પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા · ભાગ 101120

ઇતિ સમાધ્યાત્મકં મોક્ષભાગીયમ્
અથ ખલુ કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચન્: દુરભિસંભવા ભગવન્ દુરધિમુચ્યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, યત્ર હિ સર્વાકારૈશ્ ચ નામ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વધર્મા ઽભિસંબોદ્ધવ્યાસ્ તે ચ ધર્મા ન સંવિદ્યન્તિ નોપલભ્યન્તે.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતદ્ દેવપુત્રા એવમ્ એતત્, દુરભિસંભવા દેવપુત્રા દુરધિમુચ્યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, મયાપિ દેવપુત્રાઃ સર્વધર્માઃ સર્વાકારૈર્ અભિસંબુદ્ધાઃ, ન ચ મે કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલબ્ધો યો ઽભિસંબુધ્યેત યેન ચાભિસંબુધ્યેત યં ચાભિસંબુધ્યેત. (પ્સ્પ્_4:130) તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાદ્ દેવપુત્રાઃ સર્વધર્માણામ્. ઇતિ પ્રજ્ઞાત્મકં મોક્ષભાગિયમ્
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્ ભગવાન્ એવમ્ આહ, દુરભિસંભવાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ ઇતિ, યથા પુનર્ અહં ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાનામિ. યથા ચ મમ ભવતિ, તથા સ્વભિસંબોધા ભગવન્ન્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ ન કશ્ચિદ્ અભિસંબુધ્યતે ન કેનચિદ્ અભિસંબુધ્યતે ન કિઞ્ચિદ્ અભિસંબોદ્ધવ્યં, શૂન્યા હિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ, શૂન્યેષુ ભગવન્ સર્વધર્મેષુ સ ધર્મો ન સંવિદ્યતે, યો ઽભિસંબુધ્યેત યેન વાભિસંબુધ્યેત યં વાભિસંબુધ્યેત. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ શૂન્યાઃ, યસ્યાપિ ધર્મસ્ય વૃદ્ધયે વા પ્રહાણાય વા દાનં વા દદ્યાત્, શીલં વા રક્ષેત્ ક્ષાન્તિં વા સંપાદયેત્ વીર્યં વા આરભેત ધ્યાનં વા સમાપદ્યેત, એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં વા શિક્ષેત, તે ચ ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે, યશ્ ચાભિસંબુધ્યેત યેન ચાભિસંબુધ્યેત યં ચાભિસંબુધ્યેત સર્વે તે ધર્માઃ શૂન્યાઃ. અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ સ્વભિસંબોધા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ રૂપં રૂપસ્વભાવેન શૂન્યં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનસ્વભાવેન શૂન્યમ્, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગસ્વભાવેન શૂન્યાનિ, એવં સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વબોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, આર્યસત્યાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા આવેણિકબુદ્ધધર્મસ્વભાવેન શૂન્યાઃ, સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતાસ્વભાવેન શૂન્યા.
ઇત્ય્ અધિમાત્રાણિ મોક્ષભાગીયાનિ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: અનેનાયુષ્મન્ સુભૂતે પર્યાયેણ દુરભિસંભવાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ સુભૂતે નાકાશસ્યૈવં ભવતિ, અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્ય ઇતિ. એવમ્ એવાયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નૈવં ભવતિ, અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્ય ઇતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? આકાશસમા હિ સુભૂતે (પ્સ્પ્_4:131) સર્વધર્માઃ, અથ ચ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આકાશસમાન્ સર્વધર્માન્ અધિમુચ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાકાશસમાન્ સર્વધર્માન્ અધિમુચ્ય સ્વભિસંબોધા સ્યાદ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ ન દુરભિસંભવા ન ત્વ્ એવં ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા બોધિસત્ત્વા વિવર્તેરન્ન્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્. અનેનાયુષ્મન્ સુભૂતે પર્યાયેણ વિજ્ઞાયતે દુરભિસંભવાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ ન સ્વભિસંબોધા.
ઇતિ મૃદૂનિ મોક્ષભાગીયાનિ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં મન્યસે? શારિપુત્ર રૂપં વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
શારિપુત આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ,
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? શારિપુત્ર વિજ્ઞાનં વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
એવં વિસ્તરેણ સ્કન્ધધાતવ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ બોધિપક્ષ્યધર્મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, આર્યસત્યાનિ વિમોક્ષમુખાનિ અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માઃ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? આયુષ્મન્ શારિપુત્રાન્યત્ર રૂપાત્ સ ધર્મો યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં,
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? શારિપુત્રાન્યત્ર વિજ્ઞાનાત્ સ ધર્મો યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વબોધિપક્ષ્યા ધર્મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, (પ્સ્પ્_4:132) દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માઃ યાવદ્ અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સ ધર્મો યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? શારિપુત્ર યા રૂપસ્ય તથતા સા વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, યા વિજ્ઞાનસ્ય તથતા સા વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. એવં વિસ્તરેણ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિસર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાર્યસત્યાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો, યા આવેણિકબુદ્ધધર્માણાં તથતા સા વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, યાવત્ યા સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા સા વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? શારિપુત્રાન્યત્ર રૂપતથતાયાઃ સ ધર્મો યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, અન્યત્ર વેદનાતથતાયાઃ સંજ્ઞાતથતાયાઃ સંસ્કારતથતાયાઃ, તત્ કિં મન્યસે? શારિપુત્રાન્યત્ર વિજ્ઞાનતથતાયાઃ સ ધર્મો યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. એવં વિસ્તરેણાન્યત્ર સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદતથતાયા, અન્યત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગતથતાયા, અન્યત્ર સર્વપારમિતા સર્વશૂન્યતા સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખતથતાયા, અન્યત્ર સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યધર્માપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિતથતાયા, અન્યત્ર શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાર્યસત્યદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્તથતાયા, અન્યત્રાવેણિકબુદ્ધધર્મતથતાયા, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાતથતાયાઃ સ ધર્મો યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? આયુષ્મન્ શારિપુત્ર તથતા વિવર્તતે (પ્સ્પ્_4:133) ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.

શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
એવં ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ભૂતકોટીઃ.
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? આયુષ્મન્ શારિપુત્રાચિન્ત્યધાતુર્ વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? આયુષ્મન્ શારિપુત્રાન્યત્ર તથતાયાઃ સ ધર્મો યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. એવં ધર્મતાયા ધર્મધાતોર્ ધર્મસ્થિતિતાયા ધર્મનિયામતાયા ભૂતકોટેઃ, અન્યત્રાચિન્ત્યધાતોઃ સ ધર્મો યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: એવં સત્યતઃ સ્થિતિતસ્ તેષુ ધર્મેષ્વ્ અનુપલમ્ભમાનેષુ, કતમઃ સ ધર્મો યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ?
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યયા ધર્મનયજાત્યા સુભૂતિઃ સ્થવિરો નિર્દિશતિ, તયા ન કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવર્તિષ્યતે અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. ય ઇમે ત્રયો બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલાઃ તથાગતેનાખ્યાતાઃ, એષાં ચ ત્રયાણાં બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થાનં ન ભવિષ્યતિ. એક એવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભવિષ્યતિ યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વયાનિકો યથાયુષ્મતઃ સુભૂતેર્ નિર્દેશઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્ર આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સુભૂતિઃ સ્થવિર એકમ્ અપિ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ ઇચ્છતિ, પરિપ્રષ્ટવ્યસ્ તાવત્ સુભૂતિઃ સ્થવિરઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે એકમ્ અપિ બોધિસત્ત્વયાનિકં બોધિસત્ત્વમ્ ઇચ્છસિ?
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: (પ્સ્પ્_4:134) કિં પુનર્ આયુષ્મઞ્ છારિપુત્ર તથતાયાં ત્રીન્ બોધિસત્ત્વાન્ ઇચ્છસિ, શ્રાવકયાનિકં વા બોધિસત્ત્વં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકં વા બોધિસત્ત્વં બોધિસત્ત્વયાનિકં વા બોધિસત્ત્વમ્ ઇચ્છસિ?
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં પુનર્ આયુષ્મઞ્ શારિપુત્ર તથતાયાં ત્રયો બોધિસત્ત્વા ઉપલભ્યન્તે?

શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મઞ્ છારિપુત્ર તથતા એકતો વા દ્વાભ્યાં વા ત્રિભિર્ વાકારૈર્ ઉપલભ્યતે?
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મઞ્ શારિપુત્ર તથતાયામ્ એકં બોધિસત્ત્વમ્ ઉપલભતે?
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: એવં સત્યતઃ સ્થિતિતસ્ તે ધર્મા અનુપલભ્યમાનાઃ કુતઃ પુનર્ આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈવં ભવતિ, અયં શ્રાવકયાનિકો બોધિસત્ત્વો ઽયં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકો બોધિસત્ત્વો ઽયં બુદ્ધયાનિકો બોધિસત્ત્વ ઇત્ય્, અયં સર્વધર્મતથતાયાં પ્રભાવ્યમાનાયાં યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તન્ નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિપ્રતિસારી ભવતિ માનસં નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે. અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિર્યાસ્યત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ.
તત્ર ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ: સાધુ સાધુ સુભૂતે પ્રતિભાન્તુ તે સુભૂતે યથાપીદં બુદ્ધાનુભાવેન, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્મતથતાયાં પ્રભાવ્યમાનાયાં યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તન્ નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિપ્રતિસારી ભવતિ માનસં નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે, નિર્યાસ્યત્ય્ અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માઞ્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમયા ભગવન્ બોધ્યા નિર્યાસ્યતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ?
ભગવાન્ આહ: અનુત્તરયા સમ્યક્સંબોધ્યા નિર્યાસ્યત્ય્ અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. ઇતિ મધ્યાનિ મોક્ષભાગીયાનીત્ય્ ઉક્તં મોક્ષભાગીયમ્
(પ્સ્પ્_4:135)
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: નિર્યાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ કથં સ્થાતવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન સત્ત્વાનામ્ અન્તિકે સમચિત્તતાયાં સ્થાતવ્યં, સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે સમચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, ન વિષમં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, સર્વસત્ત્વાઃ સમચિત્તેનાલમ્બિતવ્યાઃ, સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે મહામૈત્ર્ય્ ઉત્પાદયિતવ્યા, સર્વસત્ત્વેષુ મહાકરુણોત્પાદયિતવ્યા, સર્વસત્ત્વા મૈત્રેણ ચિત્તેનાલમ્બિતવ્યાઃ, સર્વસત્ત્વા મહાકરુણાચિત્તેનાલમ્બિતવ્યા, ન પુરુષચિત્તેનાલમ્બિતવ્યાઃ સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે નિહતમાનતોત્પાદયિતવ્યા, સર્વસત્ત્વાશ્ ચ નિઃશાઠ્યેનાલમ્બિતવ્યાઃ. ઇતિ મૃદૂષ્મગતમ્
સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે હિતચિત્તતોત્પાદયિતવ્યા, અહિતં ચિત્તં નોત્પાદયિતવ્યં, સર્વસત્ત્વાશ્ ચ હિતચિત્તેનાલમ્બિતવ્યા, નાહિતચિત્તેનાલમ્બિતવ્યાઃ, સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે અપ્રતિહતં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, સર્વસત્ત્વા ન પ્રતિહતચિત્તેનાલમ્બિતવ્યાઃ, સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે અવિહેઠનાચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, સર્વસત્ત્વા ન વિહેઠનાચિત્તેનાલમ્બિતવ્યાઃ. ઇતિ મધ્યમ્ ઉષ્મગતમ્
સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે માતૃચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં પિતૃચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં ભ્રાતૃચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં ભગિનીચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં પુત્રચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં દુહિતૃચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં સર્વસત્ત્વાશ્ ચ માતૃચિત્તેન પિતૃચિત્તેનાલમ્બિતવ્યા, ભ્રાતૃચિત્તેન ભગિનીચિત્તેનાલમ્બિતવ્યાઃ, પુત્રચિત્તેન દુહિતૃચિત્તેનાલમ્બિતવ્યા, મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતચિત્તેનાલમ્બિતવ્યાઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ નિર્યાન્તુકામેન સ્થાતવ્યમ્.
ઇત્ય્ અધિમાત્રમ્ ઉષ્મગતમ્
આત્મના ચ પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતેન ભવિતવ્યં પરે ચ પ્રાણાતિપાતવૈરમણો સમાદાપયિતવ્યાઃ, પ્રાણાતિપાતવિરતેશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષાઞ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન. એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ નિર્યાસ્તુકામેન સ્થાતવ્યમ્.
(પ્સ્પ્_4:136)
આત્મના ચાદત્તાદાનાત્ પ્રતિવિરતેન ભવિતવ્યં, પરે ચાદત્તાદાનવૈરમણ્યે સમાદાપયિતવ્યાઃ, અદત્તાદાનવિરતેશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે અદત્તાદાનાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષાઞ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
આત્મના ચ કામમિથ્યાચારાત્ પ્રતિવિરતેન ભવિતવ્યં, પરે ચ કામમિથ્યાચારપ્રતિવિરતૌ સમાદાપયિતવ્યાઃ, કામમિથ્યાચારવિરતેશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે કામમિથ્યાચારાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
એવમ્ અનૃતવચનાત્ પરુષવચનાત્ પિશુનવચનાદ્ અવદ્યપ્રલાપાદ્ અભિધ્યાયા વ્યાપાદાત્, આત્મના ચ મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પ્રતિવિરતેન ભવિતવ્યં, પરે ચ મિથ્યાદૃષ્ટિવિરતૌ સમાદાપયિતવ્યા, મિથ્યાદૃષ્ટિવિરતેશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે મિથ્યાદૃષ્ટેર્ વિરતા ભવન્તિ, તેષાઞ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
આત્મના ચ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપત્તવ્યં, પરે ચ પ્રથમે ધ્યાને સમાદાપયિતવ્યાઃ, પ્રથમધ્યાનસમાપત્તેશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યન્તે, તેષાઞ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
એવમ્ આત્મના ચ દ્વિતીયં ધ્યાનં સમાપત્તવ્યં, એવં તૃતીયં ધ્યાનં સમાપત્તવ્યં, આત્મના ચ ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપત્તવ્યં, પરે ચ ચતુર્થે ધ્યાને સમાદાપયિતવ્યાશ્ ચતુર્થધ્યાનસમાપત્તેશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે ચતુર્થધ્યાનં સમાપદ્યન્તે, તેષાઞ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
આત્મના ચ મૈત્રી ભાવયિતવ્યા, પરે ચ મૈત્રીભાવનાયાં સમાદાપયિતવ્યા, મૈત્રીભાવનાયાશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે મૈત્રીવિહારિણસ્ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
એવં કરુણાયાં મુદિતાયાં ચ કર્તવ્યમ્, આત્મના ચોપેક્ષાવિહારિણા ભવિતવ્યં, પરે ચોપેક્ષાવિહારે સમાદાપયિતવ્યા, ઉપેક્ષાવિહારસ્ય ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે ઉપેક્ષાવિહારિણસ્, તેષામ્ અપિ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
આત્મના ચાકાશાનન્ત્યાયતનાસમાપત્તિઃ સમાપત્તવ્યા, પરે ચાકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તૌ સમાદાપયિતવ્યાઃ, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તેશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં (પ્સ્પ્_4:137) સમાપદ્યન્તે, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
એવં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિર્ આકિંચાન્યાયતનસમાપત્તિઃ, આત્મના ચ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિઃ સમાપત્તવ્યા, પરે ચ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તૌ સમાદાપયિતવ્યાઃ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તેશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યન્તે, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન. ઇતિ મૃદુમૂર્ધગતમ્
આત્મના ચ દાનપારમિતા પરિપૂરયિતવ્યા, પરે ચ દાનપારમિતાયાં સમાદાપયિતવ્યાઃ, દાનપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યઃ, યે ચાન્યે દાનપારમિતાં પરિપૂરયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.

એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા, આત્મના ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિપૂરયિતવ્યા, પરે ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમાદાપયિતવ્યાઃ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન. ઇતિ મધ્યમૂર્ધગતમ્
આત્મના ચાધ્યાત્મશૂન્યતા ભાવયિતવ્યા, પરે ચાધ્યાત્મશૂન્યતાયાં સમાદાપયિતવ્યા, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે સત્ત્વા અધ્યાત્મશૂન્યતાં ભાવયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
એવં બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ આત્મના ચાભાવસ્વભાવશૂન્યતા ભાવયિતવ્યા, પરે ચાભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં સમાદાપયિતવ્યા, અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે સત્ત્વા અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં ભાવયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ન્ ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
આત્મના ચ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયિતવ્યાનિ, પરે ચ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સમાદાપયિતવ્યાઃ, ચતુર્ણાં ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે સત્ત્વાશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનિ, આત્મના ચાર્યષ્ટાઙ્ગો માર્ગો ભાવયિતવ્યઃ, પરે ચાર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે સ્થાપયિતવ્યાઃ, આર્યાષ્ટઙ્ગમાર્ગસ્ય ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે સત્ત્વા આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં ભાવયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં (પ્સ્પ્_4:138) સમનુજ્ઞેન.
આત્મના ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધયો ભાવયિતવ્યાઃ, પરે ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધૌ સમાદાપયિતવ્યાઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધીનાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે સત્ત્વાઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધીન્ ભાવયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
આત્મના ચ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ ભાવયિતવ્યાનિ, પરે ચાર્યસત્યભાવનાયાં સમાદાપયિતવ્યા, આર્યસત્યાનાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે સત્ત્વાશ્ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ ભાવયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
આત્મના ચાષ્ટવિમોક્ષા ભાવયિતવ્યાઃ, પરે ચાષ્ટવિમોક્ષભાવનાયાં સમાદાપયિતવ્યા, અષ્ટાનાં ચ વિમોક્ષાણાં વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે ઽષ્ટવિમોક્ષાં સમાપદ્યન્તે, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
આત્મના ચ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ સમાદાપયિતવ્યાઃ, પરે ચ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ સમાદાપયિતવ્યા, નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે સત્ત્વા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીઃ સમાપદ્યન્તે, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
આત્મના ચાભિજ્ઞા નિષ્પાદયિતવ્યાઃ, પરે ચાભિજ્ઞાપ્રાપ્તયે સમાદાપયિતવ્યાઃ, અભિજ્ઞાનાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે સત્ત્વા અભિજ્ઞા પ્રતિલબ્ધાસ્, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
આત્મના ચ દશતથાગતબલાનિ પરિપૂરયિતવ્યાનિ, પરે ચ દશતથાગતબલેષુ સમાદાપયિતવ્યા, દશાનાં ચ તથાગતબલાનાં વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે સત્ત્વા દશતથાગતબલાનિ પરિપૂરયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
એવં ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદ્, આત્મના ચાષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ, પરે ચાષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા, અષ્ટાદશાવેણિકાનાં ચ બુદ્ધધર્માણાં વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે આવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
આત્મના ચ મહામૈત્રી મહાકરુણા ચ પરિપૂરયિતવ્યા, પરે ચ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાં ચ સમાદાપયિતવ્યા, મહામૈત્ર્યા મહાકરુણાયાશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે મહામૈત્રીં મહાકરુણાં ચ પરિપૂરયન્તિ, (પ્સ્પ્_4:139) તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.

આત્મના ચનુલોમપ્રતિલોમપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સમાપત્તવ્યઃ, પરે ચાનુલોમપ્રતિલોમપ્રતીત્યસમુત્પાદે સમાદાપયિતવ્યાઃ, અનુલોમપ્રતિલોમપ્રતીત્યસમુત્પાદસમાપત્તેશ્ ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં, યે ચાન્યે અનુલોમપ્રતિલોમપ્રતીત્યસમુત્પાદં સમાપદ્યન્તે, તેષાં ચ વર્ણવાદિના ભવિતવ્યં સમનુજ્ઞેન.
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ નિર્યાતુકામેન સ્થાતવ્યમ્. ઇત્ય્ અધિમાત્રમૂર્ધગતમ્
આત્મના ચ દુષ્ખં પરિજાનાતિ સમુદયં ચ પ્રજહાતિ નિરોધં ચ સાક્ષાત્કરોતિ માર્ગઞ્ ચ ભાવયતિ, પરાંશ્ ચ દુષ્ખપરિજ્ઞાયૈ સમુદયપ્રહાણાય નિરોધસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ માર્ગભાવનાયૈ સમાદાપયતિ, દુઃખપરિજ્ઞાનસ્ય સમુદયપ્રહાણસ્ય નિરોધસાક્ષાત્ક્રિયાયા માર્ગભાવનાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે દુઃખં પ્રજાનન્તિ સમુદયં પ્રજહતિ નિરોધં સાક્ષાત્કુર્વન્તિ માર્ગં ચ ભાવયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. ઇતિ મૃદ્વી ક્ષાન્તિઃ
આત્મના ચ સ્રોતઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ, પરાંશ્ ચ સ્રોતઆપત્તિફલજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સમાદાપયતિ, સ્રોતઆપત્તિફલજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે સ્રોતઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
એવમ્ આત્મના ચ સકૃદાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ, આત્મના ચાનાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ.
આત્મના ચાર્હત્ત્વફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ, પરાંશ્ ચાર્હત્ત્વફલજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, અર્હત્ત્વફલજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે ઽર્હત્ત્વફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ પ્રત્યેકબુદ્ધફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ ન ચ પ્રત્યેકબુદ્ધફલજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાં સાક્ષાત્કરોતિ, પરાંશ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધફલજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, પ્રત્યેકબુદ્ધફલજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયાશ્ (પ્સ્પ્_4:140) ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે પ્રત્યેકબુદ્ધફલજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. ઇતિ મધ્યા ક્ષાન્તિઃ
આત્મના ચ બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ, પરાંશ્ ચ બોધિસત્ત્વન્યામાવક્રાન્ત્યાં સમાદાપયતિ, બોધિસત્ત્વન્યામાવક્રાન્તેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ નિર્યાતુકામેન સ્થાતવ્યમ્. ઇત્ય્ અધિમાત્રા ક્ષાન્તિઃ
આત્મના ચ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ, પરાંશ્ ચ સત્ત્વપરિપાકાય સમાદાપયતિ, સત્ત્વપરિપાકસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે સત્ત્વપરિપાકાયાભ્યુદ્ગતાસ્, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ, પરાંશ્ ચ બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનાય સમાદાપયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનાય પ્રતિષ્ઠિતાસ્, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. ઇતિ મૃદવો ઽગ્રધર્માઃ
આત્મના ચ બોધિસત્ત્વાભિજ્ઞા ઉત્પાદયતિ, પરાંશ્ ચ બોધિસત્ત્વાભિજ્ઞાસુ સમાદાપયતિ બોધિસત્ત્વાભિજ્ઞાનાં ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે બોધિસત્ત્વાભિજ્ઞા ભાવયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. ઇતિ મધ્યાગ્રધર્માઃ
આત્મના ચ સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ, પરાંશ્ ચ સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાને સમાદાપયતિ, સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશાન્ પ્રજહાતિ, પરાંશ્ ચ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણતાયૈ સમાદાપયતિ, સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશાન્ પ્રજહતિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ આયુઃસંપદં પરિગૃહ્ણાતિ, પરાંશ્ ચ આયુઃસંપદિ સમાદાપયતિ, આયુઃસંપદશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે મહાપુરુષા આયુઃસંપદિ સ્થિતાસ્, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ સદ્ધર્મસ્થિતિં પરિગૃહ્ણાતિ, પરાંશ્ ચ સદ્ધર્મસ્થિતૌ (પ્સ્પ્_4:141) સમાદાપયતિ, સદ્ધર્મસ્થિતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે યે ચાન્યે સદ્ધર્મસ્થિતિં પરિગૃહ્ણન્તિ, તેષાઞ્ ચ મહાપુરુષર્ષભાણાં વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ નિર્યાતુકામેન ભવિતવ્યમ્. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉપાયકૌશલ્યે ચ સ્થાતવ્યમ્. તસ્યૈવં શિક્ષમાણસ્યૈવં તિષ્ઠતઃ, અનાવરણં રૂપં ભવિષ્યતિ અનાવરણા વેદના અનાવરણા સંજ્ઞા અનાવરણાઃ સંસ્કારા, અનાવરણં વિજ્ઞાનં ભવિષ્યતિ, એવં વિસ્તરેણ યાવદ્ અનાવરણા સદ્ધર્મસ્થિતિર્ ભવિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વાન્તતશ્ ચૈવં રૂપન્ ન પરિગૃહીતં, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા, ન વિજ્ઞાનં પરિગૃહીતમ્, એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા ન પરિગૃહીતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો રૂપસ્યાપરિગ્રહો ન તદ્ રૂપં, યો વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, તથા હિ યો વિજ્ઞાનસ્યાપરિગ્રહો ન તદ્ વિજ્ઞાનમ્. એવં યાવદ્ યઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા અપરિગ્રહો ન સા સર્વાકારજ્ઞતા. અસ્મિન્ ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વસ્થાને ભાષ્યમાણે દ્વયોર્ બોધિસત્ત્વસહસ્રયોર્ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિપ્રતિલમ્ભો ઽભૂત્. ઇત્ય્ અધિમાત્રાગ્રધર્માઃ ઇત્ય્ ઉક્તં નિર્વેધભાગીયમ્
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: અવિનિવર્તનીયસ્ય ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક આકારાઃ? કાનિ લિઙ્ગાનિ? કાનિ નિમિત્તાનિ? કથં વા વયં ભગવન્ જાનીમહે? અયમ્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યા ચ સુભૂતે પૃથગ્જનભૂમિર્ યા ચ શ્રાવકભૂમિર્ યા ચ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ યા ચ બોધિસત્ત્વભૂમિર્ યા ચ તથાગતભૂમિર્ ઉક્તા સર્વા સા તથતયાવિકલ્પા નિર્વિકલ્પાદ્વયાદ્વૈધીકારા, યથા ચ સા તથતાવિકલ્પા તથૈવ ન વિકલ્પયત્ય્, એવમ્ અવતરત્ય્ અવિકલ્પેન, એવમ્ અવતીર્ણો યથા તથતા તથા શ્રુત્વા તતો ઽતિક્રમ્ય ન કિઞ્ચિદ્ વિકલ્પયતિ, ન હિ તાસ્ તથતાયા એકૈકતો નોભયતો નાનુભયતો, ન ચ યત્કિઞ્ચિત્પ્રલાપી ભવતિ. અર્થોપસંહિતાં ચ વાચં ભાષતે નાનર્થોપસંહિતાં, ન ચ પરસ્ય ચ કૃતાકૃતં વ્યવલોકયતિ, સુભાષિતગવેષી ચ ભવતિ, એભિઃ (પ્સ્પ્_4:142) સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈર્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ. ઇતિ સામાન્યેનાવૈવર્તિકલક્ષણમ્
સુભૂતિર્ આહ: કતમૈર્ ભગવન્ન્ આકારૈઃ? કતમૈર્ લિઙ્ગૈઃ? કતમૈર્ નિમિત્તૈર્? અયમ્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.

ભગવાન્ આહ: અનાકારા હિ સુભૂતે સર્વધર્મા અલિઙ્ગા આનિમિત્તાઃ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અનાકારાઃ સર્વધર્મા અલિઙ્ગા આનિમિત્તાઃ, કતમૈર્ ભગવન્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽવિનિવર્તનીય ઇતિ નિર્દૃશ્યતે?
ભગવાન્ આહ: યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપાદ્ વિનિવૃત્તો, વેદનાયા વિનિવૃત્તઃ સંજ્ઞાયા વિનિવૃત્તઃ સંસ્કારેભ્યો વિનિવૃત્તો, વિજ્ઞાનાદ્ વિનિવૃત્તો ઽયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વેદિતવ્યઃ. યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્કન્ધેભ્યો વિનિવૃત્તો ધાતુભ્યો વિનિવૃત્ત આયતનેભ્યો વિનિવૃત્તઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાદ્ વિનિવૃત્તઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેભ્યો વિનિવૃત્તો ઽયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વેદિતવ્યઃ. યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયા વિનિવૃત્તઃ, એવં શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા વિનિવૃત્તઃ, અધ્યાત્મશૂન્યતાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા વિનિવૃત્તઃ, સ્મૃત્યુપસ્થાનેભ્યો વિનિવૃત્તઃ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાદ્ વિનિવૃત્તઃ, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભ્યો વિનિવૃત્તઃ, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેભ્યો વિનિવૃત્તઃ, અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેભ્યો વિનિવૃત્તઃ, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમેર્ વિનિવૃત્તઃ, અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ વિનિવૃત્તઃ, અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વેદિતવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે રૂપસ્ય સ્વભાવો ન સંવિદ્યતે. એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવો ન સંવિદ્યતે યત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિષ્ઠેત્. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં સ્વભાવો ન સંવિદ્યતે, એવં યાવદ્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ સ્વભાવો ન સંવિદ્યતે યત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિષ્ઠેત્. ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણમ્ એકમ્
(પ્સ્પ્_4:143)
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતો બહિર્ધાનાં યેષાં શ્રમણબ્રાહ્મણાનાં મુખમ્ ઉલ્લોકયતિ, ઇમે ભગવન્તઃ શ્રમણબ્રાહ્મણાજ્ઞેયં જાનન્તિ દૃશ્યં પશ્યન્તિ સમ્યગ્દૃષ્ટિં પ્રજ્ઞાં ચ પ્રજ્ઞાપયન્તીતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. ન વિચિકિત્સામ્ આપદ્યતે ન શીલવ્રતં પરામૃષતિ ન કુદૃષ્ટિં પતતિ, ન કૌતુકમઙ્ગલેન શુદ્ધિં પ્રત્યેતિ, નાન્યેષાં દેવાનાં નમસ્કારં કરોતિ. પુષ્પૈર્ વા ગન્ધૈર્ વા ધૂપૈર્ વા વિલેપનૈર્ વા ચૂર્ણૈર્ વા ચીવરૈર્ વા ચ્છત્રૈર્ વા ધ્વજૈર્ વા પતાકાભિર્ વા નાન્યેષાં દાતવ્યં વા કર્તવ્યં વા મન્યતે, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં દ્વિતીયમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન મિથ્યાદૃષ્ટિકો ભવતિ, ન નરકેષૂપપદ્યતે ન યમલોકે ન તિર્યગ્યોન્યાં નાસુરેષૂપપદ્યતે ન પ્રત્યન્તેષુ જનપદેષૂપપદ્યતે ન જડમૂકો ભવતિ ન દીર્ઘાયુષ્કેષુ દેવેષૂપપદ્યતે ન ચ સ્ત્રીભાવં પરિગૃહ્ણાતિ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં તૃતીયમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દશકુશલાન્ કર્મપથાન્ સમાદાય વર્તતે સ આત્મના ચ પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચ પ્રાણાતિપાતવિરતૌ સમાદાપયતિ, પ્રાણાતિપાતવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
એવમ્ અદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાત્ મૃષાવાદાત્ પિશુનવચનાત્ પરુષવચનાદ્ અવદ્યપ્રલાપાદ્ અભિધ્યાયા વ્યાપાદાદ્, આત્મના ચ મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાંશ્ ચ મિથ્યાદૃષ્ટિવિરતૌ સમાદાપયતિ, મિથ્યાદૃષ્ટિવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ, તેષાઞ્ ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ, એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ દશાકુશલાન્ કર્મપથાન્નાધ્યાપદ્યતે, એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો (પ્સ્પ્_4:144) બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં ચતુર્થમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદા દાનપારમિતાયાં વર્તતે, શીલપારમિતાયાં વર્તતે ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વર્તતે વીર્યપારમિતાયાં વર્તતે ધ્યાનપારમિતાયાં વર્તતે, યદા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વર્તતે, તદા સર્વસત્ત્વાનાં કૃતેન દાનં દદાતિ, એવં શીલં રક્ષતિ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ વીર્યમ્ આરભતે ધ્યાનં સમાપદ્યતે સર્વસત્ત્વાનાં કૃતેન પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાન્યાન્ ધર્માન્ પર્યવાપ્નોતિ સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણમ્ ઇતિવૃત્તકં યાવદ્ અવદાનોપદેશં તત્તદ્ ધર્મદાનં દદત એવં ભવતિ, સર્વસત્ત્વાનામ્ અનેન દાનેન ધાર્મિકા અભિપ્રાયાઃ પરિપૂરિઙ્ ગચ્છન્તુ, સ તદ્ ધર્મદાનં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં પઞ્ચમમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ નાસ્તિ કાઙ્ક્ષા નાસ્તિ વિમતિર્ નાસ્તિ વિચિકિત્સા.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ન્ અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ નાસ્તિ કાઙ્ક્ષા નાસ્તિ વિમતિર્ નાસ્તિ વિચિકિત્સા?

ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન કંચિદ્ ધર્મં સમનુપશ્યતિ રૂપં વા વેદનાં વા સંજ્ઞાં વા સંસ્કારાં વા વિજ્ઞાનં વા સ્કન્ધાન્ વા ધાતૂન્ વા આયતનાનિ વા પ્રતીત્યસમુત્પાદં વા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા સમનુપશ્યતિ, સર્વપારમિતા વા સર્વશૂન્યતા વા સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ વા સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ વા ધર્માન્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ વા આર્યસત્યાનિ વા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતા વા દશતથાગતબલાનિ વા વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદો વા આવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ, અનુત્તરાં વા સમ્યક્સંબોધિં ન સમનુપશ્યતિ, યત્ર કાઙ્ક્ષા વા વિમતિર્ વા વિચિકિત્સા વા સ્યાત્, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો (પ્સ્પ્_4:145) ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણમ્ ષષ્ઠમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્નિગ્ધેન કાયકર્મણા મનઆપેન સ્નિગ્ધેન વાક્કર્મણા મનઆપેન સ્નિગ્ધેન મનસ્કર્મણા મનઆપેન કાન્તેન સમન્વાગતો ભવતિ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સતતસમિતં મૈત્રેણ કાયકર્મણા મનઆપેન મૈત્રેણ વાક્કર્મણા મનઆપેન મૈત્રેણ મનસ્કર્મણા મનઆપેન કાન્તેન સમન્વાગતો ભવતિ, એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં સપ્તમમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પઞ્ચભિર્ નિવરણૈઃ સાર્ધં ન સંવસતિ, કામચ્છન્દેન વ્યાપાદેન સ્ત્યાનમિદ્ધેન ઉદ્ધતકૌકૃત્યેન વિચિકિત્સયા, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણમ્ અષ્ટમમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વેણ સર્વમ્ અનુશયો નાસ્તિ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં નવમમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽતિક્રામન્ વા પ્રતિક્રામન્ વા ન ભ્રાન્તચિત્તો ઽતિક્રામતિ વા પ્રતિક્રામતિ વા, સો ઽતિક્રામન્ વા પ્રતિક્રામન્ વા ઉપસ્થિતસ્મૃતિર્ અતિક્રામતિ, ઉપસ્થિતસ્મૃતિર્ એવ પ્રતિક્રામતિ. સ્મૃતિમાંશ્ ચૈવ ગચ્છતિ ચ ક્રમતિ તિષ્ઠતિ નિષીદતિ શય્યાં ચ કલ્પયતિ ન સહસા ભૂમૌ પાદાવ્ ઉત્ક્ષિપતિ, ન સહસા ભૂમૌ પાદૌ પ્રતિક્ષિપતિ ન સહસા ભૂમૌ પાદૌ નિક્ષિપતિ, સ્મૃતિમાન્ એવ સ પાદૌ ઉત્ક્ષિપતિ પ્રતિક્ષિપતિ નિક્ષિપતિ, સ પશ્યન્ન્ એવ ભૂપ્રદેશમ્ આક્રામતિ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો (પ્સ્પ્_4:146) મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં દશમમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચીવરપરિભોગે ન કાયજુગુપ્સિતો ભવતિ, ન યૂકિલશ્ ચૌક્ષસમુદાચારઃ શુચિસમુદાચારઃ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽલ્પાબાધશ્ ચ ભવતિ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇત્ય્ ઉષ્મગતાવસ્થસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણમ્ એકાદશમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યાનિ તાનિ અશીતિક્રિમિકુલસહસ્રાણિ કાયે પ્રતિવસન્તિ કાયં ભક્ષયન્તિ, તાન્ય્ અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વેણ સર્વં કાયે ન સંવિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે તાનિ કુશલમૂલાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વલોકાભ્યુદ્ગતાનિ, તેન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તાન્ય્ અશીતિક્રિમિકુલસહસ્રાણિ કાયે ન સંવિદ્યન્તે. યથાયથા સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈતાનિ કુશલમૂલાનિ પ્રવર્ધન્તે, તથાતથા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કાયપરિશુદ્ધિઞ્ ચ વાક્પરિશુદ્ધિઞ્ ચ ચિત્તપરિશુદ્ધિં ચ પ્રતિગૃહ્ણાતિ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં દ્વાદશમ્
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કાયપરિશુદ્ધિશ્ ચ વાક્પરિશુદ્ધિશ્ ચ ચિત્તપરિશુદ્ધિશ્ ચ ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: યથાયથા સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તાનિ કુશલમૂલાનિ પ્રવર્ધન્તે, તથાતથા કાયચક્રત્વં વાક્ચક્રત્વં ચિત્તચક્રત્વં ચ કાયવાક્ચિત્તકૌટિલ્યતાઞ્ ચ તૈઃ કુશલમૂલૈઃ પરિશોધયતિ. ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કાયપરિશુદ્ધિશ્ ચ વાક્પરિશુદ્ધિશ્ ચ ચિત્તપરિશુદ્ધિશ્ ચ, સ તયા કાયપરિશુદ્ધ્યા વાક્પરિશુદ્ધ્યા ચિત્તપરિશુદ્ધ્યા ચ શ્રાવકભૂમિં ચ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિઞ્ ચાતિક્રામતિ. ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય (પ્સ્પ્_4:147) કાયપરિશુદ્ધિશ્ ચ વાક્પરિશુદ્ધિશ્ ચ ચિત્તપરિશુદ્ધિશ્ ચ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં ત્રયોદશમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન લાભસત્કારગુરુકો ભવતિ ન પિણ્ડપાતગુરુકો ભવતિ યાવન્ ન ચીવરગુરુકો ભવતિ, સ દ્વાદશધૂતગુણસમાદાને વર્તતે, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં ચતુર્દશમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન માત્સર્યચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે ન દૌઃશીલ્યચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે ન ક્ષુબ્ધચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે ન કૌસીદ્યચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે નાસમાહિતચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે ન દૌષ્પ્રજ્ઞાચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે નેર્ષ્યાચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં પઞ્ચદશમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્થિરબુદ્ધિશ્ ચ ભવતિ સત્કૃત્ય ચ પરતો ધર્મં શૃણોતિ, યત્ કિંચિત્ પરતો ધર્મં શૃણોતિ તત્ સર્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સંસ્યન્દયતિ યાનિ તાનિ લૌકિકાનિ કૃત્યાનિ તાનિ સર્વાણિ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય ધર્મતયા સંસ્યન્દયતિ, ન તં ધર્મં સમનુપશ્યતિ, યો ધર્મધાતૌ ન યુજ્યતે સર્વં તં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યુજ્યમાનં સમનુપશ્યતિ, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં ષોડશમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અષ્ટૌ મહાનિરયાન્ પુરતો ઽભિનિર્માય તત્રૈકૈકસ્મિન્ મહાનિરયે બહૂનિ બોધિસત્ત્વશતાનિ બહૂનિ બોધિસત્ત્વસહસ્રાણિ બહૂનિ બોધિસત્ત્વશતસહસ્રાણિ બહૂનિ બોધિસત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ દહ્યમાનાનિ પચ્યમાનાનિ દુઃખી તીવ્રી ખરાં કટુકાં વેદનાં પ્રત્યનુભવમાનાન્ય્ (પ્સ્પ્_4:148) અભિનિર્મિણોતિ, એવં ચ વક્ષ્યતિ: ઇમે તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અવિનિવર્તનીયાસ્ તથાગતૈર્ વ્યાકૃતાસ્ તેષુ મહાનરકેષૂપપન્નાસ્, ત્વમ્ અપિ નૈરયિકસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્, યસ્ ત્વમ્ અવિનિવર્તનીયતાયૈ વ્યાકૃતઃ, પુનર્ એવ ત્વમ્ એતદ્ બોધિચિત્તં પ્રતિનિઃસૃજ્ય, એવં ત્વં મહાનિરયેષુ નોપપત્સ્યસે, તતઃ ત્વં સ્વર્ગોપગો ભવિષ્યસિ.

સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં ન ક્ષુભ્યતિ ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સતિ, વેદિતવ્યં વ્યાકૃતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તૈઃ પૂર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્, નિયતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવૈવર્ત્યધાતૌ સ્થાનં સુભૂતે ઽનવકાશો યદ્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નરકે વા તિર્યગ્યોનૌ વા યમલોકે વા અસુરેષુ વા કાયેષૂપપદ્યતે, નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે, એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ મૂર્ધગતાવસ્થસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં સપ્તદશમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ શ્રમણવેષેણોપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ: યત્ ત્વયા પૂર્વશ્રુતં, એવં મયા દાનપારમિતા પરિશોધયિતવ્યા, એવં મયા શીલપારમિતા પરિશોધયિતવ્યા, એવં મયા ક્ષાન્તિપારમિતા પરિશોધયિતવ્યા, એવં મયા વીર્યપારમિતા પરિશોધયિતવ્યા એવં મયા ધ્યાનપારમિતા પરિશોધયિતવ્યા, એવં મયા પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિશોધયિતવ્યા, એવં મયા યાવદ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધવ્યા, તત્ સર્વં પ્રતિદેશય યત્ ત્વયા પૂર્વમ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સશ્રાવકસંઘાનાં પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવત્ સદ્ધર્મસ્થિતિર્ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે યત્ કુશલમૂલં તત્ સર્વમ્ અનુમોદિતન્ તત્ પ્રતિદેશય તન્ નિસૃજ, યદ્ એતત્ ત્વયા શ્રુતં નૈતદ્ બુદ્ધવચનં નૈતત્ સમ્યક્સંબુદ્ધેન ભાષિતં કવિકૃતકં કાવ્યમ્ એતત્, યદ્ અહં ભાષે એતદ્ બુદ્ધવચનમ્ એતત્ તથાગતેન ભાષિતમ્.
સચેદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષુભ્યતિ કાઙ્ક્ષતિ વિચિકિત્સતિ, વેદિતવ્યમ્ એવમ્ એષ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવ્યાકૃતસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્, અનિયતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, નાયં બોધિસત્ત્વો (પ્સ્પ્_4:149) મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયધાતૌ સ્થિતઃ.
સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન ક્ષુભ્યતિ ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સતિ, ધર્મતાં પ્રતિસરતિ, અનભિસંસ્કારમ્ અનુત્પાદં પ્રતિસરતિ, ન પરસ્ય શ્રદ્ધયા ગચ્છતિ, અપરપ્રણેયશ્ ચ ભવતિ, દાનપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અપરપ્રણેયશ્ ચ ભવતિ યાવદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તદ્યથાપિ નામ અર્હન્ ક્ષીણાસ્રવો ભિક્ષુર્ ન પરસ્ય શ્રદ્ધયા ગચ્છતિ પ્રત્યક્ષકારી ધર્મતાયામ્ અસંહાર્યો ભવતિ મારેણ પાપીયસા. એવમ્ એવ સુભૂતે ઽનવમર્દનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકયાનિકૈર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈર્ વા, અપ્રત્યુદાવર્તનીયધર્મા ચ ભવતિ શ્રાવકયાનિકૈર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈર્ વા બુદ્ધયાનિકૈર્ વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, નિયતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયધાતૌ સ્થિતો ઽપરપ્રણેયશ્ ચ ભવતિ, સ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાપિ શ્રદ્ધયા ન ગચ્છતિ, પ્રાગ્ એવ શ્રાવકયાનિકાનાં વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં વા બુદ્ધયાનિકાનાં વા પ્રાગ્ એવ મારસ્ય પાપીયસઃ, પ્રાગ્ એવાન્યતીર્થિકાનાં પરિવ્રાજકાનાં વા શ્રદ્ધયા ગચ્છેન્ નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન કંચિદ્ ધર્મં સમનુપશ્યતિ, યસ્ય શ્રદ્ધયા ગચ્છેદ્ રૂપસ્ય વા વેદનાયા વા સંજ્ઞાયા વા સંસ્કારાણાં વા વિજ્ઞાનસ્ય વા, રૂપતથતાયા વા વેદનાતથતાયા વા સંજ્ઞાતથતાયા વા સંસ્કારતથતાયા વા વિજ્ઞાનતથતાયા વા, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાસર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ બોધિપક્ષ્યધર્માન્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ આર્યસત્યાભિજ્ઞાશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ અનુત્તરાં ચ સમ્યક્સંબોધિં ન સમનુપશ્યતિ યાવદ્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેસ્ તથતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ મૂર્ધગતાવસ્થસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણમ્ અષ્ટાદશમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ ભિક્ષુવેષેનાવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ: સંસારચારિકૈષા નૈષા સર્વાકારજ્ઞતાચારિકા, ઇહૈવ ત્વં દુઃખસ્યાન્તં કુરુ.
(પ્સ્પ્_4:150)
સ ખલુ પુનર્ મારઃ પાપીયાન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય માર્ગપ્રતિરૂપકમ્ ઉપદેક્ષ્યતિ, યો ઽસૌ માર્ગપ્રતિરૂપકઃ સંસારાવચરૈર્ લૌકિકૈર્ આકારૈર્ યદિ વાસ્તિ સંજ્ઞા યદિ વા પ્રથમં ધ્યાનં યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપદેક્ષ્યતિ: અયમ્ આયુષ્મન્ માર્ગઃ, ઇયં પ્રતિપદ્ યેન માર્ગેણ યયા પ્રતિપદા સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અનુપ્રાપ્સ્યસિ, સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલં યેન માર્ગેણાર્હત્ત્વમ્ અનુપ્રાપ્સ્યસિ, અનેનાયુષ્મન્ માર્ગેણાનયા પ્રતિપદા ઇહૈવ ત્વં દુઃખસ્યાન્તં કુરુ, ન તુ તાનિ સંસારાવચરાણિ દુઃખાનિ પ્રત્યનુભવિષ્યસિ, અહો બતાયમ્ ઇહૈવ તવાત્મભાવો ન નિર્વૃત્તો ભવેત્, કુતસ્ ત્વમ્ અન્યમ્ આત્મભાવં પ્રતિગૃહીતવ્યં મન્યસે?
સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં ન ક્ષુભ્યતિ ન ચલતિ, ઉત્તરે ચાસ્યૈવં ભવતિ, બહુકરો મે ઽયં ભિક્ષુર્ યો ઽયં માર્ગપ્રતિરૂપકમ્ ઉપદિશતિ, યો માર્ગપ્રતિરૂપકો નૈવં સ્રોતઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તતે, ન સકૃદાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તતે, નાનાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તતે નાર્હત્ત્વફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તતે, ન પ્રત્યેકબુદ્ધફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તતે, નાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તતે. ઉત્તરે ચાસ્ય હર્ષ ઉત્પદ્યતે, બહુકરો મે ઽયં ભિક્ષુર્ યો મમૈતાન્ય્ અઙ્ગાન્ય્ ઉપદિશતિ, યાનિ મયૈવં બુદ્ધ્વા સર્વેષ્વ્ અપિ ત્રિષુ યાનેષુ શિક્ષિતવ્યમ્.

