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ (PSP_4:197) catvāri smṛtyupasthānāni samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgikamārgaṃ trīṇi vimokṣamukhāni, tenaivaṃ cittotpādo 'bhinirhartavyo, dīrgharātram ime sattvā ātmasaṃjñāyāṃ sattvasaṃjñāyāṃ jīvasaṃjñāyāṃ jantusaṃjñāyāṃ poṣasaṃjñāyāṃ puruṣasaṃjñāyāṃ pudgalasaṃjñāyāṃ manujasaṃjñāyāṃ mānavasaṃjñāyāṃ kārakasaṃjñāyāṃ vedakasaṃjñāyāṃ jānakasaṃjñāyāṃ paśyakasaṃjñayām upalambhe caranti, teṣām upalambhadṛṣṭiprahāṇāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmaṃ deśayiṣyāmi. yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāsamādhivimokṣamukhaṃ bhāvayaty, ānimittaṃ samādhivimokṣamukhaṃ bhāvayaty apraṇihitaṃ samādhivimokṣamukhaṃ bhāvayati samāpadyate ca na ca bhūtakoṭīṃ sākṣātkaroti, yayā sākṣātkriyayā srotaāpattiphalaṃ prāpnuyāt, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpnuyāt, pratyekāṃ bodhiṃ prāpnuyāt, tasmin samaye bodhisattvo mahāsattvo na srotaāpattiphalam anuprāpnuyād na sakṛdāgāmiphalan nānāgāmiphalaṃ nārhattvam anuprāpnuyāt, na pratyekāṃ bodhim anuprāpnuyād, evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvo 'nena cittotpādena etaiś ca kuśalamūlaiḥ samanvāgato nāntarā bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti na ca parihīyate caturbhir apramāṇaiś caturbhir dhyānaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgikena mārgeṇa śūnyatānimittāpraṇihitasamādhibhir adhyātmaśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā na parihīyate, dānapāramitayā na parihīyate, śīlapāramitayā na parihīyate, kṣāntipāramitayā na parihīyate, vīryapāramitayā na parihīyate, dhyānapāramitayā na parihīyate, prajñāpāramitayā na parihīyate, āryasatyair na parihīyate, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhair na parihīyate pañcabhir abhijñābhir daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir na parihīyate, aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair na parihīyate, mahāmaitryā mahākaruṇayā na parihīyate. evaṃ bodhisattvo mahāsattvas tasmin samaye sarvabodhipakṣyair dharmaiḥ samanvāgato na ca parihīyate tato yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. upāyakauśalyaparigṛhīto bodhisattvo mahāsattvo (PSP_4:198) vivardhate śuklair dharmaiḥ, tīkṣṇatamāni cāsyendriyāṇi bhavanti yathā na śrāvakapratyekabuddhānām. ity aśaktyupāyaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati, dīrgharātram ime sattvāś caturbhir viparyāsair viparyastacittā nityasaṃjñāyāṃ sukhasaṃjñāyāṃ śubhasaṃjñāyām ātmasaṃjñāyāñ ca teṣām arthāya bodhaye cariṣyāmi, tathā cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmaṃ deśayiṣyāmi, yathānityam iti duḥkham ity aśubham iti anātmīyam iti vā samudācāro 'pi na bhaviṣyati. so 'nena cittotpādena samanvāgata upāyakauśalyena ca prajñāpāramitāyāṃ carati, buddhadharmasamādhiṃ samāpadyate 'paripūrṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca śūnyatānimittāpraṇihitasamādhivimokṣamukhaṃ tasmin samaye bodhisattvo mahāsattvo bhāvayati samāpadyate ca, na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati, dīrgharātram ime sattvā upalambhacaratā ātmeti, sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakā iti, rūpam iti vā vedaneti vā saṃjñeti vā saṃskārā iti vā vijñānam iti vā skandhā iti vā dhātava iti vā āyatanānīti vā pratītyasamutpādā iti vā pratītyasamutpādāṅgānīti vā caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhis teṣāṃ tathā kariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya sattvānām ete upalambhadoṣā na bhaviṣyanti, sa imaiś cittotpādaiḥ samanvāgato 'nena copāyakauśalyena prajñāpāramitāyāṃ caran na bhūtakoṭīṃ sākṣātkaroty apūrṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca śūnyatāsamādhivimokṣamukhaṃ tasmin samaye bodhisattvasya mahāsattvasya bhāvanā paripūriṃ gacchati. ity anupalambhopāyaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, dīrgharātram ime sattvā nimittena caritāḥ strīnimitteṣu vā puruṣanimitteṣu vā rūpanimitteṣu vā ārūpyanimitteṣu (PSP_4:199) vā, teṣāṃ sattvānāṃ tathā kariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya, eṣāṃ sattvānām ime doṣā na bhaviṣyanti. sa tena cittotpādena samanvāgato 'nena copāyakauśalyena samanvāgataḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na cāntarā bhūtakoṭīṃ sākṣātkaroty aparipūrṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca tasya tena cittotpādena samanvāgatasyānimittasamādhivimokṣamukhaṃ tasmin samaye bodhisattvasya mahāsattvasya bhāvanā paripūriṃ gacchati. ity ānimittopāyaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, dīrgharātram ime sattvāḥ praṇidhānena caritā yad uta śakratvaṃ brahmatvaṃ lokapālatvaṃ cakravartitvam abhilaṣanti rūpam abhilaṣanti evaṃ vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam abhilaṣanti, teṣām aham arthāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya tathā dharmaṃ deśayiṣyāmi yathaiva te sattvānāṃ praṇidhānadoṣā na bhaviṣyantīti. evaṃ hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ebhiś cittotpādair ebhiś ca kuśalamūlair anena copāyakauśalyena prajñāpāramitāyāṃ carataḥ, apraṇihitasamādhivimokṣamukhaṃ bhāvanā paripūriṃ gacchati, na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, aparipūrṇair daśabhir balair vaiśāradyaiḥ pratisaṃvidāveṇikabuddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddha iti, asthānaiḥ subhūte 'navakāśo yad bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu carann adhyātmaśūnyatāyāṃ bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caraṃś caturṣu smṛtyupasthāneṣu caran samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣu mārgeṣu caran śūnyatānimittāpraṇihiteṣu caran daśasu tathāgatabaleṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ caran yāvad aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran parijayaṃ kurvāṇa, evaṃ jñānadharmasamanvāgato 'nabhisaṃskāre vā pateta traidhātukena vā sārdhaṃ saṃvasen naitat sthānaṃ vidyate.
ity apraṇihitopāyaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva eṣu bodhipākṣikeṣu (PSP_4:200) dharmeṣu caran parijayaṃ kurvāṇaḥ paripraṣṭavyaḥ. kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmo bodhipakṣyeṣu dharmeṣu caritvā parijayaṃ kṛtvā na śūnyatāṃ sākṣātkuryāt, na ca bhūtakoṭiṃ pratisaṃvidhyen, na srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vā nāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekāṃ vā bodhim anuprāpnuyāt? kathaṃ śūnyatām ānimittam apraṇihitam anabhisaṃskāram anutpādam abhāvaṃ vā sākṣātkuryāt prajñāpāramitāṃ ca bhāvayed? iti.
sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvair mahāsattvair evaṃ paripṛcchamāna evaṃ vyākuryāc, chūnaytā caiva tena manasikartavyā, ānimittaṃ caiva tena manasikartavyam, apraṇihitaṃ caiva tena manasikartavyam, anabhisaṃskāro 'nutpādo bhāvaś caiva manasikartavyo, na ca sarvasattvāḥ parityaktavyā iti. veditavyam etat subhūte bodhisattvair mahāsattvair vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi yo 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya parijayaṃ sūcayati taṃ vyākaroti taṃ prabhāvayati.
sacet punaḥ subhūte pṛṣṭa evaṃ vyākuryān, na tena śūnyatāyāṃ parijayaṃ kartavyaṃ, nānimitte nāpraṇihite nānabhisaṃskāre nānutpāde nābhāve na tena bodhipakṣyair dharmaiḥ parijayaḥ kartavyo, na ca sarvasattvāḥ samālambitavyā iti. veditavyam etat subhūte bodhisattvair mahāsattvair nāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi yo 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya parijayaṃ taṃ na sūcayati taṃ na vyākaroti taṃ na prabhāvayati, yaḥ punar avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya dharmaṃ taṃ na sūcayati na vyākaroti na bhāvayati, veditavyam etat subhūte bodhisattvair mahāsattvair ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ parijayaṃ kṛtvā tato bhūmer atikrānto yāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyabhūmiḥ. ity avaivartikaliṅgopāyaḥ
subhūtir āha: syāt punar bhagavan paryāyo yad avinivartanīyo bodhisattvo (PSP_4:201) mahāsattvo bhavet?
bhagavān āha: syāt subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ śrutvā vāśrutvā vā evaṃ visarjayed yathāvinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, veditavyas tair bodhisattvair mahāsattvair avinivartanīyo 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ.
subhūtir āha: tena hi bhagavan bahavo bodhisattvā mahāsattvā bodhāya caranti, alpakās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ya evaṃ visarjayiṣyanti, yathāvinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvāḥ parikarmabhūmau vā, aparikarmabhūmau vā.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'lpakās te bodhisattvā mahāsattvā ya evaṃ vyākṛtā avinivartanīyāyāṃ jñānabhūmau, ye punas te vyākṛtā bhaviṣyanti ta evaṃ visarjayiṣyanti, uttaptakuśalamūlās te veditavyā bodhisattvā mahāsattvā asaṃhāryāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena. ity apramāṇaviṣayopāyaḥ
ity uktam upāyakauśalam
ity uktaḥ sarvākārābhisaṃbodhaḥ
āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyāṃ sarvākārābhisaṃbodhādhikāras tathatāparivartaś caturthaḥ
(PSP_5:1)
pañcaviṃśatisāhasrikā prajñāpāramitā V
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sacet svapnāntaragato 'pi svapnopamāṃś caiva sarvadharmān vyavalokayati, pratiśrutkopamān marīcyupamān pratibhāsopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamāṃś ca sarvadharmān vyavalokayati na ca sākṣātkaroti, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam. iti prathamaṃ liṅgam
punar aparaṃ subhūte svapnāntaragato 'pi bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā traidhātuke vā na spṛhayati na cittam utpādayati nānuśaṃsayati, idam api subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam. iti dvitīyam
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sacet svapnāntaragatas tathāgatam anekaśataparivāram anekasahasraparivāram anekaśatasahasraparivāram anekakoṭīniyutaśatasahasraparivāraṃ bhikṣubhikṣuṇībhir upāsakopāsikābhir devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragaiḥ parivṛtaṃ puraskṛtaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ dharmaṃ deśayantaṃ paśyati, sa taṃ dharmaṃ śrutvā tasya dharmasyārtham ājanāti dharmānudharmapratipanno viharati samayapratipanno 'nudharmacārī, idam api subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam. iti tṛtīyam
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragataḥ sacet tathāgataṃ paśyed vaihāyasam atyudgamya bhikṣusaṃghasya dharmaṃ deśayantaṃ dvātriṃśadbhir mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtaṃ vyāmaprabham ṛddhiprātihāryañ ca nidarśayantan nirmitāṃś ca nirmiṇvantan tāṃś caiva nirmitān anyeṣu lokadhātuṣu buddhakṛtyaṃ kurvataḥ, idam api subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyasya lakṣaṇaṃ veditavyam. iti caturtham
(PSP_5:2)
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'pi nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate grāmaghāte vartamāne nagaraghāte vartamāne 'gnidāhe vartamāne, vyāḍamṛgān vā dṛṣṭvā tadanyān vā caṇḍamṛgajātīr dṛṣṭvā pipāsitān dṛṣṭvā bubhuksitān dṛṣṭvā mātāpitṛmaraṇaṃ vā dṛṣṭvā bhrātṛbhaginīmaraṇaṃ vā dṛṣṭvā putraduhitṛmaraṇaṃ vā dṛṣṭvā mitrāmātyajñātisālohitamaraṇaṃ vā dṛṣṭvā na śokabhayabhairavasaṃtrāsam utpādayati, tataś ca svapnāt samanantaravibuddhasya samānasyaivaṃ bhavati, svapnopamaṃ sarvam idaṃ traidhātukaṃ, mayāpy anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya svapnopamaṃ sarvatraidhātukam iti dharmo deśayitavyaḥ, idam api subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam. iti pañcamam
punar aparaṃ subhūte kathaṃ vijñāyate yathāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ trayo 'pāyā na bhaviṣyantiti? sacet subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato nārakaṃ vā sattvaṃ dṛṣṭvā tiryagyonigataṃ vā sattvaṃ dṛṣṭvā yāmalokikaṃ vā sattvaṃ dṛṣṭvā, evaṃ smṛtiṃ pratilabhate yena smṛtilabdhasya caivaṃ bhavati, tathā kariṣyāmi tathā pratipatsye yathā me tatra buddhakṣetre 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ trayo 'pāyā na bhaviṣyanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi yaś ca svapno yaś cāhaṃ sarva ime dharmā advayā advaidhīkārāḥ, idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam. iti saṣṭham
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsatttvaḥ svapnāntaragato vā prativibuddho vā nagaradāhe vartamāne, evaṃ samanvāharati, yena mayā svapnāntaragatena vā prativibuddhena vā ya ākārā yāni liṅgāni yāni nimittāni dṛṣṭāni yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo bhavati, yadi ta ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni mama saṃvidyante tair avaivartiko bodhisattvo mahāsattva evaṃ satyādhiṣṭhānaṃ karoti, (PSP_5:3) yena satyena satyavacanenāhaṃ vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tena satyena satyavacanenāyaṃ nagaradāha upaśāmyatu śītībhavatv astaṃ gacchatu. saced upaśāmyati śītībhavaty astaṃ gacchati veditavyaṃ subhūte vyākṛto batāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāv avinivartanīyatāyai. sacet punaḥ subhūte agniskandho 'tikramitvā gṛhād gṛhaṃ dahati rathyāyā rathyā dahaty anyad gṛhaṃ dahaty anyad gṛhaṃ na dahaty anyāṃ rathyāṃ dahaty anyāṃ rathyāṃ na dahati veditavyaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena dharmaṃ pratyākhyānasaṃvartanīyam etaiḥ sattvaiḥ karmopacitaṃ yenaiteṣāṃ sattvānām ekaṃ gṛhaṃ dahyate, ekaṃ gṛhaṃ na dahyate, teṣām etad dṛṣṭadhārmikam eva karma vipacyate, ayaṃ subhūte hetur ayaṃ pratyayo 'vinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yair hetubhir yaiḥ pratyayair avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti saptamam
punar aparaṃ subhūte yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyas tān ākārāṃs tāni liṅgāni tāni nimittāni deśayiṣyāmi. sacet subhūte kaścid eva strī vā puruṣo vāmanuṣyeṇādhiṣṭhito bhavet, tatra bodhisattvena mahāsattvena evaṃ samanvāhartavyaṃ, saced ahaṃ vyākṛtas tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyai samyaksaṃbodhaye, pariśuddhaś ca me 'dhyāśayo yathāham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmo yathāham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye, pariśuddhaś ca me manasikāro 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye, apagataṃ me śrāvakacittam apagataṃ me pratyekabuddhacittam, apagatena śrāvakapratyekabuddhacittena mayānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhavyā, nāham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye, abhisaṃbhotsya evāham anuttarāṃ samyaksaṃbodiṃ ye 'pi te 'saṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti teṣāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ nāsti kiṃcid adṛṣṭaṃ vāśrutaṃ vāviditaṃ vāsākṣātkṛtaṃ vānabhisaṃbuddhaṃ vā yathā te buddhā bhagavantaḥ prajānanti paśyanti mamādhyāśayara iti hy anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya etena satyena satyavacanenāyaṃ strī vā puruṣo vā yenāmanuṣyeṇa gṛhīto viheṭhito vā so (PSP_5:4) manuṣyo 'pakrāmatu.
sacet punaḥ subhūte so 'manuṣyas tato nāpakrāmati tasya bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhāṣamāṇasya veditavyam etat subhūte nāyaṃ vyākṛto bodhisattvo mahāsattvas tair pūrvakais tathagatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyai samyaksaṃbodhaye.
sacet punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhāṣamāṇasya so 'manuṣyas tato 'pakrāmati veditavyaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvas taiḥ pūrvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaṭsu pāramitāsu carata upāyakauśalyavirahitasyācaritāvinaś caturṣu smṛtyupasthāneṣu samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṅge ca mārge caturṣv āryasatyeṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu bodhisattvaniyāmam anavakrāntasya satyādhiṣṭhānena māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati saced bodhisattvasyaivaṃ bhavati, yena satyena satyavacanenāhaṃ vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, tena satyena satyavacanenāyam amanuṣyabhūta ito 'pakrāmatv ity evaṃ satyādhiṣṭhānaṃ kariṣyati. tatra māraḥ pāpīyān autsukyam āpatsyate katham amanuṣya ito 'pakrāmed? iti. tat kasya hetoḥ? tathā hi māraḥ pāpīyān balavattaraṃ ca tejovattaraṃ ca tatrautsukyam āpatsyate katham ayam amanuṣya ito 'pakrāmed iti, evaṃ mārādhiṣṭhānena sa tato 'pakrāmiṣyati, evaṃ ca tasya bodhisattvasya mahāsattvasya bhaviṣyati, mamaiṣo 'nubhāvenāmanuṣya ito 'pakrānto, na punar evaṃ jñāsyati mārānubhāvenaiṣo 'manuṣya ito 'pakrānta iti. sa tenānyān bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate ullāpayiṣyaty uccagghayiṣyati paṃsayiṣyaty, ahaṃ vyākṛto 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye taiḥ pūrvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair ete punar anye na vyākṛtā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. sa tena tāvanmātrakeṇa māraṃ vivardhayiṣyati, dūrīkariṣyati sarvākārajñatāṃ dūrīkariṣyaty anuttaraṃ buddhajñānam. sa tathārūpo bodhisattvo mahāsattvas tāvanmātrakeṇānupāyakuśalo (PSP_5:5) 'bhimānam utpādayiṣyati, tasya dve bhūmi pratikāṅkṣitavye. katame dve? yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā. evaṃ satyādhiṣṭhānena bodhisattvasya mahāsattvasya mārakarmotpatsyate, tatra sa kalyāṇamitrāṇi na seviṣyate na bhajiṣyate na paryupāsiṣyate tad eva mārabandhanam āgāḍhīkariṣyati. tat kasya hetoḥ? yathāpi nāma ṣaṭsu pāramitāsv acaritatvād upāyakauśalena vāparigṛhītatvād, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena satyādhiṣṭhānena mārakarma veditavyam.
kathaṃ ca punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaṭsu pāramitāsv acaritāvino yāvad bodhisattvaniyāmam anavakrāntasya satyādhiṣṭhānena māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati? iha subhūte māraḥ pāpīyān anyatareṇa veṣeṇopasaṃkramya bodhisattvaṃ mahāsattvam evaṃ vakṣyati: vyākṛtas tvaṃ kulaputra tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarāyai samyaksaṃbodhaye, amuko 'nvayas te, idan te nāmadheyam, idan te pitur nāmadheyam, idan te mātur nāmadheyam idan te putraduhitṛbhaginīnāmadheyam, idan te mitrāmātyajñātisālohitānāṃ yāvad āsaptamamātāmahapitāmahayugasya nāmadheyam upadekṣyati, āmuṣmāt tvaṃ janapadād āmuṣmāt tvaṃ nagarād amuṣmād diśas tvam āgato, 'muṣmin janapade tvaṃ jāto 'musmiṃ grāme vā nagare vā. sacet prakṛtyā mṛduko bhaviṣyati sa tam evaṃ vakṣyati: pūrvam api tvam evaṃ mṛduka evābhūḥ, sacet sa tīkṣṇo bhaviṣyati sa tam evaṃ vakṣyati: pūrvam api tvam evaṃ tīkṣṇa evābhūḥ, saced āraṇyako bhaviṣyati, sacet piṇḍapātiko bhaviṣyati, sacet pāṃśukūliko bhaviṣyati, sacet khalupunaḥpaścādbhaktiko bhaviṣyati saced ekāśaniko bhaviṣyati sacet prasthavpiṇḍiko bhaviṣyati, sacec chmāśāniko bhaviṣyati, saced abhyavakāśiko bhaviṣyati, saced vṛkṣamūliko bhaviṣyati, sacen naiṣadyiko bhaviṣyati, saced yathāsaṃstariko bhaviṣyati, sacet traicīvariko bhaviṣyati, saced alpeccho bhaviṣyati, sacet saṃtuṣṭo bhaviṣyati, sacet pravivikto bhaviṣyati, saced apagatapādamrakṣaṇo bhaviṣyati, sacen mandabhāṣyo bhaviṣyati, sa tam evaṃ vakṣyati: pūrvam api tvaṃ mandabhāṣya evābhūḥ, sacen mandamantro bhaviṣyati, pūrvam api tvaṃ mandamantra evābhūḥ. tat kasya (PSP_5:6) hetoḥ? tathā hi tavaivaṃrūpā dhūtaguṇāḥ saṃvidyante niścayena te pūrvam apy eta eva dhūtagunāḥ saṃlekhā abhūvan.
so 'nena ca pūrvakeṇa nāmāpadeśena gotrāpadeśena ca pratyutpannadhūtaguṇāpadeśena ca manyanām utpādayiṣyati. tam enaṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: vyākṛtas tvaṃ kulaputra tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyai samyaksaṃbodhaye 'vinivartanīyatāyāṃ yathā te dhūtaguṇāḥ saṃvidyante.
kadācid bhikṣuveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācid gṛhapativeṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācid mātṛveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācit pitṛveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācid bhrātṛveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācid bhaginīveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācid brāhmaṇaveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācid mitrāmātyajñātisālohitaveṣeṇopasaṃkramiṣyaty upasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: vyākṛtas tvaṃ kulaputra tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarāyai samyaksaṃbodhaye. tat kasya hetoḥ? tathā hi tavāmī guṇāḥ saṃvidyante 'vinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām.
ye ca te mayā subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya ākārā liṅgāni nimittāny ākhyātās te tasya bodhisattvasya mahāsattvasya na saṃvidyante. veditavyaṃ subhūte tadanyair bodhisattvair mahāsattvair mārādhiṣṭhito batāyaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi ya ākārā yāni liṅgāni yāni nimittāny 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya te cāsya na saṃvidyante. anena ca nāmāpadeśena tad anyān bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate uccagghyayiṣyaty ullāpayiṣyati kutsayiṣyati paṃsayiṣyati, idam api subhūte nāmāpadeśena nāmādhiṣṭhānena bodhisattvena mahāsattvena mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena nāmādhiṣṭhānena mārakarma veditavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caritaḥ sattvānāṃ nāma na jānāti, rūpaṃ na jānāti, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānaṃ na jānāti. tasya māraḥ pāpīyān nāmādhiṣṭhānena vyākariṣyati, yāvat te 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasyedaṃ nāma bhaviṣyati, yat tena nāmadheyam anuvitarkitaṃ bhaviṣyaty anuvicāritam. tatra duṣprajñājātīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyānupāyakuśalasyaivaṃ bhaviṣyati: yathā ca mama cittotpāda utpannaḥ, yac ca mayā nāmadheyaṃ manasānuvitarkitam anuvicāritam, (PSP_5:7) idaṃ mamānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya nāmadheyaṃ bhaviṣyati. tathā tathā māraḥ pāpīyān nirdekṣyati mārakāyikā vā devatā mārādhiṣṭhito vā bhikṣus tasyaivaṃ bhaviṣyati: yathā ca mama cittotpāda utpanno, yathā ca mama nāmadheyaṃ, yathā cānena bhikṣunā nirdiṣṭaṃ sameti nāma sameti me nāmnā vyākṛto 'haṃ tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyai samyaksaṃbodhaye.
ye ca mayā subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyākārā liṅgāni nimittāny ākhyātāni tasya bodhisattvasya mahāsattvasya na saṃvidyante, taiś cākārair liṅgair nimittair virahitaḥ, so 'nena ca nāmāpadeśena manyanām utpādayiṣyati, sa tadanyān bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate, sa tayā manyanayā abhimanyatayā dūrībhaviṣyaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodhes tasyopāyakauśalyavirahitasya prajñā pāramitāvirahitasya kalyāṇamitravirahitasya pāpamitraparigṛhītasya dve bhūmī pratikāṅksitavye yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā. atha vā ciraṃ suciraṃ saṃdhāvya saṃsṛtyemām eva prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. sacet sa priyān bodhisattvān mahāsattvān na kalyāṇamitrāṇy abhīkṣṇaṃ lapsyate darśanāya na cainān paryupāsiṣyate, sacet tenaivātmabhāvapratilābhena tān pūrvakāṃś cittotpādān na vigarhiṣyati na pratideśayiṣyati tasya dve bhūmī pratikāṅkṣitavye yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā.
tadyathāpi nāma subhūte bhikṣuś catasṛṇāṃ mūlāpattīnām anyatarānyatarām āpattim āpadyābhikṣur bhavaty aśramaṇo 'śākyaputrīyaḥ. so 'bhavyas tenaiva cātmabhāvena caturṇāṃ śrāmaṇyaphalānām anyatarānyataraṃ śrāmaṇyaphalam anuprāptum.
evam eva subhūte ayaṃ tato gurutaraś cittotpādo yo 'yaṃ nāmāpadeśena bodhisattvasya mahāsattvasya manyanāsahagataś cittotpāda utpannas, tena ca nāmāpadeśamātreṇānyān bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate, ayaṃ tato gurutaraś cittotpādo veditavyaḥ.
tiṣṭhantu subhūte catasro gurukā mūlāpattayaḥ, pañcabhyo 'pi subhūte ānantaryebhyaḥ karmabhyo gurutaro 'yaṃ cittotpādo yo 'yaṃ (PSP_5:8) bodhisattvasya mahāsattvasya nāmāpadeśena manyanāsahagataś cittotpāda utpannas, tena ca nāmāpadeśamātreṇānyān bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate, ayaṃ tato gurutaraś cittotpādo veditavyaḥ. iti hi subhūte imāni tāni nāmāni nāmāpadeśenotpadyamānāni mārakarmāṇi sūkṣmāṇi bhavanti.
punar aparaṃ subhūte vivekaguṇena bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān hy upasaṃkramiṣyaty upasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: vivekasya tathāgato varṇavādī. nāhaṃ subhūte evaṃ vivekaṃ vadāmi bodhisattvasya mahāsattvasya yad utāraṇyāni vanaprasthāni prāntāni śayanāsanāni.
subhūtir āha: kataraḥ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyānyo viveko yadi nāraṇyāni vanaprasthāni prāntāni śayanāsanāni? kathaṃrūpo bhagavann anyo viveko bodhisattvasya mahāsattvasya?
bhagavān āha: sacet subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakapratisaṃyuktair manasikārair vivikto bhavati, pratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārair vivikto bhavati, bodhisattvo mahāsattvo nāraṇyavanaprasthaprāntaśayanāsanair viharati, viviktaś caiva viharati bodhisattvo mahāsattvaḥ, yo 'yaṃ mayā subhūte viveko 'nujñāto bodhisattvasya mahāsattvasya. anena ca vivekena rātriṃdivaṃ viharati viviktaś caiva viharati bodhisattvo mahāsatvo yad uta bodhisattvavivekena nāraṇyavanaprasthaprāntaśayanāsanair viharati vivikta eva viharati bodhisattvo mahāsattvo, grāmānte 'pi vā viharann anena vivekena viviktaś caiva viharati bodhisattvo mahāsattvaḥ, yaś ca mayā subhūte viveko 'nujñāto bodhisattvasya mahāsattvasya.
yañ ca punaḥ sa māraḥ pāpīyān vivekam upadekṣyaty araṇyavanaprasthaprāntaśayanāsanair viharati, sa tena vivekena saṃkīrṇaś caiva samānaḥ śrāvakapratisaṃyuktair manasikāraiḥ viharati pratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārair viharati prajñāpāramitāyām anabhiyuktaḥ sarvākārajñatāṃ na paripūrayati. evaṃ so 'nena vihāreṇa viharann apariśuddhadharmamanasikāraś caiva samānas tadanyān api bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate ye te grāmānte viharanti pariśuddhadharmamanasikārāḥ śrāvakacittair asaṃkīrṇāḥ pratyekabuddhacittair asaṃkīrṇā (PSP_5:9) ihānyaiḥ pāpakaiś cittotpādair asaṃkirṇā dhyānavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhasatyābhijñāparipūriṃ gatāḥ.
atha ca punaḥ so 'nupāyakuśalo bodhisattvo mahāsattvaḥ, kiṃ cāpi yojanaśatikeṣv aṭavīkāntāreṣv apagatavyādamṛgapakṣiṣv apagatacaurakāntāreṣv apagatabhṛśaparṇarākṣasānuvicariteṣu tatra madhye vā saṃkalpayed varṣaṃ vā varṣaśataṃ vā varṣasahasraṃ vā varṣaśatasahasraṃ vā varṣakoṭīśataṃ vā varṣakoṭīsahasraṃ vā varṣakoṭīśatasahasraṃ vā tato vā uttari, imaṃ ca vivekan na jānāti yena vivekena bodhisattvo mahāsattvo 'dhyāśayasaṃprasthito viharati, saṃkīrṇaś caiva viharati bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃkliṣṭaś caiva tatra viveke niśrita ālīno 'dhyavasito na me sa tāvanmātrakeṇa cittam abhirādhayati, yaś ca mayā viveka ākhyātas tasmin viveke na saṃdṛśyate.
tam enaṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramyopary antarīkṣe sthitvaivaṃ vadati: sādhu sādhu kulaputra eṣa vivekas tathāgatenākhyāto yena viharasy evaṃ tvaṃ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase. sa tato vivekāt punar anyān vivekān avamanyamānas tadanyān bodhisattvayānikān bhikṣūn peśalān kalyāṇadharmano 'vamaṃsyate saṃkīrṇavihāreṇa bateme viharanty āyuṣmanta iti. ye ca viviktavihāreṇa viharanti bodhisattvā mahāsattvās tān saṃkīrṇavihāreṇa codayiṣyati smārayiṣyati avamaṃsyate, ye ca saṃkīrṇavihāreṇa viharanti tān viviktavihāreṇa samudācariṣyati tatra ca gauravam utpādayiṣyati, yatra ca gauravam utpādayitavyaṃ tatra mānam utpādayiṣyati. tat kasya hetoḥ? aham amanuṣyaiś codye, aham amanuṣyaiḥ smārye, eṣa vihāro yena vihāreṇāhaṃ viharāmi, kaṃ grāmāntavihāriṇam amanuṣyāḥ smārayiṣyanti? ayaṃ bodhisattvas tadanyān bodhisattvayānikān kulaputrān paṃsayiṣyaty avamaṃsyate ullāpayiṣyati kutsayiṣyati.
ayaṃ subhūte bodhisattvacaṇḍālo veditavyaḥ, bodhisattvadūṣī veditavyaḥ, bodhisattvaprativarṇiko veditavyaḥ, cauraḥ sadevamānuṣāsurasya lokasya, cauraḥ śramaṇaveṣeṇa, cauro bodhisattvayānikārāṃ kulaputrāṇāṃ, tajjātikaḥ pudgalo na sevitavyo na bhaktavyo na paryupāsitavyaḥ. tat kasya hetoḥ? ādhimānikā hi subhūte tathārūpāḥ pudgalā veditavyāḥ. ity aṣṭamam
(PSP_5:10)
yasya khalu punar bodhisattvasya mahāsattvasyāparityaktā sarvākārajñatā, aparityaktā anuttarā samyaksaṃbodhis tena bodhisattvena mahāsattvenādhyāśayenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena, sarvasattvānām arthaṃ kartukāmena bodhisattvena mahāsattvena tajjātīyaḥ pudgalo na sevitavyo na bhaktavyo na paryupāsitavyaḥ. api tu khalu svakāryayogam anuyuktena vihartavyaṃ nityodvignamānasena saṃsāra uttrastamānasenāsaṃsṛṣṭena traidhātukena. tatra caiva maitry utpādayitavyā tatra caivānukampākaruṇotpādayitavyā muditotpādayitavyā upekṣotpādayitavyā, tathā ca kariṣyāmi yathaite mama doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ na bhaviṣyanti notpatsyante, saced utpatsyante kṣipram eva prahāsyāmīti śikṣā karaṇīyā. ayaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ svayamabhijñāya parākramo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvenādhyāśayenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena kalyāṇamitrāṇi sevitavyāni bhaktavyāni paryupāsitavyāni.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kāni punar bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: buddhā bhagavantaḥ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni, bodhisattvā mahāsattvāś ca subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni, śrāvakā api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni.
ye ca ṣaṭ pāramitā ākhyāsyanti deśayiṣyanti prajñapayiṣyanti prasthāpayiṣyanti vivariṣyanti vibhajiṣyanti uttānīkariṣyanti saṃprakāśayiṣyanti, ime 'pi subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni. ṣaṭ pāramitāḥ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni, catvāri smṛtyupasthānāni samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ sarvaśūnyatā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni. tathatābhūtakoṭidharmadhātu bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni. ṣaṭ pāramitāḥ śāstāro veditavyāḥ ṣaṭ pāramitā mārgaḥ ṣaṭ pāramitā ālokaḥ ṣaṭ pāramitā (PSP_5:11) ulkā ṣaṭ pāramitā avabhāsaḥ ṣaṭ pāramitā bhūmiḥ ṣaṭ pāramitāḥ śaraṇaṃ ṣaṭ pāramitā layanaṃ ṣaṭ pāramitāḥ parāyaṇaṃ ṣaṭ pāramitā mātā ṣaṭ pāramitāḥ pitā. catvāri smṛtyupasthānāni samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgasarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ sarvākārajñatāyai yāvat sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇāya saṃvartante. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye 'pi te 'bhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām api buddhānāṃ bhagavatām ime caiva saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā mātāpitarāv abhūtām. ye 'pi te subhūte bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām api buddhānāṃ bhagavatām ime caiva saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā mātāpitarau bhaviṣyataḥ. ye 'pi te subhūte etarhi daśa diśi loke buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti teṣām api subhūte buddhānāṃ bhagavatām ime caiva saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā mātāpitarau bhavataḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'to nirjātā hy atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantaḥ tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmenāparapraṇeyatāṃ gantukāmenāparapraṇeyatāyāṃ sthātukāmena sarvasattvānāṃ saṃśayāṃś chrotukāmena buddhakṣetraṃ pariśodhayitukāmena sarvasattvān paripācayitukāmena caturbhiḥ saṃgrahavastubhiḥ sattvāḥ saṃgrahītavyāḥ. katamaiś caturbhir? dānena priyavadyatayārthakriyayā samānārthatayā. idam apy ahaṃ subhūte 'rthavaśaṃ paśyann evaṃ vadāmi: ete bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ śāstāro mātāpitarau layanaṃ trāṇaṃ dvīpaḥ śaraṇaṃ yad utema eva saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmāḥ. iti navamam
tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenāparapraṇeyatāṃ gantukāmenāparapraṇeyatāyāṃ sthātukāmena sarvasattvānāṃ saṃśayāṃś chrotukāmena buddhakṣetraṃ pariśodhayitukāmena sarvasattvān paripācayitukāmena ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? atra hi prajñāpāramitāyāṃ sarvadharmā vistareṇopadiṣṭā yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam. iti daśamam
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃlakṣaṇā (PSP_5:12) bhagavan prajñāpāramitā?
bhagavān āha: asaṅgalakṣaṇā subhūte prajñāpāramitā na subhūte prajñāpāramitā lakṣaṇan na prajñāpāramitāyāḥ kiñcil lakṣaṇam.
subhūtir āha: syād bhagavan paryāyo yena lakṣaṇena prajñāpāramitā saṃvidyate tenaiva lakṣaṇena sarvadharmāḥ saṃvidyeran.
bhagavān āha: evam etad yena lakṣaṇena subhūte prajñāpāramitā saṃvidyate tenaiva lakṣaṇena sarvadharmāḥ saṃvidyante. tat kasya hetoḥ? sarvadharmā hi subhūte viviktā asvabhāvāḥ svabhāvaśūnyāḥ, anena subhūte paryāyeṇa yena lakṣaṇena prajñāpāramitā saṃvidyate tenaiva lakṣaṇena sarvadharmāḥ saṃvidyante yad uta viviktalakṣaṇena śūnyatālakṣaṇena.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmāḥ sarvadharmaviviktāḥ sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyās, tat kathaṃ bhagavan sattvānāṃ saṃkleśaṃ vyavadānaṃ prajñāyate? na bhagavan viviktaṃ vā śūnyatā vā saṃkliśyate vā vyavadāyate vā, na viviktaṃ vā śūnyatā vānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na vivikte vā śūnyatāyāṃ vā kaścid dharma upalabhyate, yo bodhim abhisaṃbudhyetāsya caivaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasya katham arthaṃ jānīyām? iti.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tat kiṃ manyase? subhūte, api nu dīrgharātram ime sattvā ahaṃkāramamakāre caranti.
subhūtir āha: evam etad bhagavann evam etat sugata, dīrgharātram ime sattvā ahaṃkāramamakāre caranti.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte, api tv ahaṃkāramamakārau viviktāv api tv ahaṃkāramamakārau śūnyau.
subhūtir āha: vivikto bhagavan śūnyaḥ sugata.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte, ahaṃkāramamakāreṇa sattvāḥ saṃsāre saṃdhāvanti saṃsaranti.
subhūtir āha: evam etad bhagavann evam etat sugata, ahaṃkāramamakāreṇa bhagavan sattvāḥ saṃsāre saṃdhāvanti saṃsaranti.
bhagavān āha: evaṃ khalu subhūte sattvānāṃ saṃkleśaḥ prajñāyate saṃsāre saṃdhāvatāṃ saṃsaratāṃ, yatra subhūte nāhaṃkāro na mamakāras tatra nodgraho 'nena te sattvāḥ saṃsāre na saṃdhāvanti na saṃsaranti.
(PSP_5:13)
evaṃ khalu subhūte sattvānāṃ vyavadānaṃ prajñāyate saṃsāre na saṃdhāvatāṃ na saṃsaratām, api tu khalu punar na kaścit tatra saṃkliśyate vā vyavadāyate vā, evaṃ khalu subhūte saṃkleśo vyavadānañ ca prajñāyate. ity ekādaśam
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: evaṃ caran bhagavan bodhisattvo mahāsattvo na rūpe carati, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu, na vijñāne carati, na skandheṣu carati na dhātuṣu carati nāyataneṣu carati na pratītyasamutpāde carati na pratītyasamutpādāṅgesu carati na smṛtyupasthāneṣu carati na samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣu na mārgeṣu carati nāryasatyeṣu nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu carati na sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati na śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carati na pañcasv abhijñāsu carati na balavaiśāradyeṣu carati na pratisaṃvitsu carati nāveṇikeṣu buddhadharmeṣu carati na sarvākārajñatāyāṃ carati. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmā nopalabhyante yo vā careta yena vā careta yatra vā careta, evaṃ caran bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nabhibhavanīyo bhavati sadevamānuṣāsureṇa lokena. evañ caran punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhair na śakyo 'bhibhavitum. tat kasya hetoḥ? tathā hi so 'nabhibhūte sthāne sthito yad uta bodhisattvaniyāme 'nabhibhūto hi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāmanasikārair viharann, evañ caran punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyā abhyāśībhavati. iti dvādaśam ity uktaṃ liṅgam
bhagavān āha: kat kiṃ manyase? subhūte ye jāmbūdvīpakāḥ sattvās te sarvamānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabheran pratilabhyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyeraṃs tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā yāvajjīvaṃ satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet, tac ca kuśalamūlam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye parināmayet. tat kiṃ manyase? subhūte, api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ (PSP_5:14) puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ pareṣām ākhyāyed deśayet prajñapayet prasthāpayed vivṛṇuyād vibhajed vibhāvayeta uttānīkuryāt saṃprakāśayet prajñāpāramitāpratisaṃyuktair manasikārair vihared, evaṃ yāvantas trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'pūrvācaramaṃ mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabheraṃs, tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayec, caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayet sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale 'rhattve pratiṣṭhāpayet pratyekabodhau pratiṣṭhāpayed anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayet tac ca kuśalamūlam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayet. tat kiṃ manyase? subhūte, api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ pareṣām ākhyāyed deśayet prajñapayet prasthāpayed vivṛṇuyād vibhajed vibhāvayeta uttānīkuryāt saṃprakāśayet sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair vihared, evaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānāṃ dakṣiṇīyatāṃ gacchati. tat kasya hetoḥ? tathā hi na kasyacit sattvasya tādṛśo vihāro yathā bodhisattvasya mahāsattvasya sthāpayitvā tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham. tat kasya hetoḥ? tathā hi te kulaputrā vā kuladuhitaro vā prajñāpāramitāyāṃ caranto mahāmaitrīm abhinirharanti, te prajñāpāramitāyāñ carantaḥ sarvasattvān vadhyagatān samanupaśyanti te mahākaruṇāṃ pratilabhante, te tena vihāreṇa viharanto muditayā pramodante te mahāmuditām abhinirharanti, te tena nimittena sārdhaṃ na saṃvasanti te mahopekṣāṃ pratilabhante, ayaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mahān prajñāloko yad uta prajñāpāramitā dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitālokaḥ. anabhisaṃbuddhā api te kulaputrā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ dakṣiṇīyatāṃ gacchanti, na ca vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher yeṣāñ ca paribhuñjate (PSP_5:15) cīvarapiṇḍapātraśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān prajñāpāramitā
pratisaṃyuktair manasikārair viharanto dāyakadānapatīnāṃ dakṣiṇāṃ śodhayanti sarvākārajñatāyāś cābhyāśībhavanti. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenāmogharāṣṭrapiṇḍaṃ paribhoktukāmena, sarvasattvānāṃ panthānam upadeṣṭukāmena, vipulam eva bhāsaṃ kartukāmena, bandhanagatān sattvān parimocayitukāmena, sarvasattvānām anuttaraṃ prajñācakṣur viśodhayitukāmena prajñāpāramitā pratisaṃyuktair manasikārair vihartavyam. saced bodhisattvo mahāsattva etān prajñāpāramitāpratisaṃyuktān manasikārān manasikuryād iti, tena prajñāpāramitāpratisaṃyuktā caiva kathā kathayitavyā. iti prathamā vivṛddhiḥ
tena prajñāpāramitāpratisaṃyuktāṃ kathāṃ kathayitvā prajñāpāramitāpratisaṃyuktāś caiva manasikārā manasikartavyās, tena prajñāpāramitāpratisaṃyuktair mānasikārair viharatānyeṣāṃ manasikārāṇām avakāśo na dātavyas, tathā ca kartavyaṃ yathā taiḥ prajñāpāramitāpratisaṃyuktair manasikārair anikṣiptadhuro rātriṃdivaṃ viharet, tadyathāpi nāma subhūte puruṣeṇa maṇiratnam apratilabdhapūrvaṃ syāt so 'pareṇa samayena pratilabhet, sa tat maṇiratnaṃ pratilabhyodāreṇa prītiprāmodyena samanvāgato bhavet, tasya saha pratilabdhantaṃ maṇiratnaṃ punar eva naśyet sa tatonidānaṃ mahatā duḥkhadaurmanasyena saṃyukto bhavet, tasya satatasamitaṃ maṇiratnaṃ pratisaṃyuktā eva manasikārāḥ pravarteran, aho batāhaṃ tena maṇiratnena viyukta iti. evaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ratnam idam iti sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair avirahitena bhavitavyam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadā punar bhagavan sarvamanasikārāḥ svabhāvena virahitāḥ, sarvamanasikārāḥ svabhāvena śūnyās, tadā kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair avirahito bhavati? na hy avirahito 'pi bodhisattvo mahāsattva upalabhyate manasikārā vā sarvākārajñatā vā.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sacet subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ jānāti, virahitāḥ sarvadharmāḥ svabhāvena te na śrāvakair na pratyekabuddhair na buddhair bhagavadbhiḥ kṛtāḥ, sthitāś caivaiteṣāṃ dharmāṇāṃ dharmasthititā dharmaniyāmatā dharmatā dharmadhātus (PSP_5:16) tathatā avitathatā ananyatathatā bhūtakoṭir, avirahito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte prajñāpāramitā svabhāvena viviktā svabhāvena śūnyā, sā nāpi vivardhate nāpi parihīyate. iti dvitīyā
subhūtir āha: saced bhagavan prajñāpāramitā svabhāvena viviktā svabhāvena sūnyā, tat kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran vivardhate vā parihīyate vā, na bhūtakoṭī vivardhate vā parihīyate vā, na dharmadhātur vivardhate vā parihīyate vā. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitā ekā vā dve vā. sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhāṣyamāṇe cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, niṣṭhā tatra gantavyā, sthito 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyadhātau, caraty ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan yā prajñāpāramitāyāḥ śūnyatā riktatā tucchatā vaśikatā asārakatā sā prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anyatra prajñāpāramitāyāḥ kaścid dharma upalabhyate yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramitā prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan śūnyatā prajñapāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anyatra śūnyatāyāḥ kaścid dharma upalabhyate yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan rūpaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
(PSP_5:17)
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan skandhadhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca prajñāpāramitāyāṃ caranti?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan ṣaṭ pāramitāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranti? evaṃ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭadaśāveṇikā buddhadharmāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranti?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan yā rūpasya śūnyatā riktatā tucchatā vaśikatā asārakatā, tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭī sā prajñāpāramitāyāṃ caranti?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, kiṃ punar bhagavan yā vijñānasya śūnyatā riktatā tucchatā vaśikatā asārakatā, tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭiḥ sā prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan yā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāñ ca śūnyatā riktatā tucchatā vaśikatā asārakatā tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭī sā prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anyā ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ śūnyatā saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ pañcānām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ (PSP_5:18) buddhadharmāṇāṃ ca śūnyatā riktatā tucchatā vaśikatā asārakatā, tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭiḥ sā prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: sacet punar bhagavann ete dharmā na caranti prajñāpāramitāyāṃ, kathaṃ carantaḥ punar bhagavan bodhisattvā mahāsattvāś caranti prajñāpāramitāyām?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte samanupaśyasi tvaṃ taṃ dharmaṃ yo dharmaḥ prajñāpāramitāyāñ carati.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte samanupaśyasi tvaṃ tāṃ prajñāpāramitāṃ yatra bodhisattvā mahāsattvāś caranti.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yat tvaṃ dharmaṃ na samanupaśyasi kaścit sa dharma upalabhyate.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yo dharmo nopalabhyate, api nu sa utpadyate vā nirudhyate vā.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: iyaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānām anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntir, evaṃrūpayā subhūte kṣāntyā samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo vyākriyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, iyaṃ subhūte tathāgatasya vaiśāradyapratisaṃvit yāṃ pratisaṃvidyamāno bodhisattvo mahāsattva evaṃ caran ghaṭamāno vyāyacchamāno 'nuttaraṃ samyaksaṃbodhijñānaṃ mahājñānaṃ sarvākārajñatājñānaṃ nānuprāpnuyād iti nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvenānutpattikair dharmaiḥ kṣāntiḥ pratilabdhā tathā hi tan nimno bhaviṣyati yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. iti tṛtīyā
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan sarvadharmāṇām anutpattaye vyākariṣyate bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau?
bhagavān āha: no hidaṃ subhūte.