તમ્ એનં મારઃ પાપીયાન્ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં હર્ષિતં વિદિત્વા એવં વક્ષ્યતિ: ઇચ્છસિ ત્વં કુલપુત્ર તાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ દ્રષ્ટું યૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રત્યુપસ્થિતાઃ પૂજિતાશ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્, ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાનાં ચ તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ અન્તિકે દાનપારમિતા પરિપૂરિતા શીલપારમિતા પરિપૂરિતા ક્ષાન્તિપારમિતા પરિપૂરિતા વીર્યપારમિતા પરિપૂરિતા ધ્યાનપારમિતા પરિપૂરિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિપૂરિતા, ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાશ્ ચૈવ બુદ્ધા ભગવન્તઃ પર્યુપાસિતાઃ પરિપૃચ્છિતાઃ પરિપ્રશ્નીકૃતા, અસ્યૈવ બોધિસત્ત્વયાનસ્યાર્થાય કથં બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ બોધિસત્ત્વયાને સ્થાતવ્યં? કથં દાનપારમિતાયાં ચરતા શીલપારમિતાયાં ચરતા ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતા વીર્યપારમિતાયાં ચરતા ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા સ્થાતવ્યમ્? એવં (પ્સ્પ્_4:151) સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગસર્વશૂન્યતાસર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ યાવત્ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાં ચરતા સ્થાતવ્યમ્? યથા તૈર્ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ આખ્યાતં તથા સ્થિત્વા તથા ચરિત્વા તથા યોગમ્ આપદ્યાપિ તૈર્ એવ તાવદ્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ નાભિસંબુદ્ધા, તથા ચરિતૈસ્ તથાનુશાસિતૈસ્ તથા સ્થિતૈસ્ તથા શિક્ષમાણૈઃ સર્વાકારજ્ઞતા નાનુપ્રાપ્તા, કુતઃ પુનસ્ ત્વમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અનુપ્રાપ્સ્યસિ?
સચેદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવં વિવેચ્યમાનસ્ય ચિત્તસ્યાન્યથાત્વં ન ભવતિ નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે, ઉત્તરે ચાસ્ય હર્ષ ઉત્પદ્યતે, બહુકરો મે ઽયં ભિક્ષુર્ યો મમૈતાન્ય્ અઙ્ગાન્ય્ ઉપદિશતિ, યૈર્ અઙ્ગૈઃ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્યતે સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબોધિર્ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાનુપ્રાપ્યતે.
તતઃ સ પુનર્ મારઃ પાપીયાન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તસ્યાનવલીનતાં વિદિત્વા તત્રૈવ પૃથિવીપ્રદેશે સંબહુલાન્ ભિક્ષૂન્ અભિનિર્મિણોતિ, એવં ચ વાચં ભાષતે: ઇમે તે ઽર્હન્તઃ ક્ષીણાસ્રવા યે તે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતા અભૂવંસ્ તે ઽર્હત્ત્વે સ્થિતાઃ, કુતઃ પુનસ્ ત્વમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યસે?
સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભવતિ, મારો બતાયં પાપીયાન્ માર્ગપ્રતિરૂપકમ્ ઉપદિશતિ, ન ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રત્યુદાવર્ત્યાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતતિ, ઉત્તરે ચાસ્યૈવં ભવતિ, અસ્થાનમ્ અનવકાશો યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ શીલપારમિતાયાં ચરન્ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરન્ બહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરન્ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરન્, સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચરન્ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ચરન્ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરન્ન્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ ચરન્, આર્યસત્યાભિજ્ઞાસુ ચરન્, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા ભાવયન્ સર્વાકારજ્ઞતાં ભાવયન્ન્, અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતેતિ (પ્સ્પ્_4:152) નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે.
ઇતિ ક્ષાન્તિગતાવસ્થસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણમ્ એકોનવિંશતિતમમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત એવં ભવતિ, સચેદ્ એવં શિક્ષિત્વા યથા તથાગતેનાખ્યાતં તયા ચર્યયાવિરહિતસ્યૈભિઃ પારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ અવિરહિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન પરિહીયતે દાનપારમિતયા ન પરિહીયતે શીલપારમિતયા ન પરિહીયતે ક્ષાન્તિપારમિતયા ન પરિહીયતે વીર્યપારમિતયા ન પરિહીયતે ધ્યાનપારમિતયા ન પરિહીયતે પ્રજ્ઞાપારમિતયા ન પરિહીયતે અધ્યાત્મશૂન્યતયા ન પરિહીયતે યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા ન પરિહીયતે સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગૈર્ ન પરિહીયતે અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભિર્ ન પરિહીયતે શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાભિર્ ન પરિહીયતે સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખૈર્ ન પરિહીયતે દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મૈર્ ન પરિહીયતે સર્વાકારજ્ઞતયા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત એવં ભવતિ, યો મારકર્માણિ બુધ્યતે સ ન પરિહીયતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ. ઇત્ય્ અગ્રધર્મગતાવસ્થસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં વિંશતિતમમ્
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કુતો ભગવન્ન્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીય ઇતિ પ્રજ્ઞાયતે.

ભગવાન્ આહ: રૂપસંજ્ઞાયાઃ સુભૂતે વિવર્તિતો, વેદનાસંજ્ઞાયાઃ સંજ્ઞાસંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારસંજ્ઞાયા વિજ્ઞાનસંજ્ઞાયા વિવર્તિતો, ધાતુસંજ્ઞાયા આયતનસંજ્ઞાયાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસંજ્ઞાયાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગસંજ્ઞાયા રાગસંજ્ઞાયા દોષસંજ્ઞાયા મોહસંજ્ઞાયા દૃષ્ટિસંજ્ઞાયાઃ, દાનપારમિતાસંજ્ઞાયાઃ શીલપારમિતાસંજ્ઞાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાસંજ્ઞાયાઃ વીર્યપારમિતાસંજ્ઞાયા ધ્યાનપારમિતાસંજ્ઞાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાસંજ્ઞાયા વિવર્તિતો, ઽધ્યાત્મશૂન્યતાસંજ્ઞાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાસંજ્ઞાયાઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનસંજ્ઞાયાઃ સમ્યક્પ્રહાણાર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગસંજ્ઞાયા (પ્સ્પ્_4:153) અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિસંજ્ઞાયા વિવર્તિતઃ, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખસંજ્ઞાયાઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસંજ્ઞાયા અભિજ્ઞાસંજ્ઞાયા વિવર્તિતો, દશબલવૈશારદ્યસંજ્ઞાયાઃ પ્રતિસંવિત્સંજ્ઞાયા આવેણિકબુદ્ધધર્મસંજ્ઞાયા વિવર્તિતઃ, સર્વાકારજ્ઞતાસંજ્ઞાયા વિવર્તિતઃ, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસંજ્ઞાયા વિવર્તિતઃ, બોધિસત્ત્વસંજ્ઞાયા વિવર્તિતો યાવદ્ બુદ્ધસંજ્ઞાયા વિવર્તિતઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વલક્ષણશૂન્યૈર્ ધર્મૈર્ બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રાન્તઃ. સ તમ્ અપિ ધર્મં નોપલભતે અનુપલભમાનો નાભિસંસ્કરોત્ય્ અનભિસંસ્કુર્વન્ નોત્પાદયતિ તેનોચ્યતે ઽનુત્પાદક્ષાન્તિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીય ઇત્ય્, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ દર્શનમાર્ગે દુષ્ખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ ઉપસંક્રમ્યૈવં વિચ્છન્દયિષ્યતિ: આકાશસમૈષા યદ્ ઉત સર્વાકારજ્ઞતા આકાશભાવનૈષા અભાવસ્વભાવલક્ષણશૂન્યતા, એતે ઽપિ ધર્મા આકાશસમા અભાવસ્વભાવાઃ સ્વલક્ષણશૂન્યા ન ચાકાશસમૈર્ ધર્મૈર્ અભાવસ્વભાવૈઃ સ્વલક્ષણશૂન્યૈઃ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે, યો વાભિસંબુધ્યતે યેન વાભિસંબુધ્યતે યં વાભિસંબુધ્યતે, સર્વ એતે આકાશસમા ધર્મા અભાવસ્વભાવાઃ સ્વલક્ષણશૂન્યા નિરર્થકં ત્વં વિહન્યસે મારકર્મ એતત્ પરિદીપિતં યદ્ ઇયમ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોધવ્યા, નૈતત્ સમ્યક્સંબુદ્ધભાષિતમ્ ઇતિ. તસ્માત્ ત્વં કુલપુત્ર પ્રતિપ્રસ્રમ્ભય એતાન્ મનસિકારાન્ મા તે દીર્ઘરાત્રમ્ અનર્થાય દુષ્ખાય વિનિપાતાય સંવર્તેરન્ન્ ઇતિ. તત્ર તૈર્ બોધિસત્ત્વયાનિકૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિર્ વા તાઃ પરિભાષાઃ શ્રુત્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, મારકર્માણો તાનિ યો મે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ વિવેચયતિ કિં ચાપ્ય્ આકાશસમાઃ સર્વધર્મા અભાવસ્વભાવાઃ સ્વલક્ષણશૂન્યાસ્, તાન્ સત્ત્વા ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ ન બુધ્યન્તે તાન્ વયમ્ આકાશસમાન્ અભાવસ્વભાવાન્ સર્વધર્માન્ સ્વલક્ષણશૂન્યતાસંનાહં સંનહ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અભિસંબુદ્ધ્ય સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયિષ્યામો, ઽપ્રમેયાન્ સત્ત્વાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામઃ, સકૃદાગામિફલે (પ્સ્પ્_4:154) ઽનાગામિફલે ઽર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામઃ, પ્રત્યેકાયાં બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામો, ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામઃ. તત્ર બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય ઇમાન્ ધર્માન્ શ્રુત્વા દૃઢચિત્તૈર્ ભવિતવ્યમ્ અપ્રકમ્પચિત્તૈર્ ભવિતવ્યમ્ અસંહાર્યચિત્તૈર્ ભવિતવ્યં, ત ઇમે યૈર્ દૃઢચિત્તતાયૈ અપ્રકમ્પચિત્તતાયૈ અસંહાર્યચિત્તતાયૈ સમન્વાગતાઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્તો બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામયિષ્યન્તિ.
ઇતિ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમ્
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વક્તવ્યઃ ઉતાહો વિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વક્તવ્યઃ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: અવિનિવર્તનીયઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વક્તવ્યઃ, વિનિવર્તનીયો ઽપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વક્તવ્યઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ન્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વક્તવ્યઃ? કથં ચ વિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વક્તવ્યઃ?
ભગવાન્ આહ: યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા વિનિવર્તિતો ઽયં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વક્તવ્યઃ, યઃ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા ન વિનિવર્તિતો ઽયં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વક્તવ્યઃ. એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતસ્યાવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યં, યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મારેણ પાપીયસા ન શક્યતે વિવેચયિતુમ્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
ઇતિ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે આકાઙ્ક્ષન્ન્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનં સમાપદ્યતે (પ્સ્પ્_4:155) યાવન્ નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે, આકાઙ્ક્ષન્ન્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સમાપદ્યતે સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ સમાપદ્યતે, યાવચ્ છૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ સમાધીન્ સમાપદ્યતે, યાવત્ પઞ્ચાભિજ્ઞા અભિનિર્હરતિ, ઇમૈશ્ ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈશ્ ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિર્ નિરોધસમાપત્તિભિશ્ ચ પરિજયં કરોતિ, ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયતિ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકં માર્ગં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતં સમાધિં સમાપદ્યતે, ન ચ ધ્યાનફલં પરિગૃહ્ણાતિ, યાવન્ ન નિરોધસમાપત્તિફલં પરિગૃહ્ણાતિ, ન સ્રોતઆપત્તિફલં પરિગૃહ્ણાતિ ન સકૃદાગામિફલં નાનાગામિફલં નાર્હત્ત્વં પરિગૃહ્ણાતિ ન પ્રત્યેકબોધિં પરિગૃહ્ણાતિ આકાઙ્ક્ષમાણ એવં સંચિન્ત્યાત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ યેનાત્મભાવેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ તમ્ આત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ. ઇતિ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનમ્

પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મનસિકારેણ સમન્વાગતો બોધિચિત્તેનાવિરહિતો ન રૂપગુરુકો ભવતિ ન ક્ષણગુરુકો ભવતિ નાસ્રવગુરુકો ભવતિ, ન દાનગુરુકો ભવતિ ન શીલગુરુકો ભવતિ ન ક્ષાન્તિગુરુકો ભવતિ ન વીર્યગુરુકો ભવતિ ન ધ્યાનગુરુકો ભવતિ ન પ્રજ્ઞાગુરુકો ભવતિ, નાપ્રમાણગુરુકો ભવતિ નારૂપ્યગુરુકો ભવતિ ન સમાપત્તિગુરુકો ભવતિ નાભિજ્ઞાગુરુકો ભવતિ ન સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યધર્મગુરુકો ભવતિ ન સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિગુરુકો ભવતિ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતગુરુકો ભવતિ નાર્યસત્યગુરુકો ભવતિ ન વૈશારદ્યગુરુકો ભવતિ ન પ્રતિસંવિદ્ગુરુકો ભવતિ ન સમ્યક્સંબોધિગુરુકો ભવતિ ન સત્ત્વપરિપાચનગુરુકો ભવતિ ન બુદ્ધદર્શનગુરુકો ભવતિ ન કુશલમૂલાવરોપનગુરુકો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે સર્વધર્મા આકાશસમા અભાવસ્વભાવાઃ સ્વલક્ષણશૂન્યાઃ. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ અને ઇમેન ચ મનસિકારેણ સમન્વાગતશ્ ચતુર્ભિશ્ ચેર્યાપથૈર્ અભિક્રામતિ ન પ્રતિક્રામતિ ન ભ્રાન્તચિત્ત આગચ્છતિ ન ભ્રાન્તચિત્તો ગચ્છતિ ન ચઙ્ક્રરૈષ્યતિ (પ્સ્પ્_4:156) ન ચ સ્થાસ્યતિ ન નિષીદિષ્યતિ ન શય્યાં કલ્પયિષ્યતિ સ સ્મૃત એવાગમિષ્યતિ ગમિષ્યતિ ચઙ્ક્રમિષ્યતિ સ્થાસ્યતિ નિષીદિષ્યતિ શય્યાં કલ્પયિષ્યતિ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ સમુદયે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽગારમ્ અધ્યાવસન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાનાં પરિપાચનાય પઞ્ચકામગુણાન્ ઉપદિશતિ સર્વસત્ત્વાનાં દાનં દદાતિ, અન્નમ્ અન્નાર્થિકાનાં, પાનં પાનાર્થિકાનાં યાવદ્ અન્યતરાન્યતરાન્ માનુષ્યકાન્ પરિષ્કારાન્ દદાતિ, સ આત્મના ચ દાનપારમિતાયાં ચરતિ, પરાંશ્ ચ દાનપારમિતાયાં સમાદાપયતિ દાનપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે દાનપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં, સ આત્મના ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, પરાંશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમાદાપયતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચાન્યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. ઇતિ સમુદયે ધર્મજ્ઞાનમ્
સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽગારમ્ અધ્યાવસન્ જમ્બૂદ્વીપં સપ્તરત્નપરિપૂર્ણં કૃત્વા દાનં દદાતિ, એવં ચાતુર્દ્વીપકં લોકધાતું સાહસ્રં લોકધાતું દ્વિસાહસ્રં લોકધાતું યાવત્ ત્રિસાહસ્રં મહાસાહસ્રં લોકધાતું સપ્તરત્નપરિપૂર્ણં કૃત્વા દાનં દદાતિ, ન ચ કામગુણાન્ પરિભુઙ્ક્તે સતતસમિતં બ્રહ્મચારી ભવતિ, ન ચ કસ્યચિદ્ અવમર્દનાકારં જનયતિ યેનાવમર્દનાકારેણ પરો ઽનાત્તમનાઃ સ્યાત્, એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સતતસમિતં વજ્રપાનિર્ યક્ષઃ સદાનુબદ્ધો ભવિષ્યત્ય્, અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, યથા મમાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય સતતસમિતં સમનુબદ્ધો યાવત્ પઞ્ચવજ્રપાણિ કુલાનિ સતતસમિતં સમનુબદ્ધાનિ ભવિષ્યન્તિ, સ ન શક્યતે મનુષ્યૈર્ અમનુષ્યૈર્ વાવક્રમનાયાનવમર્દનીયો (પ્સ્પ્_4:157) ભવતિ સ દેવેન વા મારેણ વા બ્રહ્મણા વા કેનચિદ્ વા પુનર્લોકે સહધર્મેણ. ઇતિ સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
તસ્ય ચિત્તં ન વિક્ષિપ્યતે બોધિમનસિકારાદ્ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નેન્દ્રિયાણિ વિકલાનિ ભવન્તિ શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં સ્મૃતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયં સ સત્પુરુષો ભવિષ્યતિ નાસત્પુરુષઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કિયતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્પુરુષો ભવતિ નાસત્પુરુષઃ?
ભગવાન્ આહ: યદા સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિચિત્તં ન વિનઙ્ક્ષ્યતે, એતાવતા સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્પુરુષો ભવતિ નાસત્પુરુષઃ, એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિમનસિકારૈઃ સમન્વાગતો યાનિ તાનિ સ્ત્રીણામ્ આવેશનાનિ વશીકરણાનિ મન્ત્રવિદ્યૌષધિભૈષજ્યાનિ તાનિ સર્વાણિ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વન્ ન પ્રયુક્તે ન ચ પ્રયોજયતિ ન ચ સ્ત્રીણામ્ આવેશનમ્ અન્યતરાન્યતરં કરોતિ, ન સ્ત્રિયાઃ પુરુષસ્ય વા આદેશનાપ્રાતિહાર્યં કરોતિ, પુત્રો વા તે ભવિષ્યતિ ધીતા વા તે ભવિષ્યતિ, કુલોદ્ગતો વા ભવિષ્યતિ, દીર્ઘાયુષ્કો વા ભવિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ નિમિત્તં ન સમનુપશ્યતિ, સ નિમિત્તમ્ અસમનુપશ્યન્, પરિશુદ્ધાજીવો વિહરતિ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ. ઇતિ સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યે આકારા યાનિ લિઙ્ગાનિ યાનિ નિમિત્તાનિ યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યસ્, તાન્ આકારાંસ્ તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ દેશયિષ્યામિ, તાનિ શૃણુ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ ભાષિષ્યે ઽહમ્, એવં ભગવન્ન્ ઇત્ય્ આયુષ્માં સુભૂતિર્ ભગવતઃ પ્રત્યશ્રોષીત્.
ભગવાન્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિમનસિકારૈર્ અવિરહિતો ન સ્કન્ધયોગમ્ અનુયુક્તો (પ્સ્પ્_4:158) વિહરતિ, ન ધાત્વાયતનયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ. ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ શૂન્યતાયાં સ્થિતો ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય હીનત્વં વા ઉત્કૃષ્ટત્વં વા સમનુપશ્યતિ. ઇતિ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
ન ચૌરકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાહરણં વા હરનં વા સમનુપશ્યતિ. ઇતિ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનમ્
ન સેનાકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં સ્થિતો ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાલ્પત્વં વા બહુત્વં વા સમનુપશ્યતિ. ઇતિ નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ

ન યુદ્ધકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વધર્મતાયાં સ્થિતો ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાનુનયં વા પ્રતિઘં વા સમનુપશ્યતિ. ન ગ્રામકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વશૂન્યતાયાં સ્થિતો ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય નિચયં વાસંનિચયં વા સમનુપશ્યતિ. ન નગરકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ આકાશશૂન્યતાયાં સ્થિતો ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સંગ્રહં વાસંગ્રહં વા સમનુપશ્યતિ. ન નિગમકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે કોટ્યાં સ્થિતો ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાત્યયં વાનત્યયં વા સમનુપશ્યતિ. નાત્મકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ, એવં ન સત્ત્વજીવજન્તુપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્ સર્વધર્માણામ્ અન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ, અવિરહિતશ્ ચ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ. ઇતિ નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનમ્
સ દાનપારમિતાયાં ચરન્ ન માત્સર્યકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ, શીલપારમિતાયાં ચરન્ ન દૌઃશીલ્યકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ ન પ્રતિઘકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ, વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ ન કૌશીદ્યકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ, ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ ન વિક્ષેપકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન દૌષ્પ્રજ્ઞાકથાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ, સર્વધર્મશૂન્યતાયાં વિહરન્ ધર્મકામશ્ ચૈવ ભવતિ નાધર્મકામઃ, સ ધર્મધાતૌ ચરન્ ન ભેદ્યસ્ય ધર્મસ્ય વર્ણવાદી (પ્સ્પ્_4:159) ભવતિ, સમિત્રકામો ભવતિ નામિત્રકામો બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકે બોધિસત્ત્વાનાં ચ મહાસત્ત્વાનાં યે ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાઃ કુલપુત્રાસ્ તાન્ અપ્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સ તથાગતાન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ આકાઙ્ક્ષતિ, દર્શનાય યત્ર લોકધાતૌ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, આકાઙ્ક્ષંસ્ તત્રોપપદ્યતે, સ ઇમૈર્ મનસિકારૈર્ રાત્રિંદિવં વિહરતિ યદ્ ઉત બુદ્ધમનસિકારૈઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ પ્રાયેણ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ કામધાતુપ્રતિસંયુક્તાન્ મનસિકારાન્ ઉત્પાદયિત્વા દશભિઃ કુશલૈઃ કર્મપથૈર્ વર્તમાનાઃ તેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષૂપપદ્યન્તે, યત્ર સંમુખીભૂતાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ. તત્ર પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉત્પાદયિત્વા યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિમ્ ઉત્પાદયિત્વા તત્રોપપદ્યન્તે, યત્ર સંમુખીભૂતાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ. ઇતિ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ઽધ્યાત્મશૂન્યતાયાં સ્થિતસ્ય યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં સ્થિતસ્ય સ્મૃત્યુપસ્થાને સ્થિતસ્ય સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ સ્થિતસ્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ સ્થિતસ્યાર્યસત્યેષુ સ્થિતસ્ય શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખેષુ સ્થિતસ્ય સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ સ્થિતસ્યાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ સ્થિતસ્ય નૈવં ભવત્ય્, અવિનિવર્તનીયો વાહં ન વાહમ્ અવિનિવર્તનીય ઇતિ વિચિકિત્સા ચાસ્ય નોત્પદ્યતે. નિઃસંશયશ્ ચ ભવતિ સ્વકાયાં ભૂમૌ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સો ઽણુમ્ અપિ ધર્મં ન સમનુપશ્યતિ, યો વિવર્તતે વા ન વા વિવર્તતે. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ્રોતઆપન્નઃ સ્રોતઆપત્તિફલભૂમૌ સ્થિતો ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સતિ સ્વકાયાં ભૂમાવ્ એવં સકૃદાગામ્યનાગામ્યર્હત્ત્વભૂમૌ સ્થિતો બુદ્ધભૂમૌ સ્થિતો ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સત્ય્, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વકાયાં ભૂમૌ ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સતિ. (પ્સ્પ્_4:160) સ તત્રાવિનિવર્તનીયભૂમૌ સ્થિતો બુદ્ધક્ષેત્રઞ્ ચ પરિશોધયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયત્ય્, ઉત્પન્નોત્પન્નાનિ ચ મારકર્માણિ બુધ્યતે, ન ચ મારકર્માણાં વશેન ગચ્છતિ, સર્વાણિ ચ તાનિ મારકર્માણિ બુધ્યતે બુદ્ધ્વા ચ વિધ્વસ્તાનિ વિરલીકરોતિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષ આનન્તર્યકર્મકારી આનન્તર્યચિત્તેનાવિરહિતો યાવન્ મરણકાલમ્ ઇત્ય્ અનુવર્તત એવ તદ્ આનન્તર્યચિત્તં, ન ચ તત્રાનન્તર્યચિત્તં શક્નોતિ વિષ્કમ્ભયિતુમ્, અનુવર્તતે ચાસ્ય તત્ પર્યુત્થાનં યાવન્ મરણકાલમ્. એવમ્ એવ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તદ્ અવિનિવર્તનીયચિત્તં ભૂતં સ્થિતમ્ અવિનિવર્તનીયભૂમાવ્ અવિકમ્પન્ તચ્ ચિત્તં, ન શક્યતે સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન વિવર્તયિતુમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તદ્ અવિનિવર્તનીયચિત્તં સદેવમાનુષાસુરમ્ અતિક્રમ્ય સમ્યક્ત્વનિયામમ્ અવક્રાન્તં સ સ્વકાયાં ભૂમૌ સ્થિત્વાભિજ્ઞાપરમપારમિતાઃ પ્રાપ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ, તેષુ ચ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયિત્વા તાંશ્ ચ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પરિપૃચ્છતિ પરિપ્રશ્નયતિ પર્યુપાસ્તે.
સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તથા સ્થિતઃ, સ માન ઉત્પન્નોત્પન્નાનિ ચ મારકર્માણ્ય્ અવબુધ્યતે, ઉત્પન્નોત્પન્નાનાઞ્ ચ મારકર્માણાં વશેન ન ગચ્છતિ, તાનિ ચ મારકર્માણ્ય્ ઉપાયકૌશલ્યેન ભૂતકોટીઃ શોધયતિ, સ્વકાયાઞ્ ચ ભૂમૌ ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ નિઃકાઙ્ક્ષો ભૂતકોટ્યાઃ, ન ભૂતકોટિમ્ એકાં વા દ્વે વા વિકલ્પયતિ, તસ્ય જાતિવિનિવૃત્તસ્યાપિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યોત્પાદં વા નિરોધં વા સંક્લેશં વા વ્યવદાનં વા સમનુપશ્યતિ. ઇતિ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનમ્
તસ્ય ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ સર્વધર્મેષુ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યોત્પાદં વા નિરોધં વા સંક્લેશં વા વ્યવદાનં વા સમનુપશ્યતે. જાતિવિનિવૃત્તસ્યાપિ નૈવં ભવતિ, નાહં નાભિસંભોત્સ્યે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્, અભિસંભોત્સ્ય એવાહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે સ્વલક્ષણશૂન્યા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ.
(પ્સ્પ્_4:161)
સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં સ્થિતઃ સ્વકાયાં ભૂમાવ્, અપરપ્રત્યયઃ સ્વકાયાં ભૂમાવ્, અનવમર્દનીયઃ સ્વકાયાં ભૂમૌ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં સ્થિતો ઽસંહાર્યેણ જ્ઞાનેન સમન્વાગતો ભવતિ.

સચેત્ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ બુદ્ધવેષેણોપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ: ઽહૈવ ત્વમ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુ હિ, ન ત્વં વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સરોયક્સંબોધૌ, ન ચ ત્વયાનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધો, યેન ત્વં વ્યાક્રિયથાસ્ તૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, ન ચ ત્વયિ તે આકારાસ્ તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ સંવિદ્યન્તે, યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાક્રિયતે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ.
સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા નાવલીયતે ન સંલીયતે નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે, ન ચ ચિત્તસ્યાન્યથા ત્વં ભવતિ વેદિતવ્યં, સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વ્યાકૃતો ઽહં તૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ મમ તે ધર્માઃ સંવિદ્યન્તે યૈર્ ધર્મૈર્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વ્યાક્રિયન્તે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ. ઇતિ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ બુદ્ધવેષેણોપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ: મારાધિષ્ઠિતો વા પુરુષઃ શ્રાવકત્વે ત્વં કુલપુત્ર વ્યાકૃતો ન ત્વમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, કિં તે ઽનુત્તરયા સમ્યક્સંબોધ્યા.
સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવં ભવિષ્યતિ, મારો બતાયં પાપીયાન્ બુદ્ધવેષેણોપસંક્રાન્તો મારાધિષ્ઠિતો વા પુરુષો, ન ચ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા સમાદાપયતિ.
સચેદ્ અયમ્ અસ્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ બુદ્ધવેષેણોપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ: નૈતદ્ બુદ્ધભાષિતં ન શ્રાવકૈર્ મારભાષિતાન્ય્ એતાનિ સૂત્રાણિ યત્ર ત્વં ચરસિ. વેદિતવ્યમ્ એતદ્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારો બતાયં પાપીયાન્ મારાધિષ્ઠિતો વા પુરુષો, યો મામ્ અમુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ વિવેચયતિ. વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે વ્યાકૃતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તૈઃ પૂર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ (પ્સ્પ્_4:162) અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સ્થિતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયાયાં ભૂમૌ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ત આકારાસ્ તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ સંવિદ્યન્તે યે ઽવિનિવર્તનીયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વેદિતવ્યઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનિયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સદ્ધર્મપરિગ્રહસ્ય કૃતેનાત્મપરિત્યાગમ્ અપિ કરોતિ જીવિતપરિત્યાગમ્ અપિ કરોતિ. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સદ્ધર્મપરિગ્રહસ્ય કૃતેનૈવ યોગમ્ આપદ્યતે ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સદ્ધર્મપરિગ્રહં કરોતિ. તત્ર કતરો ધર્મો યસ્ય કૃતેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આત્મપરિત્યાગમ્ અપિ કરોતિ જીવિતપરિત્યાગમ્ અપિ કરોતિ? ઇહ સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ ધર્મં દેશયતિ, તત્રૈકે મોહપુરુષાઃ પ્રતિક્રોશન્તિ પ્રતિવહન્તિ નૈષ ધર્મો ન વિનયો નૈતચ્ છાસ્તુઃ શાસનમ્, અસ્ય સુભૂતે કૃતશો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આત્મપરિત્યાગમ્ અપિ કરોતિ જીવિતપરિત્યાગમ્ અપિ કરોતિ. તત્ર સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, યે ઽપિ તે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ધર્મં ભાષિષ્યન્તે, અહમ્ અપિ તત્ર ગણનાં યાસ્યામ્ય્ અહમ્ અપિ તત્ર વ્યાકૃતો મમાપ્ય્ એષ ધર્મો યસ્ય ધર્મસ્ય કૃતેનાહમ્ આત્મપરિત્યાગં કરોમિ જીવિતપરિત્યાગં કરોમીમં સુભૂતે ઽર્થવશં સંપશ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સદ્ધર્મપરિગ્રહસ્ય કૃતેનાત્મપરિત્યાગં કરોતિ જીવિતપરિત્યાગં કરોત્ય્, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ધર્મં દેશયતો ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સતિ, યં ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં ભાષન્તે તં સર્વમ્ ઉદ્ગૃહ્ણાતિ તથોદ્ગૃહીતઞ્ ચ સમાનં ન વિપ્રણાશયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ તદ્ ધારણીપ્રતિલબ્ધત્વાત્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમસ્યા ભગવન્ ધારણ્યાઃ પ્રતિલબ્ધત્વાદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તથાગતભાષિતાઃ સૂત્રાન્તા ન વિપ્રણશ્યન્તિ?
(પ્સ્પ્_4:163)
ભગવાન્ આહ: ધારણધારણીપ્રતિલબ્ધસ્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તથાગતભાષિતાઃ સૂત્રાન્તા ન વિપ્રણશ્યન્તિ.

સુભૂતિર્ આહ: તથાગતસ્યૈવ ભગવન્ન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ન શ્રાવકભાષિતાનિ ન દેવભાષિતાનિ ન નાગભાષિતાનિ ન યક્ષભાષિતાનિ ન ગન્ધર્વભાષિતાનિ નાસુરભાષિતાનિ ન ગરુડભાષિતાનિ ન કિંનરભાષિતાનિ ન મહોરગભાષિતાનિ.
ભગવાન્ આહ: યે કેચિત્ સુભૂતે રુતસંકેતઘોષાઃ સર્વત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામ તદ્ ધારણધારણીપ્રતિલબ્ધત્વાદ્, એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: મહાગુણસમન્વાગતો ઽયં ભગવન્ન્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, પ્રમાણગુણસમન્વાગતો ઽયં ભગવન્ન્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, ઽપરિમિતગુણસમન્વાગતો ઽયં ભગવન્ન્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્ મહાગુણસમન્વાગતઃ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, ઽપ્રમાણગુણસમન્વાગતઃ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, પરિમિતગુણસમન્વાગતઃ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અનેનાનન્તમ્ અપર્યન્તં જ્ઞાનં પ્રતિલબ્ધમ્ અસંહાર્યં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈસ્, તત્ર ચ જ્ઞાને સ્થિત્વાવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિસંવિદો ઽભિનિર્હરતિ યાભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અભિનિર્હૃતાભિઃ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન ન શક્યઃ પર્યાદાતુમ્.
ઇતિ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ ઇતિ દર્શનમાર્ગસ્થાવૈવર્તિકલક્ષણમ્
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: પ્રતિબલો ભગવાંસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ આકારલિઙ્ગનિમિત્તાનિ નિર્દેષ્ટું યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈર્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રભાવ્યતે સાધુ ભગવન્ ગમ્ભીરાણિ ગમ્ભિરાણિ સ્થાનાનિ નિર્દિશતુ યત્ર સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરંશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પરિપૂરયતિ, સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ (પ્સ્પ્_4:164) પરિપૂરયતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં પરિપૂરયતિ, આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિઃ પરિપૂરયતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાઃ પરિપૂરયતિ, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ પરિપૂરયતિ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયતિ, સર્વાકારજ્ઞતાં પરિપૂરયતિ. ઇતિ ગમ્ભીરો ભાવનામાર્ગઃ
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સાધુ સાધુ સુભૂતે, સાધુ ખલુ પુનસ્ ત્વં સુભૂતે યસ્ ત્વમ્ અવિનિવર્તનીયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અર્થાય ગમ્ભીરાણિ ગમ્ભીરાણિ સ્થાનાનિ પરિપૃચ્છિતવ્યાનિ મન્યસે, ગમ્ભીરમ્ ઇતિ સુભૂતે શૂન્યતાયા એતદ્ અધિવચનમ્ આનિમિત્તસ્યાપ્રણિહિતસ્યાનભિસંસ્કારસ્યાનુત્પાદસ્યાનિરોધસ્યાનિર્વાણસ્યાશાન્તસ્ય તથતાયા ભૂતકોટેર્ ધર્મધાતોર્ ઇમાનિ તાનિ સુભૂતે ગમ્ભીરગમ્ભીરાણિ સ્થાનાનિ યેષામ્ એતદ્ અધિવચનં યદ્ ઇદં નિર્વાણમ્ ઇતિ.
સુભૂતિર્ આહ: નિર્વાણસ્યૈવૈતદ્ ભગવન્ન્ અધિવચનં ન પુનર્ ભગવન્ સર્વધર્માણામ્?
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માણામ્ એવૈતત્ સુભૂતે ઽધિવચનં ગમ્ભીરમ્ ઇતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? રૂપં સુભૂતે ગમ્ભીરમ્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ અપિ સુભૂતે ગમ્ભીરં, ચક્ષુર્ અપિ સુભૂતે ગમ્ભીરમ્, એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનો ઽપિ સુભૂતે ગમ્ભીરં, રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મા અપિ સુભૂતે ગમ્ભીરાશ્, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં સુભૂતે ગમ્ભીરં, ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ સુભૂતે ગમ્ભીરઃ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના સુભૂતે ગમ્ભીરા. એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો, મનોવિજ્ઞાનં સુભૂતે ગમ્ભીરં, મનઃસંસ્પર્શઃ સુભૂતે ગમ્ભીરઃ, મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના સુભૂતે ગમ્ભીરા, પૃથિવીધાતુર્ અપિ સુભૂતે ગમ્ભીરઃ, એવમ્ અબ્ધાતુઃ તેજોધાતુર્ વાયુધાતુર્ આકાશધાતુર્ વિજ્ઞાનધાતુઃ સુભૂતે ગમ્ભીરઃ. પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સુભૂતે ગમ્ભીરો, ઽવિદ્યા સુભૂતે ગમ્ભીરા, એવં સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નામરૂપં ષડાયતનં સ્પર્શો વેદના તૃષ્ણા ઉપાદાનં ભવો જાતિર્ જરામરણં શોકપરિદેવદુષ્ખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સુભૂતે ગમ્ભીરાઃ, સર્વશૂન્યતાસર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખં સુભૂતે ગમ્ભીરં, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ સુભૂતે ગમ્ભીરા, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તય આર્યસત્યાનિ સુભૂતે ગમ્ભીરાણિ, ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ સુભૂતે ગમ્ભીરાણિ, (પ્સ્પ્_4:165) અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માઃ સુભૂતે ગમ્ભીરાઃ, બોધિર્ અપિ સુભૂતે ગમ્ભીરા. કથઞ્ ચ પુનઃ સુભૂતે રૂપં ગમ્ભીરં? યથા રૂપતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા વેદનાતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા સંજ્ઞાતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા સંસ્કારતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા વિજ્ઞાનતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા સ્કન્ધધાત્વાયતનતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગતથતા તથા ગમ્ભીરમ્, એવં યથા સર્વપારમિતાતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા સર્વશૂન્યતાતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં તથતા તથા ગમ્ભીરં, યથાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મતથતા તથા ગમ્ભીરં, યથા બોધિતથતા તથા ગમ્ભીરમ્. ઇતિ ભાવનામાર્ગગામ્ભીર્યમ્
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ રૂપસ્ય તથતા?

ભગવાન્ આહ: યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન રૂપં નાન્યત્ર રૂપાદ્, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન વેદના નાન્યત્ર વેદનાયાઃ, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન સંજ્ઞા નાન્યત્ર સંજ્ઞયાઃ, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન સંસ્કારા નાન્યત્ર સંસ્કારેભ્યો, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન વિજ્ઞાનં નાન્યત્ર વિજ્ઞાનાદ્. એવં યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ નાન્યત્ર સ્કન્ધધાત્વાયતનેભ્યો, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન પ્રતીત્યસમુત્પાદો નાન્યત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદાદ્, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન પ્રતીત્યસમુત્પાદઙ્ગાનિ નાન્યત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેભ્યો, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન સર્વપારમિતા નાન્યત્ર સર્વપારમિતાભ્યો, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન સર્વશૂન્યતા નાન્યત્ર સર્વશૂન્યતાભ્યો, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન બોધિપક્ષ્યા ધર્મા નાન્યત્ર બોધિપક્ષેભ્યો ધર્મેભ્યો, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ નાન્યત્ર સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેભ્યો યત્ર સુભૂતે તથતાયાં નાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો નાન્યત્રાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભ્યો, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં નાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો નાન્યત્રાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદ્ભ્યો, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં નાવેણિકાબુદ્ધધર્મા નાન્યત્રાવેણિકેભ્યો બુદ્ધધર્મેભ્યો, યત્ર સુભૂતે તથતાયાં ન બોધિર્ નાન્યત્ર બોધેઃ તથતા.
(પ્સ્પ્_4:166)
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવત્ સૂક્ષ્મેણોપાયેનાવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપતશ્ ચ વારિતો નિર્વાણં ચ સૂચિતમ્. એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારેભ્યો, વિજ્ઞાનતશ્ ચ વારિતો નિર્વાણં ચ સૂચિતં, સર્વધર્મસંગ્રહે ઽપ્ય્ અસ્ય લૌકિકલોકોત્તરેણ સાસ્રવેણાનાસ્રવેણ સાસ્રવાણાસ્રવેભ્યો વારિતો નિર્વાણં ચ સૂચિતમ્.
ઇતિ ભાવનામાર્ગસ્ય સમારોપાપવાદાન્તમુક્તા
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યદા પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમાનિ ગમ્ભીરગમ્ભીરાણિ સ્થાનાનિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ ચિન્તયિષ્યતિ તુલયિષ્યત્ય્ ઉપનિધ્યાસ્યતિ. ઇતિ ભાવનાપથઃ
એવં મયા સ્થાતવ્યં યથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ આજ્ઞપ્તમ્, એવં મયા શિક્ષિતવ્યં યથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ આખ્યાતમ્, એવં મયા પ્રતિપત્તવ્યં યથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉદ્દિષ્ટમ્ ઇત્ય્. અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તથા સંપાદયંસ્ તથોપનિધ્યાયંસ્ તથોપપરીક્ષમાણસ્ તથા પ્રયુજ્યમાનસ્ તથા ઘટમાનસ્ તથા વ્યાયચ્છમાનઃ.
ઇતિ નિર્વેધાઙ્ગદો ભાવનાપથઃ
સ તેન ચિત્તોત્પાદેનાસંખ્યેયમ્ અપ્રમેયમ્ અપરિમાણકુશલમૂલં પરિગ્રહીષ્યત્ય્ અપરિમાણાત્ કલ્પાત્ સંસારાચ્ છોરયિષ્યતિ વિપૃષ્ઠીકરિષ્યતિ વ્યન્તીકરિષ્યતિ, કઃ પુનર્ વાદો યદાવ્યવકીર્ણઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાંશ્ ચરન્ બોધિપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિહરિષ્યતિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ પુરુષો રાગચરિતો વિતર્કચરિતસ્ તસ્યાન્યતરયા સ્ત્રિયા સાર્ધમ્ અભિરૂપયા પ્રાસાદિકયા દર્શનીયયા સહ સંકેતઃ કૃતઃ સ્યાત્ સા ચ સ્ત્રી પરપરિગૃહીતા ન લભતે ગૃહતો નિષ્ક્રમણાય. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે કિં પ્રતિસંયુક્તાસ્ તસ્ય પુરુષસ્ય વિતર્કા વર્તેરન્ન્ ઇતિ.
સુભૂતિર્ આહ: સ્ત્રીપ્રતિસંયુક્તા એવં ભગવંસ્ તસ્ય પુરુષસ્ય વિતર્કા વર્તેરન્ન્, ઇયં મે સ્ત્રી આગતા એતયા સાર્ધં નિષીદિષ્યામિ પ્રતિક્રમિષ્યામિ પરિચારયિષ્યામીતિ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે રાત્ર્યા વા દિવસસ્ય વાત્યયેન કિયન્તસ્ તસ્ય પુરુષસ્ય વિતર્કા વર્તેરન્.
સુભૂતિર્ આહ: બહવો ભગવન્ બહવઃ સુગત તસ્ય પુરુષસ્ય દિવસસ્ય વાત્યયેન રાત્ર્યા વાત્યયેન વિતર્કા વર્તેરન્.
(પ્સ્પ્_4:167)
ભગવાન્ આહ: યાવન્તઃ સુભૂતે તસ્ય પુરુષસ્ય દિવસસ્ય વાત્યયેન રાત્ર્યા વાત્યયેન વિતર્કા વર્તન્તે, ઇયતઃ કલ્પાન્ સ બોધિ સત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંસારાચ્ છોરયતિ વિપૃષ્ઠીકરોતિ વ્યન્તીકરોતિ ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ટાયાં શિક્ષતે ઉપપરીક્ષતે ઉપનિધ્યાયતિ તથા તથા ચ યોગમ્ આપદ્યતે, યથા યથા તાન્ દોષાન્ વિવર્જયતિ યૈર્ દોષૈર્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વિવર્તન્તે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. એવં યોગન્ અનુયુક્તસ્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનેન વિહારેણ વિહરતો યથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉપદિષ્ટાયામ્ એકદિવસેન યત્ કુશલમૂલં યેન કુશલમૂલેન ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા લોકધાતવઃ પરિપૂર્ણાઃ સ્યુર્, નેદં તસ્ય કુશલસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ યાવત્ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપિ ઉપમામ્ અપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિશામ્ અપિ ઉપનિષદમ્ અપિ નોપૈતિ.
ઇતિ ત્રિવિધો ઽનુશંસઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ દાનં દદ્યાત્ ત્રિષુ રત્નેષુ બુદ્ધરત્ને ધર્મરત્ને સંઘરત્ને. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ઇતિ વિપક્ષો ઽધિમાત્રાધિમાત્રઃ
ભગવાન્ આહ: અયમ્ એવ તતઃ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેદ્, ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ટાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એષ હિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માર્ગો યેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે.
ઇતિ પ્રતિપક્ષો મૃદુમૃદુઃ
તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્ તિષ્ઠન્ સ્રોતઆપન્નેષુ દક્ષિણાં પ્રતિષ્ઠાપયેદ્, એવં સકૃદાગામિષ્વ્ અનાગામિષ્વ્ અર્હત્સુ દક્ષિણાં પ્રતિષ્ઠાપયેત્, પ્રત્યેકબુદ્ધેષુ તથાગતેષ્વ્ અર્હત્સુ સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ દક્ષિણાં પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેત્.
(પ્સ્પ્_4:168)
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ઇતિ વિપક્ષો ઽધિમાત્રમધ્યઃ
ભગવાન્ આહ: અયમ્ એવ તતઃ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ટાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્ર હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. ઇતિ પ્રતિપક્ષો મૃદુમધ્યઃ
તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્ તિષ્ઠન્ દાનં દદ્યાચ્ છીલં રક્ષેત્ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયેદ્ વીર્યમ્ આરભેત ધ્યાનં સમાપદ્યેત પ્રજ્ઞાં ભાવયેત્ તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ઇતિ વિપક્ષો ઽધિમાત્રમૃદુઃ

ભગવાન્ આહ: અતઃ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ટાયાં સ્થિત્વૈકદિવસમ્ અપિ દાનં દદ્યાચ્ છીલં રક્ષેત્ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયેદ્ વીર્યમ્ આરભેત ધ્યાનં સમાપદ્યેત પ્રજ્ઞાં ભાવયેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? માતૈષા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા જનયિત્રી ચૈષા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા. અત્ર હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્માન્ પરિપૂરયન્તિ.
ઇતિ પ્રતિપક્ષો મૃદ્વધિમાત્રઃ
તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્ તિષ્ઠન્ સત્ત્વેભ્યો ધર્મદાનં દદ્યાત્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેત્.

સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ઇતિ વિપક્ષો મધ્યાધિમાત્રઃ
ભગવાન્ આહ: અતઃ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેદ્, ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ટાયાં સ્થિત્વૈકદિવસમ્ અપિ સત્ત્વેભ્યો ધર્મદાનં દદ્યાત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતઃ (પ્સ્પ્_4:169) સ સર્વાકારજ્ઞતયાવિરહિતો યઃ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતઃ સર્વાકારજ્ઞતયાવિરહિતઃ, તસ્મત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતેન ભવિતવ્યમ્.
ઇતિ પ્રતિપક્ષો મધ્યમૃદુઃ
તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ યોગમ્ આપદ્યેત ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈશ્ ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈશ્ ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિર્ યોગમ્ આપદ્યેત ચતુર્ભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈશ્ ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈશ્ ચતુર્ભિર્ ઋદ્ધિપાદૈઃ પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિર્ બલૈઃ સપ્તભિર્ બોધ્યઙ્ગૈર્ આર્યાષ્ટઙ્ગેન માર્ગેણ યોગમ્ આપદ્યેત ચતુર્ભિર્ આર્યસત્યૈર્ અષ્ટભિર્ વિમોક્ષૈર્ નવભિર્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિઃ શૂન્યતાનિમિત્તા પ્રણિહિતસમાધિભિર્ યાવદ્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકબુદ્ધધર્મૈર્ યોગમ્ આપદ્યેત. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ઇતિ વિપક્ષો મધ્યમધ્યઃ
ભગવાન્ આહ: અતઃ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ટાયામ્ એકમ્ અપિ દિવસં યોગમ્ આપદ્યેત ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈશ્ ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈશ્ ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિઃ ચતુર્ભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈશ્ ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈશ્ ચતુર્ભિર્ ઋદ્ધિપાદૈઃ પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિર્ બલૈઃ સપ્તભિર્ બોધ્યઙ્ગૈર્ આર્યાષ્ટાઙ્ગેન માર્ગેણ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધિભિર્ યાવદ્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ યોગમ્ આપદ્યેત. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્થાનં સુભૂતે ઽનવકાશો યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા વિવર્તતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. સ્થાનઞ્ ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઽવકાશશ્ ચ યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા વિવર્તતે, સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતેન ભવિતવ્યમ્.
ઇતિ પ્રતિપક્ષો મધ્યમધ્યઃ
તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા (પ્સ્પ્_4:170) વિરહિતો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્ તિષ્ઠંસ્ તદ્ આમિષદાનં ધર્મદાનં તાભ્યાં પ્રતિસંલયનપ્રતિસંયુક્તાન્ મનસિકારાન્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેત્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ઇતિ વિપક્ષો મધ્યમૃદુઃ
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેદ્, ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ટાયાં સ્થિત્વૈકદિવસમ્ અપિ તદ્ આમિષદાનં ધર્મદાનં તાભ્યાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંલયનપ્રતિસંયુક્તાન્ મનસિકારાન્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એષ હિ પરમઃ પરિણામો યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિણામઃ. યઃ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતઃ પરિણામો ન સ પરિણામઃ. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિણામના કુશલમૂલેન ભવિતવ્યમ્.
ઇતિ પ્રતિપક્ષો મધ્યાધિમાત્રઃ
તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યઃ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્ તિષ્ઠન્ન્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સશ્રાવકસંઘાનાં યં કુશલમૂલં તત્ સર્વમ્ અનુમોદ્યાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેત્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ઇતિ વિપક્ષો મૃદ્વધિમાત્રઃ
ભગવાન્ આહ: અતઃ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેદ્, ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ટાયાં સ્થિત્વા એકદિવસમ્ અપિ યં કુશલમૂલમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એષ હિ પરમો ઽનુમોદનાપરિણામો યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાનુમોદના પરિણામસ્, તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાનુમોદનાપરિણામના કુશલમૂલેન ભવિતવ્યમ્.
ઇતિ પ્રતિપક્ષો ઽધિમાત્રમૃદુઃ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદા પુનર્ ભગવન્ન્ અભિસંસ્કારઃ કલ્પિત ઇત્ય્ ઉક્તો ભગવતા તદા કથં સ (પ્સ્પ્_4:171) કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્? ન ચ ભગવન્ન્ અભિસંસ્કારેણ શક્યા સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ વા નિયામો વાવક્રમિતું સ્રોતઆપત્તિફલં વાનુપ્રાપ્તું સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વાનુપ્રાપ્તું પ્રત્યેકાં વા બોધિમ્ અનુપ્રાપ્તુમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્ સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુમ્. ઇતિ વિપક્ષો મૃદુમધ્યઃ
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, ન હ્ય્ અભિસંસ્કારેણ શક્યા સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ વા નિયામો વાવક્રમિતું સ્રોતઆપત્તિફલં વા અનુપ્રાપ્તું સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વાનુપ્રાપ્તું પ્રત્યેકાં વા બોધિમ્ અનુપ્રાપ્તુમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું, સ ચાપિ સુભૂતે અભિસંસ્કારો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ શૂન્યક એવાખ્યાયતે, રિક્તક એવાખ્યાયતે, તુચ્છક એવાખ્યાયતે, અસારક એવાખ્યાયતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધ્યાત્મશૂન્યતાયાં સુશિક્ષિતો બહિર્ધાશૂન્યતાયામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં સુશિક્ષિતઃ.
ઇતિ પ્રતિપક્ષો ઽધિમાત્રમધ્યઃ
સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઇહ શૂન્યતાયાં સ્થિત્વા યથા યથાભિસંસ્કારાન્ પ્રત્યવેક્ષતે તથા તથા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતો ભવતિ, યથા યથા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતો ભવતિ તથા તથાસંખ્યેયમ્ અપ્રમેયમ્ અપરિમાણં પુણ્યં પ્રસવેત્.
ઇત્ય્ અર્થક્ષિપ્તવિપક્ષસ્ય મૃદુમૃદુઃ પ્રતિપક્ષો ઽધિમાત્રાધિમાત્રઃ ઇતિ ભાવનામાર્ગસ્થાવૈવર્તિકલક્ષણમ્
સુભૂતિર્ આહ: અસંખ્યેયસ્ય ચ ભગવન્ન્ અપ્રમેયસ્ય ચાપરિમાણસ્ય ચ કઃ પ્રતિવિશેષઃ? કિં નાનાકરણમ્?

ભગવાન્ આહ: અસંખ્યેયમ્ ઇતિ સુભૂતે યસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે યઃ સંખ્યાન્ નોપૈતિ, અસંખ્યેયમ્ ઇતિ વા અપ્રમાણમ્ ઇતિ વા સુભૂતે યસ્ય પ્રમાણન્ નોપલભ્યતે ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ, અપરિમાણમ્ ઇતિ સુભૂતે યન્ ન શક્યં પ્રમાતુમ્.
સુભૂતિર્ આહ: સ્યાદ્ ભગવન્ પર્યાયો યદ્ રૂપમ્ અપ્ય્ અસંખ્યેયમ્ અપ્રમેયમ્ અપરિમાણં સ્યાત્, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અપિ ભગવન્ન્ અસંખ્યેયમ્ અપ્રમેયમ્ અપરિમાણં સ્યાત્.
(પ્સ્પ્_4:172)
ભગવાન્ આહ: સ્યાત્ સુભૂતે પર્યાયો યેન પર્યાયેણ રૂપમ્ અપ્ય્ અસંખ્યેયમ્ અપ્રમેયમ્ અપરિમાણં સ્યાત્, વેદનાપિ સંજ્ઞાપિ સંસ્કારા અપિ, વિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અસંખ્યેયમ્ અપ્રમેયમ્ અપરિમાણં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અસંખ્યેયાદીનામ્ ઉપલક્ષણામ્.
કતમેન ભગવન્ પર્યાયેણ રૂપમ્ અસંખ્યેયમ્ અપ્રમેયમ્ અપરિમાણં સ્યાત્, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અસંખ્યેયમ્ અપ્રમેયમ્ અપરિમાણં સ્યાત્?
ભગવાન્ આહ: રૂપં સુભૂતે શૂન્યમ્ અસં ખ્યેયમ્ અપ્રમેયમ્ અપરિમાણં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં સુભૂતે શૂન્યમ્ અસંખ્યેયમ્ અપ્રમેયમ્ અપરિમાણં સ્યાત્.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ રૂપમ્ એવ શૂન્યં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યં, ન પુનઃ સર્વધર્મા અપિ શૂન્યાઃ?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ન મયા સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇત્ય્ આખ્યાતાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: શૂન્યા ઇતિ ભગવન્ સર્વધર્માસ્ તથાગતેનાખ્યાતા, યે ચ ભગવન્ શૂન્યા અક્ષયા અપિ તે, અસંખ્યેયા અપિ તે અપ્રમેયા અપિ તે, અપરિમાણા અપિ તે, ન ભગવન્ શૂન્યતાયાઃ સંખ્યોપલભ્યતે, ન પ્રમાણમ્ ઉપલભ્યતે, ન પરિમાણમ્ ઉપલભ્યતે, ઇત્ય્ અસંખ્યેયાદીનાં સ્વભાવલક્ષણં, તસ્માત્ તર્હિ ભગવન્ નૈષાં ધર્માણામ્ અર્થતો વા વ્યઞ્જનતો વા નાનાકરણમ્ ઉપલભ્યતે.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, નૈષાં ધર્માણામ્ અર્થતો વા વ્યઞ્જનતો વા નાનાકરણમ્ ઉપલભ્યતે. અનભિલપ્યમ્ એતત્ સુભૂતે તથાગતેનાભિલપિતમ્, અક્ષયમ્ ઇતિ વા અસંખ્યેયમ્ ઇતિ વા અપ્રમેયમ્ ઇતિ વા અપરિમાણમ્ ઇતિ વા શૂન્યમ્ ઇતિ વા આનિમિત્તમ્ ઇતિ વા અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ વા અનભિસંસ્કારમ્ ઇતિ વા અનુત્પાદ ઇતિ વા વિરાગ ઇતિ વા નિરોધ ઇતિ વા નિર્વાણમ્ ઇતિ વા દેશનાનિષ્પન્દનિર્દેશ એષ સુભૂતે તથાગતસ્યાક્ષયમ્ ઇતિ યાવન્ નિર્વાણમ્ ઇતિ ચેતિ ચોદ્યપૂર્વકસ્ તથાગતકરુણાનિષ્પન્દનિર્દેશઃ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ ઇયં ધર્માણાં ધર્મતા તથાગતેન દેશ્યતે, સા ચ ધર્મતા અનભિલપ્યા યથાહં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાનામિ, તથા સર્વધર્મા ભગવન્ન્ અનભિલપ્યાઃ.
(પ્સ્પ્_4:173)
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, સર્વધર્માઃ સુભૂતે અનભિલપ્યા, યા સુભૂતે ધર્માણામ્ અનભિલપ્યતા સા શૂન્યતા, ન ચ શૂન્યતા શક્યાભિલપિતુમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અનભિલાપ્યસ્યાર્થસ્ય વૃદ્ધિર્ વા પરિહાણિર્ વા?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે અનભિલપ્યસ્યાર્થસ્ય નાપિ વૃદ્ધિર્ નાપિ પરિહાણિર્.

સુભૂતિર્ આહ: સચેદ્ ભગવન્ન્ અનભિલપ્યસ્યાર્થસ્ય નાપિ વૃદ્ધિર્ નાપિ પરિહાણિઃ, દાનપારમિતાયા અપિ ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્ ભવિષ્યતિ, એવં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપારમિતાયા અપિ ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્ ભવિષ્યતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અપિ ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્ ભવિષ્યતિ, ચતુર્ણાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્ ભવિષ્યતિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનામ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકસ્ય માર્ગસ્ય ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્ ભવિષ્યતિ, અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્ ભવિષ્યતિ, નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ આર્યસત્યાનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાનં ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્ ભવિષ્યતિ, દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્ ભવિષ્યતિ અધ્યાત્મશૂન્યતાયા બહિર્ધાશૂન્યતાયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્ ભવિષ્યતિ, અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકબુદ્ધધર્માણાં ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્ ભવિષ્યતિ. સચેદ્ ભગવન્ન્ આસાં ષણ્ણાં પારમિતાનાં ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્ ભવિષ્યતિ, યાવદ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્ ભવિષ્યતિ, તદા અભવ્યા હિ ભગવન્ સર્વાકારજ્ઞતાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુમ્ ઇત્ય્ અનભિલપ્યસ્ય હાનિવૃદ્ધ્યા ભાવેન ચોદ્યમ્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, નાનભિલપ્યસ્યાર્થસ્ય વૃદ્ધિર્ વા પરિહાણિર્ વા. સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યમાનસ્યોપાયકુશલસ્ય નૈવં ભવતિ, અહં પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિવર્દ્ધે, ઽહં ધ્યાનપારમિતયા વિવર્દ્ધે, ઽહં વીર્યપારમિતયા વિવર્દ્ધે, ઽહં ક્ષાન્તિપારમિતયા વિવર્દ્ધે, ઽહં શીલપારમિતયા વિવર્દ્ધે, ઽહં દાનપારમિતયા વિવર્દ્ધે. એષ ચ પુનર્ અસ્યૈવં ભવતિ, નામધેયમાત્રમ્ એતદ્ યદ્ ઇદં દાનપારમિતા, સ દાનપારમિતાયાં (પ્સ્પ્_4:174) ચરંસ્ તાન્ મનસિકારાંસ્ તાંશ્ ચિત્તોત્પાદાંસ્ તાનિ ચ કુશલમૂલાન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્, એવં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંસ્ તાન્ મનસિકારાંસ્ તાંશ્ ચિત્તોત્પાદાંસ્ તાનિ ચ કુશલમૂલાન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ યથાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ ઇતિ પરિહારઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમા ચ પુનર્ ભગવન્ન્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ?
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માણાં તથતાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમૈષા ભગવન્ સર્વધર્માણાં તથતા યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ?
ભગવાન્ આહ: યા સુભૂતે રૂપસ્ય તથતા યા વેદનાયાસ્ તથતા યા સંજ્ઞયાઃ તથતા યા સંસ્કારાણાં તથતા યા વિજ્ઞાનસ્ય તથતા, એવં યા સ્કન્ધતથતા યા ધાતુતથતા યા આયતનતથતા યા પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતા યા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગતથતા, એવં યાવદ્ યા નિર્વાણસ્ય તથતા સાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, સા નૈવ વિવર્દ્ધતે ન પરિહીયતે. તત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતો ઽભીક્સ્ણં બહુલં વિહરતિ, ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય વૃદ્ધિં વા પરિહાણિં વા સમનુપશ્યતિ. એવં ખલુ સુભૂતે અનભિલપ્યસ્યાર્થસ્ય નૈવ વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્, એવં ચ સુભૂતે દાનપારમિતાયા ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્, એવં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાયા ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિર્, એવં શૂન્યતાનાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનામ્ અભિજ્ઞાનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં દશાનાં બલાનાં વૈશારદ્યાનાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં ન વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્ અવૃદ્ધ્યપરિહાણિયોગેન.
ઇતિ બોધિલક્ષણમ્
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં પ્રથમચિત્તોત્પાદેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, ઉતાહો પશ્ચિમેન ચિત્તોત્પાદેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે? યદિ તાવદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદેનાનુત્તરાં (પ્સ્પ્_4:175) સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, તત્ પૂર્વકશ્ ચિત્તોત્પાદઃ પશ્ચિમેન ચિત્તોત્પાદેનાસમવસૃતઃ, પશ્ચિમશ્ ચિત્તોત્પાદઃ પૂર્વકેન ચિત્તોત્પાદેનાસમવસૃતઃ, એવમ્ અસમવસૃતાનાં ભગવંશ્ ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણાં કથં કુશલમૂલાન્ય્ ઉપચયં ગચ્છન્તિ, ન ચાનુપચિતૈઃ કુશલમૂલૈઃ શક્યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધુમ્? ઇતિ મનસોર્ અસમવધાનેન ચોદ્યમ્
ભગવાન્ આહ: તેન હિ સુભૂતે ઉપમાં તે કરિષ્યામ્ય્ અસ્યૈવાર્થસ્ય વિજ્ઞાપનાય, ઉપમયા ઇહૈકત્યા વિદ્વાંસઃ પુરુષા ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજ્ઞાસ્યન્તિ. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે તૈલપ્રદ્યોતસ્ય જ્વલિતસ્ય દીપ્યમાનાયાં વર્તૌ પ્રથમાભિનિપાતેનાર્ચિષઃ સા વર્તિર્ દગ્ધા, ઉતાહો પશ્ચિમાભિનિપાતેનાર્ચિષઃ સા વર્તિર્ દગ્ધા.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્ પ્રથમાભિનિપાતેનાર્ચિષઃ સા વર્તિર્ દગ્ધા ન ચ પ્રથમાભિનિપાતમ્ અનાગમ્યાર્ચિષઃ સા વર્તિર્ દગ્ધા, ન ભગવન્ પશ્ચિમાભિનિપાતેનાર્ચિષઃ સા વર્તિર્ દગ્ધા, ન ચ પશ્ચિમાભિનિપાતમ્ અનાગમ્યાર્ચિષઃ સા વર્તિર્ દગ્ધા.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ સા વર્તિર્ દગ્ધા.
સુભૂતિર્ આહ: દગ્ધા ભગવન્ દગ્ધા સુગત.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે ન પ્રથમચિત્તોત્પાદેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, ન ચ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ અનાગમ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, ન ચ પશ્ચિમચિત્તોત્પાદેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, ન ચ પશ્ચિમચિત્તોત્પાદમ્ અનાગમ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. અભિસંબુધ્યતે ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અત્ર હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દશ ભૂમીઃ પરિપૂરયિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: કતમા ભગવન્ દશ ભૂમીઃ પરિપૂરયિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે?

ભગવાન્ આહ: શુક્લવિપશ્યનાભૂમિં સુભૂતે પરિપૂરયિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, એવં ગોત્રભૂમિમ્ અષ્ટમકભૂમિં દર્શનભૂમિં તનુભૂમિં વીતરાગભૂમિં કૃતાવીભૂમિં પરિપૂરયિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ (પ્સ્પ્_4:176) અભિસંબુધ્યતે, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં પરિપૂરયિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, બોધિસત્ત્વભૂમિં પરિપૂરયિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, બુદ્ધભૂમિં પરિપૂરયિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, તત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દશસુ ભૂમિષુ શિક્ષમાણો ન ચ પ્રથમચિત્તોત્પાદેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, ન ચ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ અનાગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, ન ચ પશ્ચિમચિત્તોત્પાદેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, ન ચ પશ્ચિમચિત્તોત્પાદમ્ અનાગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, અભિસંબુધ્યતે ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોધિમ્.
ઇતિ દીપદૃષ્ટાન્તેન પરિહારઃ
સુભૂતિર્ આહ: ગમ્ભીરો ભગવન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદો, ન ચ નામ ભગવન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદેન, ન ચ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ અનાગમ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, ન ચ નામ ભગવન્ પશ્ચિમેન ચિત્તોત્પાદેન, ન ચ પશ્ચિમચિત્તોત્પાદમ્ અનાગમ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, અભિસંબુધ્યતે ચ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યચ્ ચિત્તં નિરુદ્ધમ્ અપિ નુ તત્ પુનર્ એવોત્પત્સ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્. ઇત્ય્ ઉત્પાદગામ્ભીર્યમ્
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યચ્ ચિત્તમ્ ઉત્પન્નમ્ અપિ નુ તન્ નિરોધધર્મિ.
સુભૂતિર્ આહ: નિરોધધર્મિ ભગવન્ નિરોધધર્મિ સુગત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યન્ નિરોધધર્મિ તન્ નિરોત્સ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્. ઇતિ નિરોધગામ્ભીર્યમ્
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે તથૈવ સ્થાસ્યતિ યથા તથતા.
સુભૂતિર્ આહ: તથૈવ ભગવં સ્થાસ્યતિ યથા તથતા.
(પ્સ્પ્_4:177)
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે તથૈવ સ્થાસ્યતિ યથા તથતા ભૂતકોટિર્ ભવિષ્યતિ.
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ગમ્ભીરા તથતા.
સુભૂતિર્ આહ: ગમ્ભીરા ભગવન્. ઇતિ તથતાગામ્ભીર્યમ્
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે તથૈવ ચિત્તં યથા તથતા.
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અન્યત્ર તથતાયાશ્ ચિત્તમ્.
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્. ઇતિ જ્ઞેયગામ્ભીર્યમ્
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ તથતા તથતાં સમનુપશ્યતિ.
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્. ઇતિ જ્ઞાનગામ્ભીર્યમ્
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ય એવં ચરતિ, સ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ.
સુભૂતિર્ આહ: યો ભગવૈમ્ એવં ચરતિ, સ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞા પારમિતાયાં ચરતિ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ય એવં ચરતિ, સ કુત્ર ચરતિ.
સુભૂતિર્ આહ: યો ભગવ્ન્ન્ એવં ચરતિ, સ ન કુત્રચિચ્ ચરતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત એતે સમુદાચારા ન ભવન્તિ, ન સમુદાચરન્તિ તથતાયાં સ્થિતસ્ય ન ભગવન્ કિઞ્ચિત્ સમુદાચારતિ, નાપિ તત્ર કશ્ચિત્ સમુદાચરતિ. ઇતિ ચર્યાગામ્ભીર્યમ્

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ચરતિ સ કુત્ર ચરતિ?
સુભૂતિર્ આહ: ચરતિ ભગવન્ પરમાર્થે યત્ર દ્વયસમુદાચારો ન સંવિદ્યતે.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યઃ પરમાર્થે ચરતિ સમુદાચારે ચરતિ, સ નિમિત્તે ચરતિ.
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ તેન નિમિત્તસંજ્ઞા વાનિમિત્તસંજ્ઞા વા વિભાવિતા ભવતિ.
(પ્સ્પ્_4:178)
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્. ઇત્ય્ અદ્વયગામ્ભીર્યમ્
ભગવાન્ આહ: તત્ કથં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નિમિત્તસંજ્ઞા વા આનિમિત્તસંજ્ઞા વા ન વિભાવિતા ભવતિ?
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ન ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એવં પ્રયુજ્યતે, નિમિત્તં વા ભાવયિષ્યામ્ય્ અનિમિત્તં વા ભાવયિષ્યામીતિ, ઇહ પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નાપરિપૂર્ણૈર્ દશભિસ્ તથાગતબલૈર્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. ઇદં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપાયકૌશલ્યં યેનોપાયકૌશલ્યેન ન કંચિદ્ ધર્મં ભાવી વા કરોત્ય્ અભાવી વા કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સ્વલક્ષણશૂન્યતાયાં સ્થિતસ્, તત્ર ચ સ્વલક્ષણશૂન્યતાયાં સ્થિત્વા ત્રીન્ સમાધીન્ સમાપદ્યતે, સત્ત્વાનાં કૃતશસ્ તૈશ્ ચ સમાધિભિઃ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ.
એવં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ ત્રીન્ સમાધીન્ સમાપદ્યતે, તત્ર ચ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ ત્રીષુ સમાધિષુ સ્થિત્વા સત્ત્વાંશ્ ચ પ્રણિધાનેન ચરતસ્ તાન્ અપ્રણિહિતેન નિયોજયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ વિકલ્પે ચરતસ્ તાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શૂન્યતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ નિમિત્તે ચરતસ્ તાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આનિમિત્તે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંસ્ ત્રિભિઃ સમાધિભિઃ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ.
ઇત્ય્ ઉપાયકૌશલં ગામ્ભીર્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તઃ શૈક્ષો ઽવૈવર્તિકો ગણઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ: ય આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતસ્ ત્રીન્ સમાધીન્ સમાપદ્યતે શૂન્યતામ્ આનિમિત્તમ્ અપ્રણિહિતમ્, અપિ નુ સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિવર્ધતે.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર દિવસે ભાવનયા વિવર્ધતે, એવં સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ વિવર્ધતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પઃ, અથ ખલ્વ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સ્વપ્નશ્ ચ દિવસશ્ ચ, સચેદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યદિ દિવસે બોધિસત્ત્વસ્ય (પ્સ્પ્_4:179) મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાસ્તિ, તદા સ્વપ્નાન્તરગતસ્યાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ભવિષ્યતિ. ઇતિ ભવશાન્ત્યોર્ અકલ્પના
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતઃ કર્મ કરોતિ, ભવતિ તસ્ય કર્મણ આચયો વા ઉપચયો વા, યથા સ્વપ્નોપમાઃ સર્વધર્મા ઉક્તા ભગવતા, તથા નાસ્ય ભવત્ય્ આચયો વા ઉપચયો વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સ્વપ્ને કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાચવો વા ઉપચયો વા ઉપલભ્યતે. અથ વિબુદ્ધો વિકલ્પયિષ્યતિ, ભવતિ તસ્યાચયો વા ઉપચયો વા.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: યશ્ ચ દિવસં પ્રાણાતિપાતં કૃતો, યશ્ ચ સ્વપ્નાન્તરે હતસ્ તં પ્રતિવિબુધો વિકલ્પયતિ, અહો હતો મયા હતઃ સાધુ હત ઇતિ, તત્ કર્માયુષ્મન્ શારિપુત્ર કિમ્ આહ?
શારિપુત્ર આહ: નાયુષ્મન્ સુભૂતે અનારમ્બણકર્મોત્પદ્યતે સારમ્બણમ્ એવ કર્મોત્પદ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર નાનારમ્બણં કર્મોત્પદ્યતે નાનારમ્બણં ચેતનોત્પદ્યતે સારમ્બણમ્ એવાયુષ્મન્ શારિપુત્ર કર્મોત્પદ્યતે નાનારમ્બણં સારમ્બણા ચેતનોત્પદ્યતે નાનારમ્બણમ્. દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતૈર્ ધર્મૈર્ બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે, નાદૃષ્ટૈર્ નાશ્રુતૈર્ નામતૈર્ નાવિજ્ઞાતૈર્ ધર્મૈર્ બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે. તત્ર કાચિદ્ બુદ્ધિઃ સંક્લેશં પરિગૃહ્ણાતિ, કાચિદ્ બુદ્ધિર્ વ્યવદાનં પરિગૃહ્ણાતિ, તસ્માત્ તર્હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સારમ્બણમ્ એવ કર્મોત્પદ્યતે નાનારમ્બણં સારમ્બણૈવ ચેતનોત્પદ્યતે નાનારમ્બણા.
શારિપુત્ર આહ: યદ્ય્ આયુષ્મન્ સુભૂતે સર્વાણિ કર્માણિ સર્વાશ્ ચેતના વિવિક્તા ઉક્તા ભગવતા, તત્ કથં સારમ્બણમ્ એવ કર્મોત્પદ્યતે નાનારમ્બણં, સારમ્બણૈવ ચેતનોત્પદ્યતે નાનારમ્બણા?
સુભૂતિર્ આહ: નિમિત્તીકૃત્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર સારમ્બણમ્ એવ કર્મોત્પદ્યતે નાનારમ્બણં, સારમ્બણૈવ ચેતનોત્પદ્યતે નાનારમ્બણા.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રઃ સુભૂતિં સ્થવિરમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્ય્ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો દાનં દદ્યાચ્ છીલં રક્ષેત્ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયેદ્ વીર્યમ્ આરભેત ધ્યાનં (પ્સ્પ્_4:180) સમાપદ્યેત પ્રજ્ઞાં ભાવયેત્, તચ્ ચ કુશલમૂલમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેત્ પરિણામિતં ભવત્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સ્થવિર આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: અયમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંમુખીભૂત એકજાતિપ્રતિબદ્ધો ભગવતાવિનિવર્તનીયતાયૈ વ્યાકૃત એષ પરિપ્રષ્ટવ્ય એષ વિસર્જયિષ્યતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ એતદ્ અવોચત્: અયં સુભૂતિ સ્થવિર એવમ્ આહ, અયં મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંમુખીભૂત એકજાતિપ્રતિબદ્ધો ભગવતો ઽવિનિવર્તનીયતાયૈ વ્યાકૃત એષ પરિપ્રષ્ટવ્ય એષ વિસર્જયિષ્યતીતિ.
એવમ્ ઉક્તે મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં નામધેયં મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિસર્જયિષ્યત્ય્, ઉતાહો રૂપં વિસર્જયિષ્યતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં વિસર્જયિષ્યતિ? યા રૂપસ્ય શૂન્યતા સા વિસર્જયિષ્યતિ, યા વેદનાશૂન્યતા યા સંજ્ઞાશૂન્યતા યા સંસ્કારશૂન્યતા, યા વિજ્ઞાનશૂન્યતા સા વિસર્જયિષ્યતિ? યા ચ રૂપસ્ય શૂન્યતા ન સા પ્રતિબલા વિસર્જયિતું, યા વેદનાયાઃ શૂન્યતા યા સંજ્ઞાયાઃ શૂન્યતા યા સંસ્કારાણાં શૂન્યતા યા વિજ્ઞાનસ્ય શૂન્યતા ન સા પ્રતિબલા વિસર્જયિતુમ્? તત્ કિં વિસર્જયિષ્યતિ નાહં તં ધર્મં સમનુપશ્યામિ, યો ધર્મો વિસર્જયિષ્યતિ, યં વિસર્જયિષ્યતિ, યત્ર વા વિસર્જયિષ્યતિ? તમ્ અપ્ય્ અહં ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ, યો ધર્મો વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, યેન વ્યાકૃતો, યત્ર વા વ્યાકૃતસ્, તમ્ અપ્ય્ અહં ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ સર્વ એતે ધર્મા અદ્વયા અદ્વૈધીકારાઃ.

અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ એતદ્ અવોચત્: કશ્ચિત્ ત્વયા મૈત્રેય એતે ધર્મા એવં સાક્ષાત્કૃતા યથૈતાન્ ધર્માન્ ભાષસે?
મૈત્રેય આહ: ન મયૈતે ધર્મા એવં સાક્ષાત્કૃતા યથાહમ્ એતાન્ ધર્માન્ ભાષે.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈતદ્ અભવત્: ગમ્ભીરપ્રજ્ઞો બતાયં મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યથાપિ નામ દાનપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતાવિન એષ નિર્દેશો ઽનુપલમ્ભો ઽનુપલમ્ભચરિતસ્ય.
(પ્સ્પ્_4:181)
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં મન્યસે? શારિપુત્ર સમનુપશ્યસિ ત્વં તં ધર્મં યેન ત્વં ધર્મેણાર્હન્ન્ ઇતિ પ્રભાવ્યસે.
શારિપુત્ર આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો નૈવં ભવત્ય્, અયં ધર્મો વ્યાકરિષ્યત્ય્ અયં ધર્મો વ્યાક્રિયતે અયં ધર્મો વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. એવઞ્ ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરતિ, ન ચાસ્ય વિચિકિત્સોત્પદ્યતે, નાહં નાભિસંભોત્સ્યે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે ઽહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં, યઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં ચરતિ સ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવઞ્ ચરન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે, નાહં નાભિસંભોત્સ્યે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે ઽહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્.
ઇતિ ચોદ્યપરંપરેત્ય્ ઉક્તા ભવશાન્તિસમતા
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દાનપારમિતાયાઞ્ ચરતા જિઘત્સિતાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા પિપાસિતાન્ દુર્નિવસિતાન્ દુઃપ્રાવૃતાન્ શયનાસનવિહીનાંશ્ ચ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા દાનપારમિતાયાં ચરિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્યૈષાં સત્ત્વાનામ્ અમી દોષાઃ સર્વેણ સર્વં ન ભવિષ્યન્તિ ન પ્રજ્ઞાપ્સ્યન્તે. યથાપિ તચ્ ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં દેવાનાં ત્રયસ્ત્રિંશાનાં યામાનાં તુષિતાનાં નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં બ્રહ્મપાર્ષદ્યાનાં બ્રહ્મપુરોહિતાનાં મહાબ્રહ્મણાં પરીત્તાભાનામ્ અપ્રમાણાભાનાં આભાસ્વરાણાં પરીત્તશુભાનામ્ અપ્રમાણશુભાનાં શુભકૃત્સ્નાનામ્ અનભ્રકાનાં પુણ્યપ્રસવાનાં વૃહત્ફલાનાં શુદ્ધાવાસાનાં સુદૃશાનાં સુદર્શનાનામ્ અસ્પૃહાનામ્ અતપાનામ્ અકનિષ્ઠાનાં દેવાનામ્ ઉપભોગપરિભોગાય, એવંવિધાસ્ તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે સત્ત્વાનામ્ ઉપભોગપરિભોગા ભવિષ્યન્તિ. એવઞ્ ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાં પરિપૂરયત્ય્ અનુત્તરાયાશ્ ચ સમ્યક્સંબોધેર્ અભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શીલપારમિતાયાં ચરતા પ્રાણાતિપાતિકાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા અદત્તાદાયિકાન્ કામમિથ્યાચારિકાન્ મૃષાવાદિકાન્ પારુષિકાન્ પિશુનવચનાન્ પ્રલાપાન્ અભિધ્યાલુકાન્ વ્યાપન્નચિત્તાનિ (પ્સ્પ્_4:182) મિથ્યાદૃષ્ટિકાન્ અલ્પાયુષ્કાન્ બહ્વાબાધાન્ બહ્વાયાસાન્ દુર્વર્ણાન્ અલ્પેશાખ્યાન્ અલ્પભોગાન્ નીચકુલાન્ નિહીનવૃત્તીન્ અઙ્ગવિહીનાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા શીલપારમિતાયાં ચરિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે તેષાં સત્ત્વાનામ્ અમી દોષા ન ભવિષ્યન્તિ ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે. એવઞ્ ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાં પરિપૂરયત્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ અભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતાન્યોન્યવ્યાપાદબહુલચિત્તાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા લોષ્ટતાડનશસ્ત્રપ્રહારાંશ્ ચ દદતો જીવિતાંશ્ ચ વ્યવરોપયતો દણ્ડાદણ્ડિ મુષલામુષલિ કેશાકેશિ કચાકચિ કુર્વતશ્ ચ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ક્ષાન્તિપારમિતાયાઞ્ ચરિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે તેષાં સત્ત્વાનામ્ અમી દોષા ન ભવિષ્યન્તિ ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે. સર્વસત્ત્વાશ્ ચ માતૃસમચિત્તા ભવિષ્યન્તિ, પિતૃસમચિત્તાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, ભ્રાતૃસમચિત્તાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, ભગિનીસમચિત્તાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, પુત્રદુહિતૃસમચિત્તાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, મૈત્રચિત્તા ભવિષ્યન્તિ. એવઞ્ ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયત્ય્ અનુત્તરાયાશ્ ચ સમ્યક્સંબોધેર્ અભ્યાસી ભવિષ્યતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વીર્યપારમિતાયાઞ્ ચરતા હીનવીર્યાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા કુશીદાન્ અલસાન્ નિરુદ્યોગાન્ અલ્પસત્ત્વાંસ્ ત્રિભિર્ યાનૈઃ પ્રસ્થિતાન્ શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા બોધિસત્ત્વયાનેન વા સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા વીર્યપારમિતાયાં ચરિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે તેષાં સત્ત્વાનામ્ અમી દોષા ન ભવિષ્યન્તિ ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાં, પરિપૂરયત્ય્ અનુત્તરાયાશ્ ચ સમ્યક્સંબોધેર્ અભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતા સત્ત્વાન્ પઞ્ચસુ નિવરણેષુ પ્રવર્તમાનાન્ દૃષ્ટ્વા કામચ્છન્દે વ્યાપાદે સ્ત્યાનમિદ્ધે ઉદ્ધતકૌકૃત્યે વિચિકિત્સાયાં નિવરણેષુ (પ્સ્પ્_4:183) પ્રવર્તમાનાન્ સત્ત્વાન્ મૂઢાન્ મૂઢસ્મૃતીન્ પ્રથમધ્યાનવિરહિતાન્ દ્વિતીયધ્યાનવિરહિતાંસ્ તૃતીયધ્યાનવિરહિતાંશ્ ચતુર્થધ્યાનવિરહિતાન્ મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાવિરહિતાન્ આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્ત્યા વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્ત્યા આકિઞ્ચન્યિયતનસમાપત્ત્યા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્ત્યા વિહીનાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ધ્યાનપારમિતાયાં ચરિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે તેષાં સત્ત્વાનામ્ અમી દોષા ન ભવિષ્યન્તિ ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે. એવઞ્ ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયત્ય્ અનુત્તરાયાશ્ ચ સમ્યક્સંબોધેર્ અભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરતા દુઃપ્રજ્ઞાન્ પ્રજ્ઞાપરિહીણાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા લૌકિકલોકોત્તરયા સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા વિહીનાન્ અક્રિયાવાદિનો નાસ્તિકવાદાન્ ઉચ્છેદવાદાન્ શાશ્વતવાદાન્ એકત્વાન્યત્વોભયત્વવાદાંશ્ ચ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં તથા તથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્સેત્રે તેષાં સત્ત્વાનામ્ અમી દોષાઃ સર્વેણ સર્વં ન ભવિષ્યન્તિ ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે. એવઞ્ ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયત્ય્ અનુત્તરાયાશ્ ચ સમ્યક્સંબોધેર્ અભ્યાસી ભવતિ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા ત્રિષુ રાશિષુ વર્તમાનાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા નિયતાનિયતમિથ્યાત્વનિયતાન્ એવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્સેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે નિયતાનિયતમિથ્યાત્વનિયતાનાં સત્ત્વાનામ્ અન્તશઃ શબ્દો ઽપિ ન ભવિષ્યતિ ન પ્રજ્ઞાસ્યતે. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા નૈરયિકાન્ સત્ત્વાન્ તૈર્યગ્યોનિકાન્ સત્ત્વાન્ યામલૌકિકાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે ત્રયાણામ્ અપાયાનામ્ અન્તશઃ શબ્દો ઽપિ ન ભવિષ્યતિ ન પ્રજ્ઞાસ્યતે.
(પ્સ્પ્_4:184)

એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા ઇમાન્ મહાપૃથિવીસ્થાણુકણ્ટકગહનપ્રાગ્ભારપ્રપાતસ્યન્દનિકાગૂથોડિગલ્લાન્ પરિપૂર્ણાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે તેષાં સત્ત્વાનામ્ એતે દોષા ન ભવિષ્યન્તિ ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે, તચ્ ચ મે બુદ્ધક્ષેત્રં સમપાણિતલજાતં ભવિષ્યતિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા ઇમાં મહાપૃથિવીં મૃત્તિકામયીં દૃષ્ટ્વા અપગતજાતરૂપરજતામ્ એવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે ઇયં મહાપૃથિવી સુવર્ણવાલુકાચ્છન્ના ભવિષ્યન્તિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયત્ય્ અનુત્તરાયાશ્ ચ સમ્યક્સંબોધેર્ અભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સત્ત્વાન્ મમકારપરિગ્રહવર્તમાનાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે તેષાં સત્ત્વાનાં મમકારપરિગ્રહો ન ભવિષ્યતિ ન પ્રજ્ઞાસ્યતે. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા ચતુરો વર્ણાન્ દૃષ્ટ્વા ક્ષત્રિયાન્ બ્રહ્મણાન્ વૈશ્યાઞ્ શૂદ્રાન્ એવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે ચતુર્ણાં વર્ણાનામ્ અન્તશઃ શબ્દો ન ભવિષ્યતિ ન પ્રજ્ઞાસ્યતે. એવઞ્ ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ (પ્સ્પ્_4:185) ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા સત્ત્વાનાં હીનોત્કૃષ્ટમધ્યમતાન્ દૃષ્ટ્વા હીનકુલીનતાં મધ્યકુલીનતાં ચોત્કૃષ્ટકુલીનતાં ચ સત્ત્વાનાં દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સત્ત્વાનામ્ અમી દોષા ન ભવિષ્યન્તિ ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા સત્ત્વાનાં વર્ણનાનાત્વં દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સત્ત્વાનાં વર્ણનાનાત્વં ન ભવિષ્યતિ ન પ્રજ્ઞાસ્યતે, અન્યત્ર સર્વસત્ત્વા અભિરૂપા ભવિષ્યન્તિ પ્રાસાદિકા દર્શનીયા પરમશુભવર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતાઃ. એવઞ્ ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા અધિપતિં દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે ઽધિપતિપ્રજ્ઞપ્તિર્ અપિ ન ભવિષ્યતિ ન પ્રજ્ઞાસ્યતે. અન્યત્ર ધર્મરાજેન તથાગતેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધેન. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા સત્ત્વાનાં ગતિસંભેદં દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ સત્ત્વંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્સેત્રે સત્ત્વાનાં ગતિસંભેદો ન ભવિષ્યતિ ન પ્રજ્ઞાસ્યતે, નરકતિર્યગ્યોનિયમલોકદેવમનુષ્યા અન્યત્ર સર્વસત્ત્વા એકકર્માણો (પ્સ્પ્_4:186) ભવિષ્યન્તિ, ચતુર્ભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ અવિરહિતાઃ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગૈર્ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકેન માર્ગેણાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભિર્ આર્યસત્યૈઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈર્ અષ્ટભિર્ વિમોક્ષૈર્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ યાવચ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા ચતસ્રો યોનીઃ સત્ત્વાનાં દૃષ્ટ્વાણ્ડજાં જરાયુજાં સંસ્વેદજામ્ ઔપપાદુકાં દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે તિસ્રો યોનયઃ સત્ત્વાનાં ન ભવિષ્યન્તિ ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે, અણ્ડજા જરાયુજા સંસ્વેદજા અન્યત્ર સર્વસત્ત્વા ઔપપાદુકા ભવિષ્યન્તિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા સત્ત્વાન્ પઞ્ચાભિજ્ઞાભિર્ વિરહિતાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વસત્ત્વાઃ પઞ્ચાભિજ્ઞા ભવિષ્યન્તિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા સર્વસત્ત્વાનામ્ ઉચ્ચારપ્રસ્રાવાદીન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વસત્ત્વા ધર્મપ્રીતિધ્યાનાહારા ભવિષ્યન્તિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા સત્ત્વાન્ પ્રભાવિરહિતાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય (પ્સ્પ્_4:187) તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વસત્ત્વાઃ સ્વયંપ્રભા ભવિષ્યન્તિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકિરજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા સત્ત્વાનાં રાત્રિદિવસમાસાર્ધમાસસંવત્સરાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્સેત્રે સત્ત્વાનાં રાત્રિદિવસમાસાર્ધમાસસંવત્સરાણાં શબ્દો ન ભવિષ્યતિ ન પ્રજ્ઞાસ્યતે. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતાયૂર્વિહીનાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સત્ત્વા અપરિમિતાયુષો ભવિષ્યન્તિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા સત્ત્વાન્ લક્ષણવિરહિતાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સત્ત્વા દ્વાત્રિંશદ્ભિર્ મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા સત્ત્વાન્ કુશલમૂલવિરહિતાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વસત્ત્વાઃ કુશલમૂલસમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ, યૈઃ કુશલમૂલૈઃ સમન્વાગતા બુદ્ધાન્ ભગવત ઉપસ્થાસ્યન્તિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ, સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
(પ્સ્પ્_4:188)
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા રોગસ્પૃષ્ટાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સત્ત્વાનાં ચત્વારો વ્યાધયો ન ભવિષ્યન્તિ ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે. કતમે ચત્વારો? વાતિકા વા પૈત્તિકા વા શ્લેષ્મિકા વા સાંનિપાતિકા વા. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા ત્રિભિઃ ક્લેશૈઃ ક્લિષ્ટાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે ત્રયઃ ક્લેશા ન ભવિષ્યન્તિ ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે. કતમાઃ ત્રયો? રાગો દ્વેષો મોહઃ. સર્વસત્ત્વાશ્ ચ વિગતરાગા ભવિષ્યન્તિ વિગતદ્વેષા વિગતમોહા ભવિષ્યન્તિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા હીનાધિમુક્તિકાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે દ્વયોર્ યાનયોઃ શબ્દો ન ભવિષ્યતિ ન પ્રજ્ઞાસ્યતે, શ્રાવકયાનસ્ય વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનસ્ય વા, અન્યત્ર સર્વસત્ત્વાઃ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્ અભિસંપ્રસ્થિતા ભવિષ્યન્તિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતાભિમાનિકાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વૈવમ્ ઉપપરિક્ષિતવ્યં, તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે ઽભિમાનિકાનાં સત્ત્વાનાં શબ્દો ઽપિ ન ભવિષ્યતિ ન પ્રજ્ઞાસ્યતે, અન્યત્ર સર્વસત્ત્વા નિરભિમાના ભવિષ્યન્તિ. એવં ચરન્ (પ્સ્પ્_4:189) સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પિરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતૈવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, નાહં તાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે, સચેત્ મે તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે મિતમ્ આયુઃપ્રમાણં સ્યાદ્ મિતા ચ પ્રભા, મિતશ્ ચ ભિક્ષુસંઘઃ, અપિ તુ ખલુ તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે અમિતમ્ આયુઃપ્રમાણં ભવિષ્યતિ, અમિતા ચ પ્રભા, અમિતશ્ ચ ભિક્ષુસંઘો ભવિષ્યતિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, યાવન્તિ ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ તાવન્તિ મમૈકં બુદ્ધક્ષેત્રં યાવન્ ન ભવેન્ ન તાવદ્ અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે, ઽપિ તુ ખલુ તથા તથા ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિષ્યામિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યામિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય યાવન્તિ ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ ભવન્તિ મમૈકં બુદ્ધક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, દીર્ઘો બતાયં સંસારો, બહુર્ અયં સત્ત્વધાતુસ્ તેનૈવં યોનિશો મનસિકર્તવ્યમ્, આકાશપર્યન્તો બતાયં સંસાર, આકાશપર્યન્તો બતાયં સત્ત્વધાતુર્, ન ચેહ કશ્ચિત્ સંસરિષ્યતિ, ન ચ કશ્ચિત્ પરિનિર્વાસ્યતિ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ.
અથ ખલુ તસ્યાં પર્ષદિ ગઙ્ગદેવા નામ ભગિની સંનિપતિતાભુત્ સંનિષણ્ણા, સોત્થાયાસનાદ્ એકાંશમ્ ઉત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જામુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય (પ્સ્પ્_4:190) ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: અહં ભગવન્ન્ અહં સુગત ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિત્વૈવંરૂપં બુદ્ધક્ષેત્રં પરિગૃહીષ્યે યથા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેનેહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉપદિષ્ટમ્.
અથ ખલુ સા સ્ત્રી સુવર્ણપુષ્પં ગૃહીત્વા, રૂપ્યપુષ્પં ચ ગૃહીત્વા, જલજાનિ સ્થલજાનિ ચ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા, સર્વાણિ ચાભરણાનિ ગૃહીત્વા, સુવર્ણવર્ણપીતવર્ણં ચ પુષ્પયુગં ગૃહીત્વા યેન ભગવાંસ્ તેન ક્ષિપતિ સ્મ. સમનન્તરક્ષિપ્તં ચ તદ્ દૂષ્યયુગમ્ અથ તાવદ્ એવ બુદ્ધાનુભાવેનોપરિ વૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે ભગવતો મૂર્ધ્નિ સંધૌ કૂટાગારમ્ અસ્થાત્, ચતુરસ્રં ચતુઃસ્થૂણં સમં ભાગશો ઘટિતં સુવિભક્તં રમણીયં.
અથ ખલુ સા સ્ત્રીસ્ તત્કૂટાગારં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ.
અથ ખલુ ભગવાંસ્ તસ્યાઃ સ્ત્રિયા અધ્યાશયં વિદિત્વા તસ્યાં વેલાયાં સ્મિતં પ્રાદુરકરોત્, ધર્મતા ખલુ પુનર્ એષા બુદ્ધાનાં ભગવતાં યદા સ્મિતં પ્રાદુઃ કુર્વન્તિ.
અથ ખલુ તાવદ્ એવાનેકવર્ણા નાનાવર્ણા અર્ચિષો ભગવતો મુખદ્વારાદ્ નિશ્ચરન્તિ સ્મ. તદ્યથાપિ નામ નીલાઃ પીતા લોહિતા અવદાતા માઞ્જિષ્ઠાઃ સ્ફટિકરજતવર્ણાસ્ તાન્ અનન્તાપર્યન્તાન્ લોકધાતૂન્ ગત્વા પુનર્ એવાગત્ય ભગવન્તં ત્રિપ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવતો મૂર્ધ્ન્ય્ અન્તર્હિતાઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ આનન્દ ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસઙ્ગં ચીવરં પ્રવરિત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કો ભગવન્ હેતુઃ? કઃ પ્રત્યયઃ? સ્મિતસ્ય પ્રાદુષ્કરણાય નાહેતુકં નાપ્રત્યયં તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતં પ્રાદુષ્કુર્વન્તિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં આનન્દમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇયમ્ આનન્દ ગઙ્ગદેવા ભગિની અનાગતે ઽધ્વનિ સુવર્ણપુષ્પો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે ભવિષ્યતિ તારકોપમે કલ્પે ઽયમ્ આનન્દ એતસ્યા ગઙ્ગદેવાયા ભગિન્યાશ્ ચરમઃ સ્ત્રીભાવો ભવિષ્યતિ. ઇયમ્ આનન્દ ગઙ્ગદેવા ભગિની સ્ત્રીભાવં વિવર્જ્ય પુરુષભાવં પ્રતિલભ્યાક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રે ઉપપત્સ્યતે અભિરત્યાં લોકધાતૌ, સ તત્ર બ્રહ્મચર્યં ચરિષ્યતિ. અસ્ય ખલુ પુનર્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સુવર્ણપુષ્પ ઇતિ નામધેયં (પ્સ્પ્_4:191) ભવિષ્યતિ. સ ખલુ પુનર્ આનન્દ સુવર્ણપુષ્પો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તતશ્ ચ્યુતઃ સમાનો બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમિષ્યતિ, અવિરહિતશ્ ચ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ ભવિષ્યતિ, તદ્યથાપિ નાં આનન્દ રાજા ચક્રવર્તી પ્રાસાદેન પ્રાસાદં ચઙ્ક્રામતિ, સ યાવજ્જીવં પાદતલાભ્યાં ધરણીં નાક્રામતિ યાવન્ મરણકાલમ્ ઇતિ. એવમ્ એવાનન્દ સુવર્ણપુષ્પો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમિષ્યતિ, યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ ઇતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્મત આનન્દસ્યૈતદ્ અભવત્: યાવન્તો બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ તત્ર બુદ્ધક્સેત્રે સંનિપતિતા ભવિષ્યન્તિ, તથાગતસંનિપાતઃ સ વેદિતવ્યઃ.
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મત આનન્દસ્ય ચેતસા ચેતઃપરિવિતર્કમ્ આજ્ઞાયાયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતદ્ આનન્દ યથા વદસિ, તથાગતસંનિપાતઃ સ વેદિતવ્યો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યઃ સંનિપાતઃ સુવર્ણપુષ્પસ્ય ચ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બુદ્ધક્સેત્રે ન પ્રમાણબદ્ધો ભિક્ષુસંઘો ભવિષ્યતિ, ન શક્યં તસ્ય ભિક્ષુસંઘસ્ય પ્રમાણં કર્તુમ્, ઇયન્તો વા શ્રાવકા, ઇયન્તિ વા શ્રાવકશતાનિ, ઇયન્તિ વા શ્રાવકસહસ્રાણિ, ઇયન્તિ વા શ્રાવકશતસહસ્રાણિ, ઇયત્યો વા શ્રાવકકોટ્ય, ઇયન્તિ વા શ્રાવકકોટીશતાનિ, ઇયન્તિ વા શ્રાવકકોટીશતસહસ્રાણિ, ઇયન્તિ વા શ્રાવકકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ, અન્યત્રાસંખ્યેયાપ્રમેયાપરિમાણાનિ શ્રાવકકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ ભવિષ્યન્તિ. સુવર્ણપુષ્પસ્ય ખલુ પુનર્ આનન્દ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્ર ઇમે દોષાઃ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ન ભવિષ્યન્તિ ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે, ય ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પરિકીર્તિતાઃ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ક્વ ભગવન્ન્ એતયા ગઙ્ગદેવયા કુશલમૂલમ્ અવરોપિતમ્?