(PSP_5:19)
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann utpattaye bodhisattvo mahāsattvo vyākariṣyate anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: saced bhagavan nānutpattaye naivotpattaye bodhisattvo mahāsattvo vyākariṣyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, tat kathaṃ bhagavan vyākaraṇaṃ bhavati bodhisattvānāṃ mahāsattvānām anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tat kiṃ manyase? subhūte samanupaśyasi tvaṃ taṃ dharmaṃ yo vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
subhūtir āha: na bhagavan. nāhaṃ bhagavaṃs taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yo dharmo vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, tam apy ahaṃ dharman na samanupaśyāmi yo dharmo 'bhisaṃbudhyeta yena vābhisaṃbudhyate.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvadharmān anupalabhamānasya bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, aham abhisaṃbhotsya idam abhisaṃbhotsye. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvā ete vikalpā na bhavanti. tat kasya hetoḥ? avikalpā hi subhūte prajñāpāramitā. iti caturthī
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā durdṛśā duranubodhātarkāvacanā yāvat sūkṣṃā nipuṇā bhagavan prajñāpāramitātyantaviviktatvād, na te bhagavan sattvā avarakeṇa kuśalamūlena samanvāgatā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti tathatvāya ca pratipatsyante, na cānyeṣāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇām avakāśaṃ dāsyanti yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante.
bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat, na te kauśika sattvā avarakeṇa kuśalamūlena samanvāgatā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti tahatvāya ca pratipatsyante, na cānyeṣāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇām avakāśaṃ dāsyanti yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. tat kiṃ manyase? kauśika yāvanto jāṃbudvīpakāḥ sattvās te sarve daśabhiḥ (PSP_5:20) kuśalaiḥ karmapathaiḥ samanvāgatā bhaveyuś caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ pañcabhir abhijñābhir, yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyāt tathatvāya pratipadyeta, asya kauśika kuśalamūlasya eṣa pūrvakaḥ kuśalamūlābhisaṃskāraḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭītamīm api koṭīśatatamīm api koṭīsahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm api koṭīniyataśatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy aupamyam apy upaniṣām apy upaniṣadam api nopaiti.
atha khalv anyataro bhikṣuḥ śakraṃ devānām indraṃ etad avocat: abhibhūtas tvaṃ kauśika tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā te ca jāṃbūdvīpakāḥ sattvāḥ daśakuśalakarmapathasamanvāgatāś caturdhyānasamanvāgatāś caturapramāṇasamanvāgatāś caturārūpyasamāpattisamanvāgatāḥ pañcābhijñāsamanvāgatāḥ, ya imāṃ prajñāpāramitām anikṣiptacittenodgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati tathatvāya ca pratipatsyate anyeṣāñ ca cittacaitasikānāṃ dharmāṇām avakāśaṃ na dāsyati yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate.
evam ukte śakro devānām indras taṃ bhikṣum etad avocat: ekacittotpādenaivāhaṃ bhikṣo tena bodhisattvena mahāsattvena te ca jāmbūdvīpakāḥ sattvā daśakuśalakarmapathasamanvāgatāś caturdhyānasamanvāgatāś caturapramāṇasamanvāgatāś caturārūpyasamāpattisamanvāgatāḥ pañcābhijñāsamanvāgatā abhibhūtāḥ, kaḥ punar vādo ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti tathatvāya pratipatsyante, te sadevamānuṣāsuralokam abhibhūya niryāsyanti sadevamānuṣāsuralokam abhibhavanto gacchanti bodhisattvā mahāsattvāḥ. na kevalaṃ sadevamānuṣāsuralokam abhibhavanto gacchanti bodhisattvā māhāsattvāḥ, ye 'pi te srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhās tān api sarvān abhibhavanto gacchanti bodhisattvā mahāsattvāḥ. na kevalaṃ srotaāpannān sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhataḥ pratyekabuddhān, ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvā dānapāramitāyāñ caranti upāyakauśalyavirahitāḥ prajñāpāramitāvirahitās tān apy abhibhavanto gacchanti bodhisattvā mahāsattvāḥ. (PSP_5:21) na kevalaṃ ye dānapāramitāyāṃ caranti, ye 'pi te śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāñ caranti upāyakauśalyavirahitāḥ prajñāpāramitāvirahitās tān apy abhibhavanto gacchanti bodhisattvā mahāsattvāḥ. na kevalaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ caranti, ye 'pi te prajñāpāramitāyāṃ caranty upāyakauśalyavirahitāḥ prajñāpāramitāvirahitās tān apy abhibhavanto gacchanti bodhiasattvā mahāsattvāḥ. ye bodhisattvā mahāsattvā yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caranti te sadevamānuṣāsureṇa lokena na śakyā abhibhavituṃ prajñāpāramitāyāṃ, yaś carati bodhisattvo mahāsattvo yathānuśiṣṭaṃ prajñāpāramitām anuvartate, 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvas tathāgatavaṃśasyānupacchedāya sthito, 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvas tathāgatānāṃ na dūrīkaroty, ayaṃ bodhisattvo mahāsattva evaṃ pratipadyamāno na virāgayati bodhimaṇḍam, ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān saṃsīdayamānān uddhartukāmo, 'yaṃ bodhisattvo mahāsattva evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvaśikṣāyāṃ śikṣate na śrāvakaśikṣāyāṃ śikṣate na pratyekabuddhaśikṣāyāṃ śikṣate. iti paṅcamī
evaṃ śikṣamāṇaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ catvāro mahārājās tam upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante, upasaṃkramyaivaṃ vakṣyanti: śīghraṃ śikṣasva imāni tāni catvāri pātrāṇi yāni tvayā pratigrahītavyāni bodhimaṇḍaniṣaṇṇenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhena yāni parigṛhītāni pūrvakais tathāgateair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ.
evaṃ śikṣamāṇaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ tam upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante, sārdhaṃ devais trayastriṃśaiḥ suyāmaś ca devaputra upasaṃkramyamitavyaṃ maṃsyate, sārdhaṃ suyāmair devaputraiḥ saṃtuṣito 'pi devaputra upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate, sārdhaṃ saṃtuṣitair devaputrair nirmāṇaratiś ca devaputra upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate, sārdhaṃ nirmāṇaratibhir devaputraiḥ paranirmitavaśavarty api devaputra upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate sārdhaṃ paranirmitavaśavartibhir devaputrair upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate, evaṃ brahmāpi sahāṃpatir upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate, sārdhaṃ brahmapārṣadyair devaputrair brahmapurohitair (PSP_5:22) mahābrahmaiḥ ābhāsvaro 'pi devaputra upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate sārdhaṃ ābhāsvarair devaputrair upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate, evaṃ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ, parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā, anabhrakāḥ puṇyaprasavā bṛhatphalā, asaṃjñisattvāḥ śuddhāvāsā aspṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā yāvad akaniṣṭhā devaputrā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante.
yo bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati, tathāgatair api so 'rhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair bodhisattvo mahāsattvo nityaṃ samanvāhṛto bhaviṣyati, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caraty, evaṃ yaś carati bodhisattvo mahāsattvo iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yāni tāni laukikāni duḥkhāni paropakramikāni kāye utpatsyante tāni tasya sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ kāye notpatsyante na nipatiṣyanti. ayaṃ subhūte dṛṣṭadhārmiko guṇo bhaviṣyati bodhisattvasya mahāsattvasya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carato yāni vā tāni sāṃnipātikāni glānyāni, tadyathāpi nāma cakṣurogaḥ śrotrarogo ghrāṇarogo jihvārogo dantarogaḥ kāyaśūlaṃ cittasūlam, evam aśītirogaśatāni caturadhikāni sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ kāye notpatsyante na nipatiṣyanti. ayaṃ tasya bodhisattvasya mahāsattvasya dṛṣṭadhārmiko guṇaḥ pratikāṅkṣitavya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ. iti ṣaṣṭhī
atha khalv āyuṣmata ānandasyaitad abhavat: kim ayaṃ śakro devānām indraḥ svakena pratibhānena prajñāpāramitām upadiśati utāho buddhānubhāveneti?
atha khalu śakro devānām indra āyuṣmata ānandasya cetasaiva cetaḥparivitarkam ājñāyāyuṣmantam ānandam etad avocat: buddhānubhāva eṣa bhadantānanda veditavyo yad ahaṃ prajñāpāramitām upadiśāmi.
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ ānandam āmantrayate sma: evam etad ānandaivam etat, tathāgatasyaiṣo 'nubhāvas tathāgatasyaitad adhiṣṭhānaṃ yac chakro devānām indraḥ prajñāpāramitām upadiśati. yasminn ānanda samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate prajñāpāramitāṃ bhāvayati, tasmin samaye ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāḥ pāpīyāṃsas te sarve saṃśayaprāptā bhavanti: kim ayaṃ bodhisattvo bhūtakoṭiṃ sākṣātkariṣyati (PSP_5:23) bhūtakoṭiṃ sākṣātkṛtvā srotaāpattiphalaṃ vā sākṣātkariṣyati sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā sākṣātkariṣyati pratyekāṃ bodhiṃ prāpsyati, utāho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate?
punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahito bhavati tasmin samaye māraḥ pāpīyāñ chokaśalyaviddho bhavati.
punar aparam ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān ulkāpātān utprekṣyati bhayaṃ janayiṣyaty, apy eva nāmāsya bodhisattvasya mahāsattvasyāvalīnatā vā bhaved romaharṣo vā bhaved avalīnacittatā vā bhaved ekacittotpādasyāpi vikṣobhanaṃ bhaviṣyati sarvākārajñatāṃ manasikurvataḥ.
atha khalv āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan sarveṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ?
bhagavān āha: na khalv ānanda sarveṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ, keṣāṃcid ānanda bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ keṣāṃcin nopasaṃkramiṣyati.
ānanda āha: kiyadrūpāṇāṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ kiyadrūpāṇāṃ nopasaṃkramiṣyati?
bhagavān āha: yair ānanda bodhisattvaiḥ pūrvāntata iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā bhāṣyamāṇā pratikṣiptā cittena nādhimuktā teṣāṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ.
punar aparam ānanda ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā bodhisattvaḥ saṃśayaprāpto 'bhūt, syād veyaṃ prajñāpāramitā na vā syād ity asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ.
punar aparam ānanda yo bodhisattvaḥ kalyāṇamitravirahito bhavati so 'saṃpaśyamānaḥ kalyāṇamitrānīmāṃ gambhīrāṃ prajñāpāraraitāṃ na śṛṇoty aśṛṇvan na jānāty ajānānas tathatāyai na pratipatsyate, kathaṃ prajñāpāramitā bhāvayitavyety asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ.
(PSP_5:24)
punar aparam ānanda prajñāpāramitāvirahito yo bodhisattvo 'saddharmaparigrahaṃ karoty asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati avatāraṃ ca lapsyate.
punar aparaṃ ānanda prajñāpāramitāvirahito yo bodhisattvo 'saddharmasya varṇaṃ bhāṣiṣyate tatra mārasya pāpīyasa evaṃ bhaviṣyati, sahāya eṣo mama yo 'saddharmasya varṇaṃ bhāṣiṣyate, bahūnām apy eṣa bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ sahāyo labdho yo 'saddharmasya varṇaṃ bhāṣiṣyate, ayaṃ mamābhiprāyaṃ paripūrayiṣyaty, ayaṃ bodhisattvayānikaḥ pudgalo 'py ābhyāṃ dvābhyāṃ bhūmibhyām anyatarasyāṃ bhūmau sthāsyati yad uta śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā.
punar aparam ānanda evaṃrūpasya bodhisattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ lapsyate yo bodhisattva iha gambhīrāyāṃ prajñapāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyām evaṃ vakṣyati: gambhīreyaṃ prajñāpāramitā, kiṃ te etayā gambhīrayā prajñāpāramitayā śrutayā bhāṣitayā vācitayā paryavāptayā dhāritayā? aham api tāvad asyām āgādhaṃ na labhe kutaḥ punas tvaṃ lapsyase, asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ lapsyate.
punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvo 'nyataraṃ bodhisattvam avamaṃsyate: ahaṃ dānapāramitāyāṃ carāmi na tvaṃ dānapāramitāyāñ carasi, ahaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ carāmi na tvaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ carasi, ahaṃ prajñāpāramitāyāṃ carāmi na tvaṃ prajñāpāramitāyāṃ carasi, asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ lapsyate.
punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvo ātmānam utkṛṣṭaṃ manyate tasminn ānanda samaye māraḥ pāpīyāṃs tuṣṭo bhavaty udagro bhavaty āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāto bhavati, asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ lapsyate.
punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvo nāmagrahaṇato vā gotragrahaṇato vā parikīrtito bhavati sa tena nāmagrahaṇena vā gotragrahaṇena vā tadanyān bodhisattvān peśalān kalyāṇadharmaṇo 'vamaṃsyate, ātmānam utkarṣayati parān paṃśayati, te cāsya guṇā na saṃvidyante ye 'vinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām ākārā liṅgāni nimittāni. (PSP_5:25) sa tair akārair liṅgair nimittair asaṃvidyamānaiḥ kleśam utpādayati, ātmānam utkarṣayati parān paṃśayati: na tvam atra bodhisattvayāne saṃdṛśyase yathāham atra bodhisattvayāne bodhisattvagotre saṃdṛśye. sa tenādhimānena bodhisattvayānikān pudgalān kutsayiṣyati paṃśayiṣyati. tatra mārasya pāpīyasa evaṃ bhaviṣyati, aśūnyaṃ me bhavanaṃ bhaviṣyaty utsadā bhaviṣyanti mahānarakās, tiryagyonir yamalokaḥ pretaviṣayaḥ. tathātathā ca māraḥ pāpīyāṃs tān bodhisattvān adhiṣṭhāsyati yathādeyavacanā bhaviṣyanti teṣāṃ tayādeyavacanatayā bahujanaḥ śrotavyaṃ maṃsyante, teṣāṃ śrutvā dṛṣṭvānukṛtim āpatsyante, te śrutvā dṛṣṭvānukṛtim āpadyamānās tathatāyai na śikṣiṣyante, te tathatāyai na śikṣamāṇās te tathatāyai na pratipadyamānāḥ kleśaṃ vivardhayiṣyanti, te viparyastayā cittasaṃtatyā yadyad eva karmārapsyante kāyena vā vācā vā manasā vā, sarvaṃ tad aniṣṭatvāyākāntatvāyāmanaāpatvāya saṃvartiṣyati. evaṃ te mahānarakā utsadā bhaviṣyanti, tiryagyonir yamalokaḥ pretaviṣaya utsado bhaviṣyati, mārabhavanāny utsadāni bhaviṣyanti. imaṃ ānandārthavaśaṃ saṃpaśyamāno māraḥ pāpīyān āttamanā bhavati pramuditaḥ prītisaumanasyajātaḥ.
punar aparaṃ ānanda saced bodhisattvayānikaḥ pudgalaḥ śrāvakayānikena pudgalena sārdhaṃ vivadati, tatra mārasya pāpīyasa evaṃ bhavati, dūrīkariṣyati batāyaṃ kulaputraḥ sarvākārajñatāṃ nāyam abhyāsī bhaviṣyati sarvākārajñatāyāḥ. tat kasya hetoḥ? naite kalahabhaṇḍanavigrahavivādā mārgaḥ sarvākārajñtāyā narakamārga eṣa tiryagyonimārga eṣa yamalokamārga eṣa naiṣa mārgaḥ sarvākārajñatāyāḥ.
punar aparaṃ ānanda saced bodhisattvayānikaḥ pudgalo 'pareṇa bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahabhaṇḍanavigrahavivādān karoti, tatra mārasya pāpīyasa evaṃ bhavati, ubhāv apy etau dūrībhaviṣyataḥ, sarvākārajñatāyā ubhāv apy etau nābhisaṃbhotsyete 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa mārgaḥ sarvākārajñatāyā ya etaiḥ kulaputrair ārabdho, narakamārga eṣa tiryagyonimārga eṣa yamalokamārga eṣa ya etaiḥ kulaputrair ārabdhaḥ.
punar aparaṃ ānandāvyākṛto bodhisattvo vyākṛtasya bodhisattvasya mahāsattvasyāntike cittam āghātayiṣyati, kalahaṃ vā bhaṇḍanam (PSP_5:26) vā vigrahaṃ vā vivādaṃ vā kariṣyati, tena punas tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnaddhavyaḥ yāvanti tasya tāni cittāny utpannāni kalahaṃ vā bhaṇḍanaṃ vā vigrahaṃ vā vivādaṃ vā kurvataḥ, saced asya sarvākārajñatāparibhyaktā bhavati.
evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: asti bhagavann eteṣāṃ cittotpādānāṃ niḥsaraṇam utāho tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnaddhavyaḥ.
evam ukte bhagavān āyuṣmantam ānandam etad avocat: aniḥsaraṇo mayānanda dharmo deśitaḥ śrāvakayānikānāñ ca pudgalānāṃ pratyekabuddhayānikānāñ ca pudgalānāṃ, tatrānanda yo 'yaṃ bodhisattvayānikaḥ pudgalo bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahaṃ vā bhaṇḍanaṃ vā vigrahaṃ vā kuryād yāvad vivaded vā ākrośed vā paribhāṣed vā kalahayitvā vā bhaṇḍayitvā vā vigrahayitvā vā vivādayitvā vā ākrośayitvā vā paribhāṣayitvā vā na pratideśayaty anuśayaṃ vahati anuśayabaddho viharati, nāham ānanda tasya pudgalasya niḥsaraṇaṃ vadāmi, avaśyaṃ tena tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnaddhavyaḥ, saced asyāparityaktā sarvākārajñatā.
punar aparam ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ kalahayitvā bhaṇḍitvā vigrahayitvā vivaditvā ākroṣitvā paribhāṣitvā pratideśayati: mānuśayaṃ vahaty āyatyāṃ saṃvaram āpadyate durlabdhā me lābhā, yan mayā sarvasattvānāṃ bhāra āhartavyas tad ahaṃ mantrite pratimantrayāmi, yan mayā sarvasattvānāṃ saṃkramabhūtena bhavitavyaṃ so 'haṃ parasyāpriyaṃ mantrayāmi prativacanaṃ ca dadāmi. evam api mayā na vaktavyaṃ jaḍaiḍakamūkasadṛśena mayā bhavitavyaṃ, adhyāśayaś ca me na vikopayitavyo yan mayaite sattvāḥ parinirvāpayitavyā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya tad aham atra vyāpadye tad aham atra kṣubhyāmi na mayātra vyāpattavyaṃ na mayā kṣobhacittam utpādayitavyam. asyānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ na labhate.
punar aparam ānanda bodhisattvena mahāsattvena śrāvakayānikaiḥ pudgalaiḥ sārdhaṃ na sthātavyaṃ sacet tiṣṭhati tena na kasyacid antike vyāpattavyaṃ. tat kasya hetoḥ? tathā hi naitan mama pratirūpaṃ syāt, (PSP_5:27) yad aham eteṣām antike vyāpadye vā kṣubhyeyaṃ vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi te mayānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvaduḥkhebhyaḥ parimocayitavyāḥ. iti saptamī
atha khalv āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvayānikānāṃ pudgalānām antike sthātavyam?