ભગવાન્ આહ: દીપઙ્કરસ્યાનન્દ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે એતયા ભગિન્યા કુશલમૂલમ્ અવરોપિતમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતં, તચ્ ચ કુશલમૂલમ્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામિતં, સ ચ દીપઙ્કરસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સુવર્ણપુષ્પૈર્ અભ્યવકીર્ણો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયમાનયા, યદા મયા આનન્દ દીપંકરસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ પઞ્ચભિર્ (પ્સ્પ્_4:192) ઉત્પલૈર્ અવકીર્ણો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયમાનેન, તદાહં તેન દીપંકરેણ ભગવતા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન કુશલમૂલસમન્વાગતો ઽયમ્ ઇતિ વિદિત્વા વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ભવિષ્યસિ ત્વમ્ અનાગતે ઽધ્વનિ સાક્યમુનિર્ નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાનાઞ્ ચ બુદ્ધો ભગવાંસ્ તદા મમૈતયા ભગિન્યા વ્યાકરણં શ્રુત્વા એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્, અહો બતાહમ્ અપ્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ એવં વ્યાક્રિયેયમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, યથાયં માણવકો વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ. એવમ્ આનન્દૈતયા ભગિન્યા તસ્ય દીપંકરસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે પ્રથમં ચિત્તમ્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે સમુત્પાદિતમ્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કૃતપરિકર્મા ભગવન્ન્ ઇયં ગઙ્ગદેવા ભગિન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતદ્ આનન્દ એવમ્ એતત્, યથા વદસિ, કૃતપરિકર્મા આનન્દૈષા ગઙ્ગદેવા ભગિન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે.
ઇત્ય્ ઉક્તા ક્ષેત્રશુદ્ધિર્ અનુત્તરા
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભગવંશ્ ચરતા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કથં શૂન્યતાયાં પરિજયઃ કર્તવ્યઃ? કથં શૂન્યતા ભાવયિતવ્યા? કથમ્ આનિમિત્તે પરિજયઃ? કથમ્ આનિમિત્તં ભાવયિતવ્યમ્? કથમ્ અપ્રણિહિતે પરિજયઃ કર્તવ્યઃ? કથમ્ અપ્રણિહિતં ભાવયિતવ્યં? યાવત્ કથં બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ પરિજયઃ કર્તવ્યઃ? કથં બોધિપક્ષ્યા ધર્મા ભાવયિતવ્યાઃ? ઇત્ય્ ઉપાયકૌશલવિષયઃ

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા રૂપં શૂન્યમ્ ઇતિ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યમ્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ ઇતિ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યમ્, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ શૂન્યાનીતિ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યાનિ, પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ શૂન્ય ઇતિ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ શૂન્યાનીતિ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યાનિ, એવં યાવત્ કામધાતુઃ શૂન્ય ઇતિ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ, રૂપધાતુઃ શૂન્ય ઇતિ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ, આરૂપ્યધાતુઃ શૂન્ય ઇતિ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ. તથા ચ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યં, યથા પ્રત્યવેક્ષમાણસ્ તચ્ ચિત્તં ન વિક્ષિપતિ, સો ઽવિક્ષિપ્તચિત્તસ્ તં ધર્મં ન સમનુપશ્યતિ, યો ધર્મઃ સાક્ષાત્ક્રિયેત, સ તં ધર્મમ્ (પ્સ્પ્_4:193) અસમનુપશ્યન્ ન સાક્ષાત્કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ્વલક્ષણશૂન્યૈર્ ધર્મૈઃ સુશિક્ષિતો ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય વ્યવચ્છેદં કરોતિ, યો વા સાક્ષાત્કુર્યાદ્, યં વા સાક્ષાત્કુર્યાદ્, યેન વા સાક્ષાત્કુર્યાત્, સર્વાંસ્ તાન્ ધર્માન્ ન સંયુક્તાન્ ન વિસંયુક્તાન્ સમનુપશ્યતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્ ભગવાન્ એવમ્ આહ, ન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શૂન્યા ધર્માઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યા ઇતિ. કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શૂન્યતાયાં સ્થિતઃ શૂન્યતાં ન સાક્ષાત્કરોતિ?
ભગવાન્ આહ: યદા સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારવરોપેતાં શૂન્યતાં પ્રત્યવેક્ષતે, ન ચ સાક્ષાત્કરિષ્યામીતિ પ્રત્યવેક્ષતે, ન ચ સાક્ષાત્કર્તવ્યેતિ પ્રત્યવેક્ષતે, પરિજયં કરિષ્યામીતિ પ્રત્યવેક્ષતે, નાયં કાલઃ સાક્ષાત્ક્રિયાયા ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે પરિજયસ્યાયં કાલો નાયં કાલઃ સાક્ષાત્ક્રિયાયા ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે. અસમાહિત એવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આરંબણે ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતિ, અત્રાન્તરે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન પરિહીયતે બોધિપક્ષૈર્ ધર્મૈર્, ન ચાસ્રવક્ષયં સાક્ષાત્કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એવમ્ ઉદારજ્ઞાનસમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભવિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યો બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ સ્થિત એવં જાનાતિ પરિજયસ્યાયં કાલો નાયં કાલઃ સાક્ષાત્ક્રિયાયા ઇતિ.
તેન ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતૈવં પ્રત્યવેક્ષિતવ્યં, દાનપારમિતાયા અયં કાલઃ, શીલપારમિતાયા અયં કાલઃ, ક્ષાન્તિપારમિતાયા અયં કાલઃ, વીર્યપારમિતાયા અયં કાલઃ, ધ્યાનપારમિતાયા અયં કાલઃ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અયં કાલઃ, સ્મૃત્યુપસ્થાનસ્ય ભાવનાયા અયં કાલઃ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનામ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકસ્ય માર્ગસ્ય ભાવનાયા અયં કાલઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતભાવનાયા અયં કાલઃ, અધ્યાત્મશૂન્યતાયા અયં કાલો બહિર્ધાશૂન્યતાયા અયં કાલો ઽધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા અયં કાલો યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા અયં કાલઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભાવનાયા અયં કાલ, આર્યસત્યભાવનાયા અયં કાલઃ, પઞ્ચાનામ્ અભિજ્ઞાનાં ભાવનાયા અયં કાલો, વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખભાવનાયા અયં કાલઃ, દશાનાં તથાગતબલાનાં પ્રતિલાભાયાયં કાલશ્, ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં પ્રતિલાભાયાયં કાલઃ પ્રતિસંવિત્પ્રતિલાભાયાયં કાલો, (પ્સ્પ્_4:194) અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં પરિપૂરણાયાયં કાલો, મહામૈત્ર્યા મહાકરુણાયાઃ પ્રતિલાભાયાયં કાલો, નાયં કાલઃ સ્રોતઃઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ, નાયં કાલઃ સકૃદાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ, નાયં કાલો નાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ, નાયં કાલો ઽર્હત્ત્વફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ નાયં કાલઃ પ્રત્યેકબુદ્ધજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ, સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ પ્રતિલાભાયાયં કાલઃ.
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ શૂન્યતાયાં ચ પરિજયં કરોતિ, શૂન્યતયા ચ વિહરત્ય્, આનિમિત્તે ચ પરિજયં કરોતિ, આનિમિત્તેન ચ વિહરત્ય્, અપ્રણિહિતે ચ પરિજયં કરોતિ, અપ્રણિહિતેન ચ વિહરતિ. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચ ભાવયતિ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈશ્ ચ વિહરતિ ન ચ સાક્ષાત્કરોતિ. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનિ, આર્યાષ્ટાઙ્ગિકં ચ માર્ગઞ્ ચ ભાવયત્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકેન ચ માર્ગેણ વિહરતિ ન ચ સાક્ષાત્કરોતિ.
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ પરિજયં કરોતિ, બોધિપક્ષ્યાંશ્ ચ ધર્માન્ ભાવયતિ બોધિપક્ષ્યૈશ્ ચ ધર્મૈર્ વિહરતિ, ન ચ સ્રોતઆપત્તિફલં સાક્ષાત્કરોતિ ન ચ સકૃદાગામિફલન્ ન ચાનાગામિફલન્ નાર્હત્ત્વફલં સાક્ષાત્કરોતિ. ઇત્ય્ ઉપાયકૌશલપ્રયોગઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કશ્ચિદ્ એવ પુરુષઃ શૂરશ્ ચ ભવેદ્, વીરશ્ ચ ભવેદ્, દૃઢપ્રતિષ્ઠાનશ્ ચ ભવેદ્, અભિરૂપશ્ ચ ભવેત્, પ્રાસાદિકશ્ ચ ભવેદ્, દર્શનીયશ્ ચ ભવેત્, પરમશુભવર્ણપુષ્કરતયા સમન્વાગતશ્ ચ ભવેદ્, ઇષ્વસ્ત્રે ચ પરમાં ગતિંગતો ભવેદ્, દૃઢાનિ ચાનેન પ્રહરણાનિ ગૃહીતાનિ ભવેયુઃ, સર્વાસુ ચ ચતુઃષષ્ઠિષુ કલાસુ પરિનિષ્પન્નો ભવેત્, સર્વત્ર ચ શિલ્પસ્થાનેષુ ચ કર્મસ્થાનેષુ ચ ગતિંગતો ભવેત્, બહુજનસ્ય ચ પ્રિયો મનઆપો ભવેત્, સ યાં યામ્ એવ ચ કાંશ્ચિત્ ક્રિયામ્ આરભેત સર્વત્ર તત્ર તત્ર ચ લાભસત્કારસમન્વાગતો ભવેત્, તેન ચ બહુજનં સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાત્ માનયેત્ પૂજયેત્, સ ભૂયસ્યા માત્રયા આત્તમનસ્કો ભવેત્ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતઃ સ માતાપિતૃપુત્રદારાન્ ગૃહીત્વા કેનચિદ્ એવ કરણીયેન મહાભયભૈરવમ્ અટવીકાન્તારં પ્રવિષ્ટસ્ સ્યાદ્ બાલાનાં ભીષણકં સ રોમહર્ષણં, તત્ર ચ સ પુરુષઃ પ્રવિશ્ય તાન્ માતાપિતૃપુત્રદારાન્ (પ્સ્પ્_4:195) અભયેનાભિનિમન્ત્રયેન્, મા ભૈષ્ટ મા ભૈષ્ટાહં યુષ્માન્ ઇતો મહાભયભૈરવાદ્ અટવીકાન્તારાદ્ બાલાનાં ભીષણાત્ સ રોમહર્ષણાચ્ છીઘ્રમ્ એવાપક્રામયિષ્યામિ શીઘ્રમ્ એવ પરિમોચયિષ્યામિ. તસ્ય ચ પુરુષસ્ય તત્રાટવીકાન્તારે બહવો ઽમિત્રા વધકાઃ પ્રત્યર્થિકાઃ પ્રત્યમિત્રાઃ પ્રત્યુપસ્થિતા ભવેયુઃ, સ ચ પુરુષઃ પરમેણ પ્રજ્ઞાબલેન સમન્વાગતો ભવેત્, સ તાન્ પરિમોચયિત્વા માતાપિતૃપુત્રદારાંસ્ તસ્માદ્ અટવીકાન્તારાન્ નિષ્કાશયિત્વા પુનર્ એવ ગ્રામં વા નગરં વા નિગમં વા જનપદં વા જનપ્રદેશં વા ગત્વા પ્રીતિસૌમનસ્ય જાતો વિહરેદ્ અક્ષતો ઽનુપહતો, ન ચ તેષાં સત્ત્વાનામ્ અન્તિકે પ્રત્યર્થિકાનાં પ્રત્યમિત્રાણાં વા મનઃ પ્રદુષયેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ કૃતયોગ્યઃ સર્વાસુ ચ કલાસુ ભવેત્, તેન તત્રાટવીકાન્તારે બહુતરાશ્ ચ શૂરતરાશ્ ચ દૃઢપ્રહરણતરાશ્ ચ તેષાં પ્રત્યર્થિકાનાં પ્રત્યમિત્રાણામ્ અન્યે ઉદારતરાઃ પ્રત્યર્થિકાઃ પ્રત્યમિત્રા અભિનિર્મિતા ભવેયુઃ, તે તેન ભયેન સર્વે ઽપગતા ભવેયુઃ. અથ સ પુરુષસ્ તાન્ માતાપિતૃપુત્રદારાન્ સ્વસ્તિના પરિમોચયિત્વા સુખં વિહરેત્.

એવમ્ એવ સુભૂતે યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે મૈત્ર્યારમ્બણેન ચિત્તેન કરુણામુદિતોપેક્ષારમ્બણેન ચિત્તેન સ્ફારિત્વા વિહરત્ય્ અત્રાન્તરે સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન ચાનિમિત્તેન વ્યાહ્રિયતે ન ચાનિમિત્તસમાધિં સાક્ષાત્ક્રિયયા શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પ્રતિષ્ઠેત્.
ઇત્ય્ અન્તરાયિકધર્મસમતિક્રમણોપાયઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પક્ષી શકુનિર્ અન્તરીક્ષે ચરતિ ન ચ ભૂમૌ પતતિ, આકાશે વાન્તરીક્ષે વિહરતિ ન ચ તત્ર તિષ્ઠતિ ન પ્રતિષ્ઠતે. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શૂન્યતાયાં ચ પરિજયં કરોતિ શૂન્યતયા ચ વિહરતિ, આનિમિત્તે ચ પરિજયં કરોત્ય્ આનિમિત્તેન ચ વિહરત્ય્, અપ્રણિહિતે ચ પરિજયં કરોત્ય્ અપ્રણિહિતેન ચ વિહરતિ, ન ચ શૂન્યતાં વાનિમિત્તં વાપ્રણિહિતં વા સાક્ષાત્કરોતિ, યયા સાક્ષાત્ક્રિયયા શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પતેદ્, અપરિપૂર્ણૈર્ દશભિસ્ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા ચાપરિમાણેષુ ચ બુદ્ધધર્મેષુ ચરિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. ઇત્ય્ અપ્રતિષ્ઠિતવિહારોપાયઃ
(પ્સ્પ્_4:196)
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે બલવાન્ ઇષ્વસ્ત્રાચાર્યો ભવેદ્ ઇષ્વસ્ત્રશિક્ષાયાં સુશિક્ષિતઃ સ કાણ્ડમ્ ઊર્ધ્વમુખં ક્ષિપ્ત્વા તદન્યૈઃ કાણ્ડૈસ્ તસ્ય પૂર્વકસ્ય કાણ્ડસ્ય પરંપરયા પૃથિવ્યાં પતનં ન દદ્યાત્ તાવત્ કાણ્ડં પૃથિવ્યાં ન પતતિ યાવત્ સ પુરુષ આકાઙ્ક્ષેત્. અથ ખલ્વ્ એતત્ કાણ્ડં પૃથિવ્યાં નિપતેત્, સ પશ્ચિમં કાણ્ડમ્ ઊર્ધ્વમુખં નાક્ષિપેદ્, એવં સા કાણ્ડપરંપરા પૃથિવ્યાં નિપતેત્.
એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન પરિગૃહીતસ્ તાવત્ તાં પરમાં ભૂતકોટિં ન સાક્ષાત્કરોતિ યાવન્ ન તાનિ કુશલમૂલાનિ પરિપક્વાનિ ભવન્ત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, યદા તાનિ કુશલમૂલાનિ પરિપક્વાનિ ભવન્ત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ તદા તાં પરમાં ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતૈવમ્ એતેષાં ધર્માણાં ધર્મતોપનિધ્યાતવ્યા ઉપપરીક્ષિતવ્યાઃ.
ઇતિ પ્રણિધાનાવેધાનુવૃત્ત્યુપાયઃ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: દુષ્કરકારકો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ય ઇહ ધર્મતાયાં શિક્ષતે ભૂતકોટ્યાં શિક્ષતે ધર્મધાતૌ શિક્ષતે અત્યન્તશૂન્યતાયાં શિક્ષતે યાવત્ સ્વલક્ષણશૂન્યતાયાં શિક્ષતે યાવત્ ત્રિષુ વિમોક્ષમુખેષુ શિક્ષતે, ન ચાન્તરેણ વ્યવસાદમ્ આપદ્યતે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, આશ્ચર્યં ભગવન્ન્ આશ્ચર્યં સુગત.
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વસત્ત્વા અપરિત્યક્તાઃ. યસ્ય સુભૂતે સર્વસત્ત્વા અપરિત્યક્તાસ્ તસ્યૈવંરૂપઃ પ્રણિધાનવિશેષો ભવતિ, યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં ચિત્તમ્ અભિનિર્હરતિ, સર્વસત્ત્વા મયાપરિત્યક્તા મયૈતે પરિમોચયિતવ્યાઃ, અસંવિદ્યમાનૈર્ ધર્મૈર્ વર્તમાનાઃ શાન્તં શૂન્યતાસમાધિવિમોક્ષમુખમ્ અભિનિર્હરત્ય્, આનિમિત્તં સમાધિવિમોક્ષમુખમ્ અભિનિર્હરત્ય્, અપ્રણિહિતં સમાધિવિમોક્ષમુખમ્ અભિનિર્હરત્ય્, ઉપાયકૌશલ્યસમન્વાગતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તસ્મિન્ સમયે વેદિતવ્યો, ન ચાન્તરા ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. ઇત્ય્ અસાધારણોપાયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાનીમાનિ ગમ્ભીરાણિ સ્થાનાનિ પ્રત્યવેક્ષિતુકામો ભવતિ, તદ્યથેદમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાં બહિર્ધાશૂન્યતામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં (પ્સ્પ્_4:197) ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગં ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ, તેનૈવં ચિત્તોત્પાદો ઽભિનિર્હર્તવ્યો, દીર્ઘરાત્રમ્ ઇમે સત્ત્વા આત્મસંજ્ઞાયાં સત્ત્વસંજ્ઞાયાં જીવસંજ્ઞાયાં જન્તુસંજ્ઞાયાં પોષસંજ્ઞાયાં પુરુષસંજ્ઞાયાં પુદ્ગલસંજ્ઞાયાં મનુજસંજ્ઞાયાં માનવસંજ્ઞાયાં કારકસંજ્ઞાયાં વેદકસંજ્ઞાયાં જાનકસંજ્ઞાયાં પશ્યકસંજ્ઞયામ્ ઉપલમ્ભે ચરન્તિ, તેષામ્ ઉપલમ્ભદૃષ્ટિપ્રહાણાયાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ધર્મં દેશયિષ્યામિ. યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શૂન્યતાસમાધિવિમોક્ષમુખં ભાવયત્ય્, આનિમિત્તં સમાધિવિમોક્ષમુખં ભાવયત્ય્ અપ્રણિહિતં સમાધિવિમોક્ષમુખં ભાવયતિ સમાપદ્યતે ચ ન ચ ભૂતકોટીં સાક્ષાત્કરોતિ, યયા સાક્ષાત્ક્રિયયા સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્નુયાત્, સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુયાત્, પ્રત્યેકાં બોધિં પ્રાપ્નુયાત્, તસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અનુપ્રાપ્નુયાદ્ ન સકૃદાગામિફલન્ નાનાગામિફલં નાર્હત્ત્વમ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્, ન પ્રત્યેકાં બોધિમ્ અનુપ્રાપ્નુયાદ્, એવં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનેન ચિત્તોત્પાદેન એતૈશ્ ચ કુશલમૂલૈઃ સમન્વાગતો નાન્તરા ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ ન ચ પરિહીયતે ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈશ્ ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈશ્ ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈશ્ ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈશ્ ચતુર્ભિર્ ઋદ્ધિપાદૈઃ પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિર્ બલૈઃ સપ્તભિર્ બોધ્યઙ્ગૈર્ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકેન માર્ગેણ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધિભિર્ અધ્યાત્મશૂન્યતયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા ન પરિહીયતે, દાનપારમિતયા ન પરિહીયતે, શીલપારમિતયા ન પરિહીયતે, ક્ષાન્તિપારમિતયા ન પરિહીયતે, વીર્યપારમિતયા ન પરિહીયતે, ધ્યાનપારમિતયા ન પરિહીયતે, પ્રજ્ઞાપારમિતયા ન પરિહીયતે, આર્યસત્યૈર્ ન પરિહીયતે, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખૈર્ ન પરિહીયતે પઞ્ચભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ દશભિસ્ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ ન પરિહીયતે, અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ ન પરિહીયતે, મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા ન પરિહીયતે. એવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તસ્મિન્ સમયે સર્વબોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતો ન ચ પરિહીયતે તતો યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. ઉપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો (પ્સ્પ્_4:198) વિવર્ધતે શુક્લૈર્ ધર્મૈઃ, તીક્ષ્ણતમાનિ ચાસ્યેન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ યથા ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્. ઇત્ય્ અશક્ત્યુપાયઃ

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવં ભવતિ, દીર્ઘરાત્રમ્ ઇમે સત્ત્વાશ્ ચતુર્ભિર્ વિપર્યાસૈર્ વિપર્યસ્તચિત્તા નિત્યસંજ્ઞાયાં સુખસંજ્ઞાયાં શુભસંજ્ઞાયામ્ આત્મસંજ્ઞાયાઞ્ ચ તેષામ્ અર્થાય બોધયે ચરિષ્યામિ, તથા ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ધર્મં દેશયિષ્યામિ, યથાનિત્યમ્ ઇતિ દુઃખમ્ ઇત્ય્ અશુભમ્ ઇતિ અનાત્મીયમ્ ઇતિ વા સમુદાચારો ઽપિ ન ભવિષ્યતિ. સો ઽનેન ચિત્તોત્પાદેન સમન્વાગત ઉપાયકૌશલ્યેન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, બુદ્ધધર્મસમાધિં સમાપદ્યતે ઽપરિપૂર્ણૈર્ દશભિસ્ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધિવિમોક્ષમુખં તસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભાવયતિ સમાપદ્યતે ચ, ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવં ભવતિ, દીર્ઘરાત્રમ્ ઇમે સત્ત્વા ઉપલમ્ભચરતા આત્મેતિ, સત્ત્વજીવજન્તુપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકા ઇતિ, રૂપમ્ ઇતિ વા વેદનેતિ વા સંજ્ઞેતિ વા સંસ્કારા ઇતિ વા વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વા સ્કન્ધા ઇતિ વા ધાતવ ઇતિ વા આયતનાનીતિ વા પ્રતીત્યસમુત્પાદા ઇતિ વા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનીતિ વા ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈશ્ ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈશ્ ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિસ્ તેષાં તથા કરિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય સત્ત્વાનામ્ એતે ઉપલમ્ભદોષા ન ભવિષ્યન્તિ, સ ઇમૈશ્ ચિત્તોત્પાદૈઃ સમન્વાગતો ઽનેન ચોપાયકૌશલ્યેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન ભૂતકોટીં સાક્ષાત્કરોત્ય્ અપૂર્ણૈર્ દશભિસ્ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા ચ શૂન્યતાસમાધિવિમોક્ષમુખં તસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભાવના પરિપૂરિં ગચ્છતિ. ઇત્ય્ અનુપલમ્ભોપાયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત એવં ભવતિ, દીર્ઘરાત્રમ્ ઇમે સત્ત્વા નિમિત્તેન ચરિતાઃ સ્ત્રીનિમિત્તેષુ વા પુરુષનિમિત્તેષુ વા રૂપનિમિત્તેષુ વા આરૂપ્યનિમિત્તેષુ (પ્સ્પ્_4:199) વા, તેષાં સત્ત્વાનાં તથા કરિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય, એષાં સત્ત્વાનામ્ ઇમે દોષા ન ભવિષ્યન્તિ. સ તેન ચિત્તોત્પાદેન સમન્વાગતો ઽનેન ચોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન ચાન્તરા ભૂતકોટીં સાક્ષાત્કરોત્ય્ અપરિપૂર્ણૈર્ દશભિસ્ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા ચ તસ્ય તેન ચિત્તોત્પાદેન સમન્વાગતસ્યાનિમિત્તસમાધિવિમોક્ષમુખં તસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભાવના પરિપૂરિં ગચ્છતિ. ઇત્ય્ આનિમિત્તોપાયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત એવં ભવતિ, દીર્ઘરાત્રમ્ ઇમે સત્ત્વાઃ પ્રણિધાનેન ચરિતા યદ્ ઉત શક્રત્વં બ્રહ્મત્વં લોકપાલત્વં ચક્રવર્તિત્વમ્ અભિલષન્તિ રૂપમ્ અભિલષન્તિ એવં વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનમ્ અભિલષન્તિ, તેષામ્ અહમ્ અર્થાયાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય તથા ધર્મં દેશયિષ્યામિ યથૈવ તે સત્ત્વાનાં પ્રણિધાનદોષા ન ભવિષ્યન્તીતિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એભિશ્ ચિત્તોત્પાદૈર્ એભિશ્ ચ કુશલમૂલૈર્ અનેન ચોપાયકૌશલ્યેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ, અપ્રણિહિતસમાધિવિમોક્ષમુખં ભાવના પરિપૂરિં ગચ્છતિ, ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ, અપરિપૂર્ણૈર્ દશભિર્ બલૈર્ વૈશારદ્યૈઃ પ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મૈર્ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા ચ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ ઇતિ, અસ્થાનૈઃ સુભૂતે ઽનવકાશો યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ન્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં બહિર્ધાશૂન્યતાયામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરંશ્ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચરન્ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગેષુ માર્ગેષુ ચરન્ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ચરન્ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાં ચરન્ યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ પરિજયં કુર્વાણ, એવં જ્ઞાનધર્મસમન્વાગતો ઽનભિસંસ્કારે વા પતેત ત્રૈધાતુકેન વા સાર્ધં સંવસેન્ નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે.
ઇત્ય્ અપ્રણિહિતોપાયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એષુ બોધિપાક્ષિકેષુ (પ્સ્પ્_4:200) ધર્મેષુ ચરન્ પરિજયં કુર્વાણઃ પરિપ્રષ્ટવ્યઃ. કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોધુકામો બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ચરિત્વા પરિજયં કૃત્વા ન શૂન્યતાં સાક્ષાત્કુર્યાત્, ન ચ ભૂતકોટિં પ્રતિસંવિધ્યેન્, ન સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વા નાગામિફલં વાર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકાં વા બોધિમ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્? કથં શૂન્યતામ્ આનિમિત્તમ્ અપ્રણિહિતમ્ અનભિસંસ્કારમ્ અનુત્પાદમ્ અભાવં વા સાક્ષાત્કુર્યાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ચ ભાવયેદ્? ઇતિ.
સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ એવં પરિપૃચ્છમાન એવં વ્યાકુર્યાચ્, છૂનય્તા ચૈવ તેન મનસિકર્તવ્યા, આનિમિત્તં ચૈવ તેન મનસિકર્તવ્યમ્, અપ્રણિહિતં ચૈવ તેન મનસિકર્તવ્યમ્, અનભિસંસ્કારો ઽનુત્પાદો ભાવશ્ ચૈવ મનસિકર્તવ્યો, ન ચ સર્વસત્ત્વાઃ પરિત્યક્તવ્યા ઇતિ. વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ વ્યાકૃતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યો ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરિજયં સૂચયતિ તં વ્યાકરોતિ તં પ્રભાવયતિ.
સચેત્ પુનઃ સુભૂતે પૃષ્ટ એવં વ્યાકુર્યાન્, ન તેન શૂન્યતાયાં પરિજયં કર્તવ્યં, નાનિમિત્તે નાપ્રણિહિતે નાનભિસંસ્કારે નાનુત્પાદે નાભાવે ન તેન બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈઃ પરિજયઃ કર્તવ્યો, ન ચ સર્વસત્ત્વાઃ સમાલમ્બિતવ્યા ઇતિ. વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ નાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યો ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરિજયં તં ન સૂચયતિ તં ન વ્યાકરોતિ તં ન પ્રભાવયતિ, યઃ પુનર્ અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્મં તં ન સૂચયતિ ન વ્યાકરોતિ ન ભાવયતિ, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરિજયં કૃત્વા તતો ભૂમેર્ અતિક્રાન્તો યાવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવિનિવર્તનીયભૂમિઃ. ઇત્ય્ અવૈવર્તિકલિઙ્ગોપાયઃ
સુભૂતિર્ આહ: સ્યાત્ પુનર્ ભગવન્ પર્યાયો યદ્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો (પ્સ્પ્_4:201) મહાસત્ત્વો ભવેત્?

ભગવાન્ આહ: સ્યાત્ સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાઃ શ્રુત્વા વાશ્રુત્વા વા એવં વિસર્જયેદ્ યથાવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, વેદિતવ્યસ્ તૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ અવિનિવર્તનીયો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ.
સુભૂતિર્ આહ: તેન હિ ભગવન્ બહવો બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બોધાય ચરન્તિ, અલ્પકાસ્ તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ય એવં વિસર્જયિષ્યન્તિ, યથાવિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પરિકર્મભૂમૌ વા, અપરિકર્મભૂમૌ વા.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઽલ્પકાસ્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ય એવં વ્યાકૃતા અવિનિવર્તનીયાયાં જ્ઞાનભૂમૌ, યે પુનસ્ તે વ્યાકૃતા ભવિષ્યન્તિ ત એવં વિસર્જયિષ્યન્તિ, ઉત્તપ્તકુશલમૂલાસ્ તે વેદિતવ્યા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અસંહાર્યાઃ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન. ઇત્ય્ અપ્રમાણવિષયોપાયઃ
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઉપાયકૌશલમ્
ઇત્ય્ ઉક્તઃ સર્વાકારાભિસંબોધઃ
આર્યપઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકાયાં ભગવત્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભિસમયાલંકારાનુસારેણ સંશોધિતાયાં સર્વાકારાભિસંબોધાધિકારસ્ તથતાપરિવર્તશ્ ચતુર્થઃ
(પ્સ્પ્_5:1)
પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા વ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સચેત્ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ સ્વપ્નોપમાંશ્ ચૈવ સર્વધર્માન્ વ્યવલોકયતિ, પ્રતિશ્રુત્કોપમાન્ મરીચ્યુપમાન્ પ્રતિભાસોપમાન્ નિર્મિતકોપમાન્ ગન્ધર્વનગરોપમાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ વ્યવલોકયતિ ન ચ સાક્ષાત્કરોતિ, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્. ઇતિ પ્રથમં લિઙ્ગમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા ત્રૈધાતુકે વા ન સ્પૃહયતિ ન ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ નાનુશંસયતિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્. ઇતિ દ્વિતીયમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સચેત્ સ્વપ્નાન્તરગતસ્ તથાગતમ્ અનેકશતપરિવારમ્ અનેકસહસ્રપરિવારમ્ અનેકશતસહસ્રપરિવારમ્ અનેકકોટીનિયુતશતસહસ્રપરિવારં ભિક્ષુભિક્ષુણીભિર્ ઉપાસકોપાસિકાભિર્ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિંનરમહોરગૈઃ પરિવૃતં પુરસ્કૃતં તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં ધર્મં દેશયન્તં પશ્યતિ, સ તં ધર્મં શ્રુત્વા તસ્ય ધર્મસ્યાર્થમ્ આજનાતિ ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નો વિહરતિ સમયપ્રતિપન્નો ઽનુધર્મચારી, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્. ઇતિ તૃતીયમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતઃ સચેત્ તથાગતં પશ્યેદ્ વૈહાયસમ્ અત્યુદ્ગમ્ય ભિક્ષુસંઘસ્ય ધર્મં દેશયન્તં દ્વાત્રિંશદ્ભિર્ મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતં વ્યામપ્રભમ્ ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યઞ્ ચ નિદર્શયન્તન્ નિર્મિતાંશ્ ચ નિર્મિણ્વન્તન્ તાંશ્ ચૈવ નિર્મિતાન્ અન્યેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધકૃત્યં કુર્વતઃ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવિનિવર્તનીયસ્ય લક્ષણં વેદિતવ્યમ્. ઇતિ ચતુર્થમ્
(પ્સ્પ્_5:2)
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે ગ્રામઘાતે વર્તમાને નગરઘાતે વર્તમાને ઽગ્નિદાહે વર્તમાને, વ્યાડમૃગાન્ વા દૃષ્ટ્વા તદન્યાન્ વા ચણ્ડમૃગજાતીર્ દૃષ્ટ્વા પિપાસિતાન્ દૃષ્ટ્વા બુભુક્સિતાન્ દૃષ્ટ્વા માતાપિતૃમરણં વા દૃષ્ટ્વા ભ્રાતૃભગિનીમરણં વા દૃષ્ટ્વા પુત્રદુહિતૃમરણં વા દૃષ્ટ્વા મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતમરણં વા દૃષ્ટ્વા ન શોકભયભૈરવસંત્રાસમ્ ઉત્પાદયતિ, તતશ્ ચ સ્વપ્નાત્ સમનન્તરવિબુદ્ધસ્ય સમાનસ્યૈવં ભવતિ, સ્વપ્નોપમં સર્વમ્ ઇદં ત્રૈધાતુકં, મયાપ્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્ય સ્વપ્નોપમં સર્વત્રૈધાતુકમ્ ઇતિ ધર્મો દેશયિતવ્યઃ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્. ઇતિ પઞ્ચમમ્

પુનર્ અપરં સુભૂતે કથં વિજ્ઞાયતે યથાવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ત્રયો ઽપાયા ન ભવિષ્યન્તિતિ? સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો નારકં વા સત્ત્વં દૃષ્ટ્વા તિર્યગ્યોનિગતં વા સત્ત્વં દૃષ્ટ્વા યામલોકિકં વા સત્ત્વં દૃષ્ટ્વા, એવં સ્મૃતિં પ્રતિલભતે યેન સ્મૃતિલબ્ધસ્ય ચૈવં ભવતિ, તથા કરિષ્યામિ તથા પ્રતિપત્સ્યે યથા મે તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ત્રયો ઽપાયા ન ભવિષ્યન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યશ્ ચ સ્વપ્નો યશ્ ચાહં સર્વ ઇમે ધર્મા અદ્વયા અદ્વૈધીકારાઃ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્. ઇતિ સષ્ઠમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો વા પ્રતિવિબુદ્ધો વા નગરદાહે વર્તમાને, એવં સમન્વાહરતિ, યેન મયા સ્વપ્નાન્તરગતેન વા પ્રતિવિબુદ્ધેન વા ય આકારા યાનિ લિઙ્ગાનિ યાનિ નિમિત્તાનિ દૃષ્ટાનિ યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ભવતિ, યદિ ત આકારાસ્ તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ મમ સંવિદ્યન્તે તૈર્ અવૈવર્તિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં સત્યાધિષ્ઠાનં કરોતિ, (પ્સ્પ્_5:3) યેન સત્યેન સત્યવચનેનાહં વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ તેન સત્યેન સત્યવચનેનાયં નગરદાહ ઉપશામ્યતુ શીતીભવત્વ્ અસ્તં ગચ્છતુ. સચેદ્ ઉપશામ્યતિ શીતીભવત્ય્ અસ્તં ગચ્છતિ વેદિતવ્યં સુભૂતે વ્યાકૃતો બતાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવ્ અવિનિવર્તનીયતાયૈ. સચેત્ પુનઃ સુભૂતે અગ્નિસ્કન્ધો ઽતિક્રમિત્વા ગૃહાદ્ ગૃહં દહતિ રથ્યાયા રથ્યા દહત્ય્ અન્યદ્ ગૃહં દહત્ય્ અન્યદ્ ગૃહં ન દહત્ય્ અન્યાં રથ્યાં દહત્ય્ અન્યાં રથ્યાં ન દહતિ વેદિતવ્યં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ધર્મં પ્રત્યાખ્યાનસંવર્તનીયમ્ એતૈઃ સત્ત્વૈઃ કર્મોપચિતં યેનૈતેષાં સત્ત્વાનામ્ એકં ગૃહં દહ્યતે, એકં ગૃહં ન દહ્યતે, તેષામ્ એતદ્ દૃષ્ટધાર્મિકમ્ એવ કર્મ વિપચ્યતે, અયં સુભૂતે હેતુર્ અયં પ્રત્યયો ઽવિનિવર્તનીયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યૈર્ હેતુભિર્ યૈઃ પ્રત્યયૈર્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ. ઇતિ સપ્તમમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યસ્ તાન્ આકારાંસ્ તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ દેશયિષ્યામિ. સચેત્ સુભૂતે કશ્ચિદ્ એવ સ્ત્રી વા પુરુષો વામનુષ્યેણાધિષ્ઠિતો ભવેત્, તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવં સમન્વાહર્તવ્યં, સચેદ્ અહં વ્યાકૃતસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે, પરિશુદ્ધશ્ ચ મે ઽધ્યાશયો યથાહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોધુકામો યથાહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે, પરિશુદ્ધશ્ ચ મે મનસિકારો ઽનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે, અપગતં મે શ્રાવકચિત્તમ્ અપગતં મે પ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તમ્, અપગતેન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તેન મયાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોધવ્યા, નાહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે, અભિસંભોત્સ્ય એવાહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોદિં યે ઽપિ તે ઽસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ તેષાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં નાસ્તિ કિંચિદ્ અદૃષ્ટં વાશ્રુતં વાવિદિતં વાસાક્ષાત્કૃતં વાનભિસંબુદ્ધં વા યથા તે બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રજાનન્તિ પશ્યન્તિ મમાધ્યાશયર ઇતિ હ્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્ય એતેન સત્યેન સત્યવચનેનાયં સ્ત્રી વા પુરુષો વા યેનામનુષ્યેણ ગૃહીતો વિહેઠિતો વા સો (પ્સ્પ્_5:4) મનુષ્યો ઽપક્રામતુ.
સચેત્ પુનઃ સુભૂતે સો ઽમનુષ્યસ્ તતો નાપક્રામતિ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભાષમાણસ્ય વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે નાયં વ્યાકૃતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તૈર્ પૂર્વકૈસ્ તથગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે.
સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભાષમાણસ્ય સો ઽમનુષ્યસ્ તતો ઽપક્રામતિ વેદિતવ્યં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વ્યાકૃતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તૈઃ પૂર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે. એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિર્ લિઙ્ગૈર્ એભિર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરત ઉપાયકૌશલ્યવિરહિતસ્યાચરિતાવિનશ્ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગેષ્વ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગે ચ માર્ગે ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અનવક્રાન્તસ્ય સત્યાધિષ્ઠાનેન મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ સચેદ્ બોધિસત્ત્વસ્યૈવં ભવતિ, યેન સત્યેન સત્યવચનેનાહં વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તેન સત્યેન સત્યવચનેનાયમ્ અમનુષ્યભૂત ઇતો ઽપક્રામત્વ્ ઇત્ય્ એવં સત્યાધિષ્ઠાનં કરિષ્યતિ. તત્ર મારઃ પાપીયાન્ ઔત્સુક્યમ્ આપત્સ્યતે કથમ્ અમનુષ્ય ઇતો ઽપક્રામેદ્? ઇતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ મારઃ પાપીયાન્ બલવત્તરં ચ તેજોવત્તરં ચ તત્રૌત્સુક્યમ્ આપત્સ્યતે કથમ્ અયમ્ અમનુષ્ય ઇતો ઽપક્રામેદ્ ઇતિ, એવં મારાધિષ્ઠાનેન સ તતો ઽપક્રામિષ્યતિ, એવં ચ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભવિષ્યતિ, મમૈષો ઽનુભાવેનામનુષ્ય ઇતો ઽપક્રાન્તો, ન પુનર્ એવં જ્ઞાસ્યતિ મારાનુભાવેનૈષો ઽમનુષ્ય ઇતો ઽપક્રાન્ત ઇતિ. સ તેનાન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ અવમંસ્યતે ઉલ્લાપયિષ્યત્ય્ ઉચ્ચગ્ઘયિષ્યતિ પંસયિષ્યત્ય્, અહં વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે તૈઃ પૂર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ એતે પુનર્ અન્યે ન વ્યાકૃતા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે. સ તેન તાવન્માત્રકેણ મારં વિવર્ધયિષ્યતિ, દૂરીકરિષ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાં દૂરીકરિષ્યત્ય્ અનુત્તરં બુદ્ધજ્ઞાનમ્. સ તથારૂપો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તાવન્માત્રકેણાનુપાયકુશલો (પ્સ્પ્_5:5) ઽભિમાનમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ, તસ્ય દ્વે ભૂમિ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યે. કતમે દ્વે? યદ્ ઉત શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા. એવં સત્યાધિષ્ઠાનેન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારકર્મોત્પત્સ્યતે, તત્ર સ કલ્યાણમિત્રાણિ ન સેવિષ્યતે ન ભજિષ્યતે ન પર્યુપાસિષ્યતે તદ્ એવ મારબન્ધનમ્ આગાઢીકરિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામ ષટ્સુ પારમિતાસ્વ્ અચરિતત્વાદ્ ઉપાયકૌશલેન વાપરિગૃહીતત્વાદ્, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સત્યાધિષ્ઠાનેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.

કથં ચ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ષટ્સુ પારમિતાસ્વ્ અચરિતાવિનો યાવદ્ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અનવક્રાન્તસ્ય સત્યાધિષ્ઠાનેન મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ? ઇહ સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ અન્યતરેણ વેષેણોપસંક્રમ્ય બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ એવં વક્ષ્યતિ: વ્યાકૃતસ્ ત્વં કુલપુત્ર તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેનાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે, અમુકો ઽન્વયસ્ તે, ઇદન્ તે નામધેયમ્, ઇદન્ તે પિતુર્ નામધેયમ્, ઇદન્ તે માતુર્ નામધેયમ્ ઇદન્ તે પુત્રદુહિતૃભગિનીનામધેયમ્, ઇદન્ તે મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતાનાં યાવદ્ આસપ્તમમાતામહપિતામહયુગસ્ય નામધેયમ્ ઉપદેક્ષ્યતિ, આમુષ્માત્ ત્વં જનપદાદ્ આમુષ્માત્ ત્વં નગરાદ્ અમુષ્માદ્ દિશસ્ ત્વમ્ આગતો, ઽમુષ્મિન્ જનપદે ત્વં જાતો ઽમુસ્મિં ગ્રામે વા નગરે વા. સચેત્ પ્રકૃત્યા મૃદુકો ભવિષ્યતિ સ તમ્ એવં વક્ષ્યતિ: પૂર્વમ્ અપિ ત્વમ્ એવં મૃદુક એવાભૂઃ, સચેત્ સ તીક્ષ્ણો ભવિષ્યતિ સ તમ્ એવં વક્ષ્યતિ: પૂર્વમ્ અપિ ત્વમ્ એવં તીક્ષ્ણ એવાભૂઃ, સચેદ્ આરણ્યકો ભવિષ્યતિ, સચેત્ પિણ્ડપાતિકો ભવિષ્યતિ, સચેત્ પાંશુકૂલિકો ભવિષ્યતિ, સચેત્ ખલુપુનઃપશ્ચાદ્ભક્તિકો ભવિષ્યતિ સચેદ્ એકાશનિકો ભવિષ્યતિ સચેત્ પ્રસ્થવ્પિણ્ડિકો ભવિષ્યતિ, સચેચ્ છ્માશાનિકો ભવિષ્યતિ, સચેદ્ અભ્યવકાશિકો ભવિષ્યતિ, સચેદ્ વૃક્ષમૂલિકો ભવિષ્યતિ, સચેન્ નૈષદ્યિકો ભવિષ્યતિ, સચેદ્ યથાસંસ્તરિકો ભવિષ્યતિ, સચેત્ ત્રૈચીવરિકો ભવિષ્યતિ, સચેદ્ અલ્પેચ્છો ભવિષ્યતિ, સચેત્ સંતુષ્ટો ભવિષ્યતિ, સચેત્ પ્રવિવિક્તો ભવિષ્યતિ, સચેદ્ અપગતપાદમ્રક્ષણો ભવિષ્યતિ, સચેન્ મન્દભાષ્યો ભવિષ્યતિ, સ તમ્ એવં વક્ષ્યતિ: પૂર્વમ્ અપિ ત્વં મન્દભાષ્ય એવાભૂઃ, સચેન્ મન્દમન્ત્રો ભવિષ્યતિ, પૂર્વમ્ અપિ ત્વં મન્દમન્ત્ર એવાભૂઃ. તત્ કસ્ય (પ્સ્પ્_5:6) હેતોઃ? તથા હિ તવૈવંરૂપા ધૂતગુણાઃ સંવિદ્યન્તે નિશ્ચયેન તે પૂર્વમ્ અપ્ય્ એત એવ ધૂતગુનાઃ સંલેખા અભૂવન્.
સો ઽનેન ચ પૂર્વકેણ નામાપદેશેન ગોત્રાપદેશેન ચ પ્રત્યુત્પન્નધૂતગુણાપદેશેન ચ મન્યનામ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ. તમ્ એનં મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ: વ્યાકૃતસ્ ત્વં કુલપુત્ર તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે ઽવિનિવર્તનીયતાયાં યથા તે ધૂતગુણાઃ સંવિદ્યન્તે.
કદાચિદ્ ભિક્ષુવેષેણોપસંક્રમિષ્યતિ, કદાચિદ્ ગૃહપતિવેષેણોપસંક્રમિષ્યતિ, કદાચિદ્ માતૃવેષેણોપસંક્રમિષ્યતિ, કદાચિત્ પિતૃવેષેણોપસંક્રમિષ્યતિ, કદાચિદ્ ભ્રાતૃવેષેણોપસંક્રમિષ્યતિ, કદાચિદ્ ભગિનીવેષેણોપસંક્રમિષ્યતિ, કદાચિદ્ બ્રાહ્મણવેષેણોપસંક્રમિષ્યતિ, કદાચિદ્ મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતવેષેણોપસંક્રમિષ્યત્ય્ ઉપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ: વ્યાકૃતસ્ ત્વં કુલપુત્ર તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેનાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તવામી ગુણાઃ સંવિદ્યન્તે ઽવિનિવર્તનીયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્.
યે ચ તે મયા સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આકારા લિઙ્ગાનિ નિમિત્તાન્ય્ આખ્યાતાસ્ તે તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન સંવિદ્યન્તે. વેદિતવ્યં સુભૂતે તદન્યૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ મારાધિષ્ઠિતો બતાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ય આકારા યાનિ લિઙ્ગાનિ યાનિ નિમિત્તાન્ય્ ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તે ચાસ્ય ન સંવિદ્યન્તે. અનેન ચ નામાપદેશેન તદ્ અન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ અવમંસ્યતે ઉચ્ચગ્ઘ્યયિષ્યત્ય્ ઉલ્લાપયિષ્યતિ કુત્સયિષ્યતિ પંસયિષ્યતિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે નામાપદેશેન નામાધિષ્ઠાનેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નામાધિષ્ઠાનેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિતઃ સત્ત્વાનાં નામ ન જાનાતિ, રૂપં ન જાનાતિ, વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનં ન જાનાતિ. તસ્ય મારઃ પાપીયાન્ નામાધિષ્ઠાનેન વ્યાકરિષ્યતિ, યાવત્ તે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્યેદં નામ ભવિષ્યતિ, યત્ તેન નામધેયમ્ અનુવિતર્કિતં ભવિષ્યત્ય્ અનુવિચારિતમ્. તત્ર દુષ્પ્રજ્ઞાજાતીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુપાયકુશલસ્યૈવં ભવિષ્યતિ: યથા ચ મમ ચિત્તોત્પાદ ઉત્પન્નઃ, યચ્ ચ મયા નામધેયં મનસાનુવિતર્કિતમ્ અનુવિચારિતમ્, (પ્સ્પ્_5:7) ઇદં મમાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય નામધેયં ભવિષ્યતિ. તથા તથા મારઃ પાપીયાન્ નિર્દેક્ષ્યતિ મારકાયિકા વા દેવતા મારાધિષ્ઠિતો વા ભિક્ષુસ્ તસ્યૈવં ભવિષ્યતિ: યથા ચ મમ ચિત્તોત્પાદ ઉત્પન્નો, યથા ચ મમ નામધેયં, યથા ચાનેન ભિક્ષુના નિર્દિષ્ટં સમેતિ નામ સમેતિ મે નામ્ના વ્યાકૃતો ઽહં તૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે.
યે ચ મયા સુભૂતે ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાકારા લિઙ્ગાનિ નિમિત્તાન્ય્ આખ્યાતાનિ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન સંવિદ્યન્તે, તૈશ્ ચાકારૈર્ લિઙ્ગૈર્ નિમિત્તૈર્ વિરહિતઃ, સો ઽનેન ચ નામાપદેશેન મન્યનામ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ, સ તદન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ અવમંસ્યતે, સ તયા મન્યનયા અભિમન્યતયા દૂરીભવિષ્યત્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેસ્ તસ્યોપાયકૌશલ્યવિરહિતસ્ય પ્રજ્ઞા પારમિતાવિરહિતસ્ય કલ્યાણમિત્રવિરહિતસ્ય પાપમિત્રપરિગૃહીતસ્ય દ્વે ભૂમી પ્રતિકાઙ્ક્સિતવ્યે યદ્ ઉત શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા. અથ વા ચિરં સુચિરં સંધાવ્ય સંસૃત્યેમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. સચેત્ સ પ્રિયાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ ન કલ્યાણમિત્રાણ્ય્ અભીક્ષ્ણં લપ્સ્યતે દર્શનાય ન ચૈનાન્ પર્યુપાસિષ્યતે, સચેત્ તેનૈવાત્મભાવપ્રતિલાભેન તાન્ પૂર્વકાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ ન વિગર્હિષ્યતિ ન પ્રતિદેશયિષ્યતિ તસ્ય દ્વે ભૂમી પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યે યદ્ ઉત શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ભિક્ષુશ્ ચતસૃણાં મૂલાપત્તીનામ્ અન્યતરાન્યતરામ્ આપત્તિમ્ આપદ્યાભિક્ષુર્ ભવત્ય્ અશ્રમણો ઽશાક્યપુત્રીયઃ. સો ઽભવ્યસ્ તેનૈવ ચાત્મભાવેન ચતુર્ણાં શ્રામણ્યફલાનામ્ અન્યતરાન્યતરં શ્રામણ્યફલમ્ અનુપ્રાપ્તુમ્.
એવમ્ એવ સુભૂતે અયં તતો ગુરુતરશ્ ચિત્તોત્પાદો યો ઽયં નામાપદેશેન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મન્યનાસહગતશ્ ચિત્તોત્પાદ ઉત્પન્નસ્, તેન ચ નામાપદેશમાત્રેણાન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ અવમંસ્યતે, અયં તતો ગુરુતરશ્ ચિત્તોત્પાદો વેદિતવ્યઃ.
તિષ્ઠન્તુ સુભૂતે ચતસ્રો ગુરુકા મૂલાપત્તયઃ, પઞ્ચભ્યો ઽપિ સુભૂતે આનન્તર્યેભ્યઃ કર્મભ્યો ગુરુતરો ઽયં ચિત્તોત્પાદો યો ઽયં (પ્સ્પ્_5:8) બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામાપદેશેન મન્યનાસહગતશ્ ચિત્તોત્પાદ ઉત્પન્નસ્, તેન ચ નામાપદેશમાત્રેણાન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ અવમંસ્યતે, અયં તતો ગુરુતરશ્ ચિત્તોત્પાદો વેદિતવ્યઃ. ઇતિ હિ સુભૂતે ઇમાનિ તાનિ નામાનિ નામાપદેશેનોત્પદ્યમાનાનિ મારકર્માણિ સૂક્ષ્માણિ ભવન્તિ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે વિવેકગુણેન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ હ્ય્ ઉપસંક્રમિષ્યત્ય્ ઉપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ: વિવેકસ્ય તથાગતો વર્ણવાદી. નાહં સુભૂતે એવં વિવેકં વદામિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યદ્ ઉતારણ્યાનિ વનપ્રસ્થાનિ પ્રાન્તાનિ શયનાસનાનિ.
સુભૂતિર્ આહ: કતરઃ પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાન્યો વિવેકો યદિ નારણ્યાનિ વનપ્રસ્થાનિ પ્રાન્તાનિ શયનાસનાનિ? કથંરૂપો ભગવન્ન્ અન્યો વિવેકો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય?
ભગવાન્ આહ: સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિવિક્તો ભવતિ, પ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિવિક્તો ભવતિ, બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નારણ્યવનપ્રસ્થપ્રાન્તશયનાસનૈર્ વિહરતિ, વિવિક્તશ્ ચૈવ વિહરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, યો ઽયં મયા સુભૂતે વિવેકો ઽનુજ્ઞાતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. અનેન ચ વિવેકેન રાત્રિંદિવં વિહરતિ વિવિક્તશ્ ચૈવ વિહરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્વો યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વવિવેકેન નારણ્યવનપ્રસ્થપ્રાન્તશયનાસનૈર્ વિહરતિ વિવિક્ત એવ વિહરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, ગ્રામાન્તે ઽપિ વા વિહરન્ન્ અનેન વિવેકેન વિવિક્તશ્ ચૈવ વિહરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, યશ્ ચ મયા સુભૂતે વિવેકો ઽનુજ્ઞાતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય.
યઞ્ ચ પુનઃ સ મારઃ પાપીયાન્ વિવેકમ્ ઉપદેક્ષ્યત્ય્ અરણ્યવનપ્રસ્થપ્રાન્તશયનાસનૈર્ વિહરતિ, સ તેન વિવેકેન સંકીર્ણશ્ ચૈવ સમાનઃ શ્રાવકપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ વિહરતિ પ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિહરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અનભિયુક્તઃ સર્વાકારજ્ઞતાં ન પરિપૂરયતિ. એવં સો ઽનેન વિહારેણ વિહરન્ન્ અપરિશુદ્ધધર્મમનસિકારશ્ ચૈવ સમાનસ્ તદન્યાન્ અપિ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ અવમંસ્યતે યે તે ગ્રામાન્તે વિહરન્તિ પરિશુદ્ધધર્મમનસિકારાઃ શ્રાવકચિત્તૈર્ અસંકીર્ણાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તૈર્ અસંકીર્ણા (પ્સ્પ્_5:9) ઇહાન્યૈઃ પાપકૈશ્ ચિત્તોત્પાદૈર્ અસંકિર્ણા ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખસત્યાભિજ્ઞાપરિપૂરિં ગતાઃ.
અથ ચ પુનઃ સો ઽનુપાયકુશલો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, કિં ચાપિ યોજનશતિકેષ્વ્ અટવીકાન્તારેષ્વ્ અપગતવ્યાદમૃગપક્ષિષ્વ્ અપગતચૌરકાન્તારેષ્વ્ અપગતભૃશપર્ણરાક્ષસાનુવિચરિતેષુ તત્ર મધ્યે વા સંકલ્પયેદ્ વર્ષં વા વર્ષશતં વા વર્ષસહસ્રં વા વર્ષશતસહસ્રં વા વર્ષકોટીશતં વા વર્ષકોટીસહસ્રં વા વર્ષકોટીશતસહસ્રં વા તતો વા ઉત્તરિ, ઇમં ચ વિવેકન્ ન જાનાતિ યેન વિવેકેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધ્યાશયસંપ્રસ્થિતો વિહરતિ, સંકીર્ણશ્ ચૈવ વિહરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંક્લિષ્ટશ્ ચૈવ તત્ર વિવેકે નિશ્રિત આલીનો ઽધ્યવસિતો ન મે સ તાવન્માત્રકેણ ચિત્તમ્ અભિરાધયતિ, યશ્ ચ મયા વિવેક આખ્યાતસ્ તસ્મિન્ વિવેકે ન સંદૃશ્યતે.
તમ્ એનં મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમ્યોપર્ય્ અન્તરીક્ષે સ્થિત્વૈવં વદતિ: સાધુ સાધુ કુલપુત્ર એષ વિવેકસ્ તથાગતેનાખ્યાતો યેન વિહરસ્ય્ એવં ત્વં ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યસે. સ તતો વિવેકાત્ પુનર્ અન્યાન્ વિવેકાન્ અવમન્યમાનસ્ તદન્યાન્ બોધિસત્ત્વયાનિકાન્ ભિક્ષૂન્ પેશલાન્ કલ્યાણધર્મનો ઽવમંસ્યતે સંકીર્ણવિહારેણ બતેમે વિહરન્ત્ય્ આયુષ્મન્ત ઇતિ. યે ચ વિવિક્તવિહારેણ વિહરન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ તાન્ સંકીર્ણવિહારેણ ચોદયિષ્યતિ સ્મારયિષ્યતિ અવમંસ્યતે, યે ચ સંકીર્ણવિહારેણ વિહરન્તિ તાન્ વિવિક્તવિહારેણ સમુદાચરિષ્યતિ તત્ર ચ ગૌરવમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ, યત્ર ચ ગૌરવમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં તત્ર માનમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અહમ્ અમનુષ્યૈશ્ ચોદ્યે, અહમ્ અમનુષ્યૈઃ સ્માર્યે, એષ વિહારો યેન વિહારેણાહં વિહરામિ, કં ગ્રામાન્તવિહારિણમ્ અમનુષ્યાઃ સ્મારયિષ્યન્તિ? અયં બોધિસત્ત્વસ્ તદન્યાન્ બોધિસત્ત્વયાનિકાન્ કુલપુત્રાન્ પંસયિષ્યત્ય્ અવમંસ્યતે ઉલ્લાપયિષ્યતિ કુત્સયિષ્યતિ.
અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વચણ્ડાલો વેદિતવ્યઃ, બોધિસત્ત્વદૂષી વેદિતવ્યઃ, બોધિસત્ત્વપ્રતિવર્ણિકો વેદિતવ્યઃ, ચૌરઃ સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય, ચૌરઃ શ્રમણવેષેણ, ચૌરો બોધિસત્ત્વયાનિકારાં કુલપુત્રાણાં, તજ્જાતિકઃ પુદ્ગલો ન સેવિતવ્યો ન ભક્તવ્યો ન પર્યુપાસિતવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? આધિમાનિકા હિ સુભૂતે તથારૂપાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ. ઇત્ય્ અષ્ટમમ્
(પ્સ્પ્_5:10)
યસ્ય ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપરિત્યક્તા સર્વાકારજ્ઞતા, અપરિત્યક્તા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિસ્ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાધ્યાશયેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન, સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થં કર્તુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તજ્જાતીયઃ પુદ્ગલો ન સેવિતવ્યો ન ભક્તવ્યો ન પર્યુપાસિતવ્યઃ. અપિ તુ ખલુ સ્વકાર્યયોગમ્ અનુયુક્તેન વિહર્તવ્યં નિત્યોદ્વિગ્નમાનસેન સંસાર ઉત્ત્રસ્તમાનસેનાસંસૃષ્ટેન ત્રૈધાતુકેન. તત્ર ચૈવ મૈત્ર્ય્ ઉત્પાદયિતવ્યા તત્ર ચૈવાનુકમ્પાકરુણોત્પાદયિતવ્યા મુદિતોત્પાદયિતવ્યા ઉપેક્ષોત્પાદયિતવ્યા, તથા ચ કરિષ્યામિ યથૈતે મમ દોષાઃ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ન ભવિષ્યન્તિ નોત્પત્સ્યન્તે, સચેદ્ ઉત્પત્સ્યન્તે ક્ષિપ્રમ્ એવ પ્રહાસ્યામીતિ શિક્ષા કરણીયા. અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સ્વયમભિજ્ઞાય પરાક્રમો વેદિતવ્યઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાધ્યાશયેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન કલ્યાણમિત્રાણિ સેવિતવ્યાનિ ભક્તવ્યાનિ પર્યુપાસિતવ્યાનિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કાનિ પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: બુદ્ધા ભગવન્તઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ, બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાશ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ, શ્રાવકા અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ.