bhagavān āha: tadyathāpi nāmānanda śāstari, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvayānikānāṃ pudgalānām antike sthātavyam. tat kasya hetoḥ? eṣa hi mama sahāyaka ekayānasamārūḍho, yathā caivaitena śikṣitavyaṃ tathā caiva mayā śikṣitavyaṃ yatra caitena śikṣitavyaṃ tatra caiva mayā śikṣitavyaṃ yad uta dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvaśūnyatāsu saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattisv āryasatyeṣu sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu pañcasv abhijñāsu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu yāvat sarvākārajñatāyām apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na mayātra śikṣitavyam. sacet punar eṣa bodhisattvo mahāsattvo 'virahito bhavati sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair mayāpy evam eva śikṣitavyam. evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ samaśikṣo bhavati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamā bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā yatra samatāyāṃ bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam?
bhagavān āha: adhyātmaśūnyatā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā, bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, vedanā vedanayā śūnyā, saṃjñā saṃjñayā śūnyā, saṃskārāḥ saṃskāraiḥ śūnyāḥ, vijñānaṃ vijñānena śūnyam. evaṃ skandhadhātvāyatanāni skandhadhātvāyatanaiḥ śūnyāni, pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādaiḥ śūnyaḥ, pratītyasamutpādāṅgāni pratītyasamutpādāṅgaiḥ śūnyāni, pāramitāḥ pāramitābhiḥ śūnyāḥ, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ saptatriśadbbodhipakṣyair dharmaiḥ śūnyāḥ, āryasatyāny (PSP_5:28) āryasatyaiḥ śūnyāni, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ śūnyāḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaiḥ sūnyāni, trīṇi vimokṣamukhāni tribhir vimokṣamukhaiḥ śūnyāni, abhijñā abhijñābhiḥ śūnyā, daśabalāni daśabalaiḥ śūnyāni, vaiśāradyāni vaiśāradyaiḥ śūnyāni, pratisaṃvidaḥ pratisaṃvidbhiḥ śūnyāḥ, āveṇikabuddhadharmā āveṇikābuddhadharmaiḥ śūnyāḥ, bodhir yāvad bodhyā śūnyā. iyaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā, yatra samatāyāṃ sthitvā bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. ity aṣṭamī
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo rūpasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, rūpasya virāgāya nirodhāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, rūpasyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, vijñānasya virāgāya nirodhāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, vijñānasyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ ca kṣayāya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ caturṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ pañcānām abhijñanāṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ kṣayāya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ kṣayāya śikṣate virāgāya śikṣate nirodhāya śikṣate 'nutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat subhūtiḥ sthavira evam āha, yad rūpasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, yad rūpasya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ, vijñānasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, vijñānasya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ ca kṣayāya virāgāya (PSP_5:29) nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāñ caturṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ pañcānām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ kṣayāya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ kṣayāya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai iti. tat kiṃ manyase? subhūte yā rūpasya tathatā yā vedanāyās tathatā yā saṃjñāyās tathatā yā saṃskārāṇāṃ tathatā yā vijñānasya tathatā, evaṃ yā skandhadhātvāyatanānāṃ tathatā yā pratītyasamutpādasya tathatā yā pratītyasamutpādāṅgānāṃ tathatā yā pāramitānāṃ tathatā yā sarvaśūnyatānāṃ tathatā yā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ tathatā yā saptatriṃśad bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ tathatā yāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ tathatā yāryasatyānāṃ tathatā yā trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ tathatā yā pañcānām abhijñānāṃ tathatā yā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmāṇāṃ tathatā yā samyaksaṃbodhes tathatā yā srotaāpannasya tathatā yā sakṛdāgāminas tathatā yānāgāminas tathatā yārhatas tathatā yā pratyekabuddhasya tathatā yā bodhisattvasya mahāsattvasya tathatā, yā tathāgatasya tathatā, yayā tathatayā tathāgataḥ prajñapyate, api nu sā tathatā kṣīyate vā virahyate vā nirudhyate vā prahīyate vā.
subhūtir āha: na bhagavan na sugata.
bhagavān āha: evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathatāyāṃ śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ na ca tathatā kṣīyate vā virahyate vā nirudhyate vā prahīyate vā. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathatāyāṃ śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyām. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathatāyāṃ śikṣate śikṣate ṣaṭsu pāramitāsu, śikṣate sarvāsu śūnyatāsu, śikṣate smṛtyupasthāneṣu, śikṣate samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu, śikṣate āryasatyeṣu, śikṣate 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu, śikṣate sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu, śikṣate śūnyatānimittāpraṇihiteṣu, śikṣate pañcasv abhijñāsu, śikṣate daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu, (PSP_5:30) śikṣate 'ṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu, śikṣate sarvākārajñatāyām. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśikṣāparamapāramitām anuprāpsyati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na śakyate māreṇa vā mārakāyikābhir vā devatābhir abhimarditum. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipram avinivartanīyatām anuprāpsyati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svake paitṛke tathāgatagocare carati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo nāthakaraṇīyair dharmaiś carati buddhakṣetrapariśodhanaiḥ. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāmaitryāṃ śikṣate mahākaruṇāyāṃ śikṣate buddhakṣetrapariśodhanāya śikṣate sattvaparipākāya śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas triparivartadvādaśākāradharmacakrapravartanatāyai śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmīti śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathāgatavaṃśasyānupacchedāya śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'mṛtadhātudvāraṃ vivariṣyāmīti śikṣate, saṃskṛtadhātuṃ saṃdarśayiṣyāmīti śikṣate, na hi subhūte śakyaṃ hīnasattvair iha śikṣāyāṃ śikṣituṃ sarvasattvān saṃsārād uddhartukāmaḥ sa sattvo yo 'syāṃ śikṣāyāṃ śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na narakeṣūpapadyate, na tiryagyonau na yamaloke upapadyate, na pratyanteṣu janapadeṣūpapadyate na caṇḍālakuleṣūpapadyate, nānyeṣu nīceṣu nīcavṛttiṣu kutsiteṣu kuleṣūpapadyate, na kāṇo bhavati, na kuṇḍo bhavati, na laṅgo bhavati, na lallo bhavati, na vadhiro bhavati, na pakṣahato bhavati, na vikalendriyo bhavati, suparipūrṇendriyo bhavati, nāparipūrṇendriyo bhavati, na prāṇātipātiko bhavati, nādattādāyī bhavati, na kāmamithyācārī bhavati, na mṛṣāvādī bhavati, na paruṣavāg bhavati, na piśunavāg bhavati, nābaddhapralāpī bhavati, nābhidhyālur bhavati, na vyāpannacitto bhavati, na mithyādṛṣṭir bhavati, na mithyājīvena jīvikāṃ kalpayati, nābhūtaparigrahaṃ karoti, na duḥśīlaparigrāhako bhavati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na dīrghāyuṣkeṣu devesūveṣūpapadyate. tat kasya hetoḥ? tathā (PSP_5:31 ) hy asti tasyopāyakauśalyaṃ yenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo dhyānāni ca samāpadyate, apramāṇāni ca samāpadyate, ārūpyasamāpattīś ca samāpadyate, na ca dhyānānāṃ na cāpramāṇānāṃ na cārūpyasamāpattīnāṃ vaśenopapadyate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ pariśuddhim adhigacchati, śrāvakabhūmeḥ pratyekabuddhabhūmer api pariśuddhim adhigacchati.
evam ukte āyuṣmān subhūtiḥ sthaviro bhagavantam etad avocat: yad bhagavan sarvadharmāḥ prakṛtipariśuddhās, tat katamasya dharmasya bodhisattvo mahāsattvaḥ pariśuddhim adhigacchati?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi sarvadharmāḥ subhūte parakṛtipariśuddhāḥ, evaṃ pariśuddheṣu subhūte sarvadharmeṣu bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇasya yā tatrāsaṃsīdanatā anavalīnatā, iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā. tatsarvabālapṛthagjanā etān dharmān na jānanti na paśyanti, teṣāṃ sattvānāṃ kṛtena bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ carati śīlapāramitāyāṃ carati kṣāntipāramitāyāṃ carati vīryapāramitāyāṃ carati dhyānapāramitāyāṃ carati prajñāpāramitāyāṃ carati, adhyātmaśūnyatāyāṃ carati yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, smṛtyupasthāneṣu carati, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caraty, āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu carati, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carati, pañcasv abhijñāsu carati daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu carati, aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu carati sarvākārajñatāyāṃ carati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmeṣu balavaiśāradyam anuprāpnoti. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvacittacaritānāṃ pāraṃ gacchati. iti navamī
tadyathāpi nāma subhūte 'lpakās te mahāpṛthivīpradeśā yatra jāṃbūnadaṃ suvarṇaṃ jātarūpam utpadyate, evam eva subhūte 'lpakās te sattvā ya iha śikṣāyāṃ śikṣaṇte, yad uta prajñāpāramitāśikṣāyām ito bahutarakās te sattvā ye śrāvakapratyekabuddhabhūmau saṃprasthitāḥ. iti daśamī
tadyathāpi nāma subhūte 'lpakās te sattvā ye cakravartirājyasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante, ataḥ prabhūtatarakās te sattvā (PSP_5:32) ye koṭṭarājyaṃ saṃvartanīyaṃ karma samadāya vartante. evam eva subhūte 'lpatarakās te sattvā ya imaṃ sarvākārajñatāmārgaṃ samāruhanti, ataḥ prabhūtatarakās te sattvā ye śrāvakapratyekabuddhamārgaṃ samāruhanti. ye 'pi te subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃprasthitās tato 'lpakās te bodhisattvā mahāsattvā ye tathatāyai pratipadyante, ataḥ prabhūtatarakās te sattvā ye śrāvakapratyekabuddhatvāya sthāsyanti. ye 'pi te subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraḥ prajñāpāramitayāvirahitā ye 'vinivartanīyabhūmim avakramiṣyanti, ataḥ prabhūtatarakās te ye sattvāvinivartanīyabhūmin nāvakramiṣyanti, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenāvinivartanīyabhūmim anuprāptukāmenāvinivartanīyabhūmau gaṇanāṃ gantukāmenehaiva gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. ity ekādaśī
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato na mātsaryasahagataṃ cittam utpadyate, na dauḥśīlyasahagataṃ cittam utpadyate, na kṣobhasahagataṃ cittam utpadyate, na kauśīdyasahagataṃ cittam utpadyate, na vikṣiptasahagataṃ cittam utpadyate, na dauḥprajñāsahagataṃ cittam utpadyate, na rāgasahagataṃ cittam utpadyate, na dveṣasahagataṃ cittam utpadyate, na mohasahagataṃ cittam utpadyate, na khilasahagataṃ cittam utpadyate. iti dvādaśī
na rūpasahagataṃ cittam utpadyate, na vedanāsaṃjñāsaṃskārasahagataṃ cittam utpadyate, na vijñānasahagataṃ cittam utpadyate na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgasahagataṃ cittam utpadyate, evaṃ na sarvaśūnyatāḥ sarvapāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmasahagataṃ cittam utpadyate, na samyaksaṃbodhisaghagataṃ cittam utpadyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāñ caran na kañcid dharmam upalabhate, anupalambhamāno na kañcid dharmacittam utpādayati. evaṃ khalu subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena sarvāḥ pāramitāḥ saṃgṛhītā bhavanti, sarvāḥ pāramitāḥ samudānītā bhavanti, sarvāḥ pāramitā (PSP_5:33) anugatā bhavanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti. iti trayodaśī
tadyathāpi nāma subhūte satkāyadṛṣṭyāṃ dvāṣaṣṭidṛṣṭigatāny antargatāni bhavanti, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyeha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti. tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya kālagatasya jīvitendriye niruddhe sarvāṇīndriyāṇi niruddhāni bhavanti. evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsatvasyeha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvapāramitānāṃ pāraṃ gantukāmena iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. iti caturdaśī
iha punaḥ subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām agratāyai śikṣate. tat kiṃ manyase? subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvā api nu te bahavaḥ.
subhūtir āha: bahavo bhagavan jāṃbūdvīpakā eva tāvat sattvāḥ kaḥ punar vādo ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvāḥ.
bhagavān āha: yāvantaḥ subhūte trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'pūrvācaramamānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabhyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeraṃs tāṃ sarvān ekaiko bodhisattvo yāvajjīvaṃ tiṣṭhaṃs tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhāṃś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair upatiṣṭhet. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. tat kasya hetoḥ? evaṃ maharddhikā hi subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher āhārikā. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvānām anuttarena bhavitukāmena sarvasattvānām anāthānāṃ nāthena bhavitukāmenāśaraṇānāṃ śaraṇena bhavitukāmenāparāyaṇānāṃ parāyaṇena bhavitukāmenātrāṇānāṃ trāṇena (PSP_5:34) bhavitukāmenālayanānāṃ layanena bhavitukamenādvīpanāṃ dvipena bhavitukāmena buddhatvam anuprāputukāmena buddhaviṣayam anuprāptukāmena budddhavikrīḍitaṃ vikrīḍitukāmena, buddhasiṃhanādaṃ naditukāmena buddhaśaṃkhaṃ prapūrayitukāmena buddhasāṃkathyaṃ kartukāmena ihaiva gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvo na sā kācit saṃpattir yāṃ na pratilabhate yā tena na pratilabdhā syāt.
subhūtir āha: śrāvakasaṃpad api tena pratilabdhavyā pratyekabuddhasaṃpad api tena pratilabdhavyā.
bhagavān āha: śrāvakasaṃpad api tena subhūte pratilabdhavyā, pratyekabuddhasaṃpad api tena subhūte pratilabdhyā, tatra ca na sthātavyaṃ na pratiṣṭhātavyaṃ, jñānena ca darśanena ca dṛṣṭvātikramiṣyati bodhisattvaniyāmam avakramiṣyati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyā abhyāsī bhavaty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sadevamānuṣāsurasya lokasya dakṣiṇīyatāṃ gacchati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ye tadanye dakṣiṇīyāḥ śrāvakapratyekabuddhās tān sarvān abhibhavitvā gacchati, sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na riñcati prajñāpāramitāṃ carati prajñāpāramitāyām avirahitaḥ prajñāpāramitayā, evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām aparihāṇadharmā veditavyāḥ, sarvākārajñatāyā dūrīkaroti śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vābhyāsī bhavaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. iti pañcadaśī
sacet punas tasyaivaṃ bhavati, iyaṃ prajñāpāramitā, amuṣmin prajñāpāramitā, imāyai prajñāpāramitāyai sarvākārajñatām āvahiṣyāmīti, saced evaṃ jānāti na carati prajñāpāramitāyāṃ saced evaṃ prajñāpāramitāṃ na jānāti, iyaṃ prajñāpāramitā, amuṣmin prajñāpāramitā, imāyai prajñāpāramitāyai sarvākārajñatām āvahiṣyāmīti, tad api na jānāti na paśyati yasya vā prajñāpāramitā yena vā prajñāpāramitā yo vā prajñāpāramitayā niryāty evam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. sacet punar asyaivaṃ bhavati, neyaṃ prajñāpāramitā nāmuṣmin prajñāpāramitā (PSP_5:35) nānayā prajñāpāramitayā kaścid dharmo niryāsyati sthitatvād dharmadhātos tathatāyā bhūtakoṭer, evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyām abhyāsī bhavaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. iti ṣoḍaśī vivṛddhir ity uktā vivṛddhiḥ
atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhavat: carann apīha bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāra, adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgesv āryasatyesv apramāṇadhyānārūpyasamāpattidhāraṇīmukheṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu pañcasv abhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran sarvasattvān abhibhavati, kaḥ punar vādo yadānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhaviṣyati. sulabdhās tair lābhāḥ sujīvitaṃ teṣāṃ sattvānāṃ yeṣāṃ sarvākārajñatāyāṃ cittaṃ kramati, kaḥ punar vādo yair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpāditaṃ, spṛhaṇīyās te sattvā ye 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheś cittam utpādayiṣyanti, spṛhaṇīyās te sattvā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayanti.
atha khalu śakro devānām indro māndāravāṇi puṣpāṇi gṛhītvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmad upasaṃkramya tair māndāravaiḥ puṣpais tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham avakirati sma abhyavakirati sma prakirati sma, avakīryābhyavakīrya pravikīryaivaṃ vācam abhāṣata: ye bodhisattvayānikāḥ pudgalā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim adhyālambante teṣām anena kuśalamūlenānuttarāṇāṃ buddhadharmāṇāṃ paripūrir bhavatu, trisarvajñatāsarvadharmāṇāṃ pripūrir bhavatu, eṣāṃ svayaṃbhūdharmāṇāṃ paripūrir bhavatu, eṣām anāsravadharmāṇāṃ paripūrir bhavatu. iti trisarvajñatvadharmānuttarā paripūrinirūḍhiḥ
na me bhagavann ekaś cittotpādo 'py utpadyate yad bodhisattvayānikaḥ pudgalo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito vivartetānuttarāyāḥ samyaksaṃbodher, na hi me bhagavann ekaś cittotpādo 'py utpadyate yad bodhisattvo mahāsattvo vivartya śrāvako vā pratyekabuddho vā bhaved, atha tarhi chandaṃ janayed anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau bhūyasyā mātrayā (PSP_5:36) praṇidhiṃ kurvītānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, imāni saṃsarāvacarāṇi duḥkhāni dṛṣṭvārthakāmaḥ sukhakāmaḥ hitakāmaḥ sa sadevamānuṣāsurasya lokasya ya etaiś cittotpādaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattva evaṃ cintayati, kim iti vayaṃ tīrṇā atīrṇān sattvāṃs tārayema, kim iti vayaṃ muktā amuktān sattvān mocayema, kim iti vayam āśvastā anāśvastān sattvān āśvāsayema, kim iti vayaṃ parinirvṛtā aparinirvṛtān sattvān parinirvāpayemeti. kiyat sa bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā puṇyaṃ prasavati yaḥ prathamayānasaṃprasthitānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? caryāpratipannānāñ ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? avinivartanīyānāṃ ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? ekajātipratibaddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? ity aparityaktasattvārthā nirūḍhir ity uktā nirūḍhiḥ
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: syāt kauśika cāturmahādvīpake lokadhātau palāgreṇa pramāṇaṃ na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃś cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇaṃ, tiṣṭhatu kauśika cāturdvīpako lokadhātur evaṃ sāhasro lokadhātur evaṃ dvisāhasro madhyamo lokadhātuḥ, syāt khalu punaḥ kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau palāgreṇa pramāṇaṃ na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃ cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇaṃ, syāt khalu punaḥ kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mahāsamudreṣu śatadhā bhinnayā vālāgrakoṭyā udakabindūnām utkṣipyamānānāṃ pramāṇaṃ na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃ cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇam.
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: mārādhiṣṭhitās te bhagavan sattvā bhaviṣyanti, ya imāṃś cittotpādān nānumodiṣyante. mārapakṣikās te bhagavan sattvā bhaviṣyanti, mārabhavanāt te bhagavan sattvāś cyutā bhaviṣyanti, ya imāṃś cittotpādān nānumodiṣyante. mārabhavanāt te bhagavan sattvā ihāgatā bhaviṣyanti, ya imāṃś cittotpādān nānumodiṣyante. tat kasya hetoḥ? mārabhavanavidhvaṃsanakarās te bhagavan sattvā, yair ime cittotpādā abhinirhṛtā, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayanti. anumoditavyās te bhagavaṃś cittotpādā, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittāny utpādayanti. yair aparityakto buddho 'parityakto dharmo 'parityaktaḥ saṃghas, tair ime cittotpādā (PSP_5:37) anumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayitavyā yathā na dvayaḥ saṃjñī nādvayaḥ saṃjñī.
bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat, yathā tvaṃ vadasi, ya imān kauśika cittotpādān anumodiṣyante te kṣipraṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham ārāgayiṣyanti ārāgayitvā na virāgayiṣyanti. evaṃ te ebhir anumodanāsahagataiś cittotpādakuśalamūlaiḥ samanvāgatā yatra yatropapatsyante tatra tatra satkṛtā bhaviṣyanti, gurukṛtā mānitāḥ pūjitā arcitā apacāyitā bhaviṣyanti. tatra te na jātv amanaāpāni rūpāṇi drakṣyanti, nāmanaāpān śabdān śroṣyanti, nāmanaāpān gandhān ghrāsyanti, nāmanaāpān rasān āsvādayiṣyanti, nāmanaāpān spraṣṭavyān sprakṣyanti, nāmanaāpān dharmān vijñāsyanti. na ca te jātu buddhair bhagavadbhir virahitā bhaviṣyanti, buddhakṣetreṇa ca buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyanti, tāṃś ca buddhān bhagavataḥ paryupāsiṣyante, kuśalamūlañ cāvaropayiṣyanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś cāsaṃkhyeyānām aprameyāṇām aparimāṇānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ navayānasaṃprasthitānāṃ kuśalamūlāny anumoditāny anumodyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmitāni, prathamabhūmisthitānāṃ kuśalamūlāny anumoditāni, dvitīyabhūmisthitānāṃ yāvad daśabhūmisthitānāṃ yāvad ekajātipratibaddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāni kuśalamūlāny anumoditāni, taiś ca kuśalamūlair vibaddhamānair anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher abhyāsī bhavanti. te 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyāprameyān asaṃkhyeyān aparimāṇasattvān parinirvāpayiṣyanti. tad anena kauśika paryāyeṇa tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prathamacittotpādikānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāni kuśalamūlāny anumodyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni, tathā ca pariṇāmayitavyāni yathā tac cittam anyatra cittena caren nānyatra cittena. ity uktā cittasaṃsthitiḥ
avinivartanīyānām ekajātipratibaddhānāṃ tāni kuśalamūlāny anumodyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni, tathā ca pariṇāmayitavyāni yathā na dvayasaṃjñā nādvayasaṃjñā. iti sakalapravṛttipakṣādhiṣṭhānaḥ prathamo grāhyavikalpaḥ
(PSP_5:38)
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: kiṃ punar āyuṣman subhūte prajñāpāramitaivāvikalpā, utāho dhyānapāramitāpy avikalpā, vīryapāramitāpy avikalpā, kṣāntipāramitāpy avikalpā, śīlapāramitāpy avikalpā, dānapāramitāpy avikalpā.
subhūtir āha: avikalpā āyuṣman śāriputra prajñāpāramitā, avikalpā dhyānapāramitā, avikalpā vīryapāramitā, avikalpā kṣāntipāramitā, avikalpā śīlapāramitā, avikalpā āyuṣman śāriputra dānapāramitā.
śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte rūpam avikalpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam apy avikalpaṃ, cakṣuś cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā avikalpā. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyā, mano manovijñānaṃ manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśapratyayā vedanā avikalpā. kiṃ punar āyuṣman subhūte rūpam avikalpaṃ, śabdo gandho rasaḥ sprastavyaṃ, dharmā apy avikalpāḥ. kiṃ punar āyuṣman subhūte dhyānāni vā apramāṇāni vā ārūpyasamāpattayo vāvikalpāḥ smṛtyupasthānāni vā samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā vā avikalpāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāryasatyābhijñā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā sarvaśūnyatā vā sarvasamādhayo vā daśatathāgatabalāni vā catvāri vaiśāradyāni vā catasraḥ pratisaṃvido vā mahāmaitrī vā mahākaruṇā vāvikalpā yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā avikalpāḥ, buddho 'py avikalpaḥ bodhir apy avikalpā saṃskṛto dhātur apy avikalpo 'saṃskṛto dhātur apy avikalpaḥ.
subhūtir āha: sarvadharmā apy āyuṣmañ chāriputrāvikalpāḥ.
śāriputra āha: yady āyuṣman subhūte sarvadharmā avikalpāḥ, tat kuto 'yaṃ pañcagatikasya saṃsārasya saṃbhedaḥ? kuto vā narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyāṇāṃ vyavasthā? kuto vā prabhāvanā srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhānāṃ bhagavatām?
evam ukte āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: yad ete āyuṣman śāriputra sattvā viparyāsa samutthitāḥ karmābhisaṃskurvanti kāyena vācā manasā vā, ato nidānaṃ vivartante, chandamūlakarmaparigṛhītā narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyāḥ, yat punar āyuṣmān śāriputra evam āha, kutaḥ srotaāpannāḥ prabhāvyante, sakṛdāgāminaḥ prabhāvyante, anāgāminaḥ prabhāvyante, arhantaḥ prabhāvyante pratyekabuddhāḥ (PSP_5:39) prabhāvyante, kato yāvad buddhā bhagavantaḥ prabhāvyante?
subhūtir āha: avikalpatayā āyuṣman śāriputra srotaāpanno 'vikalpaḥ, srotaāpattiphalam avikalpam, evaṃ sakṛdāgāmy anāgāmy arhattvam, avikalpaṃ pratyekabuddhatvaṃ, pratyekabodhir avikalpā, ato 'vikalpaḥ pratyekabuddhaḥ. ye 'pi te āyuṣman śāriputrābhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'py āyuṣman śāriputra buddhā bhagavanto 'vikalpo vikalpaprahīṇās, tad anenāpi te āyuṣman śāriputra paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, sarvadharmā avikalpā avikalpatathatāṃ pramāṇīkṛtya bhūtakoṭiṃ dharmadhātum. evaṃ khalv āyuṣman śāriputra bodhisattvena mahāsattvenāvikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavyam, avikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carann avikalpaṃ dharmam abhisaṃbudhyate. iti samastanivṛttipakṣādhiṣṭhāno dvitīyo grāhyavikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sāre batāyam āyuṣman subhūte carati bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: asāre batāyaṃ caraty āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputrāsārā prajñāpāramitā, asārā dhyānapāramitā, asārā vīryapāramitā, asārā kṣāntipāramitā, asārā śīlapāramitā, asārā dānapāramitā, evaṃ yāvad asārā sarvākārajñatā. tat kasya hetoḥ? tathā hi bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann asāram eva nopalabhate na samanupaśyati, kutaḥ punaḥ sāram upalapsyate, evaṃ yāvad asārāṃ sarvākārajñatāṃ, kutaḥ punaḥ sāram upalapsyate.
atha khalu saṃbahulānāṃ kāmāvacarāṇāṃ rūpāvacarāṇāñ ca devaputrāṇām etad abhavat: namaskartavyās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca yair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpāditaṃ, ye ceha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ caranti, atra cārthe caranto na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkurvanti, asākṣātkurvataḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā na tiṣṭheyur, anena bhagavan paryāyeṇa namaskartavyās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ya imāṃ dharmasamatāṃ na sākṣātkurvanti.
atha khalv āyuṣmān subhūtis tān devaputrān etad avocat: nedaṃ (PSP_5:40) devaputrā duṣkaraṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ya imaṃ dharmasamatāṃ na sākṣātkurvanti, yasyāḥ sākṣātkṛtāyāḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā tiṣṭheyuḥ. idaṃ teṣāṃ devaputrā duṣkaraṃ yad asaṃkhyeyān aprameyān aparimāṇān sattvān parinirvāpayiṣyāma iti saṃnāhaṃ saṃnahyante, te ca sattvā atyantatayā nopalabhyante ye vinayitavyā iti. evañ caranto bodhisattvā mahāsattvāḥ saṃprasthitā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sarvasattvān vinayiṣyāma iti, ākāśaṃ sa vinayitavyaṃ manyeta yaḥ sattvān vinayitavyān manyeta. tat kasya hetoḥ? ākāśaviviktatayā sattvaviviktatā draṣṭavyā, ākāśaśūnyatayā sattvaśūnyatā draṣṭavyā, ākāśāsāratayā sattvāsāratā draṣṭavyā, ākāśatucchatayā sattvatucchatā draṣṭavyā iti. anenāpi devaputrāḥ paryāyeṇa duṣkarakārako bodhisattvo mahāsattvo yo 'saṃvidyamānānāṃ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyate ākāśena sārdhaṃ sa vivaditavyaṃ manyeta yaḥ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnaddhavyaṃ manyeta, sa ca saṃnāhaḥ saṃnaddho bodhisattvena mahāsattvena sattvāś ca nopalabhyante yeṣām arthāya saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ. tat kasya hetoḥ? sattvaviviktatayā saṃnāhaviviktatā draṣṭavyā. saced evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati carati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? rūpaviviktatayā sattvaviviktatā, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaviviktatayā sattvaviviktatā, prajñāpāramitāviviktatayā rūpaviviktatā yāvad vistareṇa sarvākārajñatāviviktatā. sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasya sarvadharmaviviktatāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na saṃtrāsam āpadyate, carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām. iti dravyasatpṛthagjanapuruṣādhiṣṭhānaḥ prathamo grāhakavikalpaḥ
bhagavān āha: kena kāraṇena subhūte bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati prajñāpāramitāyā?
subhūtir āha: asattvād bhagavan na saṃsīdati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ, viviktatvāc chāntatvād anutpādatvād bhagavan na saṃsīdati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām, anena bhagavan kāraṇena bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan sa nopalabhyate yaḥ saṃsīdate, yena (PSP_5:41) vā saṃsīdate yatra vā saṃsīdate sarva ete dharmā nopalabhyante. saced bhagavann evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati na viṣīdati nāvalīyate na saṃlīyate nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate carati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan sarva ete dharmā nopalabhyante yo vā saṃsīdet yena vā saṃsīdet yatra vā saṃsīdet, evaṃ carantaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sendrakā devāḥ sabrahmakāḥ saprajāpatayo devā namasyanti yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na kevalaṃ subhūte sendrakair devaiḥ sabrahmakaiḥ saprajāpatikair devair namasyanīyo bodhisattvo mahāsattvo ya evaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati, ye 'pi te 'tikrāntavarṇā devaputrāḥ śubhakṛtsnā vṛhatphalā yāvac chuddhāvāsakā devaputrās te 'pi subhūte namasyanti bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ ya evaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati.
ye 'pi te subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā asaṃkhyeyeṣv aprameyeṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti te 'pi subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ caran taṃ samanvāharanti. ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāṃ paripūrayiṣyati, vīryapāramitāṃ paripūrayiṣyati, kṣāntipāramitāṃ paripūrayiṣyati, śīlapāramitāṃ paripūrayiṣyati, dānapāramitāṃ paripūrayiṣyati, adhyātmaśūnyatāṃ paripūrayiṣyati yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ paripūrayiṣyati, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān paripūrayiṣyati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān paripūrayiṣyati yāvat sarvākārajñatāṃ paripūrayiṣyati, yāvat punaḥ subhūte bodhisattvān mahāsattvān buddhā bhagavantaḥ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ samanvāharanti, te bodhisattvā mahāsattvā buddhapratipannā dhārayitavyāḥ, yāvantaḥ subhūte gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās te sarve mārāḥ pāpīyāṃso bhaveyur ekaikaś ca māraḥ pāpīyāṃs tāvata eva mārān pāpīyāso 'bhinirmimīte, te sarve 'pratibalās tasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato 'ntarāyaṃ kartum.
dvābhyāṃ subhūte dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo (PSP_5:42) durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. katamābhyāṃ dvābhyāṃ? sarvadharmāś ca śūnyatāto vyavalokitā bhavanti, sarvasattvāś cāparityaktā bhavanti. ābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyābhiḥ. aparābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. katamābhyāṃ dvābhyām? yathāvādī tathākārī ca bhavati buddhāṃś ca bhagavataḥ samanvāharati. ābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. evañ carataḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya te devaputrā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante paryupāsyante paripraśnayanti, utsāhañ ca dadāti: kṣipraṃ tvaṃ kulaputra buddhabodhiṃ samanuprāpsyasi tasmāt tarhi tvaṃ kulaputra etenaiva vihāreṇa vihara yad uta śūnyatāvihāreṇānimittavihāreṇāpraṇihitavihāreṇa. tat kasya hetoḥ? etena tvaṃ kulaputra vihāreṇa viharann anāthānāṃ sattvānāṃ nātho bhaviṣyasi, asaraṇānāṃ śaraṇaṃ bhaviṣyasi, atrāṇānāṃ sattvānāṃ trāṇaṃ bhaviṣyasi, aparāyaṇānāṃ sattvānāṃ parāyaṇaṃ bhaviṣyasi, alayanānāṃ sattvānāṃ layanaṃ bhaviṣyasi, advīpānāṃ sattvānāṃ dvīpo bhaviṣyasi, andhabhūtānāṃ sattvānām āloko bhaviṣyasi. tat kasya hetoḥ? etena hi prajñāpāramitāvihāreṇāvirahitasya bodhisattvasya mahāsattvasyāmī guṇā bhavanti.
ye 'pi te 'saṃkhyeyeṣv aprameyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti te 'pi bhikṣusaṃghaparivṛtā buddhā bhagavanto bodhisattvagaṇapuraskṛtā, yo 'sau prajñāpāramitāyāṃ caraty etair eva guṇaiḥ samanvāgato yad uta prajñāpāramitāguṇais tasya te buddhā bhagavanto nāmaṃ ca gotraṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti.
tasya bodhisattvasya mahāsattvasya tadyathāpi nāmāham etarhi ratnaketor bodhisattvasya mahāsattvasya nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi, śikhinaś ca bodhisattvasya mahāsattvasya nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi.
(PSP_5:43)
ye 'pi te bodhisattvā mahāsatttvā akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike brahmacaryaṃ caranti, anayā ca prajñāpāramitayāvirahitās teṣām ahaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi.
ye 'pi te pūrvasyāṃ diśi buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, tatra ye bodhisattvā mahāsattvā brahmacaryaṃ caranti, anayā prajñāpāramitayāvirahitās teṣāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayaty udānaṃ codānayanti. evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adha ūrdhvam atra vidikṣu lokadhātuṣu, ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, tatra ye bodhisattvā mahāsattvā brahmacaryaṃ caranti, anayā prajñāpāramitayāvirahitās teṣāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti.
ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvāḥ prathamacittotpādam upādāya bodhisattvamārgaṃ paripūrayamāṇā yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyanti, teṣām api te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti. tat kasya hetoḥ? evaṃ duṣkarakārakā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhavanti, ye buddhanetryavyavacchedāya pratipannāḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katameṣāṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpās te buddhā bhagavanto dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti vinivartanīyānāṃ vā avinivartanīyānāṃ vā?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: santi subhūte bodhisattvā mahāsattvā avinivartanīyā ye prajñāpāramitāyāṃ caranti, santi vinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvā ye prajñāpāramitāyāṃ caranti, yeṣāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti. ye 'pi te ratnaketor bodhisattvasya mahāsattvasyānuśikṣamāṇarūpā bodhisattvacārikāṃ caranti teṣāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti.
punar aparaṃ subhūte ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranti, sarvadharmā anutpattikā ity adhimuktā na cānutpattikair (PSP_5:44) dharmaiḥ kṣāntiḥ pratilabdhā, sarvadharmāḥ śūnyā ity adhimuktā na cānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā, sarvadharmāḥ śāntā ity adhimuktāḥ sarvadharmā vigatā iti tucchakā iti vaśikā ity asārakā ity adhimuktā na cānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā, eṣāṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti.
yeṣāṃ te subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūupā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti, teṣām api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prahīṇā śrāvakabhūmiś ca pratyekabuddhabhūmiś ca pratikāṅkṣitavyā, vyākriyante ca te 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
yasya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti, sa bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyatāyāṃ sthāsyati yatra sthitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvā mahāsattvā gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ śrutvā na kāṅkṣiṣyanti na vicikitsiṣyanti na dhandhāyiṣyanti. evam etad yathā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bhāṣitety adhimokṣyante bodhim abhisaṃbhotsyate, kas tatra sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati? nedaṃ sthānaṃ vidyate.
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā duṣkarakārakā bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmāḥ. tat kasya hetoḥ? na ca nāma bhagavan kaścit tathatāyāṃ tiṣṭhati nāpi kaścid anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate nāpi kaścid dharmaṃ deśayati. atha ca nāvalīyate na cāsya kāṅkṣāyitatvaṃ vā dhandhāyitatvaṃ vā bhavati. iti prajñaptisahāryapudgalādhiṣṭhāno dvitiyo grāhakavikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan māyopamaṃ cittam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tat kiṃ manyase? subhūte samanupaśyasi tvaṃ taṃ māyopamaṃ cittam.
subhūtir āha: na bhagavan, nāhaṃ bhagavan māyopamaṃ cittaṃ samanupaśyāmi.
(PSP_5:45)
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yatra na māyā, na māyopamaṃ cittaṃ tatra samanupaśyasi tvaṃ cittam.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'nyatra māyāyā māyopamād vā cittāt taṃ dharmaṃ samanupaśyasi yo dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate.
subhūtir āha: na bhagavan, nāhaṃ bhagavan anyatra māyāyā māyopamād vā cittāt taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yo dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. so 'haṃ bhagavann anyaṃ dharmaṃ na samanupaśyan tatkatamaṃ dharmam upadekṣyāmy asti vā nāsti veti? yo dharmo 'tyantatayā vivikto na so 'stitāṃ vā nāstitāṃ vopaiti, yo dharmo 'tyantatayā vivikto na so 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, na cāsaṃvidyamāno dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbohotsyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃs te dharmā na saṃvidyante ye saṃkliśyeyur vyavadāyeyur vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan prajñāpāramitātyantaviviktā, dhyānapāramitātyantaviviktā vīryapāramitātyantaviviktā, kṣāntipāramitātyantaviviktā, śīlapāramitātyantaviviktā, dānapāramitātyantaviviktā, evam adhyātmaśūnyatātryantaviviktā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatātyantaviviktā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā atyantaviviktāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattyāryasatyāny atyantaviviktāni, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny atyantaviviktāni, pañcābhijñā atyantaviviktā, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā atyantaviviktāḥ, anuttarāṃ samyaksaṃbodhir apy atyantaviviktā.
yaś cātyantavivikto dharmo na sa bhāvayitavyo vā vibhāvayitavyo vā, nāpi kasyacid dharmasyāhārikā prajñāpāramitātyantaviviktatvād, yady atyantaviviktā prajñāpāramitā tat kathaṃ bhagavan prajñāpāramitam āgamya bodhisattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? anuttarāpi samyaksaṃbodhir atyantaviviktā, kathaṃ viviktena viviktasyānubodhau bhavati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sādhu sādhu (PSP_5:46) subhūte evam etat, atyantaviviktā hi subhūte prajñapāramitā, 'tyantaviviktā dhyānapāramitā, 'tyantaviviktā vīryapāramitā, 'tyantaviviktā kṣāntipāramitā, 'tyantaviviktā śīlapāramitā, 'tyantaviviktā dānapāramitā, atyantaviviktāḥ sarvaśūnyatāḥ, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāni śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñāḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā atyantaviviktā, anuttarā samayaksaṃbodhir atyantaviviktā yāvat sarvākārajñatā atyantaviviktā. yathā subhūte 'tyantaviviktā prajñāpāramitā yāvat sarvākārajñatā tathātyantaviviktām anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate.
sacet subhūte na prajñāpāramitātyantaviviktābhaviṣyad yāvat sarvākārajñatātyantaviviktā bhaviṣyan na prajñāpāramitābhaviṣyad yāvan na sarvākārajñatābhaviṣyad evaṃ na prajñapāramitā. ye ca punar evaṃ śroṣyanti akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ teṣāṃ ca bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāntikād, ayam api bodhisattvayānikaḥ pudgala imāṃ prajñāpāramitām adhimokṣyate, imāṃ prajñāpāramitāṃ yathā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bhāṣitā tathādhimucyamāno 'vinivartanīyatāyāṃ sthāsyati, evaṃ bahukaraṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāḥ śravaṇaṃ vadāmi, kaḥ punar vādo ye 'dhimokṣyante 'dhimucya tathatvāya sthāsyanti tathatvāya pratipatsyante tathatvāya sthitvā tathatvāya pratipadyamānās tiṣṭhanti sarvākārajñatāyām.
subhūtir āha: yat punar bhagavaṃs tathatāyāṃ sthitvā tathatāyāṃ pratipadyamāno na kaścid dharmam upalabhate tadā kathaṃ tiṣṭhati sarvākārajñatāyām?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yathā subhūte tathāgatanirmitas tiṣṭhati tathā tiṣṭhati sarvākārajñatāyām.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yat punar bhagavaṃs tathāgatanirmito na kaścid dharmam upalabhate, ko 'yaṃ tathatāyāṃ tiṣṭhati? ko vā tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? ko vā tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati? tathataiva tāvan nopalabhyate, kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati (PSP_5:47) tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadāyuṣmān subhūtir evam āha, tathāgatanirmito na kaścid dharmam upalabhate ko 'yaṃ tathatāyāṃ tiṣṭhati, ko vā tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, ko yā tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati, tathataiva tāvan nopalabhyate, kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati. evam etat subhūte evam etat, tathā yathā vadasi, na subhūte tathāgatanirmitaḥ kaścid dharmam upalabhate yas tathatāyāṃ sthāsyati yas tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, yas tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati tathataiva tāvan nopalabhyate, kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samysaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyantiti, nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? utpādād vā subhūte tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭir, neha subhūte tathatāyāṃ kaścit tiṣṭhati na tathatāyāṃ kaścid anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate na tathatāyāṃ kaścid dharmaṃ deśayati. tat kasya hetoḥ? na hy atra tathatāyāṃ dharma upalabhyate, yo vā tathatāyāṃ tiṣṭhet, yo vā tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, yo vā tathatāyā sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati. tat kasya hetoḥ? tathataiva tāvan nopalabhyate, naivāsyotpāda upalabhyate na vyayo na sthitir nānyathātvam. yatrāsya dharmasya notpāda upalabhyate na vyayo na sthitir nānyathātvaṃ, kas tatra sthāsyati? ko vā tatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? tasmāt tarhi subhūte prajñāpāramitātyantaviviktā yāvat sarvākārajñatātyantaviviktā, tasmāt subhūte prajñapāramitām āgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, na ca vivekena viveko 'bhisaṃbhotsyate, abhisaṃbhotsyate ca, na ca tām anāgamya prajñāpāramitām abhisaṃbhotsyate.
(PSP_5:48)
subhūtir āha: gambhīre bhagavann arthe carati bodhisattvo mahāsattvaḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, gambhīre 'rthe carati bodhisattvo mahāsattvo, duṣkarakārakaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo, yo gambhīre 'rthe carati, tañ cārthaṃ na sākṣātkaroti yad uta śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā.
subhūtir āha: yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi tathā na kaścid duṣkarakārako bodhisattvo mahāsattvaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan so 'rtho nopalabhyate yaṃ sākṣātkuryāt. sāpi prajñāpāramitā nopalabhyate yayā sākṣātkuryāt, so 'pi dharmo nopalabhyate yaḥ sākṣātkuryād, anupalabhamāno bhagavan sarvadharmāṃs tat katamam arthaṃ sākṣātkariṣyati? katamāṃ prajñāpāramitāṃ sākṣātkariṣyati? katamaṃ dharmaṃ sākṣātkariṣyati yaṃ sākṣātkṛtvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? iyaṃ bhagavann anupalambhacarir bodhisattvacarir yatra caran bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmair anandhakāratām anuprāpnoti.
saced bhagavann evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, evañ caraṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyāṃ, sa caran nimittam api na samanupaśyati, prajñāpāramitām api na samanupaśyati, anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyata iti na samanupaśyati.
tasya khalu punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, dūrīkariṣyāmi śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vāsanno 'smi sarvākārajñatāyāḥ. iti svabhāvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavan nākāśasyaivaṃ bhavati kasyacid, ahaṃ dūre vābhyāse vā. tat kasya hetoḥ? abhedatvād bhagavann ākāśasya. evam eva bhagavan na prajñāpāramitāyā evaṃ bhavati, śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre, anuttarā samyaksaṃbodhir abhyāse vā. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ. iti gotravikalpaḥ
(PSP_5:49)
tadyathāpi nāma bhagavan māyāpuruṣasya naivaṃ bhavati, māyākāro vā na mama dūre māyākāro mamābhyāse, yaḥ punar evaṃ janakāyaḥ saṃnipatitaḥ sa mama dūre nābhyāse. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavan māyāpuruṣasya. evam eva bhagavan na prajñāpāramitāyā evaṃ bhavati, śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre 'nuttarā samyaksaṃbodhir mamābhyāse. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ iti samudāgamavikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavan pratibhāsasya naivaṃ bhavati, yenārambaṇena pratibhāsa utpannas tan mamābhyāse, ye punar atra nopasaṃkrāntā ādarśe vā udakapātre vā te mama dūre. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvād bhagavan pratibhāsasya, evam eva bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre 'nuttarā samyaksaṃbodhir abhyāse. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ. ity ālambanavikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya na kaścit priyo vāpriyo vā saṃvidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya svabhāvo nopalabhyate, evam eva bhagavan prajñāpāramitāyā na kaścit priyo vāpriyo vā saṃvidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nopalabhyate. iti pratipakṣavikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvavikalpaprahīṇa evam eva bhagavan prajñāpāramitā sarvavikalpaprahīṇā avikalpatām upādāya. iti svādhigamavikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgatanirmitasya naivaṃ bhavati, śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre 'nuttarā samyaksaṃbodhir mamābhyāse. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavaṃs tathāgatanirmitasya, evam eva bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, srāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre 'nuttarā samyaksaṃbodhir abhyāse. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ. iti kartṛvikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgatena yo nirmitaḥ sa yasya kṛtyasya kṛtena kṛtas tac ca kṛtyaṃ karoti sa ca nirmino 'vikalpo (PSP_5:50) nirvikalpaḥ. evam eva bhagavan yasya kṛtyasya kṛtena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayati tac ca kṛtyaṃ karoti sā ca prajñāpāramitāvikalpā nirvikalpā. iti kāritravikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavan dakṣeṇa palagaṇḍena palagaṇḍāntevāsinā vā yantrayuktaḥ kṛtaḥ syāt strīvigraho vā puruṣavigraho vā hastivigraho vā balīvardavigraho vā, sa ca yantrayukto yasya kṛtyasya kṛtena kṛtas tac ca kṛtyaṃ karoti sa ca yantrayukto 'vikalpo nirvikalpaḥ. evam eva bhagavan yasya kṛtyasya kṛtena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā bhāvyate tac ca kṛtyaṃ karoti sā prajñāpāramitā avikalpā nirvikalpā. iti kriyāsāphalyavikalpaḥ ity ukto navavidhaḥ prathamo grāhyavikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiyacciraṃ saṃprasthitā bodhisattvā mahāsattvā ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etd avocat: asaṃkhyeyakalpakoṭīniyutaśatasahasrasaṃprasthitāḥ subhūte 'mī bodhisattvā mahāsattvā ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ.
subhūtir āha: kiyanto buddhā bhagavataḥ paryupāsitā bhagavaṃs tair bodhisattvair mahāsattvair ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ?
bhagavān āha: gaṅgānadīvālukopamā buddhā bhagavantaḥ paryupāsitās taiḥ kulaputrair vā kuladuhitṛbhir vā bhavitavyā ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ.
subhūtir āha: kiyat tair bhagavan kuśalamūlaṃ kṛtaṃ bodhisattvair mahāsattvair ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ?
bhagavān āha: prathamacittotpādam upādāya subhūte na sā kācid dānapāramitā yā tair bodhisattvair mahāsattvair na paripūritā, na sā kācic chīlapāramitā, na sā kācit kṣāntipāramitā, na sā kācid vīryapāramitā, na sā kācid dhyānapāramitā yā tair bodhisattvair mahāsattvair na paripūritā, na sā kācit prajñāpāramitā yā tair bodhisattvair mahāsattvair na paripūritā ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ.
subhūtir āha: āścaryam etad bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ.