યે ચ ષટ્ પારમિતા આખ્યાસ્યન્તિ દેશયિષ્યન્તિ પ્રજ્ઞપયિષ્યન્તિ પ્રસ્થાપયિષ્યન્તિ વિવરિષ્યન્તિ વિભજિષ્યન્તિ ઉત્તાનીકરિષ્યન્તિ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ, ઇમે ઽપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ. ષટ્ પારમિતાઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ, ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાઃ સર્વશૂન્યતા આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાઃ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ દશ બલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ. તથતાભૂતકોટિધર્મધાતુ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ. ષટ્ પારમિતાઃ શાસ્તારો વેદિતવ્યાઃ ષટ્ પારમિતા માર્ગઃ ષટ્ પારમિતા આલોકઃ ષટ્ પારમિતા (પ્સ્પ્_5:11) ઉલ્કા ષટ્ પારમિતા અવભાસઃ ષટ્ પારમિતા ભૂમિઃ ષટ્ પારમિતાઃ શરણં ષટ્ પારમિતા લયનં ષટ્ પારમિતાઃ પરાયણં ષટ્ પારમિતા માતા ષટ્ પારમિતાઃ પિતા. ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગસર્વશૂન્યતાસર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા દશ બલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ સર્વાકારજ્ઞતાયૈ યાવત્ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણાય સંવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યે ઽપિ તે ઽભૂવન્ન્ અતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઇમે ચૈવ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા માતાપિતરાવ્ અભૂતામ્. યે ઽપિ તે સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઇમે ચૈવ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા માતાપિતરૌ ભવિષ્યતઃ. યે ઽપિ તે સુભૂતે એતર્હિ દશ દિશિ લોકે બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ ચ દેશયન્તિ તેષામ્ અપિ સુભૂતે બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઇમે ચૈવ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા માતાપિતરૌ ભવતઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઽતો નિર્જાતા હ્ય્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તઃ તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેનાપરપ્રણેયતાં ગન્તુકામેનાપરપ્રણેયતાયાં સ્થાતુકામેન સર્વસત્ત્વાનાં સંશયાંશ્ છ્રોતુકામેન બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિતુકામેન સર્વસત્ત્વાન્ પરિપાચયિતુકામેન ચતુર્ભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિઃ સત્ત્વાઃ સંગ્રહીતવ્યાઃ. કતમૈશ્ ચતુર્ભિર્? દાનેન પ્રિયવદ્યતયાર્થક્રિયયા સમાનાર્થતયા. ઇદમ્ અપ્ય્ અહં સુભૂતે ઽર્થવશં પશ્યન્ન્ એવં વદામિ: એતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં શાસ્તારો માતાપિતરૌ લયનં ત્રાણં દ્વીપઃ શરણં યદ્ ઉતેમ એવ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ. ઇતિ નવમમ્
તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાપરપ્રણેયતાં ગન્તુકામેનાપરપ્રણેયતાયાં સ્થાતુકામેન સર્વસત્ત્વાનાં સંશયાંશ્ છ્રોતુકામેન બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિતુકામેન સર્વસત્ત્વાન્ પરિપાચયિતુકામેન ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્ર હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વધર્મા વિસ્તરેણોપદિષ્ટા યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્. ઇતિ દશમમ્
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિંલક્ષણા (પ્સ્પ્_5:12) ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: અસઙ્ગલક્ષણા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા લક્ષણન્ ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કિઞ્ચિલ્ લક્ષણમ્.
સુભૂતિર્ આહ: સ્યાદ્ ભગવન્ પર્યાયો યેન લક્ષણેન પ્રજ્ઞાપારમિતા સંવિદ્યતે તેનૈવ લક્ષણેન સર્વધર્માઃ સંવિદ્યેરન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતદ્ યેન લક્ષણેન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા સંવિદ્યતે તેનૈવ લક્ષણેન સર્વધર્માઃ સંવિદ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સર્વધર્મા હિ સુભૂતે વિવિક્તા અસ્વભાવાઃ સ્વભાવશૂન્યાઃ, અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ યેન લક્ષણેન પ્રજ્ઞાપારમિતા સંવિદ્યતે તેનૈવ લક્ષણેન સર્વધર્માઃ સંવિદ્યન્તે યદ્ ઉત વિવિક્તલક્ષણેન શૂન્યતાલક્ષણેન.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ સર્વધર્મવિવિક્તાઃ સર્વધર્માઃ સર્વધર્મૈઃ શૂન્યાસ્, તત્ કથં ભગવન્ સત્ત્વાનાં સંક્લેશં વ્યવદાનં પ્રજ્ઞાયતે? ન ભગવન્ વિવિક્તં વા શૂન્યતા વા સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા, ન વિવિક્તં વા શૂન્યતા વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, ન વિવિક્તે વા શૂન્યતાયાં વા કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે, યો બોધિમ્ અભિસંબુધ્યેતાસ્ય ચૈવં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્ય કથમ્ અર્થં જાનીયામ્? ઇતિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે, અપિ નુ દીર્ઘરાત્રમ્ ઇમે સત્ત્વા અહંકારમમકારે ચરન્તિ.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ ભગવન્ન્ એવમ્ એતત્ સુગત, દીર્ઘરાત્રમ્ ઇમે સત્ત્વા અહંકારમમકારે ચરન્તિ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે, અપિ ત્વ્ અહંકારમમકારૌ વિવિક્તાવ્ અપિ ત્વ્ અહંકારમમકારૌ શૂન્યૌ.
સુભૂતિર્ આહ: વિવિક્તો ભગવન્ શૂન્યઃ સુગત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે, અહંકારમમકારેણ સત્ત્વાઃ સંસારે સંધાવન્તિ સંસરન્તિ.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ ભગવન્ન્ એવમ્ એતત્ સુગત, અહંકારમમકારેણ ભગવન્ સત્ત્વાઃ સંસારે સંધાવન્તિ સંસરન્તિ.

ભગવાન્ આહ: એવં ખલુ સુભૂતે સત્ત્વાનાં સંક્લેશઃ પ્રજ્ઞાયતે સંસારે સંધાવતાં સંસરતાં, યત્ર સુભૂતે નાહંકારો ન મમકારસ્ તત્ર નોદ્ગ્રહો ઽનેન તે સત્ત્વાઃ સંસારે ન સંધાવન્તિ ન સંસરન્તિ.
(પ્સ્પ્_5:13)
એવં ખલુ સુભૂતે સત્ત્વાનાં વ્યવદાનં પ્રજ્ઞાયતે સંસારે ન સંધાવતાં ન સંસરતામ્, અપિ તુ ખલુ પુનર્ ન કશ્ચિત્ તત્ર સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા, એવં ખલુ સુભૂતે સંક્લેશો વ્યવદાનઞ્ ચ પ્રજ્ઞાયતે. ઇત્ય્ એકાદશમ્
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: એવં ચરન્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપે ચરતિ, ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ, ન વિજ્ઞાને ચરતિ, ન સ્કન્ધેષુ ચરતિ ન ધાતુષુ ચરતિ નાયતનેષુ ચરતિ ન પ્રતીત્યસમુત્પાદે ચરતિ ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેસુ ચરતિ ન સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચરતિ ન સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગેષુ ન માર્ગેષુ ચરતિ નાર્યસત્યેષુ નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ ચરતિ ન સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરતિ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ચરતિ ન પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ ચરતિ ન બલવૈશારદ્યેષુ ચરતિ ન પ્રતિસંવિત્સુ ચરતિ નાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે ધર્મા નોપલભ્યન્તે યો વા ચરેત યેન વા ચરેત યત્ર વા ચરેત, એવં ચરન્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનભિભવનીયો ભવતિ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન. એવઞ્ ચરન્ પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ ન શક્યો ઽભિભવિતુમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સો ઽનભિભૂતે સ્થાને સ્થિતો યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વનિયામે ઽનભિભૂતો હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામનસિકારૈર્ વિહરન્ન્, એવઞ્ ચરન્ પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા અભ્યાશીભવતિ. ઇતિ દ્વાદશમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં લિઙ્ગમ્
ભગવાન્ આહ: કત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યે જામ્બૂદ્વીપકાઃ સત્ત્વાસ્ તે સર્વમાનુષ્યકમ્ આત્મભાવં પ્રતિલભેરન્ પ્રતિલભ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્યેરંસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યાવજ્જીવં સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેત્, તચ્ ચ કુશલમૂલમ્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિનામયેત્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે, અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં (પ્સ્પ્_5:14) પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરેષામ્ આખ્યાયેદ્ દેશયેત્ પ્રજ્ઞપયેત્ પ્રસ્થાપયેદ્ વિવૃણુયાદ્ વિભજેદ્ વિભાવયેત ઉત્તાનીકુર્યાત્ સંપ્રકાશયેત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિહરેદ્, એવં યાવન્તસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે ઽપૂર્વાચરમં માનુષ્યકમ્ આત્મભાવં પ્રતિલભેરંસ્, તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેચ્, ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતસૃષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ સકૃદાગામિફલે અનાગામિફલે ઽર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ તચ્ ચ કુશલમૂલમ્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયેત્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે, અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરેષામ્ આખ્યાયેદ્ દેશયેત્ પ્રજ્ઞપયેત્ પ્રસ્થાપયેદ્ વિવૃણુયાદ્ વિભજેદ્ વિભાવયેત ઉત્તાનીકુર્યાત્ સંપ્રકાશયેત્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિહરેદ્, એવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનાં દક્ષિણીયતાં ગચ્છતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ન કસ્યચિત્ સત્ત્વસ્ય તાદૃશો વિહારો યથા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સ્થાપયિત્વા તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તો મહામૈત્રીમ્ અભિનિર્હરન્તિ, તે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્તઃ સર્વસત્ત્વાન્ વધ્યગતાન્ સમનુપશ્યન્તિ તે મહાકરુણાં પ્રતિલભન્તે, તે તેન વિહારેણ વિહરન્તો મુદિતયા પ્રમોદન્તે તે મહામુદિતામ્ અભિનિર્હરન્તિ, તે તેન નિમિત્તેન સાર્ધં ન સંવસન્તિ તે મહોપેક્ષાં પ્રતિલભન્તે, અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મહાન્ પ્રજ્ઞાલોકો યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા દાનપારમિતાલોકઃ. અનભિસંબુદ્ધા અપિ તે કુલપુત્રા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં દક્ષિણીયતાં ગચ્છન્તિ, ન ચ વિવર્તન્તે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ યેષાઞ્ ચ પરિભુઞ્જતે (પ્સ્પ્_5:15) ચીવરપિણ્ડપાત્રશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા
પ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિહરન્તો દાયકદાનપતીનાં દક્ષિણાં શોધયન્તિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાશીભવન્તિ. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનામોઘરાષ્ટ્રપિણ્ડં પરિભોક્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં પન્થાનમ્ ઉપદેષ્ટુકામેન, વિપુલમ્ એવ ભાસં કર્તુકામેન, બન્ધનગતાન્ સત્ત્વાન્ પરિમોચયિતુકામેન, સર્વસત્ત્વાનામ્ અનુત્તરં પ્રજ્ઞાચક્ષુર્ વિશોધયિતુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિહર્તવ્યમ્. સચેદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એતાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાન્ મનસિકારાન્ મનસિકુર્યાદ્ ઇતિ, તેન પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તા ચૈવ કથા કથયિતવ્યા. ઇતિ પ્રથમા વિવૃદ્ધિઃ
તેન પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાં કથાં કથયિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાશ્ ચૈવ મનસિકારા મનસિકર્તવ્યાસ્, તેન પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ માનસિકારૈર્ વિહરતાન્યેષાં મનસિકારાણામ્ અવકાશો ન દાતવ્યસ્, તથા ચ કર્તવ્યં યથા તૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ અનિક્ષિપ્તધુરો રાત્રિંદિવં વિહરેત્, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષેણ મણિરત્નમ્ અપ્રતિલબ્ધપૂર્વં સ્યાત્ સો ઽપરેણ સમયેન પ્રતિલભેત્, સ તત્ મણિરત્નં પ્રતિલભ્યોદારેણ પ્રીતિપ્રામોદ્યેન સમન્વાગતો ભવેત્, તસ્ય સહ પ્રતિલબ્ધન્તં મણિરત્નં પુનર્ એવ નશ્યેત્ સ તતોનિદાનં મહતા દુઃખદૌર્મનસ્યેન સંયુક્તો ભવેત્, તસ્ય સતતસમિતં મણિરત્નં પ્રતિસંયુક્તા એવ મનસિકારાઃ પ્રવર્તેરન્, અહો બતાહં તેન મણિરત્નેન વિયુક્ત ઇતિ. એવં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન રત્નમ્ ઇદમ્ ઇતિ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ અવિરહિતેન ભવિતવ્યમ્.

એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદા પુનર્ ભગવન્ સર્વમનસિકારાઃ સ્વભાવેન વિરહિતાઃ, સર્વમનસિકારાઃ સ્વભાવેન શૂન્યાસ્, તદા કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ અવિરહિતો ભવતિ? ન હ્ય્ અવિરહિતો ઽપિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપલભ્યતે મનસિકારા વા સર્વાકારજ્ઞતા વા.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં જાનાતિ, વિરહિતાઃ સર્વધર્માઃ સ્વભાવેન તે ન શ્રાવકૈર્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ ન બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિઃ કૃતાઃ, સ્થિતાશ્ ચૈવૈતેષાં ધર્માણાં ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ધર્મતા ધર્મધાતુસ્ (પ્સ્પ્_5:16) તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ભૂતકોટિર્, અવિરહિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્વભાવેન વિવિક્તા સ્વભાવેન શૂન્યા, સા નાપિ વિવર્ધતે નાપિ પરિહીયતે. ઇતિ દ્વિતીયા
સુભૂતિર્ આહ: સચેદ્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્વભાવેન વિવિક્તા સ્વભાવેન સૂન્યા, તત્ કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ વિવર્ધતે વા પરિહીયતે વા, ન ભૂતકોટી વિવર્ધતે વા પરિહીયતે વા, ન ધર્મધાતુર્ વિવર્ધતે વા પરિહીયતે વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા એકા વા દ્વે વા. સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભાષ્યમાણે ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે, નિષ્ઠા તત્ર ગન્તવ્યા, સ્થિતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયધાતૌ, ચરત્ય્ અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ યા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ શૂન્યતા રિક્તતા તુચ્છતા વશિકતા અસારકતા સા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ શૂન્યતા પ્રજ્ઞપારમિતાયાં ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ રૂપં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
(પ્સ્પ્_5:17)
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ સ્કન્ધધાતવ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ ષટ્ પારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ? એવં સર્વશૂન્યતાઃ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ યા રૂપસ્ય શૂન્યતા રિક્તતા તુચ્છતા વશિકતા અસારકતા, તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ભૂતકોટી સા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, કિં પુનર્ ભગવન્ યા વિજ્ઞાનસ્ય શૂન્યતા રિક્તતા તુચ્છતા વશિકતા અસારકતા, તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ભૂતકોટિઃ સા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ યા સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાઞ્ ચ શૂન્યતા રિક્તતા તુચ્છતા વશિકતા અસારકતા તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ભૂતકોટી સા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અન્યા ષણ્ણાં પારમિતાનાં શૂન્યતા સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં પઞ્ચાનામ્ અભિજ્ઞાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં (પ્સ્પ્_5:18) બુદ્ધધર્માણાં ચ શૂન્યતા રિક્તતા તુચ્છતા વશિકતા અસારકતા, તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ભૂતકોટિઃ સા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.

સુભૂતિર્ આહ: સચેત્ પુનર્ ભગવન્ન્ એતે ધર્મા ન ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, કથં ચરન્તઃ પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાશ્ ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વં તં ધર્મં યો ધર્મઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરતિ.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વં તાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં યત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાશ્ ચરન્તિ.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યત્ ત્વં ધર્મં ન સમનુપશ્યસિ કશ્ચિત્ સ ધર્મ ઉપલભ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યો ધર્મો નોપલભ્યતે, અપિ નુ સ ઉત્પદ્યતે વા નિરુધ્યતે વા.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિર્, એવંરૂપયા સુભૂતે ક્ષાન્ત્યા સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાક્રિયતે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, ઇયં સુભૂતે તથાગતસ્ય વૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્ યાં પ્રતિસંવિદ્યમાનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં ચરન્ ઘટમાનો વ્યાયચ્છમાનો ઽનુત્તરં સમ્યક્સંબોધિજ્ઞાનં મહાજ્ઞાનં સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનં નાનુપ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્પત્તિકૈર્ ધર્મૈઃ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધા તથા હિ તન્ નિમ્નો ભવિષ્યતિ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. ઇતિ તૃતીયા
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ સર્વધર્માણામ્ અનુત્પત્તયે વ્યાકરિષ્યતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ?
ભગવાન્ આહ: નો હિદં સુભૂતે.
(પ્સ્પ્_5:19)
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ ઉત્પત્તયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાકરિષ્યતે અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: સચેદ્ ભગવન્ નાનુત્પત્તયે નૈવોત્પત્તયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાકરિષ્યતે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તત્ કથં ભગવન્ વ્યાકરણં ભવતિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વં તં ધર્મં યો વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્. નાહં ભગવંસ્ તં ધર્મં સમનુપશ્યામિ યો ધર્મો વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તમ્ અપ્ય્ અહં ધર્મન્ ન સમનુપશ્યામિ યો ધર્મો ઽભિસંબુધ્યેત યેન વાભિસંબુધ્યતે.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, સર્વધર્માન્ અનુપલભમાનસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નૈવં ભવતિ, અહમ્ અભિસંભોત્સ્ય ઇદમ્ અભિસંભોત્સ્યે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ સર્વા એતે વિકલ્પા ન ભવન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ ચતુર્થી
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગમ્ભીરેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા દુર્દૃશા દુરનુબોધાતર્કાવચના યાવત્ સૂક્ષ્ંઆ નિપુણા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાત્યન્તવિવિક્તત્વાદ્, ન તે ભગવન્ સત્ત્વા અવરકેણ કુશલમૂલેન સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ તથત્વાય ચ પ્રતિપત્સ્યન્તે, ન ચાન્યેષાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણામ્ અવકાશં દાસ્યન્તિ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, ન તે કૌશિક સત્ત્વા અવરકેણ કુશલમૂલેન સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ તહત્વાય ચ પ્રતિપત્સ્યન્તે, ન ચાન્યેષાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણામ્ અવકાશં દાસ્યન્તિ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિક યાવન્તો જાંબુદ્વીપકાઃ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે દશભિઃ (પ્સ્પ્_5:20) કુશલૈઃ કર્મપથૈઃ સમન્વાગતા ભવેયુશ્ ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈશ્ ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈશ્ ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિઃ પઞ્ચભિર્ અભિજ્ઞાભિર્, યશ્ ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણીયાદ્ ધારયેદ્ વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાત્ તથત્વાય પ્રતિપદ્યેત, અસ્ય કૌશિક કુશલમૂલસ્ય એષ પૂર્વકઃ કુશલમૂલાભિસંસ્કારઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીતમીમ્ અપિ કોટીશતતમીમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીનિયતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપ્ય્ ઉપમામ્ અપ્ય્ ઔપમ્યમ્ અપ્ય્ ઉપનિષામ્ અપ્ય્ ઉપનિષદમ્ અપિ નોપૈતિ.
અથ ખલ્વ્ અન્યતરો ભિક્ષુઃ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રં એતદ્ અવોચત્: અભિભૂતસ્ ત્વં કૌશિક તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા તે ચ જાંબૂદ્વીપકાઃ સત્ત્વાઃ દશકુશલકર્મપથસમન્વાગતાશ્ ચતુર્ધ્યાનસમન્વાગતાશ્ ચતુરપ્રમાણસમન્વાગતાશ્ ચતુરારૂપ્યસમાપત્તિસમન્વાગતાઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાસમન્વાગતાઃ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનિક્ષિપ્તચિત્તેનોદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ તથત્વાય ચ પ્રતિપત્સ્યતે અન્યેષાઞ્ ચ ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણામ્ અવકાશં ન દાસ્યતિ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે.

એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્ તં ભિક્ષુમ્ એતદ્ અવોચત્: એકચિત્તોત્પાદેનૈવાહં ભિક્ષો તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તે ચ જામ્બૂદ્વીપકાઃ સત્ત્વા દશકુશલકર્મપથસમન્વાગતાશ્ ચતુર્ધ્યાનસમન્વાગતાશ્ ચતુરપ્રમાણસમન્વાગતાશ્ ચતુરારૂપ્યસમાપત્તિસમન્વાગતાઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાસમન્વાગતા અભિભૂતાઃ, કઃ પુનર્ વાદો ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તે સદેવમાનુષાસુરલોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યન્તિ સદેવમાનુષાસુરલોકમ્ અભિભવન્તો ગચ્છન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ. ન કેવલં સદેવમાનુષાસુરલોકમ્ અભિભવન્તો ગચ્છન્તિ બોધિસત્ત્વા માહાસત્ત્વાઃ, યે ઽપિ તે સ્રોતઆપન્નાઃ સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાસ્ તાન્ અપિ સર્વાન્ અભિભવન્તો ગચ્છન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ. ન કેવલં સ્રોતઆપન્નાન્ સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાન્, યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા દાનપારમિતાયાઞ્ ચરન્તિ ઉપાયકૌશલ્યવિરહિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતાસ્ તાન્ અપ્ય્ અભિભવન્તો ગચ્છન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ. (પ્સ્પ્_5:21) ન કેવલં યે દાનપારમિતાયાં ચરન્તિ, યે ઽપિ તે શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાઞ્ ચરન્તિ ઉપાયકૌશલ્યવિરહિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતાસ્ તાન્ અપ્ય્ અભિભવન્તો ગચ્છન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ. ન કેવલં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્તિ, યે ઽપિ તે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ત્ય્ ઉપાયકૌશલ્યવિરહિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતાસ્ તાન્ અપ્ય્ અભિભવન્તો ગચ્છન્તિ બોધિઅસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ. યે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યથોપદિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ તે સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન ન શક્યા અભિભવિતું પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, યશ્ ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યથાનુશિષ્ટં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનુવર્તતે, ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથાગતવંશસ્યાનુપચ્છેદાય સ્થિતો, ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથાગતાનાં ન દૂરીકરોત્ય્, અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં પ્રતિપદ્યમાનો ન વિરાગયતિ બોધિમણ્ડમ્, અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ સંસીદયમાનાન્ ઉદ્ધર્તુકામો, ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વશિક્ષાયાં શિક્ષતે ન શ્રાવકશિક્ષાયાં શિક્ષતે ન પ્રત્યેકબુદ્ધશિક્ષાયાં શિક્ષતે. ઇતિ પઙ્ચમી
એવં શિક્ષમાણં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં ચત્વારો મહારાજાસ્ તમ્ ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે, ઉપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યન્તિ: શીઘ્રં શિક્ષસ્વ ઇમાનિ તાનિ ચત્વારિ પાત્રાણિ યાનિ ત્વયા પ્રતિગ્રહીતવ્યાનિ બોધિમણ્ડનિષણ્ણેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધેન યાનિ પરિગૃહીતાનિ પૂર્વકૈસ્ તથાગતેઐર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ.
એવં શિક્ષમાણં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં તમ્ ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે, સાર્ધં દેવૈસ્ ત્રયસ્ત્રિંશૈઃ સુયામશ્ ચ દેવપુત્ર ઉપસંક્રમ્યમિતવ્યં મંસ્યતે, સાર્ધં સુયામૈર્ દેવપુત્રૈઃ સંતુષિતો ઽપિ દેવપુત્ર ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યતે, સાર્ધં સંતુષિતૈર્ દેવપુત્રૈર્ નિર્માણરતિશ્ ચ દેવપુત્ર ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યતે, સાર્ધં નિર્માણરતિભિર્ દેવપુત્રૈઃ પરનિર્મિતવશવર્ત્ય્ અપિ દેવપુત્ર ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યતે સાર્ધં પરનિર્મિતવશવર્તિભિર્ દેવપુત્રૈર્ ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યતે, એવં બ્રહ્માપિ સહાંપતિર્ ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યતે, સાર્ધં બ્રહ્મપાર્ષદ્યૈર્ દેવપુત્રૈર્ બ્રહ્મપુરોહિતૈર્ (પ્સ્પ્_5:22) મહાબ્રહ્મૈઃ આભાસ્વરો ઽપિ દેવપુત્ર ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યતે સાર્ધં આભાસ્વરૈર્ દેવપુત્રૈર્ ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યતે, એવં પરીત્તાભા અપ્રમાણાભા આભાસ્વરાઃ, પરીત્તશુભા અપ્રમાણશુભાઃ શુભકૃત્સ્ના, અનભ્રકાઃ પુણ્યપ્રસવા બૃહત્ફલા, અસંજ્ઞિસત્ત્વાઃ શુદ્ધાવાસા અસ્પૃહા અતપાઃ સુદૃશાઃ સુદર્શના યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવપુત્રા ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે.
યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યતિ, તથાગતૈર્ અપિ સો ઽર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિત્યં સમન્વાહૃતો ભવિષ્યતિ, ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત્ય્, એવં યશ્ ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યાનિ તાનિ લૌકિકાનિ દુઃખાનિ પરોપક્રમિકાનિ કાયે ઉત્પત્સ્યન્તે તાનિ તસ્ય સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં કાયે નોત્પત્સ્યન્તે ન નિપતિષ્યન્તિ. અયં સુભૂતે દૃષ્ટધાર્મિકો ગુણો ભવિષ્યતિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો યાનિ વા તાનિ સાંનિપાતિકાનિ ગ્લાન્યાનિ, તદ્યથાપિ નામ ચક્ષુરોગઃ શ્રોત્રરોગો ઘ્રાણરોગો જિહ્વારોગો દન્તરોગઃ કાયશૂલં ચિત્તસૂલમ્, એવમ્ અશીતિરોગશતાનિ ચતુરધિકાનિ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં કાયે નોત્પત્સ્યન્તે ન નિપતિષ્યન્તિ. અયં તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દૃષ્ટધાર્મિકો ગુણઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ. ઇતિ ષષ્ઠી
અથ ખલ્વ્ આયુષ્મત આનન્દસ્યૈતદ્ અભવત્: કિમ્ અયં શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ સ્વકેન પ્રતિભાનેન પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદિશતિ ઉતાહો બુદ્ધાનુભાવેનેતિ?
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્ર આયુષ્મત આનન્દસ્ય ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમ્ આજ્ઞાયાયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ એતદ્ અવોચત્: બુદ્ધાનુભાવ એષ ભદન્તાનન્દ વેદિતવ્યો યદ્ અહં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદિશામિ.
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ: એવમ્ એતદ્ આનન્દૈવમ્ એતત્, તથાગતસ્યૈષો ઽનુભાવસ્ તથાગતસ્યૈતદ્ અધિષ્ઠાનં યચ્ છક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદિશતિ. યસ્મિન્ન્ આનન્દ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, તસ્મિન્ સમયે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ મારાઃ પાપીયાંસસ્ તે સર્વે સંશયપ્રાપ્તા ભવન્તિ: કિમ્ અયં બોધિસત્ત્વો ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરિષ્યતિ (પ્સ્પ્_5:23) ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કૃત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં વા સાક્ષાત્કરિષ્યતિ સકૃદાગામિફલં વાનાગામિફલં વાર્હત્ત્વં વા સાક્ષાત્કરિષ્યતિ પ્રત્યેકાં બોધિં પ્રાપ્સ્યતિ, ઉતાહો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે?
પુનર્ અપરમ્ આનન્દ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતો ભવતિ તસ્મિન્ સમયે મારઃ પાપીયાઞ્ છોકશલ્યવિદ્ધો ભવતિ.
પુનર્ અપરમ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ ઉલ્કાપાતાન્ ઉત્પ્રેક્ષ્યતિ ભયં જનયિષ્યત્ય્, અપ્ય્ એવ નામાસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવલીનતા વા ભવેદ્ રોમહર્ષો વા ભવેદ્ અવલીનચિત્તતા વા ભવેદ્ એકચિત્તોત્પાદસ્યાપિ વિક્ષોભનં ભવિષ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાં મનસિકુર્વતઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ સર્વેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ?

ભગવાન્ આહ: ન ખલ્વ્ આનન્દ સર્વેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ, કેષાંચિદ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ કેષાંચિન્ નોપસંક્રમિષ્યતિ.
આનન્દ આહ: કિયદ્રૂપાણાં ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ કિયદ્રૂપાણાં નોપસંક્રમિષ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: યૈર્ આનન્દ બોધિસત્ત્વૈઃ પૂર્વાન્તત ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાષ્યમાણા પ્રતિક્ષિપ્તા ચિત્તેન નાધિમુક્તા તેષાં મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ.
પુનર્ અપરમ્ આનન્દ ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં શ્રુત્વા બોધિસત્ત્વઃ સંશયપ્રાપ્તો ઽભૂત્, સ્યાદ્ વેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ન વા સ્યાદ્ ઇત્ય્ અસ્યાપ્ય્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ.
પુનર્ અપરમ્ આનન્દ યો બોધિસત્ત્વઃ કલ્યાણમિત્રવિરહિતો ભવતિ સો ઽસંપશ્યમાનઃ કલ્યાણમિત્રાનીમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારરૈતાં ન શૃણોત્ય્ અશૃણ્વન્ ન જાનાત્ય્ અજાનાનસ્ તથતાયૈ ન પ્રતિપત્સ્યતે, કથં પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યેત્ય્ અસ્યાપ્ય્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ.
(પ્સ્પ્_5:24)
પુનર્ અપરમ્ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતો યો બોધિસત્ત્વો ઽસદ્ધર્મપરિગ્રહં કરોત્ય્ અસ્યાપ્ય્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ અવતારં ચ લપ્સ્યતે.
પુનર્ અપરં આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતો યો બોધિસત્ત્વો ઽસદ્ધર્મસ્ય વર્ણં ભાષિષ્યતે તત્ર મારસ્ય પાપીયસ એવં ભવિષ્યતિ, સહાય એષો મમ યો ઽસદ્ધર્મસ્ય વર્ણં ભાષિષ્યતે, બહૂનામ્ અપ્ય્ એષ બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં સહાયો લબ્ધો યો ઽસદ્ધર્મસ્ય વર્ણં ભાષિષ્યતે, અયં મમાભિપ્રાયં પરિપૂરયિષ્યત્ય્, અયં બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો ઽપ્ય્ આભ્યાં દ્વાભ્યાં ભૂમિભ્યામ્ અન્યતરસ્યાં ભૂમૌ સ્થાસ્યતિ યદ્ ઉત શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા.

પુનર્ અપરમ્ આનન્દ એવંરૂપસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ અવતારં લપ્સ્યતે યો બોધિસત્ત્વ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયામ્ એવં વક્ષ્યતિ: ગમ્ભીરેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, કિં તે એતયા ગમ્ભીરયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા શ્રુતયા ભાષિતયા વાચિતયા પર્યવાપ્તયા ધારિતયા? અહમ્ અપિ તાવદ્ અસ્યામ્ આગાધં ન લભે કુતઃ પુનસ્ ત્વં લપ્સ્યસે, અસ્યાપ્ય્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ અવતારં લપ્સ્યતે.
પુનર્ અપરમ્ આનન્દ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો ઽન્યતરં બોધિસત્ત્વમ્ અવમંસ્યતે: અહં દાનપારમિતાયાં ચરામિ ન ત્વં દાનપારમિતાયાઞ્ ચરસિ, અહં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં ચરામિ ન ત્વં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં ચરસિ, અહં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરામિ ન ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરસિ, અસ્યાપ્ય્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ અવતારં લપ્સ્યતે.
પુનર્ અપરમ્ આનન્દ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો આત્માનમ્ ઉત્કૃષ્ટં મન્યતે તસ્મિન્ન્ આનન્દ સમયે મારઃ પાપીયાંસ્ તુષ્ટો ભવત્ય્ ઉદગ્રો ભવત્ય્ આત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો ભવતિ, અસ્યાપ્ય્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ અવતારં લપ્સ્યતે.
પુનર્ અપરમ્ આનન્દ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો નામગ્રહણતો વા ગોત્રગ્રહણતો વા પરિકીર્તિતો ભવતિ સ તેન નામગ્રહણેન વા ગોત્રગ્રહણેન વા તદન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ પેશલાન્ કલ્યાણધર્મણો ઽવમંસ્યતે, આત્માનમ્ ઉત્કર્ષયતિ પરાન્ પંશયતિ, તે ચાસ્ય ગુણા ન સંવિદ્યન્તે યે ઽવિનિવર્તનીયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ આકારા લિઙ્ગાનિ નિમિત્તાનિ. (પ્સ્પ્_5:25) સ તૈર્ અકારૈર્ લિઙ્ગૈર્ નિમિત્તૈર્ અસંવિદ્યમાનૈઃ ક્લેશમ્ ઉત્પાદયતિ, આત્માનમ્ ઉત્કર્ષયતિ પરાન્ પંશયતિ: ન ત્વમ્ અત્ર બોધિસત્ત્વયાને સંદૃશ્યસે યથાહમ્ અત્ર બોધિસત્ત્વયાને બોધિસત્ત્વગોત્રે સંદૃશ્યે. સ તેનાધિમાનેન બોધિસત્ત્વયાનિકાન્ પુદ્ગલાન્ કુત્સયિષ્યતિ પંશયિષ્યતિ. તત્ર મારસ્ય પાપીયસ એવં ભવિષ્યતિ, અશૂન્યં મે ભવનં ભવિષ્યત્ય્ ઉત્સદા ભવિષ્યન્તિ મહાનરકાસ્, તિર્યગ્યોનિર્ યમલોકઃ પ્રેતવિષયઃ. તથાતથા ચ મારઃ પાપીયાંસ્ તાન્ બોધિસત્ત્વાન્ અધિષ્ઠાસ્યતિ યથાદેયવચના ભવિષ્યન્તિ તેષાં તયાદેયવચનતયા બહુજનઃ શ્રોતવ્યં મંસ્યન્તે, તેષાં શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વાનુકૃતિમ્ આપત્સ્યન્તે, તે શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વાનુકૃતિમ્ આપદ્યમાનાસ્ તથતાયૈ ન શિક્ષિષ્યન્તે, તે તથતાયૈ ન શિક્ષમાણાસ્ તે તથતાયૈ ન પ્રતિપદ્યમાનાઃ ક્લેશં વિવર્ધયિષ્યન્તિ, તે વિપર્યસ્તયા ચિત્તસંતત્યા યદ્યદ્ એવ કર્મારપ્સ્યન્તે કાયેન વા વાચા વા મનસા વા, સર્વં તદ્ અનિષ્ટત્વાયાકાન્તત્વાયામનઆપત્વાય સંવર્તિષ્યતિ. એવં તે મહાનરકા ઉત્સદા ભવિષ્યન્તિ, તિર્યગ્યોનિર્ યમલોકઃ પ્રેતવિષય ઉત્સદો ભવિષ્યતિ, મારભવનાન્ય્ ઉત્સદાનિ ભવિષ્યન્તિ. ઇમં આનન્દાર્થવશં સંપશ્યમાનો મારઃ પાપીયાન્ આત્તમના ભવતિ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતઃ.
પુનર્ અપરં આનન્દ સચેદ્ બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલઃ શ્રાવકયાનિકેન પુદ્ગલેન સાર્ધં વિવદતિ, તત્ર મારસ્ય પાપીયસ એવં ભવતિ, દૂરીકરિષ્યતિ બતાયં કુલપુત્રઃ સર્વાકારજ્ઞતાં નાયમ્ અભ્યાસી ભવિષ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નૈતે કલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદા માર્ગઃ સર્વાકારજ્ઞ્તાયા નરકમાર્ગ એષ તિર્યગ્યોનિમાર્ગ એષ યમલોકમાર્ગ એષ નૈષ માર્ગઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ.
પુનર્ અપરં આનન્દ સચેદ્ બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો ઽપરેણ બોધિસત્ત્વયાનિકેન પુદ્ગલેન સાર્ધં કલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદાન્ કરોતિ, તત્ર મારસ્ય પાપીયસ એવં ભવતિ, ઉભાવ્ અપ્ય્ એતૌ દૂરીભવિષ્યતઃ, સર્વાકારજ્ઞતાયા ઉભાવ્ અપ્ય્ એતૌ નાભિસંભોત્સ્યેતે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ નૈષ માર્ગઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા ય એતૈઃ કુલપુત્રૈર્ આરબ્ધો, નરકમાર્ગ એષ તિર્યગ્યોનિમાર્ગ એષ યમલોકમાર્ગ એષ ય એતૈઃ કુલપુત્રૈર્ આરબ્ધઃ.
પુનર્ અપરં આનન્દાવ્યાકૃતો બોધિસત્ત્વો વ્યાકૃતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાન્તિકે ચિત્તમ્ આઘાતયિષ્યતિ, કલહં વા ભણ્ડનમ્ (પ્સ્પ્_5:26) વા વિગ્રહં વા વિવાદં વા કરિષ્યતિ, તેન પુનસ્ તાવત એવ કલ્પાન્ સંનાહઃ સંનદ્ધવ્યઃ યાવન્તિ તસ્ય તાનિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પન્નાનિ કલહં વા ભણ્ડનં વા વિગ્રહં વા વિવાદં વા કુર્વતઃ, સચેદ્ અસ્ય સર્વાકારજ્ઞતાપરિભ્યક્તા ભવતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: અસ્તિ ભગવન્ન્ એતેષાં ચિત્તોત્પાદાનાં નિઃસરણમ્ ઉતાહો તાવત એવ કલ્પાન્ સંનાહઃ સંનદ્ધવ્યઃ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ એતદ્ અવોચત્: અનિઃસરણો મયાનન્દ ધર્મો દેશિતઃ શ્રાવકયાનિકાનાઞ્ ચ પુદ્ગલાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાઞ્ ચ પુદ્ગલાનાં, તત્રાનન્દ યો ઽયં બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો બોધિસત્ત્વયાનિકેન પુદ્ગલેન સાર્ધં કલહં વા ભણ્ડનં વા વિગ્રહં વા કુર્યાદ્ યાવદ્ વિવદેદ્ વા આક્રોશેદ્ વા પરિભાષેદ્ વા કલહયિત્વા વા ભણ્ડયિત્વા વા વિગ્રહયિત્વા વા વિવાદયિત્વા વા આક્રોશયિત્વા વા પરિભાષયિત્વા વા ન પ્રતિદેશયત્ય્ અનુશયં વહતિ અનુશયબદ્ધો વિહરતિ, નાહમ્ આનન્દ તસ્ય પુદ્ગલસ્ય નિઃસરણં વદામિ, અવશ્યં તેન તાવત એવ કલ્પાન્ સંનાહઃ સંનદ્ધવ્યઃ, સચેદ્ અસ્યાપરિત્યક્તા સર્વાકારજ્ઞતા.
પુનર્ અપરમ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કલહયિત્વા ભણ્ડિત્વા વિગ્રહયિત્વા વિવદિત્વા આક્રોષિત્વા પરિભાષિત્વા પ્રતિદેશયતિ: માનુશયં વહત્ય્ આયત્યાં સંવરમ્ આપદ્યતે દુર્લબ્ધા મે લાભા, યન્ મયા સર્વસત્ત્વાનાં ભાર આહર્તવ્યસ્ તદ્ અહં મન્ત્રિતે પ્રતિમન્ત્રયામિ, યન્ મયા સર્વસત્ત્વાનાં સંક્રમભૂતેન ભવિતવ્યં સો ઽહં પરસ્યાપ્રિયં મન્ત્રયામિ પ્રતિવચનં ચ દદામિ. એવમ્ અપિ મયા ન વક્તવ્યં જડૈડકમૂકસદૃશેન મયા ભવિતવ્યં, અધ્યાશયશ્ ચ મે ન વિકોપયિતવ્યો યન્ મયૈતે સત્ત્વાઃ પરિનિર્વાપયિતવ્યા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય તદ્ અહમ્ અત્ર વ્યાપદ્યે તદ્ અહમ્ અત્ર ક્ષુભ્યામિ ન મયાત્ર વ્યાપત્તવ્યં ન મયા ક્ષોભચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્. અસ્યાનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ અવતારં ન લભતે.
પુનર્ અપરમ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શ્રાવકયાનિકૈઃ પુદ્ગલૈઃ સાર્ધં ન સ્થાતવ્યં સચેત્ તિષ્ઠતિ તેન ન કસ્યચિદ્ અન્તિકે વ્યાપત્તવ્યં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ નૈતન્ મમ પ્રતિરૂપં સ્યાત્, (પ્સ્પ્_5:27) યદ્ અહમ્ એતેષામ્ અન્તિકે વ્યાપદ્યે વા ક્ષુભ્યેયં વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે મયાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સર્વદુઃખેભ્યઃ પરિમોચયિતવ્યાઃ. ઇતિ સપ્તમી
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનામ્ અન્તિકે સ્થાતવ્યમ્?

ભગવાન્ આહ: તદ્યથાપિ નામાનન્દ શાસ્તરિ, એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનામ્ અન્તિકે સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એષ હિ મમ સહાયક એકયાનસમારૂઢો, યથા ચૈવૈતેન શિક્ષિતવ્યં તથા ચૈવ મયા શિક્ષિતવ્યં યત્ર ચૈતેન શિક્ષિતવ્યં તત્ર ચૈવ મયા શિક્ષિતવ્યં યદ્ ઉત દાનપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વશૂન્યતાસુ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિસ્વ્ આર્યસત્યેષુ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્ અપગતસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ન મયાત્ર શિક્ષિતવ્યમ્. સચેત્ પુનર્ એષ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિરહિતો ભવતિ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ મયાપ્ય્ એવમ્ એવ શિક્ષિતવ્યમ્. એવં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સમશિક્ષો ભવતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમા ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સમતા યત્ર સમતાયાં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: અધ્યાત્મશૂન્યતા સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સમતા, બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, રૂપં રૂપેણ શૂન્યં, વેદના વેદનયા શૂન્યા, સંજ્ઞા સંજ્ઞયા શૂન્યા, સંસ્કારાઃ સંસ્કારૈઃ શૂન્યાઃ, વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનેન શૂન્યમ્. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ સ્કન્ધધાત્વાયતનૈઃ શૂન્યાનિ, પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદૈઃ શૂન્યઃ, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગૈઃ શૂન્યાનિ, પારમિતાઃ પારમિતાભિઃ શૂન્યાઃ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ સપ્તત્રિશદ્બ્બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈઃ શૂન્યાઃ, આર્યસત્યાન્ય્ (પ્સ્પ્_5:28) આર્યસત્યૈઃ શૂન્યાનિ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભિઃ શૂન્યાઃ, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખૈઃ સૂન્યાનિ, ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ ત્રિભિર્ વિમોક્ષમુખૈઃ શૂન્યાનિ, અભિજ્ઞા અભિજ્ઞાભિઃ શૂન્યા, દશબલાનિ દશબલૈઃ શૂન્યાનિ, વૈશારદ્યાનિ વૈશારદ્યૈઃ શૂન્યાનિ, પ્રતિસંવિદઃ પ્રતિસંવિદ્ભિઃ શૂન્યાઃ, આવેણિકબુદ્ધધર્મા આવેણિકાબુદ્ધધર્મૈઃ શૂન્યાઃ, બોધિર્ યાવદ્ બોધ્યા શૂન્યા. ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સમતા, યત્ર સમતાયાં સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે. ઇત્ય્ અષ્ટમી
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપસ્ય ક્ષયાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ, રૂપસ્ય વિરાગાય નિરોધાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ, રૂપસ્યાનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, વિજ્ઞાનસ્ય ક્ષયાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ, વિજ્ઞાનસ્ય વિરાગાય નિરોધાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ, વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં ચ ક્ષયાય વિરાગાય નિરોધાયાનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ. સર્વપારમિતાનાં સર્વશૂન્યતાનાં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનાં ત્રયાણાં વિમોક્ષમુખાનાં પઞ્ચાનામ્ અભિજ્ઞનાં દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં ક્ષયાય વિરાગાય નિરોધાયાનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ. કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ ક્ષયાય શિક્ષતે વિરાગાય શિક્ષતે નિરોધાય શિક્ષતે ઽનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યત્ સુભૂતિઃ સ્થવિર એવમ્ આહ, યદ્ રૂપસ્ય ક્ષયાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ, યદ્ રૂપસ્ય વિરાગાય નિરોધાયાનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ, એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણાં, વિજ્ઞાનસ્ય ક્ષયાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ, વિજ્ઞાનસ્ય વિરાગાય નિરોધાયાનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં ચ ક્ષયાય વિરાગાય (પ્સ્પ્_5:29) નિરોધાયાનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ. સર્વપારમિતાનાં સર્વશૂન્યતાનાં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાઞ્ ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનાં ત્રયાણાં વિમોક્ષમુખાનાં પઞ્ચાનામ્ અભિજ્ઞાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં ક્ષયાય વિરાગાય નિરોધાયાનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ. અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ ક્ષયાય વિરાગાય નિરોધાયાનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયૈ ઇતિ. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યા રૂપસ્ય તથતા યા વેદનાયાસ્ તથતા યા સંજ્ઞાયાસ્ તથતા યા સંસ્કારાણાં તથતા યા વિજ્ઞાનસ્ય તથતા, એવં યા સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં તથતા યા પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય તથતા યા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં તથતા યા પારમિતાનાં તથતા યા સર્વશૂન્યતાનાં તથતા યા સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનાં તથતા યા સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં તથતા યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં તથતા યાર્યસત્યાનાં તથતા યા ત્રયાણાં વિમોક્ષમુખાનાં તથતા યા પઞ્ચાનામ્ અભિજ્ઞાનાં તથતા યા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્માણાં તથતા યા સમ્યક્સંબોધેસ્ તથતા યા સ્રોતઆપન્નસ્ય તથતા યા સકૃદાગામિનસ્ તથતા યાનાગામિનસ્ તથતા યાર્હતસ્ તથતા યા પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય તથતા યા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તથતા, યા તથાગતસ્ય તથતા, યયા તથતયા તથાગતઃ પ્રજ્ઞપ્યતે, અપિ નુ સા તથતા ક્ષીયતે વા વિરહ્યતે વા નિરુધ્યતે વા પ્રહીયતે વા.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્ ન સુગત.

ભગવાન્ આહ: એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથતાયાં શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં ન ચ તથતા ક્ષીયતે વા વિરહ્યતે વા નિરુધ્યતે વા પ્રહીયતે વા. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથતાયાં શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયામ્. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથતાયાં શિક્ષતે શિક્ષતે ષટ્સુ પારમિતાસુ, શિક્ષતે સર્વાસુ શૂન્યતાસુ, શિક્ષતે સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ, શિક્ષતે સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ, શિક્ષતે આર્યસત્યેષુ, શિક્ષતે ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ, શિક્ષતે સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ, શિક્ષતે શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ, શિક્ષતે પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ, શિક્ષતે દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સુ, (પ્સ્પ્_5:30) શિક્ષતે ઽષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ, શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયામ્. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વશિક્ષાપરમપારમિતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન શક્યતે મારેણ વા મારકાયિકાભિર્ વા દેવતાભિર્ અભિમર્દિતુમ્. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રમ્ અવિનિવર્તનીયતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વકે પૈતૃકે તથાગતગોચરે ચરતિ. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નાથકરણીયૈર્ ધર્મૈશ્ ચરતિ બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનૈઃ. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહામૈત્ર્યાં શિક્ષતે મહાકરુણાયાં શિક્ષતે બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનાય શિક્ષતે સત્ત્વપરિપાકાય શિક્ષતે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ ત્રિપરિવર્તદ્વાદશાકારધર્મચક્રપ્રવર્તનતાયૈ શિક્ષતે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામીતિ શિક્ષતે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથાગતવંશસ્યાનુપચ્છેદાય શિક્ષતે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽમૃતધાતુદ્વારં વિવરિષ્યામીતિ શિક્ષતે, સંસ્કૃતધાતું સંદર્શયિષ્યામીતિ શિક્ષતે, ન હિ સુભૂતે શક્યં હીનસત્ત્વૈર્ ઇહ શિક્ષાયાં શિક્ષિતું સર્વસત્ત્વાન્ સંસારાદ્ ઉદ્ધર્તુકામઃ સ સત્ત્વો યો ઽસ્યાં શિક્ષાયાં શિક્ષતે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન નરકેષૂપપદ્યતે, ન તિર્યગ્યોનૌ ન યમલોકે ઉપપદ્યતે, ન પ્રત્યન્તેષુ જનપદેષૂપપદ્યતે ન ચણ્ડાલકુલેષૂપપદ્યતે, નાન્યેષુ નીચેષુ નીચવૃત્તિષુ કુત્સિતેષુ કુલેષૂપપદ્યતે, ન કાણો ભવતિ, ન કુણ્ડો ભવતિ, ન લઙ્ગો ભવતિ, ન લલ્લો ભવતિ, ન વધિરો ભવતિ, ન પક્ષહતો ભવતિ, ન વિકલેન્દ્રિયો ભવતિ, સુપરિપૂર્ણેન્દ્રિયો ભવતિ, નાપરિપૂર્ણેન્દ્રિયો ભવતિ, ન પ્રાણાતિપાતિકો ભવતિ, નાદત્તાદાયી ભવતિ, ન કામમિથ્યાચારી ભવતિ, ન મૃષાવાદી ભવતિ, ન પરુષવાગ્ ભવતિ, ન પિશુનવાગ્ ભવતિ, નાબદ્ધપ્રલાપી ભવતિ, નાભિધ્યાલુર્ ભવતિ, ન વ્યાપન્નચિત્તો ભવતિ, ન મિથ્યાદૃષ્ટિર્ ભવતિ, ન મિથ્યાજીવેન જીવિકાં કલ્પયતિ, નાભૂતપરિગ્રહં કરોતિ, ન દુઃશીલપરિગ્રાહકો ભવતિ. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન દીર્ઘાયુષ્કેષુ દેવેસૂવેષૂપપદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા (પ્સ્પ્_5:31 ) હ્ય્ અસ્તિ તસ્યોપાયકૌશલ્યં યેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનાનિ ચ સમાપદ્યતે, અપ્રમાણાનિ ચ સમાપદ્યતે, આરૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચ સમાપદ્યતે, ન ચ ધ્યાનાનાં ન ચાપ્રમાણાનાં ન ચારૂપ્યસમાપત્તીનાં વશેનોપપદ્યતે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં પરિશુદ્ધિમ્ અધિગચ્છતિ, શ્રાવકભૂમેઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમેર્ અપિ પરિશુદ્ધિમ્ અધિગચ્છતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્ ભગવન્ સર્વધર્માઃ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધાસ્, તત્ કતમસ્ય ધર્મસ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરિશુદ્ધિમ્ અધિગચ્છતિ?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, યથા વદસિ સર્વધર્માઃ સુભૂતે પરકૃતિપરિશુદ્ધાઃ, એવં પરિશુદ્ધેષુ સુભૂતે સર્વધર્મેષુ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણસ્ય યા તત્રાસંસીદનતા અનવલીનતા, ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા. તત્સર્વબાલપૃથગ્જના એતાન્ ધર્માન્ ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, તેષાં સત્ત્વાનાં કૃતેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરતિ શીલપારમિતાયાં ચરતિ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતિ વીર્યપારમિતાયાં ચરતિ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરતિ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરતિ, સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચરતિ, સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ચરત્ય્, આર્યસત્યેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ ચરતિ, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ચરતિ, પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ ચરતિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સુ ચરતિ, અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરતિ. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્મેષુ બલવૈશારદ્યમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વચિત્તચરિતાનાં પારં ગચ્છતિ. ઇતિ નવમી
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ઽલ્પકાસ્ તે મહાપૃથિવીપ્રદેશા યત્ર જાંબૂનદં સુવર્ણં જાતરૂપમ્ ઉત્પદ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે ઽલ્પકાસ્ તે સત્ત્વા ય ઇહ શિક્ષાયાં શિક્ષણ્તે, યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાશિક્ષાયામ્ ઇતો બહુતરકાસ્ તે સત્ત્વા યે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ સંપ્રસ્થિતાઃ. ઇતિ દશમી
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ઽલ્પકાસ્ તે સત્ત્વા યે ચક્રવર્તિરાજ્યસંવર્તનીયં કર્મ સમાદાય વર્તન્તે, અતઃ પ્રભૂતતરકાસ્ તે સત્ત્વા (પ્સ્પ્_5:32) યે કોટ્ટરાજ્યં સંવર્તનીયં કર્મ સમદાય વર્તન્તે. એવમ્ એવ સુભૂતે ઽલ્પતરકાસ્ તે સત્ત્વા ય ઇમં સર્વાકારજ્ઞતામાર્ગં સમારુહન્તિ, અતઃ પ્રભૂતતરકાસ્ તે સત્ત્વા યે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગં સમારુહન્તિ. યે ઽપિ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રસ્થિતાસ્ તતો ઽલ્પકાસ્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે તથતાયૈ પ્રતિપદ્યન્તે, અતઃ પ્રભૂતતરકાસ્ તે સત્ત્વા યે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધત્વાય સ્થાસ્યન્તિ. યે ઽપિ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતા યે ઽવિનિવર્તનીયભૂમિમ્ અવક્રમિષ્યન્તિ, અતઃ પ્રભૂતતરકાસ્ તે યે સત્ત્વાવિનિવર્તનીયભૂમિન્ નાવક્રમિષ્યન્તિ, તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાવિનિવર્તનીયભૂમિમ્ અનુપ્રાપ્તુકામેનાવિનિવર્તનીયભૂમૌ ગણનાં ગન્તુકામેનેહૈવ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્. ઇત્ય્ એકાદશી

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ન માત્સર્યસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન દૌઃશીલ્યસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન ક્ષોભસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન કૌશીદ્યસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન વિક્ષિપ્તસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન દૌઃપ્રજ્ઞાસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન રાગસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન દ્વેષસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન મોહસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન ખિલસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. ઇતિ દ્વાદશી
ન રૂપસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન વિજ્ઞાનસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, એવં ન સર્વશૂન્યતાઃ સર્વપારમિતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાસર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન સમ્યક્સંબોધિસઘગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ ન કઞ્ચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભતે, અનુપલમ્ભમાનો ન કઞ્ચિદ્ ધર્મચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વાઃ પારમિતાઃ સંગૃહીતા ભવન્તિ, સર્વાઃ પારમિતાઃ સમુદાનીતા ભવન્તિ, સર્વાઃ પારમિતા (પ્સ્પ્_5:33) અનુગતા ભવન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વાઃ પારમિતા અન્તર્ગતા ભવન્તિ. ઇતિ ત્રયોદશી
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સત્કાયદૃષ્ટ્યાં દ્વાષષ્ટિદૃષ્ટિગતાન્ય્ અન્તર્ગતાનિ ભવન્તિ, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યેહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ સર્વાઃ પારમિતા અન્તર્ગતા ભવન્તિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષસ્ય કાલગતસ્ય જીવિતેન્દ્રિયે નિરુદ્ધે સર્વાણીન્દ્રિયાણિ નિરુદ્ધાનિ ભવન્તિ. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્વસ્યેહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ સર્વાઃ પારમિતા અન્તર્ગતા ભવન્તિ, તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વપારમિતાનાં પારં ગન્તુકામેન ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્. ઇતિ ચતુર્દશી
ઇહ પુનઃ સુભૂતે ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનામ્ અગ્રતાયૈ શિક્ષતે. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વા અપિ નુ તે બહવઃ.
સુભૂતિર્ આહ: બહવો ભગવન્ જાંબૂદ્વીપકા એવ તાવત્ સત્ત્વાઃ કઃ પુનર્ વાદો યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ.
ભગવાન્ આહ: યાવન્તઃ સુભૂતે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે ઽપૂર્વાચરમમાનુષ્યકમ્ આત્મભાવં પ્રતિલભ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેરંસ્ તાં સર્વાન્ એકૈકો બોધિસત્ત્વો યાવજ્જીવં તિષ્ઠંસ્ તથાગતાન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાંશ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્ ઉપતિષ્ઠેત્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એવં મહર્દ્ધિકા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ આહારિકા. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અનુત્તરેન ભવિતુકામેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અનાથાનાં નાથેન ભવિતુકામેનાશરણાનાં શરણેન ભવિતુકામેનાપરાયણાનાં પરાયણેન ભવિતુકામેનાત્રાણાનાં ત્રાણેન (પ્સ્પ્_5:34) ભવિતુકામેનાલયનાનાં લયનેન ભવિતુકમેનાદ્વીપનાં દ્વિપેન ભવિતુકામેન બુદ્ધત્વમ્ અનુપ્રાપુતુકામેન બુદ્ધવિષયમ્ અનુપ્રાપ્તુકામેન બુદ્દ્ધવિક્રીડિતં વિક્રીડિતુકામેન, બુદ્ધસિંહનાદં નદિતુકામેન બુદ્ધશંખં પ્રપૂરયિતુકામેન બુદ્ધસાંકથ્યં કર્તુકામેન ઇહૈવ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સા કાચિત્ સંપત્તિર્ યાં ન પ્રતિલભતે યા તેન ન પ્રતિલબ્ધા સ્યાત્.
સુભૂતિર્ આહ: શ્રાવકસંપદ્ અપિ તેન પ્રતિલબ્ધવ્યા પ્રત્યેકબુદ્ધસંપદ્ અપિ તેન પ્રતિલબ્ધવ્યા.
ભગવાન્ આહ: શ્રાવકસંપદ્ અપિ તેન સુભૂતે પ્રતિલબ્ધવ્યા, પ્રત્યેકબુદ્ધસંપદ્ અપિ તેન સુભૂતે પ્રતિલબ્ધ્યા, તત્ર ચ ન સ્થાતવ્યં ન પ્રતિષ્ઠાતવ્યં, જ્ઞાનેન ચ દર્શનેન ચ દૃષ્ટ્વાતિક્રમિષ્યતિ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમિષ્યતિ. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા અભ્યાસી ભવત્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય દક્ષિણીયતાં ગચ્છતિ. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ યે તદન્યે દક્ષિણીયાઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાસ્ તાન્ સર્વાન્ અભિભવિત્વા ગચ્છતિ, સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચાભ્યાસી ભવતિ. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રિઞ્ચતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવિરહિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા, એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અપરિહાણધર્મા વેદિતવ્યાઃ, સર્વાકારજ્ઞતાયા દૂરીકરોતિ શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વાભ્યાસી ભવત્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. ઇતિ પઞ્ચદશી
સચેત્ પુનસ્ તસ્યૈવં ભવતિ, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, અમુષ્મિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇમાયૈ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ સર્વાકારજ્ઞતામ્ આવહિષ્યામીતિ, સચેદ્ એવં જાનાતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સચેદ્ એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન જાનાતિ, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, અમુષ્મિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇમાયૈ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ સર્વાકારજ્ઞતામ્ આવહિષ્યામીતિ, તદ્ અપિ ન જાનાતિ ન પશ્યતિ યસ્ય વા પ્રજ્ઞાપારમિતા યેન વા પ્રજ્ઞાપારમિતા યો વા પ્રજ્ઞાપારમિતયા નિર્યાત્ય્ એવમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. સચેત્ પુનર્ અસ્યૈવં ભવતિ, નેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા નામુષ્મિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા (પ્સ્પ્_5:35) નાનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા કશ્ચિદ્ ધર્મો નિર્યાસ્યતિ સ્થિતત્વાદ્ ધર્મધાતોસ્ તથતાયા ભૂતકોટેર્, એવં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભ્યાસી ભવત્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. ઇતિ ષોડશી વિવૃદ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉક્તા વિવૃદ્ધિઃ

અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્યૈતદ્ અભવત્: ચરન્ન્ અપીહ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાર, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેસ્વ્ આર્યસત્યેસ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિધારણીમુખેષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ સર્વસત્ત્વાન્ અભિભવતિ, કઃ પુનર્ વાદો યદાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો ભવિષ્યતિ. સુલબ્ધાસ્ તૈર્ લાભાઃ સુજીવિતં તેષાં સત્ત્વાનાં યેષાં સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચિત્તં ક્રમતિ, કઃ પુનર્ વાદો યૈર્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતં, સ્પૃહણીયાસ્ તે સત્ત્વા યે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેશ્ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિષ્યન્તિ, સ્પૃહણીયાસ્ તે સત્ત્વા યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયન્તિ.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો માન્દારવાણિ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રામદ્ ઉપસંક્રમ્ય તૈર્ માન્દારવૈઃ પુષ્પૈસ્ તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમ્ અવકિરતિ સ્મ અભ્યવકિરતિ સ્મ પ્રકિરતિ સ્મ, અવકીર્યાભ્યવકીર્ય પ્રવિકીર્યૈવં વાચમ્ અભાષત: યે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અધ્યાલમ્બન્તે તેષામ્ અનેન કુશલમૂલેનાનુત્તરાણાં બુદ્ધધર્માણાં પરિપૂરિર્ ભવતુ, ત્રિસર્વજ્ઞતાસર્વધર્માણાં પ્રિપૂરિર્ ભવતુ, એષાં સ્વયંભૂધર્માણાં પરિપૂરિર્ ભવતુ, એષામ્ અનાસ્રવધર્માણાં પરિપૂરિર્ ભવતુ. ઇતિ ત્રિસર્વજ્ઞત્વધર્માનુત્તરા પરિપૂરિનિરૂઢિઃ
ન મે ભગવન્ન્ એકશ્ ચિત્તોત્પાદો ઽપ્ય્ ઉત્પદ્યતે યદ્ બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતો વિવર્તેતાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્, ન હિ મે ભગવન્ન્ એકશ્ ચિત્તોત્પાદો ઽપ્ય્ ઉત્પદ્યતે યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવર્ત્ય શ્રાવકો વા પ્રત્યેકબુદ્ધો વા ભવેદ્, અથ તર્હિ છન્દં જનયેદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ભૂયસ્યા માત્રયા (પ્સ્પ્_5:36) પ્રણિધિં કુર્વીતાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, ઇમાનિ સંસરાવચરાણિ દુઃખાનિ દૃષ્ટ્વાર્થકામઃ સુખકામઃ હિતકામઃ સ સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય ય એતૈશ્ ચિત્તોત્પાદૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં ચિન્તયતિ, કિમ્ ઇતિ વયં તીર્ણા અતીર્ણાન્ સત્ત્વાંસ્ તારયેમ, કિમ્ ઇતિ વયં મુક્તા અમુક્તાન્ સત્ત્વાન્ મોચયેમ, કિમ્ ઇતિ વયમ્ આશ્વસ્તા અનાશ્વસ્તાન્ સત્ત્વાન્ આશ્વાસયેમ, કિમ્ ઇતિ વયં પરિનિર્વૃતા અપરિનિર્વૃતાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયેમેતિ. કિયત્ સ ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પુણ્યં પ્રસવતિ યઃ પ્રથમયાનસંપ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ અનુમોદેત? ચર્યાપ્રતિપન્નાનાઞ્ ચ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ અનુમોદેત? અવિનિવર્તનીયાનાં ચ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ અનુમોદેત? એકજાતિપ્રતિબદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ અનુમોદેત? ઇત્ય્ અપરિત્યક્તસત્ત્વાર્થા નિરૂઢિર્ ઇત્ય્ ઉક્તા નિરૂઢિઃ
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: સ્યાત્ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ પલાગ્રેણ પ્રમાણં ન ત્વ્ એવ તેષામ્ અનુમોદનાસહગતાનાંશ્ ચિત્તોત્પાદાનાં પુણ્યસ્ય પ્રમાણં, તિષ્ઠતુ કૌશિક ચાતુર્દ્વીપકો લોકધાતુર્ એવં સાહસ્રો લોકધાતુર્ એવં દ્વિસાહસ્રો મધ્યમો લોકધાતુઃ, સ્યાત્ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ પલાગ્રેણ પ્રમાણં ન ત્વ્ એવ તેષામ્ અનુમોદનાસહગતાનાં ચિત્તોત્પાદાનાં પુણ્યસ્ય પ્રમાણં, સ્યાત્ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ મહાસમુદ્રેષુ શતધા ભિન્નયા વાલાગ્રકોટ્યા ઉદકબિન્દૂનામ્ ઉત્ક્ષિપ્યમાનાનાં પ્રમાણં ન ત્વ્ એવ તેષામ્ અનુમોદનાસહગતાનાં ચિત્તોત્પાદાનાં પુણ્યસ્ય પ્રમાણમ્.
એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: મારાધિષ્ઠિતાસ્ તે ભગવન્ સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ નાનુમોદિષ્યન્તે. મારપક્ષિકાસ્ તે ભગવન્ સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, મારભવનાત્ તે ભગવન્ સત્ત્વાશ્ ચ્યુતા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ નાનુમોદિષ્યન્તે. મારભવનાત્ તે ભગવન્ સત્ત્વા ઇહાગતા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ નાનુમોદિષ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? મારભવનવિધ્વંસનકરાસ્ તે ભગવન્ સત્ત્વા, યૈર્ ઇમે ચિત્તોત્પાદા અભિનિર્હૃતા, યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયન્તિ. અનુમોદિતવ્યાસ્ તે ભગવંશ્ ચિત્તોત્પાદા, યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પાદયન્તિ. યૈર્ અપરિત્યક્તો બુદ્ધો ઽપરિત્યક્તો ધર્મો ઽપરિત્યક્તઃ સંઘસ્, તૈર્ ઇમે ચિત્તોત્પાદા (પ્સ્પ્_5:37) અનુમોદ્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયિતવ્યા યથા ન દ્વયઃ સંજ્ઞી નાદ્વયઃ સંજ્ઞી.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, યથા ત્વં વદસિ, ય ઇમાન્ કૌશિક ચિત્તોત્પાદાન્ અનુમોદિષ્યન્તે તે ક્ષિપ્રં તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમ્ આરાગયિષ્યન્તિ આરાગયિત્વા ન વિરાગયિષ્યન્તિ. એવં તે એભિર્ અનુમોદનાસહગતૈશ્ ચિત્તોત્પાદકુશલમૂલૈઃ સમન્વાગતા યત્ર યત્રોપપત્સ્યન્તે તત્ર તત્ર સત્કૃતા ભવિષ્યન્તિ, ગુરુકૃતા માનિતાઃ પૂજિતા અર્ચિતા અપચાયિતા ભવિષ્યન્તિ. તત્ર તે ન જાત્વ્ અમનઆપાનિ રૂપાણિ દ્રક્ષ્યન્તિ, નામનઆપાન્ શબ્દાન્ શ્રોષ્યન્તિ, નામનઆપાન્ ગન્ધાન્ ઘ્રાસ્યન્તિ, નામનઆપાન્ રસાન્ આસ્વાદયિષ્યન્તિ, નામનઆપાન્ સ્પ્રષ્ટવ્યાન્ સ્પ્રક્ષ્યન્તિ, નામનઆપાન્ ધર્માન્ વિજ્ઞાસ્યન્તિ. ન ચ તે જાતુ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ વિરહિતા ભવિષ્યન્તિ, બુદ્ધક્ષેત્રેણ ચ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમિષ્યન્તિ, તાંશ્ ચ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસિષ્યન્તે, કુશલમૂલઞ્ ચાવરોપયિષ્યન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચાસંખ્યેયાનામ્ અપ્રમેયાણામ્ અપરિમાણાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં નવયાનસંપ્રસ્થિતાનાં કુશલમૂલાન્ય્ અનુમોદિતાન્ય્ અનુમોદ્યાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામિતાનિ, પ્રથમભૂમિસ્થિતાનાં કુશલમૂલાન્ય્ અનુમોદિતાનિ, દ્વિતીયભૂમિસ્થિતાનાં યાવદ્ દશભૂમિસ્થિતાનાં યાવદ્ એકજાતિપ્રતિબદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુમોદિતાનિ, તૈશ્ ચ કુશલમૂલૈર્ વિબદ્ધમાનૈર્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ અભ્યાસી ભવન્તિ. તે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યાપ્રમેયાન્ અસંખ્યેયાન્ અપરિમાણસત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યન્તિ. તદ્ અનેન કૌશિક પર્યાયેણ તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પ્રથમચિત્તોત્પાદિકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુમોદ્યાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતવ્યાનિ, તથા ચ પરિણામયિતવ્યાનિ યથા તચ્ ચિત્તમ્ અન્યત્ર ચિત્તેન ચરેન્ નાન્યત્ર ચિત્તેન. ઇત્ય્ ઉક્તા ચિત્તસંસ્થિતિઃ

અવિનિવર્તનીયાનામ્ એકજાતિપ્રતિબદ્ધાનાં તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુમોદ્યાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતવ્યાનિ, તથા ચ પરિણામયિતવ્યાનિ યથા ન દ્વયસંજ્ઞા નાદ્વયસંજ્ઞા. ઇતિ સકલપ્રવૃત્તિપક્ષાધિષ્ઠાનઃ પ્રથમો ગ્રાહ્યવિકલ્પઃ
(પ્સ્પ્_5:38)
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતૈવાવિકલ્પા, ઉતાહો ધ્યાનપારમિતાપ્ય્ અવિકલ્પા, વીર્યપારમિતાપ્ય્ અવિકલ્પા, ક્ષાન્તિપારમિતાપ્ય્ અવિકલ્પા, શીલપારમિતાપ્ય્ અવિકલ્પા, દાનપારમિતાપ્ય્ અવિકલ્પા.
સુભૂતિર્ આહ: અવિકલ્પા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા, અવિકલ્પા ધ્યાનપારમિતા, અવિકલ્પા વીર્યપારમિતા, અવિકલ્પા ક્ષાન્તિપારમિતા, અવિકલ્પા શીલપારમિતા, અવિકલ્પા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર દાનપારમિતા.
શારિપુત્ર આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે રૂપમ્ અવિકલ્પં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અવિકલ્પં, ચક્ષુશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુઃસંસ્પર્શશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના અવિકલ્પા. એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયા, મનો મનોવિજ્ઞાનં મનઃસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના અવિકલ્પા. કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે રૂપમ્ અવિકલ્પં, શબ્દો ગન્ધો રસઃ સ્પ્રસ્તવ્યં, ધર્મા અપ્ય્ અવિકલ્પાઃ. કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે ધ્યાનાનિ વા અપ્રમાણાનિ વા આરૂપ્યસમાપત્તયો વાવિકલ્પાઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વા સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા વા અવિકલ્પાઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાર્યસત્યાભિજ્ઞા સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ વા સર્વશૂન્યતા વા સર્વસમાધયો વા દશતથાગતબલાનિ વા ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ વા ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો વા મહામૈત્રી વા મહાકરુણા વાવિકલ્પા યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અવિકલ્પાઃ, બુદ્ધો ઽપ્ય્ અવિકલ્પઃ બોધિર્ અપ્ય્ અવિકલ્પા સંસ્કૃતો ધાતુર્ અપ્ય્ અવિકલ્પો ઽસંસ્કૃતો ધાતુર્ અપ્ય્ અવિકલ્પઃ.
સુભૂતિર્ આહ: સર્વધર્મા અપ્ય્ આયુષ્મઞ્ છારિપુત્રાવિકલ્પાઃ.
શારિપુત્ર આહ: યદ્ય્ આયુષ્મન્ સુભૂતે સર્વધર્મા અવિકલ્પાઃ, તત્ કુતો ઽયં પઞ્ચગતિકસ્ય સંસારસ્ય સંભેદઃ? કુતો વા નરકતિર્યગ્યોનિયમલોકદેવમનુષ્યાણાં વ્યવસ્થા? કુતો વા પ્રભાવના સ્રોતઆપન્નાનાં સકૃદાગામિનામ્ અનાગામિનામ્ અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્?
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્ એતે આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સત્ત્વા વિપર્યાસ સમુત્થિતાઃ કર્માભિસંસ્કુર્વન્તિ કાયેન વાચા મનસા વા, અતો નિદાનં વિવર્તન્તે, છન્દમૂલકર્મપરિગૃહીતા નરકતિર્યગ્યોનિયમલોકદેવમનુષ્યાઃ, યત્ પુનર્ આયુષ્માન્ શારિપુત્ર એવમ્ આહ, કુતઃ સ્રોતઆપન્નાઃ પ્રભાવ્યન્તે, સકૃદાગામિનઃ પ્રભાવ્યન્તે, અનાગામિનઃ પ્રભાવ્યન્તે, અર્હન્તઃ પ્રભાવ્યન્તે પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ (પ્સ્પ્_5:39) પ્રભાવ્યન્તે, કતો યાવદ્ બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રભાવ્યન્તે?
સુભૂતિર્ આહ: અવિકલ્પતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સ્રોતઆપન્નો ઽવિકલ્પઃ, સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અવિકલ્પમ્, એવં સકૃદાગામ્ય્ અનાગામ્ય્ અર્હત્ત્વમ્, અવિકલ્પં પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં, પ્રત્યેકબોધિર્ અવિકલ્પા, અતો ઽવિકલ્પઃ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ. યે ઽપિ તે આયુષ્મન્ શારિપુત્રાભૂવન્ન્ અતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તે ઽપ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બુદ્ધા ભગવન્તો ઽવિકલ્પો વિકલ્પપ્રહીણાસ્, તદ્ અનેનાપિ તે આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, સર્વધર્મા અવિકલ્પા અવિકલ્પતથતાં પ્રમાણીકૃત્ય ભૂતકોટિં ધર્મધાતુમ્. એવં ખલ્વ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાવિકલ્પાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્, અવિકલ્પાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અવિકલ્પં ધર્મમ્ અભિસંબુધ્યતે. ઇતિ સમસ્તનિવૃત્તિપક્ષાધિષ્ઠાનો દ્વિતીયો ગ્રાહ્યવિકલ્પઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સારે બતાયમ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: અસારે બતાયં ચરત્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્રાસારા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અસારા ધ્યાનપારમિતા, અસારા વીર્યપારમિતા, અસારા ક્ષાન્તિપારમિતા, અસારા શીલપારમિતા, અસારા દાનપારમિતા, એવં યાવદ્ અસારા સર્વાકારજ્ઞતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અસારમ્ એવ નોપલભતે ન સમનુપશ્યતિ, કુતઃ પુનઃ સારમ્ ઉપલપ્સ્યતે, એવં યાવદ્ અસારાં સર્વાકારજ્ઞતાં, કુતઃ પુનઃ સારમ્ ઉપલપ્સ્યતે.
અથ ખલુ સંબહુલાનાં કામાવચરાણાં રૂપાવચરાણાઞ્ ચ દેવપુત્રાણામ્ એતદ્ અભવત્: નમસ્કર્તવ્યાસ્ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ યૈર્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતં, યે ચેહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ટાયાં ચરન્તિ, અત્ર ચાર્થે ચરન્તો ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કુર્વન્તિ, અસાક્ષાત્કુર્વતઃ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા ન તિષ્ઠેયુર્, અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ નમસ્કર્તવ્યાસ્ તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ય ઇમાં ધર્મસમતાં ન સાક્ષાત્કુર્વન્તિ.

અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિસ્ તાન્ દેવપુત્રાન્ એતદ્ અવોચત્: નેદં (પ્સ્પ્_5:40) દેવપુત્રા દુષ્કરં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ય ઇમં ધર્મસમતાં ન સાક્ષાત્કુર્વન્તિ, યસ્યાઃ સાક્ષાત્કૃતાયાઃ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા તિષ્ઠેયુઃ. ઇદં તેષાં દેવપુત્રા દુષ્કરં યદ્ અસંખ્યેયાન્ અપ્રમેયાન્ અપરિમાણાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામ ઇતિ સંનાહં સંનહ્યન્તે, તે ચ સત્ત્વા અત્યન્તતયા નોપલભ્યન્તે યે વિનયિતવ્યા ઇતિ. એવઞ્ ચરન્તો બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સંપ્રસ્થિતા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સર્વસત્ત્વાન્ વિનયિષ્યામ ઇતિ, આકાશં સ વિનયિતવ્યં મન્યેત યઃ સત્ત્વાન્ વિનયિતવ્યાન્ મન્યેત. તત્ કસ્ય હેતોઃ? આકાશવિવિક્તતયા સત્ત્વવિવિક્તતા દ્રષ્ટવ્યા, આકાશશૂન્યતયા સત્ત્વશૂન્યતા દ્રષ્ટવ્યા, આકાશાસારતયા સત્ત્વાસારતા દ્રષ્ટવ્યા, આકાશતુચ્છતયા સત્ત્વતુચ્છતા દ્રષ્ટવ્યા ઇતિ. અનેનાપિ દેવપુત્રાઃ પર્યાયેણ દુષ્કરકારકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યો ઽસંવિદ્યમાનાનાં સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહં સંનહ્યતે આકાશેન સાર્ધં સ વિવદિતવ્યં મન્યેત યઃ સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહં સંનદ્ધવ્યં મન્યેત, સ ચ સંનાહઃ સંનદ્ધો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સત્ત્વાશ્ ચ નોપલભ્યન્તે યેષામ્ અર્થાય સંનાહઃ સંનદ્ધઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વવિવિક્તતયા સંનાહવિવિક્તતા દ્રષ્ટવ્યા. સચેદ્ એવં ભાષ્યમાણે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંસીદતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? રૂપવિવિક્તતયા સત્ત્વવિવિક્તતા, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનવિવિક્તતયા સત્ત્વવિવિક્તતા, પ્રજ્ઞાપારમિતાવિવિક્તતયા રૂપવિવિક્તતા યાવદ્ વિસ્તરેણ સર્વાકારજ્ઞતાવિવિક્તતા. સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વધર્મવિવિક્તતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે, ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. ઇતિ દ્રવ્યસત્પૃથગ્જનપુરુષાધિષ્ઠાનઃ પ્રથમો ગ્રાહકવિકલ્પઃ
ભગવાન્ આહ: કેન કારણેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંસીદતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા?
સુભૂતિર્ આહ: અસત્ત્વાદ્ ભગવન્ ન સંસીદતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, વિવિક્તત્વાચ્ છાન્તત્વાદ્ અનુત્પાદત્વાદ્ ભગવન્ ન સંસીદતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, અનેન ભગવન્ કારણેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંસીદતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ સ નોપલભ્યતે યઃ સંસીદતે, યેન (પ્સ્પ્_5:41) વા સંસીદતે યત્ર વા સંસીદતે સર્વ એતે ધર્મા નોપલભ્યન્તે. સચેદ્ ભગવન્ન્ એવં ભાષ્યમાણે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંસીદતિ ન વિષીદતિ નાવલીયતે ન સંલીયતે નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ સર્વ એતે ધર્મા નોપલભ્યન્તે યો વા સંસીદેત્ યેન વા સંસીદેત્ યત્ર વા સંસીદેત્, એવં ચરન્તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સેન્દ્રકા દેવાઃ સબ્રહ્મકાઃ સપ્રજાપતયો દેવા નમસ્યન્તિ યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ન કેવલં સુભૂતે સેન્દ્રકૈર્ દેવૈઃ સબ્રહ્મકૈઃ સપ્રજાપતિકૈર્ દેવૈર્ નમસ્યનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ય એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, યે ઽપિ તે ઽતિક્રાન્તવર્ણા દેવપુત્રાઃ શુભકૃત્સ્ના વૃહત્ફલા યાવચ્ છુદ્ધાવાસકા દેવપુત્રાસ્ તે ઽપિ સુભૂતે નમસ્યન્તિ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં ય એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ.
યે ઽપિ તે સુભૂતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અસંખ્યેયેષ્વ્ અપ્રમેયેષુ લોકધાતુષુ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ તે ઽપિ સુભૂતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ તં સમન્વાહરન્તિ. અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યતિ, વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યતિ, ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યતિ, શીલપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યતિ, દાનપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાં પરિપૂરયિષ્યતિ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં પરિપૂરયિષ્યતિ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ પરિપૂરયિષ્યતિ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયિષ્યતિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં પરિપૂરયિષ્યતિ, યાવત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ સમન્વાહરન્તિ, તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બુદ્ધપ્રતિપન્ના ધારયિતવ્યાઃ, યાવન્તઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે મારાઃ પાપીયાંસો ભવેયુર્ એકૈકશ્ ચ મારઃ પાપીયાંસ્ તાવત એવ મારાન્ પાપીયાસો ઽભિનિર્મિમીતે, તે સર્વે ઽપ્રતિબલાસ્ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ઽન્તરાયં કર્તુમ્.
દ્વાભ્યાં સુભૂતે ધર્માભ્યાં સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો (પ્સ્પ્_5:42) દુર્ધર્ષો ભવતિ મારૈઃ પાપીયોભિઃ. કતમાભ્યાં દ્વાભ્યાં? સર્વધર્માશ્ ચ શૂન્યતાતો વ્યવલોકિતા ભવન્તિ, સર્વસત્ત્વાશ્ ચાપરિત્યક્તા ભવન્તિ. આભ્યાં સુભૂતે દ્વાભ્યાં ધર્માભ્યાં સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દુર્ધર્ષો ભવતિ મારૈઃ પાપીયાભિઃ. અપરાભ્યાં સુભૂતે દ્વાભ્યાં ધર્માભ્યાં સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દુર્ધર્ષો ભવતિ મારૈઃ પાપીયોભિઃ. કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્? યથાવાદી તથાકારી ચ ભવતિ બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવતઃ સમન્વાહરતિ. આભ્યાં સુભૂતે દ્વાભ્યાં ધર્માભ્યાં સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દુર્ધર્ષો ભવતિ મારૈઃ પાપીયોભિઃ. એવઞ્ ચરતઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તે દેવપુત્રા ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે પર્યુપાસ્યન્તે પરિપ્રશ્નયન્તિ, ઉત્સાહઞ્ ચ દદાતિ: ક્ષિપ્રં ત્વં કુલપુત્ર બુદ્ધબોધિં સમનુપ્રાપ્સ્યસિ તસ્માત્ તર્હિ ત્વં કુલપુત્ર એતેનૈવ વિહારેણ વિહર યદ્ ઉત શૂન્યતાવિહારેણાનિમિત્તવિહારેણાપ્રણિહિતવિહારેણ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એતેન ત્વં કુલપુત્ર વિહારેણ વિહરન્ન્ અનાથાનાં સત્ત્વાનાં નાથો ભવિષ્યસિ, અસરણાનાં શરણં ભવિષ્યસિ, અત્રાણાનાં સત્ત્વાનાં ત્રાણં ભવિષ્યસિ, અપરાયણાનાં સત્ત્વાનાં પરાયણં ભવિષ્યસિ, અલયનાનાં સત્ત્વાનાં લયનં ભવિષ્યસિ, અદ્વીપાનાં સત્ત્વાનાં દ્વીપો ભવિષ્યસિ, અન્ધભૂતાનાં સત્ત્વાનામ્ આલોકો ભવિષ્યસિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એતેન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણાવિરહિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યામી ગુણા ભવન્તિ.
યે ઽપિ તે ઽસંખ્યેયેષ્વ્ અપ્રમેયેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ તે ઽપિ ભિક્ષુસંઘપરિવૃતા બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વગણપુરસ્કૃતા, યો ઽસૌ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત્ય્ એતૈર્ એવ ગુણૈઃ સમન્વાગતો યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાગુણૈસ્ તસ્ય તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામં ચ ગોત્રં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયન્તિ.

તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તદ્યથાપિ નામાહમ્ એતર્હિ રત્નકેતોર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપો ધર્મં દેશયામ્ય્ ઉદાનં ચોદાનયામિ, શિખિનશ્ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપો ધર્મં દેશયામ્ય્ ઉદાનં ચોદાનયામિ.
(પ્સ્પ્_5:43)
યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્ત્વા અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ, અનયા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતાસ્ તેષામ્ અહં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપો ધર્મં દેશયામ્ય્ ઉદાનં ચોદાનયામિ.
યે ઽપિ તે પૂર્વસ્યાં દિશિ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં ચ દેશયન્તિ, તત્ર યે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ, અનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતાસ્ તેષાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયન્તિ. એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધ ઊર્ધ્વમ્ અત્ર વિદિક્ષુ લોકધાતુષુ, યે બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં ચ દેશયન્તિ, તત્ર યે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ, અનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતાસ્ તેષાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયન્તિ.
યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય બોધિસત્ત્વમાર્ગં પરિપૂરયમાણા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યન્તિ, તેષામ્ અપિ તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એવં દુષ્કરકારકા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવન્તિ, યે બુદ્ધનેત્ર્યવ્યવચ્છેદાય પ્રતિપન્નાઃ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમેષાં ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપાસ્ તે બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયન્તિ વિનિવર્તનીયાનાં વા અવિનિવર્તનીયાનાં વા?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સન્તિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અવિનિવર્તનીયા યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ, સન્તિ વિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ, યેષાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયન્તિ. યે ઽપિ તે રત્નકેતોર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુશિક્ષમાણરૂપા બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરન્તિ તેષાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયન્તિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ, સર્વધર્મા અનુત્પત્તિકા ઇત્ય્ અધિમુક્તા ન ચાનુત્પત્તિકૈર્ (પ્સ્પ્_5:44) ધર્મૈઃ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધા, સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇત્ય્ અધિમુક્તા ન ચાનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધા, સર્વધર્માઃ શાન્તા ઇત્ય્ અધિમુક્તાઃ સર્વધર્મા વિગતા ઇતિ તુચ્છકા ઇતિ વશિકા ઇત્ય્ અસારકા ઇત્ય્ અધિમુક્તા ન ચાનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધા, એષાં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયન્તિ.
યેષાં તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં બુદ્ધા ભગવન્તો નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂઉપા ધર્મં દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયન્તિ, તેષામ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રહીણા શ્રાવકભૂમિશ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિશ્ ચ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા, વ્યાક્રિયન્તે ચ તે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ.
યસ્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બુદ્ધા ભગવન્તો નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયન્તિ, સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયતાયાં સ્થાસ્યતિ યત્ર સ્થિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં શ્રુત્વા ન કાઙ્ક્ષિષ્યન્તિ ન વિચિકિત્સિષ્યન્તિ ન ધન્ધાયિષ્યન્તિ. એવમ્ એતદ્ યથા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ભાષિતેત્ય્ અધિમોક્ષ્યન્તે બોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, કસ્ તત્ર સ્થિત્વા ધર્મં દેશયિષ્યતિ? નેદં સ્થાનં વિદ્યતે.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગમ્ભીરેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા દુષ્કરકારકા ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન ચ નામ ભગવન્ કશ્ચિત્ તથતાયાં તિષ્ઠતિ નાપિ કશ્ચિદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે નાપિ કશ્ચિદ્ ધર્મં દેશયતિ. અથ ચ નાવલીયતે ન ચાસ્ય કાઙ્ક્ષાયિતત્વં વા ધન્ધાયિતત્વં વા ભવતિ. ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિસહાર્યપુદ્ગલાધિષ્ઠાનો દ્વિતિયો ગ્રાહકવિકલ્પઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ માયોપમં ચિત્તમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વં તં માયોપમં ચિત્તમ્.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્, નાહં ભગવન્ માયોપમં ચિત્તં સમનુપશ્યામિ.
(પ્સ્પ્_5:45)
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યત્ર ન માયા, ન માયોપમં ચિત્તં તત્ર સમનુપશ્યસિ ત્વં ચિત્તમ્.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽન્યત્ર માયાયા માયોપમાદ્ વા ચિત્તાત્ તં ધર્મં સમનુપશ્યસિ યો ધર્મો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્, નાહં ભગવન્ અન્યત્ર માયાયા માયોપમાદ્ વા ચિત્તાત્ તં ધર્મં સમનુપશ્યામિ યો ધર્મો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. સો ઽહં ભગવન્ન્ અન્યં ધર્મં ન સમનુપશ્યન્ તત્કતમં ધર્મમ્ ઉપદેક્ષ્યામ્ય્ અસ્તિ વા નાસ્તિ વેતિ? યો ધર્મો ઽત્યન્તતયા વિવિક્તો ન સો ઽસ્તિતાં વા નાસ્તિતાં વોપૈતિ, યો ધર્મો ઽત્યન્તતયા વિવિક્તો ન સો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, ન ચાસંવિદ્યમાનો ધર્મો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોહોત્સ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવંસ્ તે ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે યે સંક્લિશ્યેયુર્ વ્યવદાયેયુર્ વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાત્યન્તવિવિક્તા, ધ્યાનપારમિતાત્યન્તવિવિક્તા વીર્યપારમિતાત્યન્તવિવિક્તા, ક્ષાન્તિપારમિતાત્યન્તવિવિક્તા, શીલપારમિતાત્યન્તવિવિક્તા, દાનપારમિતાત્યન્તવિવિક્તા, એવમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાત્ર્યન્તવિવિક્તા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાત્યન્તવિવિક્તા, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા અત્યન્તવિવિક્તાઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યાર્યસત્યાન્ય્ અત્યન્તવિવિક્તાનિ, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ અત્યન્તવિવિક્તાનિ, પઞ્ચાભિજ્ઞા અત્યન્તવિવિક્તા, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મા અત્યન્તવિવિક્તાઃ, અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિર્ અપ્ય્ અત્યન્તવિવિક્તા.