(PSP_5:51)
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, āścaryam etat subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ. tadyathāpi nāma sūryācandramasau maṇḍale caturṣu dvīpeṣu kāryaṃ kurvāte caturo dvīpān anugacchataḥ, evam eva subhūte prajñāpāramitā pañcasu pāramitāsu karma karoti pañca pāramitā anugacchanti, prajñāpāramitāvirahitatvāt pañca pāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante, prajñāpāramitāvirahitatvād na pāramitānāmadheyaṃ labhante. tadyathāpi nāma subhūte yathā rājā cakravartī virahitaḥ saptabhī ratnair na rājā cakravartīti nāmadheyaṃ labhate, evam eva subhūte pañca pāramitā virahitatvāt prajñāpāramitayā na pāramitānāmadheyaṃ labhante.
iti nyūnādhigamavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte apuruṣā strī sudharṣaṇā bhavati dhūrtakānām, evam eva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāvirahitatvāt sudharṣaṇā bhavanti māreṇa pāpīyasā mārakāyikābhir vā devatābhiḥ.
iti saṃparigraho 'bhāvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte saṃgrāmāvacaraḥ puruṣaḥ saṃnāhasaṃnaddhaḥ saṃgrāme vartamāne durdharṣo bhavati rājanyair vā pratyarthikair vā pratyamitrair vā, evam eva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāvirahitatvād durdharṣā bhavanti māreṇa vā mārakāyikābhir vā devatābhir ādhimānikair vā pudgalair yāvad evaṃ bodhisattvacaṇḍālair vā pañca pāramitā durdharṣā bhavanti. iti pratipattivaikalyavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte koṭṭarājāno rājñaś cakravartino 'nuvidheyā bhavanti so 'yaṃ prātarupasthāno yo gacchanti, evam eva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā yena sarvākārajñatā tenānugacchanti. iti parapratyayamāyitvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte yāḥ kācit kunadyaḥ sarvās tā yena gaṅgānadī tenānugacchanti tā gaṅgānadyā sārdhaṃ mahāsamudram upayānti, evam eva pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā yena sarvākārajñatā tenānugacchanti. ity uddeśanivṛttivikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya dakṣiṇo hastaḥ sarvakṛtyāni karoty, evam eva subhūte prajñāpāramitā draṣṭavyā, yathā ca vāmahasta (PSP_5:52) evaṃ pañca pāramitā draṣṭavyāḥ. iti prādeśikakāritravikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte yac ca kunadīnāṃ yac ca mahānadīnām udakaṃ sarvaṃ taṃ mahāsamudrapraviṣṭam ekarasaṃ bhavaty, evam eva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā anupraviṣṭāḥ pāramitā nāmadheyaṃ labhante. ity adhigamanānātvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte rājñaś cakravartinaś caturaṅgasya balakāyasya cakraratnam agrato gacchati, tiṣṭhati ca yatra rājñaś cakravartinaś cakraratnaṃ tiṣṭhati tatra rājā cakravartī balakāyam arpayati na ca cakraratnaṃ sthānataś calati, evam eva subhūte āsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitā pariṇāyikā yena sarvākārajñatā tenānugacchanti, tatra sthāsyanti tatra sthitvā sthānato nātikrāmanti. iti sthānaprasthānāsthānavikalpaḥ.
tadyathāpi nāma subhūte rājñaś cakravartinaś cakraratnaṃ sapariṇāyakaratnaṃ sagṛhapatiratnaṃ caturaṅgasya balakāyasyāgrato gacchaty, evam eva subhūte āsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitāgrato gacchaty agrato gatvā yena sarvākārajñatā tena tiṣṭhati. na ca prajñāpāramitāyā evaṃ bhavati, dānapāramitā mamānugacchec, chīlapāramitā mamānugacchet, kṣāntipāramitā mamānugacched, vīryapāramitā mamānugacched dhyānapāramitā mamānugacchet, naivaṃ dānapāramitāyā evaṃ bhavaty, ahaṃ prajñāpāramitām anugaccheyam iti, na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā evaṃ bhavaty, ahaṃ prajñāpāramitām anugaccheyam iti. tat kasya hetoḥ? svabhāva āsām akiṃcitsamarthaḥ svabhāvaḥ śūnyas tuccho marīcisamaḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadā bhagavan sarvadharmāḥ svabhāvaśūnyās tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ dānapāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñapāramitāyāṃ carann anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaṭsu pāramitāsu carata evaṃ bhavati, viparyastacitto 'yaṃ lokasaṃniveśaḥ, sa na śakyo 'nupāyakauśalyena saṃsārataḥ parimoktuṃ, teṣāṃ sattvānām arthāya dānapāramitāyāṃ cariṣyāmi, śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyāmīti, sa teṣāṃ sattvānām (PSP_5:53) arthāyādhyātmabahirdhāvastu parityajati tasya ca parityajata evaṃ bhavati, na kiṃcit parityaktam. tat kasya hetoḥ? tathā hy etad vastu svabhāvaśūnyaṃ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇo dānapāramitāṃ paripūrayati. teṣāñ ca sattvānām arthāya dauḥśīlyasyāvakāśaṃ na dadāti. tat kasya hetoḥ? na hy etan mama pratirūpaṃ syād yo 'ham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ saṃprasthitaḥ prāṇātipātaṃ kuryām, evam adattādānaṃ kāmamithyācāraṃ mṛṣāvādaṃ piśunavacanaṃ paruṣavacanam abaddhapralāpam abhidhyāṃ vyāpādaṃ mithyādṛṣṭiṃ kuryāṃ, śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā prārthayeyaṃ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇaḥ śīlapāramitāyāṃ carati. teṣām eva sattvānām arthāyaikacittotpādam api na kṣobhayati, evaṃ khalu subhūte bodhisatttvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇaḥ kṣāntipāramitāyāñ carati. teṣām eva sattvānām arthāya kauśīdyacittaṃ notpādayati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhavaty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇo vīryapāramitāyāṃ carati. sa teṣām eva sattvānām arthāya vikṣiptacitto na bhavati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhavaty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇo dhyānapāramitāyāṃ carati. sa teṣām eva sattvānām arthāya na jātu prajñāpāramitāvirahito bhavati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhavati. tat kasya hetoḥ? na hy anyathā śakyāḥ sattvāḥ paripācayitum anyatra prajñayety arthavaśenaivam arthaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadā bhagavan pāramitānāṃ nāsti nānātvaṃ, katham iyaṃ prajñāpāramitā pañcānāṃ pāramitānām agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate 'nuttarākhyāyate?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na subhūte pāramitānāṃ kiñcit nānātvaṃ, yadi punaḥ prajñāpāramitā na bhāvyeta, nemāḥ pañca pāramitānāmadheyaṃ labheran prajñāpāramitāṃ punaḥ subhūte āgamya imāḥ pañca pāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante tadyathāpi nāma subhūte nānāprakārā ātmabhāvāḥ sumeruṃ parvatarājam upasaṃkrāntā ekavarṇā (PSP_5:54) bhavanti yad uta tadvarṇāḥ, evam eva subhūte prajñāpāramitām āgamya pañca pāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante, tāḥ sarvākārajñatām anupraviṣṭā ekavarṇā bhavanti, na viśeṣaḥ kaścit prajñāyate, iyaṃ dānapāramitā, iyaṃ śīlapāramitā, iyaṃ kṣāntipāramitā, iyaṃ vīryapāramitā, iyaṃ dhyānapāramitā, iyaṃ prajñāpāramitā. tat kasya hetoḥ? tathā hy āsāṃ svabhāvo nāsty anena kāraṇena svabhāvo na prajñāyate.
subhūtir āha: yadi bhagavann arthānupratipannasya kasyacid dharmasya viśeṣo vā nānākaraṇaṃ vā na prajñāyate, katham iyaṃ prajñāpāramitā āsāṃ pañcānāṃ pāramitānām agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttāmākhyāyate anuttarākhyāyate niruttamākhyāyate asamākhyāyate asamasamākhyāyate?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, arthānupratipannasya kasyacid dharmasya viśeṣo vā nānākaraṇaṃ vā na prajñāyate. api tu khalu punar lokavyavahārasaṃketam upādāya dānapāramitā prajñaptā, śīlapāramitā prajñaptā, kṣāntipāramitā prajñaptā, vīryapāramitā prajñaptā, dhyānapāramitā prajñaptā sattvānāṃ saṃsārataḥ parimocanāya. te ca sattvā na jāyante na mriyante na cyavante nopapadyante, sattvāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā. anena subhūte kāraṇenāsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitāgrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate anuttamākhyāyate niruttamākhyāyate asamākhyāyate asamasamākhyāyate, tadyathāpi nāma subhūte yāḥ kāścana striyas tāsāṃ strīratnam agram ākhyāyate jyeṣṭham ākhyāyate śreṣṭham ākhyāyate varam ākhyāyate pravaram ākhyāyate praṇītam ākhyāyate uttamam ākhyāyate anuttamam ākhyāyate niruttamam ākhyāyate asamam ākhyāyate asamasamam ākhyāyate. evam eva subhūte prajñāpāramitā āsāṃ pañcānāṃ pāramitānām agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate anuttamākhyāyate niruttamākhyāyate asamākhyāyate asamasamākhyāyate.
subhūtir āha: ka eṣa bhagavann abhiprāyo yat prajñāpāramitā agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate (PSP_5:55) praṇītākhyāyate' uttamākhyāyate anuttamākhyāyate niruttamākhyāyate asamākhyāyate asamasamākhyāyate?
bhagavān āha: tathā hi subhūte prajñāpāramitā sarvān kuśalān dharmān gṛhītvā yena sarvākārajñatā tena sthāsyaty asthānayogena. iti pṛṣṭato niryāṇavikalpaḥ ity ukto navavidho dvitīyo grāhyavikalpaḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramitā kañcid dharmaṃ gṛhṇāti vā muñcati vā?
bhagavān āha: na subhūte prajñāpāramitā kañcid dharmaṃ gṛhṇāti vā muñcati vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte sarvadharmā agṛhītā amuktāḥ.
subhūtir āha: tat katamān bhagavan sarvadharmān prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati?
bhagavān āha: rūpaṃ subhūte prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān, vijñānaṃ subhūte prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni subhūte prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ subhūte prajñapāramitā na gṛhṇāti na muñcati. iti grahaṇamokṣaṇavikalpaḥ
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpam aparigṛhītaṃ bhavati, kathaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, kathaṃ vijñānam aparigṛhītaṃ bhavati?
bhagavān āha: yaḥ subhūte rūpasyāmanasikāro vedanāyā amanasikāraḥ saṃjñāyā amanasikāraḥ saṃskārāṇām amanasikāro vijñānasyāmanasikāraḥ, yaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāra amanasikāro, yaḥ sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ, yaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām amanasikāro, ya āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām amanasikāro, yaḥ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānām (PSP_5:56) amanasikāro, yo 'bhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidām amanasikāro, ya āveṇikānāṃ buddhadharmāṇām amanasikāraḥ, yāvad yo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher amanasikāraḥ. evaṃ hy etat subhūte rūpam aparigṛhītaṃ bhavati yāvat sarvākārajñatā parigṛhītā bhavati.
subhūtir āha: yadi bhagavan rūpaṃ na manasikartavyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ na manasikartavyaṃ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā na manasikartavyāni, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmā na manasikartavyāḥ sarvākārajñatā na manasikartavyā tat kathaṃ bhagavan rūpam amanasikṛtvā, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam amanasikṛtvā, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāni vāmanasikṛtvā, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān amanasikṛtvā sarvākārajñatām amanasikṛtvā kuśalamūlāni vivardhante? kuśalamūlaiś cāvivardhamānaiḥ kathaṃ pāramitāḥ paripūryante? pāramitā aparipūrya kathaṃ sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: yadā subhūte rūpaṃ na manasikariṣyati, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān, na vijñānaṃ na manasikariṣyati, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāni vā na manasikariṣyati, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāparamāṇadhyānārūpyasamāpattīr na manasikariṣyati, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñā na manasikariṣyati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān na manasikariṣyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ na manasikariṣyati, tadā bodhisattvasya mahāsattvasya kuśalamūlāni vivardhiṣyante yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. tat kasya hetoḥ? amanasikṛtvā hi rūpaṃ (PSP_5:57) vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārāṃ vijñanam amanasikṛtvā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāny amanasikṛtvā sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃsadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān amanasikṛtvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate.
iti manasikāravikalpaḥ
subhūtir āha: kim atra bhagavan kāraṇaṃ yena rūpam amanasikāraṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam amanasikāram, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā manasikārāṇi, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā amanasikārā, anuttarā samyaksaṃbodhir amanasikārā?
bhagavān āha: amanasikāreṇa hi na śliṣyate kāmadhātau na śliṣyate rūpadhātau na śliṣyate ārūpyadhātāv amanasikāreṇa na kvacic chliṣyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na kvacid dharme śliṣyate. iti traidhātukāśleṣavikalpaḥ
subhūtir āha: evaṃ caran bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ na kvacit sthāsyati.
bhagavān āha: evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpe na tiṣṭhati, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, vijñāne na tiṣṭhati, evaṃ caran skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu na tiṣṭhati, sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣv āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu na tiṣṭhaty, evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyām api na tiṣṭhati. iti sthānavikalpaḥ
subhūtir āha: kim atra bhagavan kāraṇaṃ yena bodhisattvo mahāsattvaḥ tatrāpi na tiṣṭhati?
bhagavān āha: anabhiniveśena bodhisattvo mahāsattvo na kvacit (PSP_5:58) tiṣṭhati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmān na samanupaśyati yatrābhiniviśeta vā tiṣṭhed vā, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraty anabhiniveśyāsthānayogena. iti bhāvābhāvavikalpābhiniveśavikalpaḥ
sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati, ya evaṃ bhāvayaty evaṃ carati sa prajñāpāramitāyāṃ carati sa prajñāpāramitāṃ bhāvayati, ahaṃ prajñāpāramitāyāṃ carāmy ahaṃ prajñāpāramitāṃ bhāvayāmi. saced evaṃ saṃjānīte dūrīkaroti prajñāpāramitāṃ, sa prajñāpāramitāyā dūrībhavati, dhyānapāramitāyā vīryapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyāḥ śīlapāramitāyā dānapāramitāyā dūrībhavati, adhyātmaśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā dūrībhavati, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgebhyo dūrībhavaty, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattivimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñāśūnyatānimittāpraṇihitadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmebhyo dūrībhavati. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitā kvacid dharme 'bhiniviśate, na ca prajñāpāramitāyāḥ kaścid abhiniveśo 'sti. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti yatrābhiniviśateḥ.
sacet punar bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām api saṃjānīte cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñapāramitāyā yaḥ prajñāpāramitāyāñ carati sarvadharmeṣu carati. saced asyaivaṃ bhavati, prajñāpāramitā pañca pāramitāḥ parigṛhṇāti, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ parigṛhṇāti, śūnyatānimittāpraṇihitāny adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ parigṛhṇāti, vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni parigṛhṇāti, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān parigṛhṇāti, sarvākārajñatāṃ parigṛhṇāti, cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ, na khalu punaḥ prajñāpāramitāvirahitena śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum.
sacet punar asyaivaṃ bhavatīha prajñāpāramitāyāṃ vyākariṣyaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ. sacet punar asyaivaṃ bhavati, ya iha prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitām abhinirhariṣyati, śīlapāramitām abhinirhariṣyati, kṣāntipāramitām (PSP_5:59) abhinirhariṣyati, vīryapāramitām abhinirhariṣyati, dhyānapāramitām abhinirhariṣyati, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām abhinirhariṣyati, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān abhinirhariṣyaty, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhinirhariṣyati, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān abhinirhariṣyati, cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitācyutasya, dhyānapāramitāvīryapāramitākṣāntipāramitāśīlapāramitādānapāramitācyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi smṛtypasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgacyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hy ādhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatācyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hy āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattivimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhacyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi śūnyatānimittāpraṇihitābhijñācyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmacyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi sarvākārajñatā cyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi mahāmaitrīmahākaruṇācyutasya śakyam abhinirharaṇāya.
sacet punar asyaivaṃ bhavati, aparigṛhītās tathāgatena sarvadharmāḥ svayam abhisaṃbuddhā abhisaṃbudhyākhyātā deśitāḥ prakāśitāś, cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ. tat kasya hetoḥ? na hi tathāgatena kaścid dharmo 'bhisaṃbuddhaḥ. tat kasya hetoḥ? dṛṣṭaṃ dharmaṃ na prajñapayati, kutaḥ punaḥ kañcid dharmam abhisaṃbhotsyate, nedaṃ sthānaṃ vidyate. iti vastuprajñaptivikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata ime doṣā na bhavanti?
bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evañ jānāti, anuktāḥ sarvadharmā aparigṛhītā, na cāśakto dharmo 'parigṛhītaḥ kaścid abhisaṃbudhyate, saced evañ carati carati prajñāpāramitāyāṃ, saced aparigrahadharmam abhinivaśate virahitaḥ prajñāpāramitayā. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitābhiniveśena vartitavyā. iti śaktivikalpaḥ
(PSP_5:60)
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramita prajñāpāramitayāvirahitā? dhyānapāramitā dhyānapāramitayāvirahitā, vīryapāramitā vīryapāramitayāvirahitā, kṣāntipāramitā kṣāntipāramitayāvirahitā, śīlapāramitā śīlapāramitayāvirahitā, dānapāramitā dānapāramitayāvirahitā, adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayāvirahitā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayāvirahitā, smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānair avirahitāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, mārgā mārgair avirahitā, āryasatyāny āryasatyair avirahitāny, apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhair avirahitāni, śūnyatānimittāpraṇihitāni śūnyatānimittāpraṇihitair avirahitāni, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmair avirahitāḥ, sarvākārajñatā sarvākārajñatayāvirahitā? saced bhagavan prajñāpāramitā prajñāpāramitayāvirahitā, evaṃ dhyānaṃ vīryaṃ kṣāntiḥ śīlaṃ, dānapāramitā dānapāramitayāvirahitā, yāvat sarvākārajñatā sarvākārajñatayāvirahitā. iti pratipakṣavikalpaḥ
tat kathaṃ prajñāpāramitābhinirhartavyā? evaṃ dhyānaṃ vīryaṃ kṣāntiḥ śīlaṃ, tat kathaṃ dānapāramitābhinirhartavyā? yāvat tat kathaṃ sarvākārajñatābhinirhartavyā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpam iti nābhiniviśate, idaṃ rūpam asya rūpam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam iti nābhiniviśate, idaṃ vijñānam asya vijñānam. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā nābhiniviśate, ime skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāny asya skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ceti, evaṃ yāvat sarvadharmān nābhiniviśate, ime sarvadharmā asya sarvadharmāḥ. rūpaṃ nityato vānityato vā duḥkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā na samanupaśyati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nityato vānityato vā duṣkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā na samanupaśyati, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ (PSP_5:61) pratītyasamutpādāṅgāni vā nityato vānityato vā duḥkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā na samanupaśyati, yāvat sarvākārajñatāṃ nityato vānityato vā duṣkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā na samanupaśyati. tat kasya hetoḥ? na hi dharmo nityato vānityato vā duṣkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā saṃvidyate, na hi svabhāvaḥ svabhāvena śakyo 'bhinirharaṇāya.
sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ yāvat sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tadyathāpi nāma subhūte rājñaś cakravartinaś caturaṅgabalakāyo yena yena sa rājā gacchati tena tenānuvartate, evam eva subhūte yena yena prajñāpāramitā gacchati tena tenemāḥ pañca pāramitā anuvartante, yena sarvākārajñatā tena sthāsyanti. iti yathecchagamanavyāghātavikalpaḥ
ity ukto navavidhaḥ prathamo grāhakavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte sārathiś caturaṅgam abhiruhya satmārgeṇa gacchati, evam eva subhūte āsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitā sārathyaṃ karoti samyagmārgeṇa yena sarvākārajñatā tenānugacchati. ity uktā uddeśaniryāṇavikalpāḥ
subhūtir āha: katamo bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgaḥ? katamo 'mārgaḥ?