યશ્ ચાત્યન્તવિવિક્તો ધર્મો ન સ ભાવયિતવ્યો વા વિભાવયિતવ્યો વા, નાપિ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાહારિકા પ્રજ્ઞાપારમિતાત્યન્તવિવિક્તત્વાદ્, યદ્ય્ અત્યન્તવિવિક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતા તત્ કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતમ્ આગમ્ય બોધિસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે? અનુત્તરાપિ સમ્યક્સંબોધિર્ અત્યન્તવિવિક્તા, કથં વિવિક્તેન વિવિક્તસ્યાનુબોધૌ ભવતિ?

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સાધુ સાધુ (પ્સ્પ્_5:46) સુભૂતે એવમ્ એતત્, અત્યન્તવિવિક્તા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞપારમિતા, ઽત્યન્તવિવિક્તા ધ્યાનપારમિતા, ઽત્યન્તવિવિક્તા વીર્યપારમિતા, ઽત્યન્તવિવિક્તા ક્ષાન્તિપારમિતા, ઽત્યન્તવિવિક્તા શીલપારમિતા, ઽત્યન્તવિવિક્તા દાનપારમિતા, અત્યન્તવિવિક્તાઃ સર્વશૂન્યતાઃ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તય આર્યસત્યાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અભિજ્ઞાઃ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા અત્યન્તવિવિક્તા, અનુત્તરા સમયક્સંબોધિર્ અત્યન્તવિવિક્તા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા અત્યન્તવિવિક્તા. યથા સુભૂતે ઽત્યન્તવિવિક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા તથાત્યન્તવિવિક્તામ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે.
સચેત્ સુભૂતે ન પ્રજ્ઞાપારમિતાત્યન્તવિવિક્તાભવિષ્યદ્ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાત્યન્તવિવિક્તા ભવિષ્યન્ ન પ્રજ્ઞાપારમિતાભવિષ્યદ્ યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતાભવિષ્યદ્ એવં ન પ્રજ્ઞપારમિતા. યે ચ પુનર્ એવં શ્રોષ્યન્તિ અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં તેષાં ચ બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચાન્તિકાદ્, અયમ્ અપિ બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અધિમોક્ષ્યતે, ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં યથા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ભાષિતા તથાધિમુચ્યમાનો ઽવિનિવર્તનીયતાયાં સ્થાસ્યતિ, એવં બહુકરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ શ્રવણં વદામિ, કઃ પુનર્ વાદો યે ઽધિમોક્ષ્યન્તે ઽધિમુચ્ય તથત્વાય સ્થાસ્યન્તિ તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે તથત્વાય સ્થિત્વા તથત્વાય પ્રતિપદ્યમાનાસ્ તિષ્ઠન્તિ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્.
સુભૂતિર્ આહ: યત્ પુનર્ ભગવંસ્ તથતાયાં સ્થિત્વા તથતાયાં પ્રતિપદ્યમાનો ન કશ્ચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભતે તદા કથં તિષ્ઠતિ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યથા સુભૂતે તથાગતનિર્મિતસ્ તિષ્ઠતિ તથા તિષ્ઠતિ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યત્ પુનર્ ભગવંસ્ તથાગતનિર્મિતો ન કશ્ચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભતે, કો ઽયં તથતાયાં તિષ્ઠતિ? કો વા તથતાયાં સ્થિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે? કો વા તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મં દેશયિષ્યતિ? તથતૈવ તાવન્ નોપલભ્યતે, કઃ પુનર્ વાદો યસ્ તથતાયાં સ્થાસ્યતિ (પ્સ્પ્_5:47) તથતાયાં સ્થિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મં દેશયિષ્યતિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યદાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, તથાગતનિર્મિતો ન કશ્ચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભતે કો ઽયં તથતાયાં તિષ્ઠતિ, કો વા તથતાયાં સ્થિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, કો યા તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ, તથતૈવ તાવન્ નોપલભ્યતે, કઃ પુનર્ વાદો યસ્ તથતાયાં સ્થાસ્યતિ તથતાયાં સ્થિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મં દેશયિષ્યતિ. એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, તથા યથા વદસિ, ન સુભૂતે તથાગતનિર્મિતઃ કશ્ચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભતે યસ્ તથતાયાં સ્થાસ્યતિ યસ્ તથતાયાં સ્થિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, યસ્ તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મં દેશયિષ્યતિ તથતૈવ તાવન્ નોપલભ્યતે, કઃ પુનર્ વાદો યસ્ તથતાયાં સ્થાસ્યતિ તથતાયાં સ્થિત્વાનુત્તરાં સમ્ય્સક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મં દેશયિષ્યન્તિતિ, નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ઉત્પાદાદ્ વા સુભૂતે તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષા તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ભૂતકોટિર્, નેહ સુભૂતે તથતાયાં કશ્ચિત્ તિષ્ઠતિ ન તથતાયાં કશ્ચિદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે ન તથતાયાં કશ્ચિદ્ ધર્મં દેશયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ અત્ર તથતાયાં ધર્મ ઉપલભ્યતે, યો વા તથતાયાં તિષ્ઠેત્, યો વા તથતાયાં સ્થિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, યો વા તથતાયા સ્થિત્વા ધર્મં દેશયિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથતૈવ તાવન્ નોપલભ્યતે, નૈવાસ્યોત્પાદ ઉપલભ્યતે ન વ્યયો ન સ્થિતિર્ નાન્યથાત્વમ્. યત્રાસ્ય ધર્મસ્ય નોત્પાદ ઉપલભ્યતે ન વ્યયો ન સ્થિતિર્ નાન્યથાત્વં, કસ્ તત્ર સ્થાસ્યતિ? કો વા તત્ર સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે? તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાત્યન્તવિવિક્તા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાત્યન્તવિવિક્તા, તસ્માત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞપારમિતામ્ આગમ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, ન ચ વિવેકેન વિવેકો ઽભિસંભોત્સ્યતે, અભિસંભોત્સ્યતે ચ, ન ચ તામ્ અનાગમ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અભિસંભોત્સ્યતે.
(પ્સ્પ્_5:48)
સુભૂતિર્ આહ: ગમ્ભીરે ભગવન્ન્ અર્થે ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, ગમ્ભીરે ઽર્થે ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, દુષ્કરકારકઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, યો ગમ્ભીરે ઽર્થે ચરતિ, તઞ્ ચાર્થં ન સાક્ષાત્કરોતિ યદ્ ઉત શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા.
સુભૂતિર્ આહ: યથાહં ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાનામિ તથા ન કશ્ચિદ્ દુષ્કરકારકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ સો ઽર્થો નોપલભ્યતે યં સાક્ષાત્કુર્યાત્. સાપિ પ્રજ્ઞાપારમિતા નોપલભ્યતે યયા સાક્ષાત્કુર્યાત્, સો ઽપિ ધર્મો નોપલભ્યતે યઃ સાક્ષાત્કુર્યાદ્, અનુપલભમાનો ભગવન્ સર્વધર્માંસ્ તત્ કતમમ્ અર્થં સાક્ષાત્કરિષ્યતિ? કતમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સાક્ષાત્કરિષ્યતિ? કતમં ધર્મં સાક્ષાત્કરિષ્યતિ યં સાક્ષાત્કૃત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે? ઇયં ભગવન્ન્ અનુપલમ્ભચરિર્ બોધિસત્ત્વચરિર્ યત્ર ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્મૈર્ અનન્ધકારતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ.
સચેદ્ ભગવન્ન્ એવં ભાષ્યમાણે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિપ્રતિસારી ભવતિ માનસં નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે, એવઞ્ ચરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સ ચરન્ નિમિત્તમ્ અપિ ન સમનુપશ્યતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અપિ ન સમનુપશ્યતિ, અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યત ઇતિ ન સમનુપશ્યતિ.
તસ્ય ખલુ પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો નૈવં ભવતિ, દૂરીકરિષ્યામિ શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વાસન્નો ઽસ્મિ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ. ઇતિ સ્વભાવવિકલ્પઃ

તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ નાકાશસ્યૈવં ભવતિ કસ્યચિદ્, અહં દૂરે વાભ્યાસે વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અભેદત્વાદ્ ભગવન્ન્ આકાશસ્ય. એવમ્ એવ ભગવન્ ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવં ભવતિ, શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા મમ દૂરે, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભ્યાસે વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. ઇતિ ગોત્રવિકલ્પઃ
(પ્સ્પ્_5:49)
તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ માયાપુરુષસ્ય નૈવં ભવતિ, માયાકારો વા ન મમ દૂરે માયાકારો મમાભ્યાસે, યઃ પુનર્ એવં જનકાયઃ સંનિપતિતઃ સ મમ દૂરે નાભ્યાસે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ ભગવન્ માયાપુરુષસ્ય. એવમ્ એવ ભગવન્ ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવં ભવતિ, શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા મમ દૂરે ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ મમાભ્યાસે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ ઇતિ સમુદાગમવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ પ્રતિભાસસ્ય નૈવં ભવતિ, યેનારમ્બણેન પ્રતિભાસ ઉત્પન્નસ્ તન્ મમાભ્યાસે, યે પુનર્ અત્ર નોપસંક્રાન્તા આદર્શે વા ઉદકપાત્રે વા તે મમ દૂરે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિદ્યમાનત્વાદ્ ભગવન્ પ્રતિભાસસ્ય, એવમ્ એવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો નૈવં ભવતિ, શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા મમ દૂરે ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભ્યાસે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિદ્યમાનત્વાદ્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. ઇત્ય્ આલમ્બનવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ ભગવંસ્ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ન કશ્ચિત્ પ્રિયો વાપ્રિયો વા સંવિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્ય સ્વભાવો નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ન કશ્ચિત્ પ્રિયો વાપ્રિયો વા સંવિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્યાઃ સ્વભાવો નોપલભ્યતે. ઇતિ પ્રતિપક્ષવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ ભગવંસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વવિકલ્પપ્રહીણ એવમ્ એવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વવિકલ્પપ્રહીણા અવિકલ્પતામ્ ઉપાદાય. ઇતિ સ્વાધિગમવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ ભગવંસ્ તથાગતનિર્મિતસ્ય નૈવં ભવતિ, શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા મમ દૂરે ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ મમાભ્યાસે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ ભગવંસ્ તથાગતનિર્મિતસ્ય, એવમ્ એવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો નૈવં ભવતિ, સ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા મમ દૂરે ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભ્યાસે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. ઇતિ કર્તૃવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ ભગવંસ્ તથાગતેન યો નિર્મિતઃ સ યસ્ય કૃત્યસ્ય કૃતેન કૃતસ્ તચ્ ચ કૃત્યં કરોતિ સ ચ નિર્મિનો ઽવિકલ્પો (પ્સ્પ્_5:50) નિર્વિકલ્પઃ. એવમ્ એવ ભગવન્ યસ્ય કૃત્યસ્ય કૃતેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ તચ્ ચ કૃત્યં કરોતિ સા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિકલ્પા નિર્વિકલ્પા. ઇતિ કારિત્રવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ દક્ષેણ પલગણ્ડેન પલગણ્ડાન્તેવાસિના વા યન્ત્રયુક્તઃ કૃતઃ સ્યાત્ સ્ત્રીવિગ્રહો વા પુરુષવિગ્રહો વા હસ્તિવિગ્રહો વા બલીવર્દવિગ્રહો વા, સ ચ યન્ત્રયુક્તો યસ્ય કૃત્યસ્ય કૃતેન કૃતસ્ તચ્ ચ કૃત્યં કરોતિ સ ચ યન્ત્રયુક્તો ઽવિકલ્પો નિર્વિકલ્પઃ. એવમ્ એવ ભગવન્ યસ્ય કૃત્યસ્ય કૃતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવ્યતે તચ્ ચ કૃત્યં કરોતિ સા પ્રજ્ઞાપારમિતા અવિકલ્પા નિર્વિકલ્પા. ઇતિ ક્રિયાસાફલ્યવિકલ્પઃ ઇત્ય્ ઉક્તો નવવિધઃ પ્રથમો ગ્રાહ્યવિકલ્પઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિયચ્ચિરં સંપ્રસ્થિતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતાઃ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એત્દ્ અવોચત્: અસંખ્યેયકલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રસંપ્રસ્થિતાઃ સુભૂતે ઽમી બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કિયન્તો બુદ્ધા ભગવતઃ પર્યુપાસિતા ભગવંસ્ તૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ યે ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતાઃ?
ભગવાન્ આહ: ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા બુદ્ધા ભગવન્તઃ પર્યુપાસિતાસ્ તૈઃ કુલપુત્રૈર્ વા કુલદુહિતૃભિર્ વા ભવિતવ્યા યે ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કિયત્ તૈર્ ભગવન્ કુશલમૂલં કૃતં બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ યે ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતાઃ?
ભગવાન્ આહ: પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સુભૂતે ન સા કાચિદ્ દાનપારમિતા યા તૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ ન પરિપૂરિતા, ન સા કાચિચ્ છીલપારમિતા, ન સા કાચિત્ ક્ષાન્તિપારમિતા, ન સા કાચિદ્ વીર્યપારમિતા, ન સા કાચિદ્ ધ્યાનપારમિતા યા તૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ ન પરિપૂરિતા, ન સા કાચિત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા યા તૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ ન પરિપૂરિતા યે ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: આશ્ચર્યમ્ એતદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યે ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતાઃ.
(પ્સ્પ્_5:51)
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, આશ્ચર્યમ્ એતત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યે ઽનેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતાઃ. તદ્યથાપિ નામ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ મણ્ડલે ચતુર્ષુ દ્વીપેષુ કાર્યં કુર્વાતે ચતુરો દ્વીપાન્ અનુગચ્છતઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા પઞ્ચસુ પારમિતાસુ કર્મ કરોતિ પઞ્ચ પારમિતા અનુગચ્છન્તિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતત્વાત્ પઞ્ચ પારમિતાઃ પારમિતાનામધેયં લભન્તે, પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતત્વાદ્ ન પારમિતાનામધેયં લભન્તે. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે યથા રાજા ચક્રવર્તી વિરહિતઃ સપ્તભી રત્નૈર્ ન રાજા ચક્રવર્તીતિ નામધેયં લભતે, એવમ્ એવ સુભૂતે પઞ્ચ પારમિતા વિરહિતત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ન પારમિતાનામધેયં લભન્તે.
ઇતિ ન્યૂનાધિગમવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અપુરુષા સ્ત્રી સુધર્ષણા ભવતિ ધૂર્તકાનામ્, એવમ્ એવ સુભૂતે પઞ્ચ પારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતત્વાત્ સુધર્ષણા ભવન્તિ મારેણ પાપીયસા મારકાયિકાભિર્ વા દેવતાભિઃ.
ઇતિ સંપરિગ્રહો ઽભાવવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સંગ્રામાવચરઃ પુરુષઃ સંનાહસંનદ્ધઃ સંગ્રામે વર્તમાને દુર્ધર્ષો ભવતિ રાજન્યૈર્ વા પ્રત્યર્થિકૈર્ વા પ્રત્યમિત્રૈર્ વા, એવમ્ એવ સુભૂતે પઞ્ચ પારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતત્વાદ્ દુર્ધર્ષા ભવન્તિ મારેણ વા મારકાયિકાભિર્ વા દેવતાભિર્ આધિમાનિકૈર્ વા પુદ્ગલૈર્ યાવદ્ એવં બોધિસત્ત્વચણ્ડાલૈર્ વા પઞ્ચ પારમિતા દુર્ધર્ષા ભવન્તિ. ઇતિ પ્રતિપત્તિવૈકલ્યવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કોટ્ટરાજાનો રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનો ઽનુવિધેયા ભવન્તિ સો ઽયં પ્રાતરુપસ્થાનો યો ગચ્છન્તિ, એવમ્ એવ સુભૂતે પઞ્ચ પારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતા યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેનાનુગચ્છન્તિ. ઇતિ પરપ્રત્યયમાયિત્વવિકલ્પઃ

તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે યાઃ કાચિત્ કુનદ્યઃ સર્વાસ્ તા યેન ગઙ્ગાનદી તેનાનુગચ્છન્તિ તા ગઙ્ગાનદ્યા સાર્ધં મહાસમુદ્રમ્ ઉપયાન્તિ, એવમ્ એવ પઞ્ચ પારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતા યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેનાનુગચ્છન્તિ. ઇત્ય્ ઉદ્દેશનિવૃત્તિવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષસ્ય દક્ષિણો હસ્તઃ સર્વકૃત્યાનિ કરોત્ય્, એવમ્ એવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા દ્રષ્ટવ્યા, યથા ચ વામહસ્ત (પ્સ્પ્_5:52) એવં પઞ્ચ પારમિતા દ્રષ્ટવ્યાઃ. ઇતિ પ્રાદેશિકકારિત્રવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે યચ્ ચ કુનદીનાં યચ્ ચ મહાનદીનામ્ ઉદકં સર્વં તં મહાસમુદ્રપ્રવિષ્ટમ્ એકરસં ભવત્ય્, એવમ્ એવ સુભૂતે પઞ્ચ પારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતા અનુપ્રવિષ્ટાઃ પારમિતા નામધેયં લભન્તે. ઇત્ય્ અધિગમનાનાત્વવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનશ્ ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્ય ચક્રરત્નમ્ અગ્રતો ગચ્છતિ, તિષ્ઠતિ ચ યત્ર રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનશ્ ચક્રરત્નં તિષ્ઠતિ તત્ર રાજા ચક્રવર્તી બલકાયમ્ અર્પયતિ ન ચ ચક્રરત્નં સ્થાનતશ્ ચલતિ, એવમ્ એવ સુભૂતે આસાં પઞ્ચાનાં પારમિતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિણાયિકા યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેનાનુગચ્છન્તિ, તત્ર સ્થાસ્યન્તિ તત્ર સ્થિત્વા સ્થાનતો નાતિક્રામન્તિ. ઇતિ સ્થાનપ્રસ્થાનાસ્થાનવિકલ્પઃ.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનશ્ ચક્રરત્નં સપરિણાયકરત્નં સગૃહપતિરત્નં ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્યાગ્રતો ગચ્છત્ય્, એવમ્ એવ સુભૂતે આસાં પઞ્ચાનાં પારમિતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાગ્રતો ગચ્છત્ય્ અગ્રતો ગત્વા યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેન તિષ્ઠતિ. ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવં ભવતિ, દાનપારમિતા મમાનુગચ્છેચ્, છીલપારમિતા મમાનુગચ્છેત્, ક્ષાન્તિપારમિતા મમાનુગચ્છેદ્, વીર્યપારમિતા મમાનુગચ્છેદ્ ધ્યાનપારમિતા મમાનુગચ્છેત્, નૈવં દાનપારમિતાયા એવં ભવત્ય્, અહં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનુગચ્છેયમ્ ઇતિ, ન શીલપારમિતાયા ન ક્ષાન્તિપારમિતાયા ન વીર્યપારમિતાયા ન ધ્યાનપારમિતાયા એવં ભવત્ય્, અહં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનુગચ્છેયમ્ ઇતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સ્વભાવ આસામ્ અકિંચિત્સમર્થઃ સ્વભાવઃ શૂન્યસ્ તુચ્છો મરીચિસમઃ.

અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદા ભગવન્ સર્વધર્માઃ સ્વભાવશૂન્યાસ્ તત્ કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ દાનપારમિતાયાં ચરન્ શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરત એવં ભવતિ, વિપર્યસ્તચિત્તો ઽયં લોકસંનિવેશઃ, સ ન શક્યો ઽનુપાયકૌશલ્યેન સંસારતઃ પરિમોક્તું, તેષાં સત્ત્વાનામ્ અર્થાય દાનપારમિતાયાં ચરિષ્યામિ, શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યામીતિ, સ તેષાં સત્ત્વાનામ્ (પ્સ્પ્_5:53) અર્થાયાધ્યાત્મબહિર્ધાવસ્તુ પરિત્યજતિ તસ્ય ચ પરિત્યજત એવં ભવતિ, ન કિંચિત્ પરિત્યક્તમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ એતદ્ વસ્તુ સ્વભાવશૂન્યં, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યુપપરીક્ષમાણો દાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ. તેષાઞ્ ચ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય દૌઃશીલ્યસ્યાવકાશં ન દદાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ એતન્ મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યો ઽહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું સંપ્રસ્થિતઃ પ્રાણાતિપાતં કુર્યામ્, એવમ્ અદત્તાદાનં કામમિથ્યાચારં મૃષાવાદં પિશુનવચનં પરુષવચનમ્ અબદ્ધપ્રલાપમ્ અભિધ્યાં વ્યાપાદં મિથ્યાદૃષ્ટિં કુર્યાં, શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પ્રાર્થયેયં, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યુપપરીક્ષમાણઃ શીલપારમિતાયાં ચરતિ. તેષામ્ એવ સત્ત્વાનામ્ અર્થાયૈકચિત્તોત્પાદમ્ અપિ ન ક્ષોભયતિ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યુપપરીક્ષમાણઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાઞ્ ચરતિ. તેષામ્ એવ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય કૌશીદ્યચિત્તં નોત્પાદયતિ, યાવન્ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો ભવત્ય્, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યુપપરીક્ષમાણો વીર્યપારમિતાયાં ચરતિ. સ તેષામ્ એવ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય વિક્ષિપ્તચિત્તો ન ભવતિ, યાવન્ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો ભવત્ય્, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યુપપરીક્ષમાણો ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતિ. સ તેષામ્ એવ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય ન જાતુ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતો ભવતિ, યાવન્ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ અન્યથા શક્યાઃ સત્ત્વાઃ પરિપાચયિતુમ્ અન્યત્ર પ્રજ્ઞયેત્ય્ અર્થવશેનૈવમ્ અર્થં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદા ભગવન્ પારમિતાનાં નાસ્તિ નાનાત્વં, કથમ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પઞ્ચાનાં પારમિતાનામ્ અગ્રાખ્યાયતે જ્યેષ્ઠાખ્યાયતે શ્રેષ્ઠાખ્યાયતે વરાખ્યાયતે પ્રવરાખ્યાયતે પ્રણીતાખ્યાયતે ઉત્તમાખ્યાયતે ઽનુત્તરાખ્યાયતે?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, ન સુભૂતે પારમિતાનાં કિઞ્ચિત્ નાનાત્વં, યદિ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ભાવ્યેત, નેમાઃ પઞ્ચ પારમિતાનામધેયં લભેરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુનઃ સુભૂતે આગમ્ય ઇમાઃ પઞ્ચ પારમિતાઃ પારમિતાનામધેયં લભન્તે તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે નાનાપ્રકારા આત્મભાવાઃ સુમેરું પર્વતરાજમ્ ઉપસંક્રાન્તા એકવર્ણા (પ્સ્પ્_5:54) ભવન્તિ યદ્ ઉત તદ્વર્ણાઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પઞ્ચ પારમિતાઃ પારમિતાનામધેયં લભન્તે, તાઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રવિષ્ટા એકવર્ણા ભવન્તિ, ન વિશેષઃ કશ્ચિત્ પ્રજ્ઞાયતે, ઇયં દાનપારમિતા, ઇયં શીલપારમિતા, ઇયં ક્ષાન્તિપારમિતા, ઇયં વીર્યપારમિતા, ઇયં ધ્યાનપારમિતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આસાં સ્વભાવો નાસ્ત્ય્ અનેન કારણેન સ્વભાવો ન પ્રજ્ઞાયતે.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ન્ અર્થાનુપ્રતિપન્નસ્ય કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય વિશેષો વા નાનાકરણં વા ન પ્રજ્ઞાયતે, કથમ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા આસાં પઞ્ચાનાં પારમિતાનામ્ અગ્રાખ્યાયતે જ્યેષ્ઠાખ્યાયતે શ્રેષ્ઠાખ્યાયતે વરાખ્યાયતે પ્રવરાખ્યાયતે પ્રણીતાખ્યાયતે ઉત્તામાખ્યાયતે અનુત્તરાખ્યાયતે નિરુત્તમાખ્યાયતે અસમાખ્યાયતે અસમસમાખ્યાયતે?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, અર્થાનુપ્રતિપન્નસ્ય કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય વિશેષો વા નાનાકરણં વા ન પ્રજ્ઞાયતે. અપિ તુ ખલુ પુનર્ લોકવ્યવહારસંકેતમ્ ઉપાદાય દાનપારમિતા પ્રજ્ઞપ્તા, શીલપારમિતા પ્રજ્ઞપ્તા, ક્ષાન્તિપારમિતા પ્રજ્ઞપ્તા, વીર્યપારમિતા પ્રજ્ઞપ્તા, ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞપ્તા સત્ત્વાનાં સંસારતઃ પરિમોચનાય. તે ચ સત્ત્વા ન જાયન્તે ન મ્રિયન્તે ન ચ્યવન્તે નોપપદ્યન્તે, સત્ત્વાસત્તયા સર્વધર્માસત્તા વેદિતવ્યા. અનેન સુભૂતે કારણેનાસાં પઞ્ચાનાં પારમિતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાગ્રાખ્યાયતે જ્યેષ્ઠાખ્યાયતે શ્રેષ્ઠાખ્યાયતે વરાખ્યાયતે પ્રવરાખ્યાયતે પ્રણીતાખ્યાયતે ઉત્તમાખ્યાયતે અનુત્તમાખ્યાયતે નિરુત્તમાખ્યાયતે અસમાખ્યાયતે અસમસમાખ્યાયતે, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે યાઃ કાશ્ચન સ્ત્રિયસ્ તાસાં સ્ત્રીરત્નમ્ અગ્રમ્ આખ્યાયતે જ્યેષ્ઠમ્ આખ્યાયતે શ્રેષ્ઠમ્ આખ્યાયતે વરમ્ આખ્યાયતે પ્રવરમ્ આખ્યાયતે પ્રણીતમ્ આખ્યાયતે ઉત્તમમ્ આખ્યાયતે અનુત્તમમ્ આખ્યાયતે નિરુત્તમમ્ આખ્યાયતે અસમમ્ આખ્યાયતે અસમસમમ્ આખ્યાયતે. એવમ્ એવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા આસાં પઞ્ચાનાં પારમિતાનામ્ અગ્રાખ્યાયતે જ્યેષ્ઠાખ્યાયતે શ્રેષ્ઠાખ્યાયતે વરાખ્યાયતે પ્રવરાખ્યાયતે પ્રણીતાખ્યાયતે ઉત્તમાખ્યાયતે અનુત્તમાખ્યાયતે નિરુત્તમાખ્યાયતે અસમાખ્યાયતે અસમસમાખ્યાયતે.
સુભૂતિર્ આહ: ક એષ ભગવન્ન્ અભિપ્રાયો યત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અગ્રાખ્યાયતે જ્યેષ્ઠાખ્યાયતે શ્રેષ્ઠાખ્યાયતે વરાખ્યાયતે પ્રવરાખ્યાયતે (પ્સ્પ્_5:55) પ્રણીતાખ્યાયતેઽ ઉત્તમાખ્યાયતે અનુત્તમાખ્યાયતે નિરુત્તમાખ્યાયતે અસમાખ્યાયતે અસમસમાખ્યાયતે?
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ ગૃહીત્વા યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેન સ્થાસ્યત્ય્ અસ્થાનયોગેન. ઇતિ પૃષ્ટતો નિર્યાણવિકલ્પઃ ઇત્ય્ ઉક્તો નવવિધો દ્વિતીયો ગ્રાહ્યવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કઞ્ચિદ્ ધર્મં ગૃહ્ણાતિ વા મુઞ્ચતિ વા?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા કઞ્ચિદ્ ધર્મં ગૃહ્ણાતિ વા મુઞ્ચતિ વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે સર્વધર્મા અગૃહીતા અમુક્તાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કતમાન્ ભગવન્ સર્વધર્માન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ગૃહ્ણાતિ ન મુઞ્ચતિ?

ભગવાન્ આહ: રૂપં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ગૃહ્ણાતિ ન મુઞ્ચતિ, ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ગૃહ્ણાતિ ન મુઞ્ચતિ. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ગૃહ્ણાતિ ન મુઞ્ચતિ. એવં સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં સુભૂતે પ્રજ્ઞપારમિતા ન ગૃહ્ણાતિ ન મુઞ્ચતિ. ઇતિ ગ્રહણમોક્ષણવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ રૂપમ્ અપરિગૃહીતં ભવતિ, કથં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, કથં વિજ્ઞાનમ્ અપરિગૃહીતં ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: યઃ સુભૂતે રૂપસ્યામનસિકારો વેદનાયા અમનસિકારઃ સંજ્ઞાયા અમનસિકારઃ સંસ્કારાણામ્ અમનસિકારો વિજ્ઞાનસ્યામનસિકારઃ, યઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાર અમનસિકારો, યઃ સર્વપારમિતાનાં સર્વશૂન્યતાનાં, યઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ અમનસિકારો, ય આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અમનસિકારો, યઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનામ્ (પ્સ્પ્_5:56) અમનસિકારો, યો ઽભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદામ્ અમનસિકારો, ય આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણામ્ અમનસિકારઃ, યાવદ્ યો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ અમનસિકારઃ. એવં હ્ય્ એતત્ સુભૂતે રૂપમ્ અપરિગૃહીતં ભવતિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા પરિગૃહીતા ભવતિ.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ રૂપં ન મનસિકર્તવ્યં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં ન મનસિકર્તવ્યં, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા ન મનસિકર્તવ્યાનિ, સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વબોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ન મનસિકર્તવ્યાઃ સર્વાકારજ્ઞતા ન મનસિકર્તવ્યા તત્ કથં ભગવન્ રૂપમ્ અમનસિકૃત્વા, વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનમ્ અમનસિકૃત્વા, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વામનસિકૃત્વા, સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્માન્ અમનસિકૃત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અમનસિકૃત્વા કુશલમૂલાનિ વિવર્ધન્તે? કુશલમૂલૈશ્ ચાવિવર્ધમાનૈઃ કથં પારમિતાઃ પરિપૂર્યન્તે? પારમિતા અપરિપૂર્ય કથં સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: યદા સુભૂતે રૂપં ન મનસિકરિષ્યતિ, ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્, ન વિજ્ઞાનં ન મનસિકરિષ્યતિ, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા ન મનસિકરિષ્યતિ, સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ આર્યસત્યાપરમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ ન મનસિકરિષ્યતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાભિજ્ઞા ન મનસિકરિષ્યતિ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ ન મનસિકરિષ્યતિ, યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં ન મનસિકરિષ્યતિ, તદા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કુશલમૂલાનિ વિવર્ધિષ્યન્તે યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અમનસિકૃત્વા હિ રૂપં (પ્સ્પ્_5:57) વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાં વિજ્ઞનમ્ અમનસિકૃત્વા સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાન્ય્ અમનસિકૃત્વા સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સપ્તત્રિંસદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ અમનસિકૃત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે.
ઇતિ મનસિકારવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કિમ્ અત્ર ભગવન્ કારણં યેન રૂપમ્ અમનસિકારં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ અમનસિકારમ્, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા મનસિકારાણિ, સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા અમનસિકારા, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અમનસિકારા?
ભગવાન્ આહ: અમનસિકારેણ હિ ન શ્લિષ્યતે કામધાતૌ ન શ્લિષ્યતે રૂપધાતૌ ન શ્લિષ્યતે આરૂપ્યધાતાવ્ અમનસિકારેણ ન ક્વચિચ્ છ્લિષ્યતે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન ક્વચિદ્ ધર્મે શ્લિષ્યતે. ઇતિ ત્રૈધાતુકાશ્લેષવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: એવં ચરન્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન ક્વચિત્ સ્થાસ્યતિ.
ભગવાન્ આહ: એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપે ન તિષ્ઠતિ, વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ, વિજ્ઞાને ન તિષ્ઠતિ, એવં ચરન્ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ ન તિષ્ઠતિ, સર્વપારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ સપ્તત્રિંશત્સુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષ્વ્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાભિજ્ઞાસુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મેષુ ન તિષ્ઠત્ય્, એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્ અપિ ન તિષ્ઠતિ. ઇતિ સ્થાનવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કિમ્ અત્ર ભગવન્ કારણં યેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તત્રાપિ ન તિષ્ઠતિ?
ભગવાન્ આહ: અનભિનિવેશેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન ક્વચિત્ (પ્સ્પ્_5:58) તિષ્ઠતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ યત્રાભિનિવિશેત વા તિષ્ઠેદ્ વા, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત્ય્ અનભિનિવેશ્યાસ્થાનયોગેન. ઇતિ ભાવાભાવવિકલ્પાભિનિવેશવિકલ્પઃ

સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભવતિ, ય એવં ભાવયત્ય્ એવં ચરતિ સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ સ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, અહં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરામ્ય્ અહં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયામિ. સચેદ્ એવં સંજાનીતે દૂરીકરોતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા દૂરીભવતિ, ધ્યાનપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાઃ શીલપારમિતાયા દાનપારમિતાયા દૂરીભવતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા દૂરીભવતિ, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેભ્યો દૂરીભવત્ય્, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાભિજ્ઞાશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેભ્યો દૂરીભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્વચિદ્ ધર્મે ઽભિનિવિશતે, ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કશ્ચિદ્ અભિનિવેશો ઽસ્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્યાઃ સ્વભાવો નાસ્તિ યત્રાભિનિવિશતેઃ.
સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અપિ સંજાનીતે ચ્યુતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞપારમિતાયા યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરતિ સર્વધર્મેષુ ચરતિ. સચેદ્ અસ્યૈવં ભવતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતા પઞ્ચ પારમિતાઃ પરિગૃહ્ણાતિ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ પરિગૃહ્ણાતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં પરિગૃહ્ણાતિ, વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ પરિગૃહ્ણાતિ, અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ પરિગૃહ્ણાતિ, સર્વાકારજ્ઞતાં પરિગૃહ્ણાતિ, ચ્યુતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ, ન ખલુ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતેન શક્યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધુમ્.
સચેત્ પુનર્ અસ્યૈવં ભવતીહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વ્યાકરિષ્યત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચ્યુતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. સચેત્ પુનર્ અસ્યૈવં ભવતિ, ય ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનપારમિતામ્ અભિનિર્હરિષ્યતિ, શીલપારમિતામ્ અભિનિર્હરિષ્યતિ, ક્ષાન્તિપારમિતામ્ (પ્સ્પ્_5:59) અભિનિર્હરિષ્યતિ, વીર્યપારમિતામ્ અભિનિર્હરિષ્યતિ, ધ્યાનપારમિતામ્ અભિનિર્હરિષ્યતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ અભિનિર્હરિષ્યતિ, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ અભિનિર્હરિષ્યત્ય્, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ અભિનિર્હરિષ્યતિ, અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્માન્ અભિનિર્હરિષ્યતિ, ચ્યુતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાચ્યુતસ્ય, ધ્યાનપારમિતાવીર્યપારમિતાક્ષાન્તિપારમિતાશીલપારમિતાદાનપારમિતાચ્યુતસ્ય શક્યમ્ અભિનિર્હરણાય, ન હિ સ્મૃત્ય્પસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગચ્યુતસ્ય શક્યમ્ અભિનિર્હરણાય, ન હ્ય્ આધ્યાત્મશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાચ્યુતસ્ય શક્યમ્ અભિનિર્હરણાય, ન હ્ય્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખચ્યુતસ્ય શક્યમ્ અભિનિર્હરણાય, ન હિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાચ્યુતસ્ય શક્યમ્ અભિનિર્હરણાય, ન હિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મચ્યુતસ્ય શક્યમ્ અભિનિર્હરણાય, ન હિ સર્વાકારજ્ઞતા ચ્યુતસ્ય શક્યમ્ અભિનિર્હરણાય, ન હિ મહામૈત્રીમહાકરુણાચ્યુતસ્ય શક્યમ્ અભિનિર્હરણાય.
સચેત્ પુનર્ અસ્યૈવં ભવતિ, અપરિગૃહીતાસ્ તથાગતેન સર્વધર્માઃ સ્વયમ્ અભિસંબુદ્ધા અભિસંબુધ્યાખ્યાતા દેશિતાઃ પ્રકાશિતાશ્, ચ્યુતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ તથાગતેન કશ્ચિદ્ ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? દૃષ્ટં ધર્મં ન પ્રજ્ઞપયતિ, કુતઃ પુનઃ કઞ્ચિદ્ ધર્મમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. ઇતિ વસ્તુપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત ઇમે દોષા ન ભવન્તિ?
ભગવાન્ આહ: યદા સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એવઞ્ જાનાતિ, અનુક્તાઃ સર્વધર્મા અપરિગૃહીતા, ન ચાશક્તો ધર્મો ઽપરિગૃહીતઃ કશ્ચિદ્ અભિસંબુધ્યતે, સચેદ્ એવઞ્ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ અપરિગ્રહધર્મમ્ અભિનિવશતે વિરહિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિવેશેન વર્તિતવ્યા. ઇતિ શક્તિવિકલ્પઃ
(પ્સ્પ્_5:60)
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિત પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતા? ધ્યાનપારમિતા ધ્યાનપારમિતયાવિરહિતા, વીર્યપારમિતા વીર્યપારમિતયાવિરહિતા, ક્ષાન્તિપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતયાવિરહિતા, શીલપારમિતા શીલપારમિતયાવિરહિતા, દાનપારમિતા દાનપારમિતયાવિરહિતા, અધ્યાત્મશૂન્યતા અધ્યાત્મશૂન્યતયાવિરહિતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતયાવિરહિતા, સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ અવિરહિતાનિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનિ, માર્ગા માર્ગૈર્ અવિરહિતા, આર્યસત્યાન્ય્ આર્યસત્યૈર્ અવિરહિતાન્ય્, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખૈર્ અવિરહિતાનિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈર્ અવિરહિતાનિ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મૈર્ અવિરહિતાઃ, સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતયાવિરહિતા? સચેદ્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતા, એવં ધ્યાનં વીર્યં ક્ષાન્તિઃ શીલં, દાનપારમિતા દાનપારમિતયાવિરહિતા, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતયાવિરહિતા. ઇતિ પ્રતિપક્ષવિકલ્પઃ
તત્ કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા? એવં ધ્યાનં વીર્યં ક્ષાન્તિઃ શીલં, તત્ કથં દાનપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા? યાવત્ તત્ કથં સર્વાકારજ્ઞતાભિનિર્હર્તવ્યા?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપમ્ ઇતિ નાભિનિવિશતે, ઇદં રૂપમ્ અસ્ય રૂપમ્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ નાભિનિવિશતે, ઇદં વિજ્ઞાનમ્ અસ્ય વિજ્ઞાનમ્. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા નાભિનિવિશતે, ઇમે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાન્ય્ અસ્ય સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચેતિ, એવં યાવત્ સર્વધર્માન્ નાભિનિવિશતે, ઇમે સર્વધર્મા અસ્ય સર્વધર્માઃ. રૂપં નિત્યતો વાનિત્યતો વા દુઃખતો વા સુખતો વાત્મતો વાનાત્મતો વા શૂન્યતો વાશૂન્યતો વા વિવિક્તતો વાવિવિક્તતો વા ન સમનુપશ્યતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં નિત્યતો વાનિત્યતો વા દુષ્ખતો વા સુખતો વાત્મતો વાનાત્મતો વા શૂન્યતો વાશૂન્યતો વા વિવિક્તતો વાવિવિક્તતો વા ન સમનુપશ્યતિ, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ (પ્સ્પ્_5:61) પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા નિત્યતો વાનિત્યતો વા દુઃખતો વા સુખતો વાત્મતો વાનાત્મતો વા શૂન્યતો વાશૂન્યતો વા વિવિક્તતો વાવિવિક્તતો વા ન સમનુપશ્યતિ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં નિત્યતો વાનિત્યતો વા દુષ્ખતો વા સુખતો વાત્મતો વાનાત્મતો વા શૂન્યતો વાશૂન્યતો વા વિવિક્તતો વાવિવિક્તતો વા ન સમનુપશ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ ધર્મો નિત્યતો વાનિત્યતો વા દુષ્ખતો વા સુખતો વાત્મતો વાનાત્મતો વા શૂન્યતો વાશૂન્યતો વા વિવિક્તતો વાવિવિક્તતો વા સંવિદ્યતે, ન હિ સ્વભાવઃ સ્વભાવેન શક્યો ઽભિનિર્હરણાય.
સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયાં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનશ્ ચતુરઙ્ગબલકાયો યેન યેન સ રાજા ગચ્છતિ તેન તેનાનુવર્તતે, એવમ્ એવ સુભૂતે યેન યેન પ્રજ્ઞાપારમિતા ગચ્છતિ તેન તેનેમાઃ પઞ્ચ પારમિતા અનુવર્તન્તે, યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેન સ્થાસ્યન્તિ. ઇતિ યથેચ્છગમનવ્યાઘાતવિકલ્પઃ
ઇત્ય્ ઉક્તો નવવિધઃ પ્રથમો ગ્રાહકવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સારથિશ્ ચતુરઙ્ગમ્ અભિરુહ્ય સત્માર્ગેણ ગચ્છતિ, એવમ્ એવ સુભૂતે આસાં પઞ્ચાનાં પારમિતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા સારથ્યં કરોતિ સમ્યગ્માર્ગેણ યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેનાનુગચ્છતિ. ઇત્ય્ ઉક્તા ઉદ્દેશનિર્યાણવિકલ્પાઃ
સુભૂતિર્ આહ: કતમો ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માર્ગઃ? કતમો ઽમાર્ગઃ?
ભગવાન્ આહ: શ્રાવકમાર્ગો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અમાર્ગઃ, પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અમાર્ગઃ, સર્વાકારજ્ઞતામાર્ગો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માર્ગઃ. ઇમૌ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માર્ગામાર્ગૌ. ઇતિ માર્ગામાર્ગજ્ઞાનવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: મહાકૃત્યેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા. એવં નયતિ પ્રણયતિ, અયં માર્ગો ઽયમ્ અમાર્ગ ઇતિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, મહાકૃત્યેનેયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા, એવં નયતિ (પ્સ્પ્_5:62) પ્રણયતિ, અયં માર્ગો ઽયમ્ અમાર્ગ ઇતિ. અપ્રમેયાણમ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનાં કૃત્યેન પ્રત્યુપસ્થિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા, ન કશ્ચિત્ સુભૂતે પ્રણયતિ ન રૂપં પરિગૃહ્ણાતિ, ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્, ન વિજ્ઞાનં પરિગૃહ્ણાતિ, ન શ્રાવકભૂમેર્ વા ન પ્રત્યેકબુદ્દ્ધભૂમેર્ વા પ્રત્યુપસ્થિતા, સા ખલુ પુનર્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરિણાયિકાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, શ્રાવકભૂમેશ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમેશ્ ચ નોપનાયિકા, સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચોપનાયિકા. એવમ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યોત્પાદિકા ન નિરોધિકા ધર્મસ્થિતિતાં પ્રમાણીકૃત્ય.

સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યોત્પાદિકા ન નિરોધિકા, તત્ કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા દાનં દાતવ્યં? કથં શીલં રક્ષિતવ્યં, કથં ક્ષાન્તિર્ ભાવયિતવ્યા, કથં વીર્યમ્ આરબ્ધવ્યં, કથં ધ્યાનં સમાપત્તવ્યં, કથં પ્રજ્ઞા ભાવયિતવ્યા?
ભગવાન્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતામ્ આરમ્બણીકૃત્ય દાનં દાતવ્યં, સર્વાકારજ્ઞતામ્ આરમ્બણીકૃત્ય શીલં રક્ષિતવ્યં, સર્વાકારજ્ઞતામ્ આરમ્બણીકૃત્ય ક્ષાન્તિર્ ભાવયિતવ્યા, સર્વાકારજ્ઞતામ્ આરમ્બણીકૃત્ય વીર્યમ્ આરબ્ધવ્યં, સર્વાકારજ્ઞતામ્ આરમ્બણીકૃત્ય ધ્યાનં સમાપત્તવ્યં, સર્વાકારજ્ઞતામ્ આરમ્બણીકૃત્ય પ્રજ્ઞા ભાવયિતવ્યા. તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તાનિ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણં કૃત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતવ્યાનિ. તથા ચ પરિણામયિતવ્યાનિ યથાસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન ભવતિ, ક એષ પરિણામયતિ, કિં વા પરિણામયતિ, કુત્ર વા પરિણામયતિ. એવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઇમાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતઃ ષટ્પારમિતાભાવના પરિપૂરિઙ્ ગચ્છતિ યાવદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મૈત્રીભાવના પરિપૂરિઙ્ ગચ્છતિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાભાવના પરિપૂરિઙ્ ગચ્છતિ. યઃ કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ અવિરહિતઃ સર્વાકારજ્ઞતયાવિરહિતો ભવતિ, તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિતવ્યં ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિતવ્યમ્. ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ પરિપૂર્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, તસ્માદ્ (પ્સ્પ્_5:63) બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ યોગઃ કરણીયઃ.
ઇત્ય્ ઉત્પાદનિરોધવિકલ્પઃ
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ યોગઃ કરણીયઃ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનૈવં પ્રત્યવેક્ષિતવ્યં, રૂપં ન સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞનં ન સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ ન સંયુક્તાનિ ન વિસંયુક્તાનિ, એવં સર્વપારમિતાઃ સર્વસૂન્યતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, સર્વાકારજ્ઞતા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ યોગઃ કરણીયઃ.
ઇતિ સંયોગવિસંયોગવિકલ્પઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન રૂપે સ્થાસ્યામીતિ યોગઃ કરણીયઃ, ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ, ન વિજ્ઞાને સ્થાસ્યામીતિ યોગઃ કરણીયઃ, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ ન સ્થાસ્યામીતિ યોગઃ કરણીયઃ, ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ ન સ્થાસ્યામીતિ યોગઃ કરણીયઃ, એવં ન સર્વપારમિતાસુ સ્થાસ્યામીતિ યોગઃ કરણીયઃ, ન સર્વશૂન્યતાસુ ન સપ્તત્રિંશત્સુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ નાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ નાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સુ નાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ સ્થાસ્યામીતિ યોગઃ કરણીયઃ, ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યામીતિ યોગઃ કરણીયઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ રૂપં વા ક્વચિત્ સ્થિતં, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા, ન વિજ્ઞાનં ક્વચિત્ સ્થિતં, ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા ક્વચિત્ સ્થિતાનિ, એવં ન પારમિતા ન શૂન્યતા ન બોધિપક્ષ્યા ધર્મા નાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ ન વિમોક્ષમુખાનિ નાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્માઃ ક્વચિત્ સ્થિતા, ન સર્વાકારજ્ઞતા ક્વચિત્ સ્થિતા. એવમ્ અસ્થાનયોગેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ (પ્સ્પ્_5:64) અભિસંબોધવ્યા. ઇતિ રૂપાદિસ્થાનવિકલ્પઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષ આમ્રફલાનિ વા પનસફલં વા ભક્ષયિતુકામઃ સ્યાત્ તેનામ્રફલં પનસફલં વાવરોપયિતવ્યમ્, અવરોપ્ય ચોદકં કાલાનુકાલં દાતવ્યં કેલાયિતવ્યં, તસ્યાનુપૂર્વેણ સંબદ્ધ્યમાનસ્ય સ્તમ્બસ્ય સામગ્રી લભમાનસ્ય્ આમ્રફલૈર્ વા પનસફલૈર્ વા સામગ્રી ભવિષ્યતિ, સ તાન્ય્ આમ્રફલાનિ વા પરસફલાનિ વા ભક્ષિષ્યતિ. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોધુકામઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિત્વા સત્ત્વાન્ દાનેનાનુગ્રહીષ્યતિ શીલેન ક્ષાન્ત્યા વીર્યેણ ધ્યાનેન પ્રજ્ઞયાનુગ્રહીષ્યતિ સત્ત્વાન્ સંસારાત્ પરિમોચયિષ્યતિ.
ઇતિ ગોત્રવિપ્રણાશવિકલ્પઃ
તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાપરપ્રણેયતાં ગન્તુકામેન, બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિતુકામેન, બોધિમણ્ડે નિસીદિતુકામેન, ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતુકામેન ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતયા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ વદસિ.
ભગવાન્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતયા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ વદામિ, સર્વધર્મવશિતામ્ અનુપ્રાપ્તુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ વદામિ. ઇતિ પ્રાર્થનાભાવવિકલ્પઃ
તત્ કસ્ય હેતોઃ? એષા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્મવશિતામ્ અનુપ્રાપયતિ, એષા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્માણાં મુખં, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે મહાસમુદ્રઃ સર્વરત્નાનાં સર્વસરિતાં મુખં, સર્વનદીજલાનિ સમુદ્રે પ્રવિષ્ટાન્ય્ એકરસાનિ ભવન્ત્ય્, એવમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્માણાં મુખં, સર્વધર્મા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા ભવન્તિ, તસ્માત્ તર્હિ શ્રાવકયાનિકૈર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈર્ વા બોધિસત્ત્વયાનિકૈર્ વા પુદ્ગલૈર્ ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દાનપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં શીલપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં વીર્યપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં ધ્યાનપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં શિક્ષિતવ્યં બહિર્ધાશૂન્યતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં શિક્ષિતવ્યં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં શિક્ષિતવ્યં, સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ શિક્ષિતવ્યમ્, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ શિક્ષિતવ્યમ્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિધારણીમુખેષુ (પ્સ્પ્_5:65) શિક્ષિતવ્યં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ શિક્ષિતવ્યં દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સુ શિક્ષિતવ્યમ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યં સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્. ઇતિ હેત્વભાવવિકલ્પઃ

તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ઇષ્વસ્ત્રાચાર્યો યથાનુરૂપં ધનુર્ ગૃહીત્વા દુરાધર્ષો ભવતિ પ્રત્યર્થિકાનાં વા પ્રત્યમિત્રાણાં વા, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ દુરાધર્ષો ભવતિ મારૈર્ વા મારકાયિકાભિર્ વા દેવતાભિસ્ તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોધુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, તં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ તમ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તઃ સમન્વાહરન્તિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બુદ્ધા ભગવન્તો દાનપારમિતાયાં ચરન્ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ? શીલપારમિતાયાં ચરન્ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ, વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ, ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરન્ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરન્ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ચરન્ તમ્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરન્ તમ્ અભિજ્ઞાસુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ચરન્ તં દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સ્વ્ આવેણિકાબુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ તં, કથં સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ?
એવમ્ ઉત્ક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ તં સમન્વાહરન્તિ, તથા ચ સમન્વાહરન્તિ યત્ર નૈવ દાનં ન શીલન્ ન ક્ષાન્તિર્ ન વીર્યન્ ન ધ્યાનં ન પ્રજ્ઞોપલભ્યતે. એવમ્ અનુપલમ્ભેન બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ, યત્ર નાધ્યાત્મશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા નોપલભ્યન્તે, યત્ર (પ્સ્પ્_5:66) નાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ અભિજ્ઞાશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકા બુદ્ધધર્મા નોપલભ્યન્તે, યત્ર સર્વાકારજ્ઞતા નોપલભ્યતે. એવમ્ અનુપલમ્ભયોગેન બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં ન રૂપતઃ સમન્વાહરન્તિ, ન વેદનાતો ન સંજ્ઞાતો ન સંસ્કારતો, ન વિજ્ઞાનતઃ સમન્વાહરન્તિ, ન સ્કન્ધતો ન ધાતુતો નાયતનતો ન પ્રતીત્યસમુત્પાદતો ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગતઃ સમન્વાહરન્તિ, ન દાનપારમિતાતો ન શીલપારમિતાતો ન ક્ષાન્તિપારમિતાતો ન વીર્યપારમિતાતો ન ધ્યાનપારમિતાતો ન પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ સમન્વાહરન્તિ, નાધ્યાત્મશૂન્યતાતો યાવન્ નાભાવસ્વભાવશૂન્યતાતઃ સમન્વાહરન્તિ, ન સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગતઃ સમન્વાહરન્તિ, નાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખતઃ સમન્વાહરન્તિ, ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મતઃ સમન્વાહરન્તિ, ન સર્વાકારજ્ઞતાતઃ સમન્વાહરન્તિ. ઇતિ પ્રત્યર્થિકધર્મોપલમ્ભવિકલ્પઃ ઇત્ય્ ઉક્તો નવવિધો દ્વિતીયો ગ્રાહકવિકલ્પઃ
અથ ખલુ સુભૂતિઃ સ્થવિરઃ શક્રન્ દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: યત્ ત્વં કૌશિકૈવં વદસિ ગમ્ભીરેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, દુષ્કરકારકા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યેષાં ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ ન ભવતિ કાઙ્ક્ષાયિતત્વં વા ધન્વાયિતત્વં વા, શૂન્યેષુ કૌશિક સર્વધર્મેષુ કસ્યાત્ર કાઙ્ક્ષાયિતત્વં વા ધન્વાયિત્વં વા ભવિષ્યતિ?
એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ સુભૂતિસ્થવિરમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્યદ્ એવ સુભૂતિઃ સ્થવિરો નિર્દિશતિ સર્વન્ તચ્ છૂન્યતામ્ એવારભ્ય નિર્દિશતિ ન ક્વચિત્ સજ્જતિ, તદ્યથાપિ નામેષુર્ અન્તરીક્ષે ક્ષિપ્તો ન ક્વચિત્ સજ્જતિ, એવમ્ એવ સુભૂતેઃ સ્થવિરસ્ય ધર્મદેશના ન ક્વચિત્ સજ્જતિ.
અથ ખલુ સક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કચ્ચિદ્ અહં ભગવન્ન્ એવં ભાષમાણ એવમ્ ઉપદિશન્ન્ ઉક્તવાદી ચ ભગવતો ધર્મવાદી ચ ધર્મસ્ય ચાનુધર્મં સમ્યગ્ વ્યાકુર્વન્ વ્યાકરોમિ?
ભગવાન્ આહ: સમ્યક્ ખલુ ત્વં કૌશિક એવં ભાષમાણ એવમ્ ઉપદિશંસ્ તથાગતસ્યોક્તવાદી ચ ધર્મવાદી ચ ધર્મસ્ય ચાનુધર્મં (પ્સ્પ્_5:67) વ્યાકુર્વન્ વ્યાકરોષિ.
દેવેન્દ્ર આહ: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ એવ સુભૂતેઃ સ્થવિરસ્ય પ્રતિભાતિ સર્વન્ તચ્ છૂન્યતાં ચૈવારભ્ય પ્રતિભાતિ, આનિમિત્તં ચૈવાપ્રણિહિતં ચૈવારભ્ય પ્રતિભાતિ, સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ આરભ્ય પ્રતિભાતિ, સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ આરભ્ય પ્રતિભાતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ આરભ્ય પ્રતિભાતિ, યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ આરભ્ય પ્રતિભાતિ.