bhagavān āha: śrāvakamārgo bodhisattvānāṃ mahāsattvānām amārgaḥ, pratyekabuddhamārgo bodhisattvānāṃ mahāsattvānām amārgaḥ, sarvākārajñatāmārgo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgaḥ. imau subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgāmārgau. iti mārgāmārgajñānavikalpaḥ
subhūtir āha: mahākṛtyena bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. evaṃ nayati praṇayati, ayaṃ mārgo 'yam amārga iti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, mahākṛtyeneyaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā, evaṃ nayati (PSP_5:62) praṇayati, ayaṃ mārgo 'yam amārga iti. aprameyāṇam asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānāṃ kṛtyena pratyupasthitā prajñāpāramitā, na kaścit subhūte praṇayati na rūpaṃ parigṛhṇāti, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān, na vijñānaṃ parigṛhṇāti, na śrāvakabhūmer vā na pratyekabudddhabhūmer vā pratyupasthitā, sā khalu punar iyaṃ prajñāpāramitā bodhisattvasya mahāsattvasya pariṇāyikānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, śrāvakabhūmeś ca pratyekabuddhabhūmeś ca nopanāyikā, sarvākārajñatāyāś copanāyikā. evam iyaṃ prajñāpāramitā na kasyacid dharmasyotpādikā na nirodhikā dharmasthititāṃ pramāṇīkṛtya.
subhūtir āha: yadi bhagavan prajñāpāramitā na kasyacid dharmasyotpādikā na nirodhikā, tat kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dānaṃ dātavyaṃ? kathaṃ śīlaṃ rakṣitavyaṃ, kathaṃ kṣāntir bhāvayitavyā, kathaṃ vīryam ārabdhavyaṃ, kathaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, kathaṃ prajñā bhāvayitavyā?
bhagavān āha: sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya dānaṃ dātavyaṃ, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya śīlaṃ rakṣitavyaṃ, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya kṣāntir bhāvayitavyā, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya vīryam ārabdhavyaṃ, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya dhyānaṃ samāpattavyaṃ, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya prajñā bhāvayitavyā. tena bodhisattvena mahāsattvena tāni kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni. tathā ca pariṇāmayitavyāni yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ka eṣa pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya imān kuśalān dharmān anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayataḥ ṣaṭpāramitābhāvanā paripūriṅ gacchati yāvad bodhisattvasya mahāsattvasya maitrībhāvanā paripūriṅ gacchati yāvat sarvākārajñatābhāvanā paripūriṅ gacchati. yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaḍbhiḥ pāramitābhir avirahitaḥ sarvākārajñatayāvirahito bhavati, tasmād bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitavyaṃ ṣaṭsu pāramitāsu caritavyam. ṣaṭsu pāramitāsu caran bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvān kuśalān dharmān paripūrya sarvākārajñatām anuprāpsyati, tasmād (PSP_5:63) bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu yogaḥ karaṇīyaḥ.
ity utpādanirodhavikalpaḥ
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu yogaḥ karaṇīyaḥ?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvenaivaṃ pratyavekṣitavyaṃ, rūpaṃ na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñanaṃ na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca na saṃyuktāni na visaṃyuktāni, evaṃ sarvapāramitāḥ sarvasūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, sarvākārajñatā na saṃyuktā na visaṃyuktā evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu yogaḥ karaṇīyaḥ.
iti saṃyogavisaṃyogavikalpaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena na rūpe sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu, na vijñāne sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu na sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, na pratītyasamutpādāṅgeṣu na sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, evaṃ na sarvapāramitāsu sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, na sarvaśūnyatāsu na saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu na śūnyatānimittāpraṇihiteṣu nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu nāveṇikeṣu buddhadharmeṣu sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ. tat kasya hetoḥ? na hi rūpaṃ vā kvacit sthitaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, na vijñānaṃ kvacit sthitaṃ, na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā kvacit sthitāni, evaṃ na pāramitā na śūnyatā na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na vimokṣamukhāni nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmāḥ kvacit sthitā, na sarvākārajñatā kvacit sthitā. evam asthānayogena bodhisattvena mahāsattvenānuttarā samyaksaṃbodhir (PSP_5:64) abhisaṃbodhavyā. iti rūpādisthānavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte puruṣa āmraphalāni vā panasaphalaṃ vā bhakṣayitukāmaḥ syāt tenāmraphalaṃ panasaphalaṃ vāvaropayitavyam, avaropya codakaṃ kālānukālaṃ dātavyaṃ kelāyitavyaṃ, tasyānupūrveṇa saṃbaddhyamānasya stambasya sāmagrī labhamānasy āmraphalair vā panasaphalair vā sāmagrī bhaviṣyati, sa tāny āmraphalāni vā parasaphalāni vā bhakṣiṣyati. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmaḥ ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitvā sattvān dānenānugrahīṣyati śīlena kṣāntyā vīryeṇa dhyānena prajñayānugrahīṣyati sattvān saṃsārāt parimocayiṣyati.
iti gotravipraṇāśavikalpaḥ
tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenāparapraṇeyatāṃ gantukāmena, buddhakṣetraṃ pariśodhayitukāmena, bodhimaṇḍe nisīditukāmena, dharmacakraṃ pravartayitukāmena ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitavyam.
subhūtir āha: prajñāpāramitayā bhagavan prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam iti vadasi.
bhagavān āha: prajñāpāramitayā subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam iti vadāmi, sarvadharmavaśitām anuprāptukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam iti vadāmi. iti prārthanābhāvavikalpaḥ
tat kasya hetoḥ? eṣā hi prajñāpāramitā sarvadharmavaśitām anuprāpayati, eṣā hi prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ mukhaṃ, tadyathāpi nāma subhūte mahāsamudraḥ sarvaratnānāṃ sarvasaritāṃ mukhaṃ, sarvanadījalāni samudre praviṣṭāny ekarasāni bhavanty, evam eva prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ mukhaṃ, sarvadharmā hi prajñāpāramitā bhāvitāḥ prajñāpāramitā bhavanti, tasmāt tarhi śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā bodhisattvayānikair vā pudgalair ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, tasmād bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ śīlapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ kṣāntipāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ vīryapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ dhyānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam, adhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣitavyaṃ bahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣitavyam adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣitavyaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ śikṣitavyaṃ, smṛtyupasthāneṣu śikṣitavyam, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu śikṣitavyam āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattidhāraṇīmukheṣu (PSP_5:65) śikṣitavyaṃ śūnyatānimittāpraṇihiteṣu śikṣitavyaṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu śikṣitavyam aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣitavyaṃ sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyam. iti hetvabhāvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte iṣvastrācāryo yathānurūpaṃ dhanur gṛhītvā durādharṣo bhavati pratyarthikānāṃ vā pratyamitrāṇāṃ vā, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ caran durādharṣo bhavati mārair vā mārakāyikābhir vā devatābhis tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, taṃ ca prajñāpāramitāyāṃ caran tam atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantaḥ samanvāharanti.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan buddhā bhagavanto dānapāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti? śīlapāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, kṣāntipāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, vīryapāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, dhyānapāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, prajñāpāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, adhyātmaśūnyatāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caran tam āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran tam abhijñāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu caran taṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv āveṇikābuddhadharmeṣu caran taṃ, kathaṃ sarvākārajñatāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti?
evam utkte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ caran taṃ samanvāharanti, tathā ca samanvāharanti yatra naiva dānaṃ na śīlan na kṣāntir na vīryan na dhyānaṃ na prajñopalabhyate. evam anupalambhena bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, yatra nādhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nopalabhyante, yatra (PSP_5:66) nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñāśūnyatānimittāpraṇihitadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmā nopalabhyante, yatra sarvākārajñatā nopalabhyate. evam anupalambhayogena bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti.
punar aparaṃ subhūte buddhā bhagavanto bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ na rūpataḥ samanvāharanti, na vedanāto na saṃjñāto na saṃskārato, na vijñānataḥ samanvāharanti, na skandhato na dhātuto nāyatanato na pratītyasamutpādato na pratītyasamutpādāṅgataḥ samanvāharanti, na dānapāramitāto na śīlapāramitāto na kṣāntipāramitāto na vīryapāramitāto na dhyānapāramitāto na prajñāpāramitātaḥ samanvāharanti, nādhyātmaśūnyatāto yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatātaḥ samanvāharanti, na smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgataḥ samanvāharanti, nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhataḥ samanvāharanti, na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmataḥ samanvāharanti, na sarvākārajñatātaḥ samanvāharanti. iti pratyarthikadharmopalambhavikalpaḥ ity ukto navavidho dvitīyo grāhakavikalpaḥ
atha khalu subhūtiḥ sthaviraḥ śakran devānām indram etad avocat: yat tvaṃ kauśikaivaṃ vadasi gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā, duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvā yeṣāṃ gambhīreṣu dharmeṣu na bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ vā dhanvāyitatvaṃ vā, śūnyeṣu kauśika sarvadharmeṣu kasyātra kāṅkṣāyitatvaṃ vā dhanvāyitvaṃ vā bhaviṣyati?
evam ukte śakro devānām indraḥ subhūtisthaviram etad avocat: yadyad eva subhūtiḥ sthaviro nirdiśati sarvan tac chūnyatām evārabhya nirdiśati na kvacit sajjati, tadyathāpi nāmeṣur antarīkṣe kṣipto na kvacit sajjati, evam eva subhūteḥ sthavirasya dharmadeśanā na kvacit sajjati.
atha khalu sakro devānām indro bhagavantam etad avocat: kaccid ahaṃ bhagavann evaṃ bhāṣamāṇa evam upadiśann uktavādī ca bhagavato dharmavādī ca dharmasya cānudharmaṃ samyag vyākurvan vyākaromi?
bhagavān āha: samyak khalu tvaṃ kauśika evaṃ bhāṣamāṇa evam upadiśaṃs tathāgatasyoktavādī ca dharmavādī ca dharmasya cānudharmaṃ (PSP_5:67) vyākurvan vyākaroṣi.
devendra āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad eva subhūteḥ sthavirasya pratibhāti sarvan tac chūnyatāṃ caivārabhya pratibhāti, ānimittaṃ caivāpraṇihitaṃ caivārabhya pratibhāti, smṛtyupasthānāny ārabhya pratibhāti, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān ārabhya pratibhāti, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām ārabhya pratibhāti, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim ārabhya pratibhāti.
evam ukte bhagavān śakran devānām indram etad avocat: subhūtiḥ kauśika sthaviraḥ śūnyatāyāṃ viharan dānapāramitāñ caiva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye dānapāramitāyāṃ caranti śīlapāramitāyāṃ caranti kṣāntipāramitāyāṃ caranti vīryapāramitāyāṃ caranti dhyānapāramitāyāṃ caranti prajñāpāramitāñ caiva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye prajñāpāramitāyāṃ caranti. smṛtyupasthānāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye smṛtyupasthānāni bhāvayanti, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṃś caiva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṃ bhāvayanti, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatān nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'dhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayanti, āryasatyāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ya āryasatyāni bhāvayanti, apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattīr bhāvayanti, śūnyatānimittāpraṇihitāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayanti, dhyānavimokṣasamādhibsamāpattidhāraṇīmukhāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye dhyānavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayanti, tathāgata balāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye balāni bhāvayanti vaiśāradyāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye vaiśāradyāny abhinirharanti, pratisaṃvida eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye pratisaṃvido 'bhinirharanti abhijñā eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'bhijñāṃ bhāvayanti, mahākaruṇām eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye mahākaruṇāvihāraṃ bhāvayanti, āveṇikān eva buddhadharmān nopalabhate, kaḥ punar vādo ye āveṇikāṃ buddhadharmān abhinirharanti, anuttarām eva samyaksaṃbodhin nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante, (PSP_5:68) sarvākārajñatam eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye sarvākārajñatām anuprāpnuvanti, tathāgatatvam eva nopalabhate, kaḥ punar vādo yas tathāgato bhavaty anutpādam eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'nutpādaṃ sākṣāt kurvanti, lakṣaṇāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo yeṣāṃ lakṣaṇāni kāye bhavanti, anuvyañjanāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo yeṣām anuvyañjanāni kāye bhavanti. tat kasya hetoḥ? sarvadharmaviviktavihārī kauśika subhūtiḥ, anupalambhavihārī śūnyatāvihāry ānimittavihāry apraṇihitavihārī kauśika ya eṣa subhūteḥ sthavirasya vihāraḥ sa bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato vihārasya śatatamīm api kalān nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api kotītamīm api koṭīśatatamīm api koṭīsahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy aupamyam apy upaniśām apy upaniṣadam api nopaiti. tat kasya hetoḥ? tathā hi tathāgatavihāraṃ sthāpayitvā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāñ carato yo vihāraḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ ca ye vihārās teṣāṃ vihārāṇām ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāñ carato yo vihāraḥ so 'gra ākhyāyate, śreṣṭha ākhyāyate, jyeṣṭha ākhyāyate, vara ākhyāyate, pravara ākhyāyate, praṇīta ākhyāyate, uttama ākhyāyate, anuttama ākhyāyate, niruttama ākhyāyate. tasmāt tarhi kauśika bodhisattvena mahāsattvenāgratāṃ gantukāmenānena vihāreṇa vihartavyaṃ yad uta prajñāpāramitāvihāreṇa. tat kasya hetoḥ? atra hi kauśika prajñāpāramitāyāñ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati, bodhisattvaniyāmam avakrāmati, buddhadharmān paripūrayati, sarvākārajñatām anuprāpsyati, sarvākārajñatām anuprāpya tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāno bhaviṣyati.
atha khalu tasyāṃ parṣadi devās trayastriṃśā māndāravāṇi puṣpāṇi gṛhītvā bhagavantam avakiranti smābhyavakiranti smābhiprakiranti sma. ṣaṣṭiñ ca bhikṣūṇāṃ śatam utsthāyāsanebhya ekāṃśañ cīvaraṃ prāvṛtya dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamayām āsuḥ, teṣāṃ ca bhikṣūṇām añjalayaḥ praṇāmitā buddhānubhāvena māndāravaiḥ puṣpaiḥ paripūrṇā abhūvaṃs te ca māndāravaiḥ puṣpais tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham avakiranti smābhyavakiranti smābhiprakiranti (PSP_5:69) smāvakiranto 'bhyavakiranto 'bhiprakiranta evaṃ ca vācam udīrayanti sma: vayaṃ bhagavann etena kuśalamūlenaitenottamena vihāreṇa vihariṣyāmo yatra nāgatiḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhānām iti.
atha khalu bhagavāṃs tasyā velāyāṃ teṣāṃ bhikṣūṇām adhyāśayaṃ viditvā smitaṃ praduṣkaroti sma. dharmatā khalu punar eṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ yadā smitaṃ prāduṣkurvanti tadā khalv anekavarṇā nānāvarṇā arciṣo bhagavato mukhadvārān niścaranti sma, tadyathā nīlāḥ pītā lohitā avadātā māñjiṣṭhā rajatavarṇās trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum avabhāsya punar evāgatya buddhān bhagavatas triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavato mūrdhany antarhitāḥ.
atha khalv āyuṣmān ānanda utthāyāsanād ekāṃśaṃ cīvaraṃ prāvṛtya dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ? kaḥ pratyayaḥ? smitasya prāduṣkaraṇāya nāhetukan nāpratyayan tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāduṣkurvanti.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ ānanadam etad avocat: imāny ānanda ṣaṣṭir bhikṣuśatāny anāgate 'dhvani tārakopame kalpe 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante, avakīrṇakusumanāmānas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bhaviṣyanti, teṣāṃ khalu punar ānandāvakīrṇakusumanāmnāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ samasamo bhikṣusaṃgho bhaviṣyati, samasamaṃ buddhakṣetraṃ bhaviṣyati, samasamam āyuḥpramāṇaṃ bhaviṣyati, viṃśativarṣasahasraṃ yato yato 'bhiniṣkramiṣyanti abhiniṣkramya pravrajiṣyanti pravrajitvā yatra yatra vihariṣyanti tatra tatra pañcavarṇikānāṃ kusumānāṃ kusumavarṣāṇi pravarṣiṣyanti. tasmāt tarhy ānanda uttamena vihāreṇa vihartukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ tathāgatavihāreṇa vihartukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam.
ity anyeṣāṃ mahābodhau saṃdarśanāprathamaṃ kāraṇaro
yo hi kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati niṣṭhā tenānanda kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā evaṃ gantavyā manuṣyebhyo vāhaṃ cyutvehopapannas tuṣitād vā devanikāyā cyutvehopapanna iti, manuṣyeṣv iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā vistareṇa (PSP_5:70) śrutā bhaviṣyati, tuṣiteṣu deveṣv iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā vistareṇa śrutā bhaviṣyati, tathāgatavyavalokayitās te ānanda bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyanti.
yaḥ kaścid ānandan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyaty udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati, bodhisattvayānikānāṃ vā pudgalānām imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām upadekṣyaty anuśāsiṣyati niṣṭhā tenānanda kulaputreṇa vā kuladuhitrā vānugantavyā saṃmukhaṃ mayā teṣāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antikād iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā śrutābhūt, udgrahītā ca dhāritā ca vācitā ca paryavāptā cābhūt, teṣu ca tathāgateṣv arhatsu samyaksaṃbuddheṣu kuśalamūlam avaropitam abhūt, na śrāvakāṇām antike kuśalamūlam avaropitaṃ nāpi śrāvakāṇām antikād iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā śrutveti.
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati, arthataś ca dharmataś ca vinayataś cānugamiṣyati niṣṭhānanda tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vānugantavyā saṃmukhībhūto 'haṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām iti,
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā na pratikrokṣyati na prativahiṣyati prasādaṃ pratilapsyate, pūrvajinakṛtādhikāraḥ sa ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā veditavyaḥ, avaropitakuśalamūlaḥ, kalyāṇamitraparigṛhītaḥ, kiṃ cāpy ānanda yena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike kuśalamūlam avaropitaṃ sa na tad visaṃvādayiṣyati śrāvakatvāya vā pratyekabuddhatvāya vā. api tu khalu punar ānanda supratisaṃviditena bodhisattvena mahāsattvena bhavitavyaṃ, dānapāramitāyāṃ caratā śīlapāramitāyāṃ caratā kṣāntipāramitāyāṃ caratā vīryapāramitāyāṃ caratā dhyānapāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitāyāṃ caratā, sarvaśūnyatāsu saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣv āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣv abhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv āveṇikabuddhadharmeṣu caratā, sarvākārajñatāyāṃ caratā. supratisaṃvidito hy (PSP_5:71) ānanda bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāñ caran śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ caran na śrāvakatvāya vā na pratyekabuddhatvāya vā sthāsyati. tasmāt tarhy ānandānuparīndāmi ta imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ, sacet punas tvaṃ ānanda yo mayā dharmo deśitaḥ sthāpitvā prajñāpāramitāṃ sarvāntāṃ dharmadeśanām udgṛhya paryavāpya punar eva nāśayeḥ punar evotsṛjer na me tvam ānanda tāvatā aparāddhaḥ syāḥ, sacet tvam ānandemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhya paryavāpya ekapadam api nāśayer utsṛjes tāvatā me tvaṃ ānandāparāddhaḥ syāḥ, sacet tvaṃ ānandemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhya paryavāpya dve padam api punar eva nāśayeḥ punar evotsṛjes tāvatā me tvaṃ ānandāparāddhaḥ syāḥ. tasmāt tarhy ānandānuparīndāmi te tathemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ paṭheyam udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā yoniśaś ca manasikartavyā bhavet, tvayā ca suvyaktena suparigṛhītenākṣarapadavyañjanena suniruktā ca suparigṛhītā ca kartavyā.
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vātītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhir anuparigṛhītā bhaviṣyati, yo hy ānanda tarhi māṃ saṃmukhībhūtaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā satkuryād gurukuryāt mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhis teneyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā udgṛhītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā yoniśaś ca manasikartavyā satkartavyā gurukartavyā mānayitavyā pūjayitavyā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ prajñāpāramitāṃ satkurvan tu gurukurvan mānayan pūjayan tena pūjito bhavāmi, atītānāgatapratyutpannāś ca buddhā bhagavantaḥ pūjitā bhavanti.
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā gauravaṃ ca prema ca prasādaṃ (PSP_5:72) cotpādayiṣyati atītānāgatapratyutpannanāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike tena gauravañ ca prema ca prasādaś cotpādito bhaviṣyati yathā te 'ham ānanda priyaś ca manaāpaś cāparityaktaś ca tatheyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā priyā manaāpāparityaktā bhavatu yathā ekapadam api ta ito gambhīrāyā prajñāpāramitāyā na nāśayitavyaṃ, bahv api te 'ham ānanda bhāṣe prajñāpāramitāyā parīndanām ārabhya saṃkṣiptenānanda yādṛśas te 'haṃ śāstā tādṛśī te prajñāpāramitā śāstā, tasmāt tarhy ānanda prajñāpāramitā yā apramāṇāni parīndanāni, ahaṃ ca te ānandemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām anuparīndāmi, tasmāt tarhy ānanda sadevamānuṣāsurasya lokasyārocayāmi yasyāparityakto buddho 'parityakto dharmo 'parityaktaḥ saṃgho 'parityaktā atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto 'parityaktānuttarā samyaksaṃbodhis tasyeyaṃ gambhīrā prajñāpāramitāparityaktā bhavatu, iyam asmākam anuśāsanī.
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati, pareṣāñ cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām anekaparyāyeṇa vistareṇākhyāsyati deśayiṣyati prajñāpayiṣyati prasthāpayiṣyati vivariṣyati vibhajiṣyaty uttānīkariṣyati saṃprakāśayiṣyati, sa khalu punar ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, abhyāsannaś ca bhaviṣyati sarvākārajñatāyāḥ. tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitā nirjātā hy ānanda buddhānāṃ bhagavatām anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. ye 'pi te ānandābhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām apy ānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitā nirjātaivānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. ye 'pi te bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām apy ānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitā nirjātaivānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. ye 'pi te ānandaitarhi pūrvasyān diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adha ūrdhvaṃ vidikṣu daśadiglokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, teṣām apy ānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitā nirjātaivānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tasmāt tarhy ānanda (PSP_5:73) bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmena iha prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? eṣā hy ānanda bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mātājanayitrī yad uta prajñāpāramitā, ye kecid ānanda bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣiṣyante sarve te niryāsyanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tasmāt tarhy ānandemāṃ prajñāpāramitāṃ bhūyasyā mātrayānuparīndāmi. tat kasya hetoḥ? eṣā hy ānanda tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ dharmakośaḥ, akṣayo hy eṣa kośo yad uta prajñāpāramitākośaḥ. ye 'pi te ānanda pūrvasyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adha ūrdhvaṃ vidikṣu daśadiglokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti te 'py ānanda buddhā bhagavanta ita eva prajñāpāramitākośād deśayanti. ye 'pi te ānandātīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā abhūvaṃs te 'py asyām eva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā dharman deśitavantaḥ. ye 'pi te ānanda bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'py asyām eva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante dharmañ ca deśayiṣyanti. ye 'pi te ānandātītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śrāvakāḥ sarve te ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā parinirvṛtāś ca parinirvānti ca parinirvāsyanti ca. iti mahābodhihetoḥ prajñāpāramitāparīndanādvitīyaṃ kāraṇam
sacet tvam ānanda śrāvakayānikānāṃ pudgalānāṃ śrāvakabhūmim ārabhya dharman deśayes tayā ca dharmadeśanayā ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'rhattvaṃ sākṣātkuryur adyāpi tvayā mama śrāvakeṇa śrāvakakṛtyan na kṛtaṃ syāt. sacet me tvam ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya ekam api prajñāpāramitā pratisaṃyuktaṃ padaṃ deśayeḥ prakāśayer, evam ahaṃ tvayā śrāvakenābhirādhito bhaveyaṃ, śrāvakeṇa śrāvakakṛtyaṃ kṛtaṃ syāt, tayā ca pūrvikayā dharmadeśanayā ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'pūrvācaramaṃ mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabheran mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabhyārhattvaṃ sākṣātkuryus teṣāñ cārhatāṃ yad dānamayaṃ puṇyakriyāvastu śīlamayaṃ puṇyakriyāvastu bhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastu.
(PSP_5:74) tat kiṃ manyase? tvam ānandāpi nu tat puṇyakriyāvastu bahu.
ānanda āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa ānanda bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, yaḥ śrāvakayānikaḥ pudgalo bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāpratisaṃyuktan dharman deśayed antaśa ekadivasam api, tiṣṭhatv ānanda ekadivasaṃ saced yāvad ardhadivasam api, tiṣṭhatv ardhadivasaṃ yāvat purobhaktam api, tiṣṭhatv ānanda purobhaktaṃ saced yāvan nālikāntaraṃ, saced yāvat kṣaṇaṃ vā yāval lavaṃ vā, tiṣṭhatv ānanda lavam antaśo nimeṣamātram api, ayaṃ ānanda tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. yaḥ śrāvakayānikaḥ pudgalo bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāpratisaṃyuktan dharman deśayet, sa sarvaśrāvakayānikānāṃ sarvapratyekabuddhayānikānāṃ pudgalānāṃ kuśalamūlam abhibhavati. saced ānanda bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ dharman deśayed antaśa ekadivasam apy ardhadivasam api purobhaktam api nālikāntaraṃ vā kṣaṇaṃ vā lavaṃ vā nimeṣamātram api, ayam ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ kuśalamūlam abhibhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa ātmanā cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmaḥ parāṃś cānuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃpraharṣayati samuttejayati samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati. evaṃ ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu carañ caturṣu smṛtyupasthāneṣu caran samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣu carann adhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carann apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu carann āryasatyeṣu caran sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carann abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caran sarvākārajñatāyāṃ caran kuśalamūlair vivardhamāno 'sthānam anavakāśo yad anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ parihāsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate. asyāṃ khalu punaḥ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ catasraḥ pariṣado devamanuṣyayaksagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragāś ca saṃnipatitāḥ saṃniṣanṇā abhūvan.
(PSP_5:75)
atha khalu bhagavāṃś catasṛṇāṃ parṣadāṃ puratas tathārūpam ṛddhyabhisaṃskāram abhisaṃskṛtavān yathārūpeṇarddhyabhisaṃskāreṇābhi saṃskṛtenākṣobhyaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ paśyanti sma, bhikṣusaṃghaparivṛtaṃ bodhisattvagaṇapuraskṛtaṃ dharmaṃ deśayantaṃ sāgaropamāyāṃ parṣady akṣobhyāyāṃ sarvair arhadbhiḥ kṣīṇāsravair niḥkleśair vaśībhūtaiḥ suvimuktacittaiḥ suvimuktaprajñair ājāneyair mahānāgaiḥ kṛtakṛtyaiḥ kṛtakaraṇīyair apahṛtabhārair anuprāptasvakārthaiḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaiḥ samyagājñāsuvimuktacittaiḥ sarvacetovaśiparamapāramiprāptair bodhisattvayānikaiś ca pudgalaiḥ.
atha khalu bhagavān punar eva tam ṛddhyabhisaṃskāraṃ pratisaṃharati sma, yenarddhyabhisaṃskāreṇa pratisaṃhṛtena tāś catasraḥ pariṣado na bhūyaḥ paśyanti sma. tam aksobhyaṃ tathāgatam arhantāṃ samyaksaṃbuddhaṃ śrāvakayānikā vā pratyekabuddhayānikā vā bodhisattvayānikā vā pudgalās tañ ca buddhakṣetram akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya na bhūyaḥ paśyanti sma. sa buddhapramukho bhikṣusaṃgho na bhūyaś cakṣurindriyasyāvabhāsam āgacchati. tat kasya hetoḥ? pratisaṃhṛto hi bhagavatā tathāgatena sa ṛddhyabhisaṃskāras tena bhūyo na paśyati sma.
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ ānandam āmantrayate sma: evaṃ hy ānanda sarvadharmāś cakṣuṣo nābhāsam āgacchanti, na dharmo dharmasyābhāsam āgacchati, na dharmo dharmaṃ paśyati, na dharmo dharmaṃ jānāti. yathā punar eva so 'ksobhyas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhas te ca śrāvakās te ca bodhisattvayānikāḥ kulaputrās tac ca buddhakṣetraṃ cakṣuṣo nābhāsam āgacchanti, evaṃ hy ānanda sarvadharmāś cakṣuṣo nābhāsam āgacchanti, na dharmo dharmasyābhāsam āgacchati, na dharmo dharmaṃ paśyati, na dharmo dharmaṃ jānāti. sarvadharmā hy ānandājānakā apaśyakā akriyāsamarthāḥ. tat kasya hetoḥ? nirīhakā agrāhyā ānanda sarvadharmā agrāhyā nirīhakatayā, acintyāḥ sarvadharmā māyāpuruṣopamā, avedakā hy ānanda sarvadharmā asāratām upādāya. evañ carann ānanda bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyān na kaṃcid dharmam abhiniviśate, evaṃ śikṣamāṇa ānanda bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyān na kaṃcid dharmam abhiniviśate, evaṃ (PSP_5:76) śikṣamāṇa ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣate prajñāpāramitayāṃ sarvapāramitānuprāptukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. eṣā hi śikṣā yāgrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate 'nuttamākhyāyate niruttamākhyāyate, sarvalokahitā sarvalokasukhā anāthānāṃ nāthakarī buddhānujñātā buddhapraśastā, yatra sthitvā tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā imaṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātuṃ dakṣiṇena pāṇinotkṣipya punar eva nikṣipeyur na ca teṣām evaṃ bhavati utkṣipto vāyaṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātuḥ nikṣipto veti. tat kasya hetoḥ? iyaṃ sānanda prajñāpāramitāśikṣā yatra śikṣitvā buddhānāṃ bhagavatām atītānāgatapratyutpanneṣu dharmeṣu asaṅgajñānadarśanam utpannaṃ yāvatya ānanda śikṣāḥ sarvāsām ānanda śikṣānām iyaṃ prajñāpāramitāśikṣāgrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate 'nuttamākhyāyate niruttamākhyāyate, ākāśasya ānanda pramāṇaṃ vā paryantaṃ vā udgṛhītavyaṃ manyeta yaḥ prajñāpāramitāyāḥ pramāṇaṃ vā paryantaṃ vā grahītavyaṃ manyeta. tat kasya hetoḥ? apramāṇā hy ānanda prajñāpāramitā, na mayānanda prajñāpāramitāyāḥ pramāṇam ākhyātaṃ, nāmakāyapadakāyavyañjanakāyā hy ānanda pramāṇabaddhā, na prajñāpāramitā pramāṇabaddhā. iti mahābodhiprāptaye puṇyabāhulyalakṣaṇaṃ tṛtīyaṃ kāraṇam ity uktāni kāraṇāni
evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kena kāraṇena bhagavan prajñāpāramitāpramāṇabaddhā?
bhagavān āha: akṣayatvād ānanda prajñāpāramitāpramāṇabaddhā viviktād ānanda prajñāpāramitā pramāṇabaddhā, ye 'pi te ānandābhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'pi buddhā bhagavanta ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvitā na ca prajñāpāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣeṣyate, ye 'pi te ānanda bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'pi buddhā bhagavanta ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāviṣyante na ca prajñāpāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣeṣyate, ye 'pi te ānanda etarhi daśadiśi loke tathāgatā arhantaḥ (PSP_5:77) samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharman deśayanti te 'pi buddhā bhagavanta ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvyante na ca prajñāpāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣeṣyate. tat kasya hetoḥ? ākāśaṃ sa ānanda kṣayituṃ manyeta yaḥ prajñāpāramitāyāḥ kṣayaṃ manyeta na ca prajñāpāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣeṣyate, na dhyānapāramitā kṣīyate na vīryapāramitā kṣīyate na kṣāntipāramitā kṣīyate na śīlapāramitā kṣīyate na dānapāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣaṣyate, adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na kṣīṇā na kṣīyate na kṣeṣyate, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikābuddhadharmā na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante, sarvākārajñatā na kṣīṇā na kṣīyate na kṣeṣyate. na hi teṣāṃ dharmāṇām utpādo 'sti yeṣām utpādo nāsti, kutas teṣāṃ kṣayaḥ prajñāsyate? ity uktā kṣayānutpādajñānātmikā mahābodhiḥ
atha khalu bhagavāñ jihvendriyaṃ nirṇāmya sarvāvantaṃ mukhamaṇḍalaṃ jihvendriyeṇācchādayitvāyuṣmantaṃ ānandam etad avocat: tat kiṃ manyase? ānandāpi nu īdṛśaṃ jihvendriyaṃ vitathavādi anyathāvādi syāt.
ānanda āha: na bhagavan na sugata.
bhagavān āha: tasmāt tarhy ānanda imāṃ prajñāpāramitāṃ catasṛṇāṃ parṣadāṃ vistareṇākhyāhi deśaya prajñāpaya prasthāpaya vibhaja vibhāvayottānīkuru saṃprakāśaya, ihaivānanda gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvadharmā vistareṇopadiṣṭā yatra śrāvakayānikaiś ca pratyekabuddhayānikaiś ca bodhisattvayānikaiś ca pudgalaiḥ śikṣitavyaṃ, yatra yathānuśikṣamāṇāḥ svakasvakāsu bhūmiṣu sthāsyante, (PSP_5:78) iyaṃ punar ānanda gambhīrā prajñāpāramitā sarvākṣarapraveśa sarvānakṣarapraveśā, iyam ānanda gambhīrā prajñāpāramitā sarvadhāraṇīnāṃ mukhaṃ, yair dhāraṇīmukhair bodhisattvair mahāsattvaiḥ śikṣitavyaṃ, dhāraṇīṃ dhārayatāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ sarvāḥ pratibhānapratisaṃvido bhaviṣyantiyam ānanda gambhīrā prajñāpāramitā, 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ sarvadharma ukto mayā, tasmāt tarhy ānandārocayāmi te prativedayāmi te, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati so 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiṃ dhārayiṣyati, iyaṃ sānanda prajñāpāramitā dhāraṇy uktā mayā, tāṃ tvaṃ prajñāpāramitādhāraṇīṃ dhārayan sarvadharmān dhārayasi. ity uktaṃ mahābodhau saṃpratyayakāraṇam
atha khalv āyuṣmataḥ subhūter etad abhavat: gambhīrā bateyaṃ tathāgatānāṃ bodhiḥ, yan nūnam ahaṃ tathāgataṃ paripṛccheyam.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: akṣayā hi bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: ākāśākṣayatvāt subhūte akṣayā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitābhinirhartavyā?
bhagavān āha: rūpākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinir hartavyā. evaṃ skandhadhātvāyatanākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, pratītyasamutpādākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, pratītyasamutpādāṅgākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, dānapāramitākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, evaṃ śīlapāramitākṣayatvāt kṣāntipāramitākṣayatvād vīryapāramitākṣayatvād dhyānapāramitākṣayatvāt prajñāpāramitākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, smṛtyupasthānākṣayatvena samyakprahāṇākṣayatvena ṛddhipādākṣayatvena indriyākṣayatvena balākṣayatvena bodhyaṅgākṣayatvenāryāṣṭāṅgamārgākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, adhyātmaśūnyatākṣayatvena bahirdhāśūnyatāksyatvenādhyātmabahirdhāśūnyatākṣayatvena yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, āryasatyākṣayatvenāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyakṣayatvena (PSP_5:79) subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā śūnyatānimittāpraṇihitākṣayatvena pañcābhijñākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, daśabalākṣayatvena caturvaiśāradyākṣayatvena pratisaṃvidakṣayatvenāṣṭādaśāveṇikābuddha dharmākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, sarvākārajñatākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā.
punar aparaṃ subhūte rūpākāśākṣayatvena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, vedanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, saṃjñākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, saṃskārākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, vijñānākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, skandhākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, dhātvākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, āyatanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, pratītyasamutpādākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, avidyākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, saṃskārākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, vijñānākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, nāmarūpākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsavena prajñāpāramitābhinirhartavyā, ṣaḍāyatanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, sparśākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, vedanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, tṛṣṇākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, upādānākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, bhavākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, jātyākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena (PSP_5:80) mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavya, jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pratītyasamutpādavyavalokanā ādyantavivarjitā, āveṇiko 'yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dharmo bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya yad evaṃ pratītyasamutpādaṃ vyavalokayaty, evaṃ vyavalokayan pratītyasamutpādaṃ sarvajñajñānaṃ pratilapsyate. yaḥ kaścit subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nenākāśākṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitāyāṃ caran pratītyasamutpādaṃ vyavalokayiṣyati, na sa śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patiṣyati, so 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthāsyati. yaḥ kaścit subhūte bodhisattvayānikaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā vivartiṣyaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, sa sarva imaṃ prajñāpāramitāmanasikāram anāgamya vivartiṣyati, na saṃjñāsyate kathaṃ prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattvenākāśākṣayābhinirhāreṇa pratītyasamutpādo vyavalokayitavyaḥ? katham abhinirhartavya? iti. ye kecit subhūte bodhisattvayānikāḥ pudgalā vivartante sarve ta idam upāyakauśalyam anāgamya vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. ye kecit subhūte bodhisattvā mahāsattvā na vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ sarve ta imāṃ prajñāpāramitām āgamya na vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher upāyakauśalyena. evaṃ prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattven ākāśākṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitā vyavalokayitavyā abhinirhartavyā.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ pratītyasamutpādaṃ vyavalokayan na kaṃcid dharmaṃ samanupaśyati, ahetukam utpadyamānan na kaṃcid dharmaṃ samanupaśyati, nirudhyamānan na kaṃcid dharmam ātmataḥ samanupaśyati na sattvato na jīvato na jantuto na poṣato na puruṣato na pudgalato na manujato na mānavato na kārakato notthāpakato na samutthāpakato na vedakato na vedāpakato na jānakato na jānāpakato na paśyakato na paśyāpakato, na nityato nānityataḥ samanupaśyati na sukhato na duṣkhato nātmakato nānātmakato na śāntato nāśāntataḥ.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena pratītyasamutpādo (PSP_5:81) vyavalokayitavyaḥ prajñāpāramitāyāñ caratā, yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carati tasmin samaye rūpaṃ na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duṣkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duṣkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. evaṃ vyastasamastān skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāni vā na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duṣkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. evaṃ sarvapāramitān na samanupaśyati, sarvaśūnyatān na samanupaśyati, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān na samanupaśyati, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitān sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duṣkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. sarvākārajñatān na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati tasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitān na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇa prajñāpāramitāṃ na samanupaśyati, dhyānapāramitān na samanupaśyati, vīryapāramitān na samanupaśyati, kṣāntipāramitān na samanupaśyati, śīlapāramitān na samanupaśyati, dānapāramitān na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇa yāvad dānapāramitāṃ samanupaśyet. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāny āryāstāṅgamārgan na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇāryāṣṭāṅgamārgaṃ samanupaśyet. adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇa yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyed āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattīr na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattīḥ (PSP_5:82) samanupaśyet. śūnyatānimittāpraṇihitāṃ na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati, yena dharmeṇa śūnyatānimittāpraṇihitān samanupaśyet. sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na samanupaśyati, tam api dharman1 na samanupaśyati yena dharmeṇa sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni samanupaśyet. abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇābhijñadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidaḥ samanupaśyet. aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān na samanupaśyati, tam api dharmān na samanupaśyati yena dharmeṇāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān samanupaśyet. anuttarāṃ samyaksaṃbodhin na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ samanupaśyet.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ sarvadharmān anupalabhamānena. yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmān anupalabhamānaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati tasmin samaye māraḥ pāpīyāṃ śokaśalyasamarpito bhavati, tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya mātāpitarau kālagatau bhavataḥ sa tena duṣkhena śokaśalyasamarpito bhavati parameṇa śokaśalyena samanvāgataḥ, evam eva subhūte māraḥ pāpīyāṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvadharmān anupalabhamānasya śokasalyasamarpito bhavati parameṇa śokaśalyena samanvāgataḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: eka eva bhagavan māraḥ pāpīyān paramaśokaśalyena samanvāgato bhavati, utāho ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāḥ pāpīyāṃsas te sarve parameṇa śokaśalyena samanvāgatā bhavanti, svakasvakeṣv āsaneṣu na ramante?
bhagavān āha: sarva eva subhūte mārāḥ pāpīyāṃsaḥ parameṇa śokaśalyena samanvāgatā bhavanti, svakasvakeṣv āsaneṣu na ramante, yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāvihāreṇāvirahito bhavati, evaṃ viharataḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya sadevamānuṣāsuraloko 'vatāran na labhate yatra gṛhītvā viheṭhayet, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitāvihāreṇa vihartavyam. ity uktam akṣayākāraṃ kṣayajñānam anutpādākāram anutpādajñānam
(PSP_5:83)
prajñāpāramitāvihāreṇa viharato bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, śīlapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, kṣāntipāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, vīryapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, dhyānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya sarvāḥ pāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchanti
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, śīlapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, kṣāntipāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, vīryapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, dhyānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan dānan dadāti, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan śīlaṃ rakṣati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan kṣāntyā saṃpādayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan vīryam ārabhate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisatttvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan dhyānaṃ samāpadyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan prajñāṃ bhāvayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti?
(PSP_5:84)
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā dānan dadataḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayataḥ sattveṣu maitraṃ kāyakarma maitraṃ vākkarma maitraṃ manaḥkarma pratyupasthitaṃ bhavati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā dānan dadato yad idaṃ pratigrāhakā ākrośanti vā paribhāṣante vā, asatyābhiś ca paruṣābhir vāgbhiḥ samudācaranti, na ca teṣām antike cittam āghātayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan boddhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā danan dadatas te pratigrāhakā yady ākrośanti vā paribhāṣante vā asatyāṃ vā paruṣāṃ vā vācaṃ samudācaranti tasyākruṣyamāṇasya vā paribhāṣyamāṇasya vā, asatyayā vā paruṣayā vā vācā samudācaryamāṇasya dānabuddhir eva bhavati, parityāgabuddhir eva bhavati, dātavyañ caiva mayā dānan, na mayā na dātavyaṃ sa kāyikañ ca caitasikañ ca vīryaṃ sa vyañjanayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā dānan dadato dānaṃ parityajataḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayate, na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā cittaṃ pariṇāmayaty, anyatra sarvākārajñatārambaṇam eva cittaṃ pravartate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
(PSP_5:85)
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā dānan dadato dānaṃ parityajataḥ, tasya māyābuddhir eva dāne pratyupasthitā bhavati, tena ca dānena na kasyacit sattvasyopakāraṃ vāpakāraṃ vā paśyaty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā pprajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito yaḥ kāyikaś ca vācikaś ca caitasikaś ca saṃvaras tena saṃvarena na śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vā parāmṛṣati, tatra ca śīlapāramitāyāṃ sthito na sattvān jīvitād vyaparopayati, nādattam ādadāti, na kāmeṣu mithyā carati, na mṛṣāvāg bhavati, na paruṣavāg bhavati na piśunāṃ vācaṃ bhāṣate, na saṃbhinnapralāpī bhavati, nābhidhyālur bhavati, na vyāpannacitto bhavati, na mithyādṛṣṭir bhavati, sa tatra śīlapāramitāyāṃ sthito yad dānan dadāty annam annārthikānāṃ pānaṃ pānārthikānāṃ yānaṃ yānārthikānāṃ vastraṃ vastrārthikānāṃ mālyaṃ mālyārthikānāṃ vilepanaṃ vilepanārthikānāṃ śayanaṃ śayanārthikānām upāśrayam upāśrayārthikānāṃ pradīpaṃ pradīpārthikānāṃ upakaraṇam upakaraṇārthikānām anyatarānyatarāṇi mānuṣyakāṇi sarvapariṣkāropakaraṇāni dadāti, tac ca dānaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathā na śrāvakapratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsatttvasya śīlapāramitāyāṃ sthitasya sarvasattvā aṅgapratyaṅgāni cchitvā cchitvā gaccheyus tatra bodhisattvasya mahāsattvasya ekacittotpādo 'pi na kṣubhyate na vyāpadyate 'nyatra cāsyaivaṃ bhavati, sulabdhā me lābhā (PSP_5:86) yatra hi nāma mama sattvā aṅgapratyaṅgāni cchitvā cchitvā gaccheyur, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti?
Original text: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8 · Edition: Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009. · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0