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ શક્રન્ દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: સુભૂતિઃ કૌશિક સ્થવિરઃ શૂન્યતાયાં વિહરન્ દાનપારમિતાઞ્ ચૈવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે દાનપારમિતાયાં ચરન્તિ શીલપારમિતાયાં ચરન્તિ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્તિ વીર્યપારમિતાયાં ચરન્તિ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાઞ્ ચૈવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ. સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયન્તિ, સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાંશ્ ચૈવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાં ભાવયન્તિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાન્ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે ઽધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં ભાવયન્તિ, આર્યસત્યાન્ય્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો ય આર્યસત્યાનિ ભાવયન્તિ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ ભાવયન્તિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ભાવયન્તિ, ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિબ્સમાપત્તિધારણીમુખાન્ય્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ ભાવયન્તિ, તથાગત બલાન્ય્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે બલાનિ ભાવયન્તિ વૈશારદ્યાન્ય્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે વૈશારદ્યાન્ય્ અભિનિર્હરન્તિ, પ્રતિસંવિદ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે પ્રતિસંવિદો ઽભિનિર્હરન્તિ અભિજ્ઞા એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે ઽભિજ્ઞાં ભાવયન્તિ, મહાકરુણામ્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે મહાકરુણાવિહારં ભાવયન્તિ, આવેણિકાન્ એવ બુદ્ધધર્માન્ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે આવેણિકાં બુદ્ધધર્માન્ અભિનિર્હરન્તિ, અનુત્તરામ્ એવ સમ્યક્સંબોધિન્ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે, (પ્સ્પ્_5:68) સર્વાકારજ્ઞતમ્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ, તથાગતત્વમ્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યસ્ તથાગતો ભવત્ય્ અનુત્પાદમ્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યે ઽનુત્પાદં સાક્ષાત્ કુર્વન્તિ, લક્ષણાન્ય્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યેષાં લક્ષણાનિ કાયે ભવન્તિ, અનુવ્યઞ્જનાન્ય્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યેષામ્ અનુવ્યઞ્જનાનિ કાયે ભવન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સર્વધર્મવિવિક્તવિહારી કૌશિક સુભૂતિઃ, અનુપલમ્ભવિહારી શૂન્યતાવિહાર્ય્ આનિમિત્તવિહાર્ય્ અપ્રણિહિતવિહારી કૌશિક ય એષ સુભૂતેઃ સ્થવિરસ્ય વિહારઃ સ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો વિહારસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોતીતમીમ્ અપિ કોટીશતતમીમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપ્ય્ ઉપમામ્ અપ્ય્ ઔપમ્યમ્ અપ્ય્ ઉપનિશામ્ અપ્ય્ ઉપનિષદમ્ અપિ નોપૈતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તથાગતવિહારં સ્થાપયિત્વા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરતો યો વિહારઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચ યે વિહારાસ્ તેષાં વિહારાણામ્ અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરતો યો વિહારઃ સો ઽગ્ર આખ્યાયતે, શ્રેષ્ઠ આખ્યાયતે, જ્યેષ્ઠ આખ્યાયતે, વર આખ્યાયતે, પ્રવર આખ્યાયતે, પ્રણીત આખ્યાયતે, ઉત્તમ આખ્યાયતે, અનુત્તમ આખ્યાયતે, નિરુત્તમ આખ્યાયતે. તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાગ્રતાં ગન્તુકામેનાનેન વિહારેણ વિહર્તવ્યં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્ર હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામતિ, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ, બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયતિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાનો ભવિષ્યતિ.
અથ ખલુ તસ્યાં પર્ષદિ દેવાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશા માન્દારવાણિ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા ભગવન્તમ્ અવકિરન્તિ સ્માભ્યવકિરન્તિ સ્માભિપ્રકિરન્તિ સ્મ. ષષ્ટિઞ્ ચ ભિક્ષૂણાં શતમ્ ઉત્સ્થાયાસનેભ્ય એકાંશઞ્ ચીવરં પ્રાવૃત્ય દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમયામ્ આસુઃ, તેષાં ચ ભિક્ષૂણામ્ અઞ્જલયઃ પ્રણામિતા બુદ્ધાનુભાવેન માન્દારવૈઃ પુષ્પૈઃ પરિપૂર્ણા અભૂવંસ્ તે ચ માન્દારવૈઃ પુષ્પૈસ્ તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમ્ અવકિરન્તિ સ્માભ્યવકિરન્તિ સ્માભિપ્રકિરન્તિ (પ્સ્પ્_5:69) સ્માવકિરન્તો ઽભ્યવકિરન્તો ઽભિપ્રકિરન્ત એવં ચ વાચમ્ ઉદીરયન્તિ સ્મ: વયં ભગવન્ન્ એતેન કુશલમૂલેનૈતેનોત્તમેન વિહારેણ વિહરિષ્યામો યત્ર નાગતિઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ ઇતિ.
અથ ખલુ ભગવાંસ્ તસ્યા વેલાયાં તેષાં ભિક્ષૂણામ્ અધ્યાશયં વિદિત્વા સ્મિતં પ્રદુષ્કરોતિ સ્મ. ધર્મતા ખલુ પુનર્ એષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં યદા સ્મિતં પ્રાદુષ્કુર્વન્તિ તદા ખલ્વ્ અનેકવર્ણા નાનાવર્ણા અર્ચિષો ભગવતો મુખદ્વારાન્ નિશ્ચરન્તિ સ્મ, તદ્યથા નીલાઃ પીતા લોહિતા અવદાતા માઞ્જિષ્ઠા રજતવર્ણાસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમ્ અવભાસ્ય પુનર્ એવાગત્ય બુદ્ધાન્ ભગવતસ્ ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવતો મૂર્ધન્ય્ અન્તર્હિતાઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ આનન્દ ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંશં ચીવરં પ્રાવૃત્ય દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કો ભગવન્ હેતુઃ? કઃ પ્રત્યયઃ? સ્મિતસ્ય પ્રાદુષ્કરણાય નાહેતુકન્ નાપ્રત્યયન્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતં પ્રાદુષ્કુર્વન્તિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં આનનદમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇમાન્ય્ આનન્દ ષષ્ટિર્ ભિક્ષુશતાન્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ તારકોપમે કલ્પે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે, અવકીર્ણકુસુમનામાનસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ, તેષાં ખલુ પુનર્ આનન્દાવકીર્ણકુસુમનામ્નાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સમસમો ભિક્ષુસંઘો ભવિષ્યતિ, સમસમં બુદ્ધક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ, સમસમમ્ આયુઃપ્રમાણં ભવિષ્યતિ, વિંશતિવર્ષસહસ્રં યતો યતો ઽભિનિષ્ક્રમિષ્યન્તિ અભિનિષ્ક્રમ્ય પ્રવ્રજિષ્યન્તિ પ્રવ્રજિત્વા યત્ર યત્ર વિહરિષ્યન્તિ તત્ર તત્ર પઞ્ચવર્ણિકાનાં કુસુમાનાં કુસુમવર્ષાણિ પ્રવર્ષિષ્યન્તિ. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ ઉત્તમેન વિહારેણ વિહર્તુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં તથાગતવિહારેણ વિહર્તુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્.
ઇત્ય્ અન્યેષાં મહાબોધૌ સંદર્શનાપ્રથમં કારણરો

યો હિ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યતિ નિષ્ઠા તેનાનન્દ કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા એવં ગન્તવ્યા મનુષ્યેભ્યો વાહં ચ્યુત્વેહોપપન્નસ્ તુષિતાદ્ વા દેવનિકાયા ચ્યુત્વેહોપપન્ન ઇતિ, મનુષ્યેષ્વ્ ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા વિસ્તરેણ (પ્સ્પ્_5:70) શ્રુતા ભવિષ્યતિ, તુષિતેષુ દેવેષ્વ્ ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા વિસ્તરેણ શ્રુતા ભવિષ્યતિ, તથાગતવ્યવલોકયિતાસ્ તે આનન્દ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યન્તિ.
યઃ કશ્ચિદ્ આનન્દન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યત્ય્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ, બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં વા પુદ્ગલાનામ્ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદેક્ષ્યત્ય્ અનુશાસિષ્યતિ નિષ્ઠા તેનાનન્દ કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વાનુગન્તવ્યા સંમુખં મયા તેષાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ અન્તિકાદ્ ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રુતાભૂત્, ઉદ્ગ્રહીતા ચ ધારિતા ચ વાચિતા ચ પર્યવાપ્તા ચાભૂત્, તેષુ ચ તથાગતેષ્વ્ અર્હત્સુ સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ કુશલમૂલમ્ અવરોપિતમ્ અભૂત્, ન શ્રાવકાણામ્ અન્તિકે કુશલમૂલમ્ અવરોપિતં નાપિ શ્રાવકાણામ્ અન્તિકાદ્ ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રુત્વેતિ.
યઃ કશ્ચિદ્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ, અર્થતશ્ ચ ધર્મતશ્ ચ વિનયતશ્ ચાનુગમિષ્યતિ નિષ્ઠાનન્દ તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વાનુગન્તવ્યા સંમુખીભૂતો ઽહં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ ઇતિ,
યઃ કશ્ચિદ્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં શ્રુત્વા ન પ્રતિક્રોક્ષ્યતિ ન પ્રતિવહિષ્યતિ પ્રસાદં પ્રતિલપ્સ્યતે, પૂર્વજિનકૃતાધિકારઃ સ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા વેદિતવ્યઃ, અવરોપિતકુશલમૂલઃ, કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતઃ, કિં ચાપ્ય્ આનન્દ યેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે કુશલમૂલમ્ અવરોપિતં સ ન તદ્ વિસંવાદયિષ્યતિ શ્રાવકત્વાય વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વાય વા. અપિ તુ ખલુ પુનર્ આનન્દ સુપ્રતિસંવિદિતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ભવિતવ્યં, દાનપારમિતાયાં ચરતા શીલપારમિતાયાં ચરતા ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતા વીર્યપારમિતાયાં ચરતા ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા, સર્વશૂન્યતાસુ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષ્વ્ આર્યસત્યેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સ્વ્ આવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ચરતા, સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરતા. સુપ્રતિસંવિદિતો હ્ય્ (પ્સ્પ્_5:71) આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાઞ્ ચરન્ શીલપારમિતાયાં ચરન્ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન શ્રાવકત્વાય વા ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વાય વા સ્થાસ્યતિ. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દાનુપરીન્દામિ ત ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં, સચેત્ પુનસ્ ત્વં આનન્દ યો મયા ધર્મો દેશિતઃ સ્થાપિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં સર્વાન્તાં ધર્મદેશનામ્ ઉદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્ય પુનર્ એવ નાશયેઃ પુનર્ એવોત્સૃજેર્ ન મે ત્વમ્ આનન્દ તાવતા અપરાદ્ધઃ સ્યાઃ, સચેત્ ત્વમ્ આનન્દેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્ય એકપદમ્ અપિ નાશયેર્ ઉત્સૃજેસ્ તાવતા મે ત્વં આનન્દાપરાદ્ધઃ સ્યાઃ, સચેત્ ત્વં આનન્દેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્ય દ્વે પદમ્ અપિ પુનર્ એવ નાશયેઃ પુનર્ એવોત્સૃજેસ્ તાવતા મે ત્વં આનન્દાપરાદ્ધઃ સ્યાઃ. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દાનુપરીન્દામિ તે તથેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પઠેયમ્ ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા યોનિશશ્ ચ મનસિકર્તવ્યા ભવેત્, ત્વયા ચ સુવ્યક્તેન સુપરિગૃહીતેનાક્ષરપદવ્યઞ્જનેન સુનિરુક્તા ચ સુપરિગૃહીતા ચ કર્તવ્યા.
યઃ કશ્ચિદ્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિર્ અનુપરિગૃહીતા ભવિષ્યતિ, યો હ્ય્ આનન્દ તર્હિ માં સંમુખીભૂતઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાત્ માનયેત્ પૂજયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિસ્ તેનેયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉદ્ગૃહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા યોનિશશ્ ચ મનસિકર્તવ્યા સત્કર્તવ્યા ગુરુકર્તવ્યા માનયિતવ્યા પૂજયિતવ્યા પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્વન્ તુ ગુરુકુર્વન્ માનયન્ પૂજયન્ તેન પૂજિતો ભવામિ, અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તઃ પૂજિતા ભવન્તિ.
યઃ કશ્ચિદ્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં શ્રુત્વા ગૌરવં ચ પ્રેમ ચ પ્રસાદં (પ્સ્પ્_5:72) ચોત્પાદયિષ્યતિ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નનાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકે તેન ગૌરવઞ્ ચ પ્રેમ ચ પ્રસાદશ્ ચોત્પાદિતો ભવિષ્યતિ યથા તે ઽહમ્ આનન્દ પ્રિયશ્ ચ મનઆપશ્ ચાપરિત્યક્તશ્ ચ તથેયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રિયા મનઆપાપરિત્યક્તા ભવતુ યથા એકપદમ્ અપિ ત ઇતો ગમ્ભીરાયા પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ન નાશયિતવ્યં, બહ્વ્ અપિ તે ઽહમ્ આનન્દ ભાષે પ્રજ્ઞાપારમિતાયા પરીન્દનામ્ આરભ્ય સંક્ષિપ્તેનાનન્દ યાદૃશસ્ તે ઽહં શાસ્તા તાદૃશી તે પ્રજ્ઞાપારમિતા શાસ્તા, તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા યા અપ્રમાણાનિ પરીન્દનાનિ, અહં ચ તે આનન્દેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનુપરીન્દામિ, તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્યારોચયામિ યસ્યાપરિત્યક્તો બુદ્ધો ઽપરિત્યક્તો ધર્મો ઽપરિત્યક્તઃ સંઘો ઽપરિત્યક્તા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તો ઽપરિત્યક્તાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિસ્ તસ્યેયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિત્યક્તા ભવતુ, ઇયમ્ અસ્માકમ્ અનુશાસની.

યઃ કશ્ચિદ્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ, પરેષાઞ્ ચેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનેકપર્યાયેણ વિસ્તરેણાખ્યાસ્યતિ દેશયિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપયિષ્યતિ પ્રસ્થાપયિષ્યતિ વિવરિષ્યતિ વિભજિષ્યત્ય્ ઉત્તાનીકરિષ્યતિ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, સ ખલુ પુનર્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, અભ્યાસન્નશ્ ચ ભવિષ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતા નિર્જાતા હ્ય્ આનન્દ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. યે ઽપિ તે આનન્દાભૂવન્ન્ અતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તેષામ્ અપ્ય્ આનન્દ બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રજ્ઞાપારમિતા નિર્જાતૈવાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. યે ઽપિ તે ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તેષામ્ અપ્ય્ આનન્દ બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રજ્ઞાપારમિતા નિર્જાતૈવાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. યે ઽપિ તે આનન્દૈતર્હિ પૂર્વસ્યાન્ દિશિ દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધ ઊર્ધ્વં વિદિક્ષુ દશદિગ્લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ ચ દેશયન્તિ, તેષામ્ અપ્ય્ આનન્દ બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રજ્ઞાપારમિતા નિર્જાતૈવાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ (પ્સ્પ્_5:73) બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોધુકામેન ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એષા હ્ય્ આનન્દ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માતાજનયિત્રી યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, યે કેચિદ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિષ્યન્તે સર્વે તે નિર્યાસ્યન્ત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભૂયસ્યા માત્રયાનુપરીન્દામિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એષા હ્ય્ આનન્દ તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં ધર્મકોશઃ, અક્ષયો હ્ય્ એષ કોશો યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાકોશઃ. યે ઽપિ તે આનન્દ પૂર્વસ્યાં દિશિ દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધ ઊર્ધ્વં વિદિક્ષુ દશદિગ્લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ ચ દેશયન્તિ તે ઽપ્ય્ આનન્દ બુદ્ધા ભગવન્ત ઇત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાકોશાદ્ દેશયન્તિ. યે ઽપિ તે આનન્દાતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અભૂવંસ્ તે ઽપ્ય્ અસ્યામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા ધર્મન્ દેશિતવન્તઃ. યે ઽપિ તે આનન્દ ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તે ઽપ્ય્ અસ્યામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે ધર્મઞ્ ચ દેશયિષ્યન્તિ. યે ઽપિ તે આનન્દાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શ્રાવકાઃ સર્વે તે ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા પરિનિર્વૃતાશ્ ચ પરિનિર્વાન્તિ ચ પરિનિર્વાસ્યન્તિ ચ. ઇતિ મહાબોધિહેતોઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરીન્દનાદ્વિતીયં કારણમ્
સચેત્ ત્વમ્ આનન્દ શ્રાવકયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં શ્રાવકભૂમિમ્ આરભ્ય ધર્મન્ દેશયેસ્ તયા ચ ધર્મદેશનયા યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે ઽર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કુર્યુર્ અદ્યાપિ ત્વયા મમ શ્રાવકેણ શ્રાવકકૃત્યન્ ન કૃતં સ્યાત્. સચેત્ મે ત્વમ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એકમ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રતિસંયુક્તં પદં દેશયેઃ પ્રકાશયેર્, એવમ્ અહં ત્વયા શ્રાવકેનાભિરાધિતો ભવેયં, શ્રાવકેણ શ્રાવકકૃત્યં કૃતં સ્યાત્, તયા ચ પૂર્વિકયા ધર્મદેશનયા યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે ઽપૂર્વાચરમં માનુષ્યકમ્ આત્મભાવં પ્રતિલભેરન્ માનુષ્યકમ્ આત્મભાવં પ્રતિલભ્યાર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કુર્યુસ્ તેષાઞ્ ચાર્હતાં યદ્ દાનમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ શીલમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ ભાવનામયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ.
(પ્સ્પ્_5:74) તત્ કિં મન્યસે? ત્વમ્ આનન્દાપિ નુ તત્ પુણ્યક્રિયાવસ્તુ બહુ.
આનન્દ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ આનન્દ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, યઃ શ્રાવકયાનિકઃ પુદ્ગલો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તન્ ધર્મન્ દેશયેદ્ અન્તશ એકદિવસમ્ અપિ, તિષ્ઠત્વ્ આનન્દ એકદિવસં સચેદ્ યાવદ્ અર્ધદિવસમ્ અપિ, તિષ્ઠત્વ્ અર્ધદિવસં યાવત્ પુરોભક્તમ્ અપિ, તિષ્ઠત્વ્ આનન્દ પુરોભક્તં સચેદ્ યાવન્ નાલિકાન્તરં, સચેદ્ યાવત્ ક્ષણં વા યાવલ્ લવં વા, તિષ્ઠત્વ્ આનન્દ લવમ્ અન્તશો નિમેષમાત્રમ્ અપિ, અયં આનન્દ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્. યઃ શ્રાવકયાનિકઃ પુદ્ગલો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તન્ ધર્મન્ દેશયેત્, સ સર્વશ્રાવકયાનિકાનાં સર્વપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં કુશલમૂલમ્ અભિભવતિ. સચેદ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં ધર્મન્ દેશયેદ્ અન્તશ એકદિવસમ્ અપ્ય્ અર્ધદિવસમ્ અપિ પુરોભક્તમ્ અપિ નાલિકાન્તરં વા ક્ષણં વા લવં વા નિમેષમાત્રમ્ અપિ, અયમ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં કુશલમૂલમ્ અભિભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ આત્મના ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામઃ પરાંશ્ ચાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રહર્ષયતિ સમુત્તેજયતિ સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરઞ્ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચરન્ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગેષુ ચરન્ન્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરન્ બહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરન્ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરન્ન્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ ચરન્ન્ આર્યસત્યેષુ ચરન્ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરન્ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ચરન્ન્ અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધમાનો ઽસ્થાનમ્ અનવકાશો યદ્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ પરિહાસ્યતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. અસ્યાં ખલુ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ચતસ્રઃ પરિષદો દેવમનુષ્યયક્સગન્ધર્વાસુરગરુડકિંનરમહોરગાશ્ ચ સંનિપતિતાઃ સંનિષન્ણા અભૂવન્.
(પ્સ્પ્_5:75)

અથ ખલુ ભગવાંશ્ ચતસૃણાં પર્ષદાં પુરતસ્ તથારૂપમ્ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કારમ્ અભિસંસ્કૃતવાન્ યથારૂપેણર્દ્ધ્યભિસંસ્કારેણાભિ સંસ્કૃતેનાક્ષોભ્યં તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં પશ્યન્તિ સ્મ, ભિક્ષુસંઘપરિવૃતં બોધિસત્ત્વગણપુરસ્કૃતં ધર્મં દેશયન્તં સાગરોપમાયાં પર્ષદ્ય્ અક્ષોભ્યાયાં સર્વૈર્ અર્હદ્ભિઃ ક્ષીણાસ્રવૈર્ નિઃક્લેશૈર્ વશીભૂતૈઃ સુવિમુક્તચિત્તૈઃ સુવિમુક્તપ્રજ્ઞૈર્ આજાનેયૈર્ મહાનાગૈઃ કૃતકૃત્યૈઃ કૃતકરણીયૈર્ અપહૃતભારૈર્ અનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થૈઃ પરિક્ષીણભવસંયોજનૈઃ સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિત્તૈઃ સર્વચેતોવશિપરમપારમિપ્રાપ્તૈર્ બોધિસત્ત્વયાનિકૈશ્ ચ પુદ્ગલૈઃ.
અથ ખલુ ભગવાન્ પુનર્ એવ તમ્ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કારં પ્રતિસંહરતિ સ્મ, યેનર્દ્ધ્યભિસંસ્કારેણ પ્રતિસંહૃતેન તાશ્ ચતસ્રઃ પરિષદો ન ભૂયઃ પશ્યન્તિ સ્મ. તમ્ અક્સોભ્યં તથાગતમ્ અર્હન્તાં સમ્યક્સંબુદ્ધં શ્રાવકયાનિકા વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકા વા બોધિસત્ત્વયાનિકા વા પુદ્ગલાસ્ તઞ્ ચ બુદ્ધક્ષેત્રમ્ અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ન ભૂયઃ પશ્યન્તિ સ્મ. સ બુદ્ધપ્રમુખો ભિક્ષુસંઘો ન ભૂયશ્ ચક્ષુરિન્દ્રિયસ્યાવભાસમ્ આગચ્છતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રતિસંહૃતો હિ ભગવતા તથાગતેન સ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કારસ્ તેન ભૂયો ન પશ્યતિ સ્મ.
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ: એવં હ્ય્ આનન્દ સર્વધર્માશ્ ચક્ષુષો નાભાસમ્ આગચ્છન્તિ, ન ધર્મો ધર્મસ્યાભાસમ્ આગચ્છતિ, ન ધર્મો ધર્મં પશ્યતિ, ન ધર્મો ધર્મં જાનાતિ. યથા પુનર્ એવ સો ઽક્સોભ્યસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તે ચ શ્રાવકાસ્ તે ચ બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રાસ્ તચ્ ચ બુદ્ધક્ષેત્રં ચક્ષુષો નાભાસમ્ આગચ્છન્તિ, એવં હ્ય્ આનન્દ સર્વધર્માશ્ ચક્ષુષો નાભાસમ્ આગચ્છન્તિ, ન ધર્મો ધર્મસ્યાભાસમ્ આગચ્છતિ, ન ધર્મો ધર્મં પશ્યતિ, ન ધર્મો ધર્મં જાનાતિ. સર્વધર્મા હ્ય્ આનન્દાજાનકા અપશ્યકા અક્રિયાસમર્થાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નિરીહકા અગ્રાહ્યા આનન્દ સર્વધર્મા અગ્રાહ્યા નિરીહકતયા, અચિન્ત્યાઃ સર્વધર્મા માયાપુરુષોપમા, અવેદકા હ્ય્ આનન્દ સર્વધર્મા અસારતામ્ ઉપાદાય. એવઞ્ ચરન્ન્ આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાન્ ન કંચિદ્ ધર્મમ્ અભિનિવિશતે, એવં શિક્ષમાણ આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાન્ ન કંચિદ્ ધર્મમ્ અભિનિવિશતે, એવં (પ્સ્પ્_5:76) શિક્ષમાણ આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શિક્ષતે પ્રજ્ઞાપારમિતયાં સર્વપારમિતાનુપ્રાપ્તુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્. એષા હિ શિક્ષા યાગ્રાખ્યાયતે જ્યેષ્ઠાખ્યાયતે શ્રેષ્ઠાખ્યાયતે વરાખ્યાયતે પ્રવરાખ્યાયતે પ્રણીતાખ્યાયતે ઉત્તમાખ્યાયતે ઽનુત્તમાખ્યાયતે નિરુત્તમાખ્યાયતે, સર્વલોકહિતા સર્વલોકસુખા અનાથાનાં નાથકરી બુદ્ધાનુજ્ઞાતા બુદ્ધપ્રશસ્તા, યત્ર સ્થિત્વા તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ઇમં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતું દક્ષિણેન પાણિનોત્ક્ષિપ્ય પુનર્ એવ નિક્ષિપેયુર્ ન ચ તેષામ્ એવં ભવતિ ઉત્ક્ષિપ્તો વાયં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતુઃ નિક્ષિપ્તો વેતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ઇયં સાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાશિક્ષા યત્ર શિક્ષિત્વા બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ અસઙ્ગજ્ઞાનદર્શનમ્ ઉત્પન્નં યાવત્ય આનન્દ શિક્ષાઃ સર્વાસામ્ આનન્દ શિક્ષાનામ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતાશિક્ષાગ્રાખ્યાયતે જ્યેષ્ઠાખ્યાયતે શ્રેષ્ઠાખ્યાયતે વરાખ્યાયતે પ્રવરાખ્યાયતે પ્રણીતાખ્યાયતે ઉત્તમાખ્યાયતે ઽનુત્તમાખ્યાયતે નિરુત્તમાખ્યાયતે, આકાશસ્ય આનન્દ પ્રમાણં વા પર્યન્તં વા ઉદ્ગૃહીતવ્યં મન્યેત યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રમાણં વા પર્યન્તં વા ગ્રહીતવ્યં મન્યેત. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અપ્રમાણા હ્ય્ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા, ન મયાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રમાણમ્ આખ્યાતં, નામકાયપદકાયવ્યઞ્જનકાયા હ્ય્ આનન્દ પ્રમાણબદ્ધા, ન પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રમાણબદ્ધા. ઇતિ મહાબોધિપ્રાપ્તયે પુણ્યબાહુલ્યલક્ષણં તૃતીયં કારણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તાનિ કારણાનિ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કેન કારણેન ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રમાણબદ્ધા?
ભગવાન્ આહ: અક્ષયત્વાદ્ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રમાણબદ્ધા વિવિક્તાદ્ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રમાણબદ્ધા, યે ઽપિ તે આનન્દાભૂવન્ન્ અતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્ત ઇત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ પ્રભાવિતા ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્ષીણા ક્ષીયતે ક્ષેષ્યતે, યે ઽપિ તે આનન્દ ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્ત ઇત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ પ્રભાવિષ્યન્તે ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્ષીણા ક્ષીયતે ક્ષેષ્યતે, યે ઽપિ તે આનન્દ એતર્હિ દશદિશિ લોકે તથાગતા અર્હન્તઃ (પ્સ્પ્_5:77) સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મન્ દેશયન્તિ તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્ત ઇત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ પ્રભાવ્યન્તે ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્ષીણા ક્ષીયતે ક્ષેષ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? આકાશં સ આનન્દ ક્ષયિતું મન્યેત યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ ક્ષયં મન્યેત ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્ષીણા ક્ષીયતે ક્ષેષ્યતે, ન ધ્યાનપારમિતા ક્ષીયતે ન વીર્યપારમિતા ક્ષીયતે ન ક્ષાન્તિપારમિતા ક્ષીયતે ન શીલપારમિતા ક્ષીયતે ન દાનપારમિતા ક્ષીણા ક્ષીયતે ક્ષષ્યતે, અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ન ક્ષીણા ન ક્ષીયતે ન ક્ષેષ્યતે, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા ન ક્ષીણા ન ક્ષીયન્તે ન ક્ષેષ્યન્તે, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ન ક્ષીણા ન ક્ષીયન્તે ન ક્ષેષ્યન્તે, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા ન ક્ષીણા ન ક્ષીયન્તે ન ક્ષેષ્યન્તે, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ ન ક્ષીણા ન ક્ષીયન્તે ન ક્ષેષ્યન્તે દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાબુદ્ધધર્મા ન ક્ષીણા ન ક્ષીયન્તે ન ક્ષેષ્યન્તે, સર્વાકારજ્ઞતા ન ક્ષીણા ન ક્ષીયતે ન ક્ષેષ્યતે. ન હિ તેષાં ધર્માણામ્ ઉત્પાદો ઽસ્તિ યેષામ્ ઉત્પાદો નાસ્તિ, કુતસ્ તેષાં ક્ષયઃ પ્રજ્ઞાસ્યતે? ઇત્ય્ ઉક્તા ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનાત્મિકા મહાબોધિઃ
અથ ખલુ ભગવાઞ્ જિહ્વેન્દ્રિયં નિર્ણામ્ય સર્વાવન્તં મુખમણ્ડલં જિહ્વેન્દ્રિયેણાચ્છાદયિત્વાયુષ્મન્તં આનન્દમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં મન્યસે? આનન્દાપિ નુ ઈદૃશં જિહ્વેન્દ્રિયં વિતથવાદિ અન્યથાવાદિ સ્યાત્.
આનન્દ આહ: ન ભગવન્ ન સુગત.

ભગવાન્ આહ: તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ચતસૃણાં પર્ષદાં વિસ્તરેણાખ્યાહિ દેશય પ્રજ્ઞાપય પ્રસ્થાપય વિભજ વિભાવયોત્તાનીકુરુ સંપ્રકાશય, ઇહૈવાનન્દ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વધર્મા વિસ્તરેણોપદિષ્ટા યત્ર શ્રાવકયાનિકૈશ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈશ્ ચ બોધિસત્ત્વયાનિકૈશ્ ચ પુદ્ગલૈઃ શિક્ષિતવ્યં, યત્ર યથાનુશિક્ષમાણાઃ સ્વકસ્વકાસુ ભૂમિષુ સ્થાસ્યન્તે, (પ્સ્પ્_5:78) ઇયં પુનર્ આનન્દ ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વાક્ષરપ્રવેશ સર્વાનક્ષરપ્રવેશા, ઇયમ્ આનન્દ ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધારણીનાં મુખં, યૈર્ ધારણીમુખૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ શિક્ષિતવ્યં, ધારણીં ધારયતાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સર્વાઃ પ્રતિભાનપ્રતિસંવિદો ભવિષ્યન્તિયમ્ આનન્દ ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સર્વધર્મ ઉક્તો મયા, તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દારોચયામિ તે પ્રતિવેદયામિ તે, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ સો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિં ધારયિષ્યતિ, ઇયં સાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા ધારણ્ય્ ઉક્તા મયા, તાં ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાધારણીં ધારયન્ સર્વધર્માન્ ધારયસિ. ઇત્ય્ ઉક્તં મહાબોધૌ સંપ્રત્યયકારણમ્
અથ ખલ્વ્ આયુષ્મતઃ સુભૂતેર્ એતદ્ અભવત્: ગમ્ભીરા બતેયં તથાગતાનાં બોધિઃ, યન્ નૂનમ્ અહં તથાગતં પરિપૃચ્છેયમ્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: અક્ષયા હિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: આકાશાક્ષયત્વાત્ સુભૂતે અક્ષયા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા?
ભગવાન્ આહ: રૂપાક્ષયત્વાત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાક્ષયત્વાત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્ હર્તવ્યા. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનાક્ષયત્વાત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, પ્રતીત્યસમુત્પાદાક્ષયત્વાત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાક્ષયત્વાત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, દાનપારમિતાક્ષયત્વાત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, એવં શીલપારમિતાક્ષયત્વાત્ ક્ષાન્તિપારમિતાક્ષયત્વાદ્ વીર્યપારમિતાક્ષયત્વાદ્ ધ્યાનપારમિતાક્ષયત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાક્ષયત્વાત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, સ્મૃત્યુપસ્થાનાક્ષયત્વેન સમ્યક્પ્રહાણાક્ષયત્વેન ઋદ્ધિપાદાક્ષયત્વેન ઇન્દ્રિયાક્ષયત્વેન બલાક્ષયત્વેન બોધ્યઙ્ગાક્ષયત્વેનાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગાક્ષયત્વેન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, અધ્યાત્મશૂન્યતાક્ષયત્વેન બહિર્ધાશૂન્યતાક્સ્યત્વેનાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાક્ષયત્વેન યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાક્ષયત્વેન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, આર્યસત્યાક્ષયત્વેનાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યક્ષયત્વેન (પ્સ્પ્_5:79) સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાક્ષયત્વેન પઞ્ચાભિજ્ઞાક્ષયત્વેન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાક્ષયત્વેન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, દશબલાક્ષયત્વેન ચતુર્વૈશારદ્યાક્ષયત્વેન પ્રતિસંવિદક્ષયત્વેનાષ્ટાદશાવેણિકાબુદ્ધ ધર્માક્ષયત્વેન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, સર્વાકારજ્ઞતાક્ષયત્વેન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા.

પુનર્ અપરં સુભૂતે રૂપાકાશાક્ષયત્વેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, વેદનાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, સંજ્ઞાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, સંસ્કારાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, વિજ્ઞાનાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, સ્કન્ધાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, ધાત્વાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, આયતનાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, પ્રતીત્યસમુત્પાદાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, અવિદ્યાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, સંસ્કારાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, વિજ્ઞાનાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, નામરૂપાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસવેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, ષડાયતનાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, સ્પર્શાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, વેદનાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, તૃષ્ણાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, ઉપાદાનાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, ભવાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, જાત્યાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન (પ્સ્પ્_5:80) મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્ય, જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા, ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદવ્યવલોકના આદ્યન્તવિવર્જિતા, આવેણિકો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્મો બોધિમણ્ડનિષણ્ણસ્ય યદ્ એવં પ્રતીત્યસમુત્પાદં વ્યવલોકયત્ય્, એવં વ્યવલોકયન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદં સર્વજ્ઞજ્ઞાનં પ્રતિલપ્સ્યતે. યઃ કશ્ચિત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનેનાકાશાક્ષયાભિનિર્હારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદં વ્યવલોકયિષ્યતિ, ન સ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પતિષ્યતિ, સો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સ્થાસ્યતિ. યઃ કશ્ચિત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા વિવર્તિષ્યત્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, સ સર્વ ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતામનસિકારમ્ અનાગમ્ય વિવર્તિષ્યતિ, ન સંજ્ઞાસ્યતે કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાકાશાક્ષયાભિનિર્હારેણ પ્રતીત્યસમુત્પાદો વ્યવલોકયિતવ્યઃ? કથમ્ અભિનિર્હર્તવ્ય? ઇતિ. યે કેચિત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલા વિવર્તન્તે સર્વે ત ઇદમ્ ઉપાયકૌશલ્યમ્ અનાગમ્ય વિવર્તન્તે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. યે કેચિત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ન વિવર્તન્તે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ સર્વે ત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય ન વિવર્તન્તે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ ઉપાયકૌશલ્યેન. એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન્ આકાશાક્ષયાભિનિર્હારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતા વ્યવલોકયિતવ્યા અભિનિર્હર્તવ્યા.
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં વ્યવલોકયન્ ન કંચિદ્ ધર્મં સમનુપશ્યતિ, અહેતુકમ્ ઉત્પદ્યમાનન્ ન કંચિદ્ ધર્મં સમનુપશ્યતિ, નિરુધ્યમાનન્ ન કંચિદ્ ધર્મમ્ આત્મતઃ સમનુપશ્યતિ ન સત્ત્વતો ન જીવતો ન જન્તુતો ન પોષતો ન પુરુષતો ન પુદ્ગલતો ન મનુજતો ન માનવતો ન કારકતો નોત્થાપકતો ન સમુત્થાપકતો ન વેદકતો ન વેદાપકતો ન જાનકતો ન જાનાપકતો ન પશ્યકતો ન પશ્યાપકતો, ન નિત્યતો નાનિત્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન સુખતો ન દુષ્ખતો નાત્મકતો નાનાત્મકતો ન શાન્તતો નાશાન્તતઃ.

એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રતીત્યસમુત્પાદો (પ્સ્પ્_5:81) વ્યવલોકયિતવ્યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરતા, યસ્મિન્ સમયે સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરતિ તસ્મિન્ સમયે રૂપં ન સમનુપશ્યતિ નિત્યં વા અનિત્યં વા સુખં વા દુષ્ખં વા આત્મા વા અનાત્મા વા શાન્તં વા અશાન્તં વા શુભં વા અશુભં વા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં ન સમનુપશ્યતિ નિત્યં વા અનિત્યં વા સુખં વા દુષ્ખં વા આત્મા વા અનાત્મા વા શાન્તં વા અશાન્તં વા શુભં વા અશુભં વા. એવં વ્યસ્તસમસ્તાન્ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા ન સમનુપશ્યતિ નિત્યં વા અનિત્યં વા સુખં વા દુષ્ખં વા આત્મા વા અનાત્મા વા શાન્તં વા અશાન્તં વા શુભં વા અશુભં વા. એવં સર્વપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, સર્વશૂન્યતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ નિત્યં વા અનિત્યં વા સુખં વા દુષ્ખં વા આત્મા વા અનાત્મા વા શાન્તં વા અશાન્તં વા શુભં વા અશુભં વા. સર્વાકારજ્ઞતાન્ ન સમનુપશ્યતિ નિત્યં વા અનિત્યં વા સુખં વા દુઃખં વા આત્મા વા અનાત્મા વા શાન્તં વા અશાન્તં વા શુભં વા અશુભં વા. યસ્મિન્ સમયે સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ તસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, તમ્ અપિ ધર્મન્ ન સમનુપશ્યતિ યેન ધર્મેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન સમનુપશ્યતિ, ધ્યાનપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, વીર્યપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, ક્ષાન્તિપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, શીલપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, દાનપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, તમ્ અપિ ધર્મન્ ન સમનુપશ્યતિ યેન ધર્મેણ યાવદ્ દાનપારમિતાં સમનુપશ્યેત્. એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાસ્તાઙ્ગમાર્ગન્ ન સમનુપશ્યતિ, તમ્ અપિ ધર્મન્ ન સમનુપશ્યતિ યેન ધર્મેણાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગં સમનુપશ્યેત્. અધ્યાત્મશૂન્યતાં બહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં ન સમનુપશ્યતિ, તમ્ અપિ ધર્મન્ ન સમનુપશ્યતિ યેન ધર્મેણ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં સમનુપશ્યેદ્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તીર્ ન સમનુપશ્યતિ, તમ્ અપિ ધર્મન્ ન સમનુપશ્યતિ યેન ધર્મેણાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તીઃ (પ્સ્પ્_5:82) સમનુપશ્યેત્. શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાં ન સમનુપશ્યતિ, તમ્ અપિ ધર્મન્ ન સમનુપશ્યતિ, યેન ધર્મેણ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ સમનુપશ્યેત્. સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ ન સમનુપશ્યતિ, તમ્ અપિ ધર્મન્1 ન સમનુપશ્યતિ યેન ધર્મેણ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ સમનુપશ્યેત્. અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ન સમનુપશ્યતિ, તમ્ અપિ ધર્મન્ ન સમનુપશ્યતિ યેન ધર્મેણાભિજ્ઞદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદઃ સમનુપશ્યેત્. અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ, તમ્ અપિ ધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ યેન ધર્મેણાષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ સમનુપશ્યેત્. અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિન્ ન સમનુપશ્યતિ, તમ્ અપિ ધર્મન્ ન સમનુપશ્યતિ યેન ધર્મેણાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં સમનુપશ્યેત્.
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં સર્વધર્માન્ અનુપલભમાનેન. યસ્મિન્ સમયે સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માન્ અનુપલભમાનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ તસ્મિન્ સમયે મારઃ પાપીયાં શોકશલ્યસમર્પિતો ભવતિ, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષસ્ય માતાપિતરૌ કાલગતૌ ભવતઃ સ તેન દુષ્ખેન શોકશલ્યસમર્પિતો ભવતિ પરમેણ શોકશલ્યેન સમન્વાગતઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે મારઃ પાપીયાં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ સર્વધર્માન્ અનુપલભમાનસ્ય શોકસલ્યસમર્પિતો ભવતિ પરમેણ શોકશલ્યેન સમન્વાગતઃ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: એક એવ ભગવન્ મારઃ પાપીયાન્ પરમશોકશલ્યેન સમન્વાગતો ભવતિ, ઉતાહો યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ મારાઃ પાપીયાંસસ્ તે સર્વે પરમેણ શોકશલ્યેન સમન્વાગતા ભવન્તિ, સ્વકસ્વકેષ્વ્ આસનેષુ ન રમન્તે?
ભગવાન્ આહ: સર્વ એવ સુભૂતે મારાઃ પાપીયાંસઃ પરમેણ શોકશલ્યેન સમન્વાગતા ભવન્તિ, સ્વકસ્વકેષ્વ્ આસનેષુ ન રમન્તે, યદા સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણાવિરહિતો ભવતિ, એવં વિહરતઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સદેવમાનુષાસુરલોકો ઽવતારન્ ન લભતે યત્ર ગૃહીત્વા વિહેઠયેત્, તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહર્તવ્યમ્. ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અક્ષયાકારં ક્ષયજ્ઞાનમ્ અનુત્પાદાકારમ્ અનુત્પાદજ્ઞાનમ્
(પ્સ્પ્_5:83)
પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ, શીલપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ, ક્ષાન્તિપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ, વીર્યપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ, ધ્યાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વાઃ પારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છન્તિ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ, શીલપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ, ક્ષાન્તિપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ, વીર્યપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ, ધ્યાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ?

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયન્ દાનન્ દદાતિ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયન્ શીલં રક્ષતિ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયન્ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયન્ વીર્યમ્ આરભતે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયન્ ધ્યાનં સમાપદ્યતે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયન્ પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
(પ્સ્પ્_5:84)
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનન્ દદતઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયતઃ સત્ત્વેષુ મૈત્રં કાયકર્મ મૈત્રં વાક્કર્મ મૈત્રં મનઃકર્મ પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનન્ દદતો યદ્ ઇદં પ્રતિગ્રાહકા આક્રોશન્તિ વા પરિભાષન્તે વા, અસત્યાભિશ્ ચ પરુષાભિર્ વાગ્ભિઃ સમુદાચરન્તિ, ન ચ તેષામ્ અન્તિકે ચિત્તમ્ આઘાતયતિ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોદ્ધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા દનન્ દદતસ્ તે પ્રતિગ્રાહકા યદ્ય્ આક્રોશન્તિ વા પરિભાષન્તે વા અસત્યાં વા પરુષાં વા વાચં સમુદાચરન્તિ તસ્યાક્રુષ્યમાણસ્ય વા પરિભાષ્યમાણસ્ય વા, અસત્યયા વા પરુષયા વા વાચા સમુદાચર્યમાણસ્ય દાનબુદ્ધિર્ એવ ભવતિ, પરિત્યાગબુદ્ધિર્ એવ ભવતિ, દાતવ્યઞ્ ચૈવ મયા દાનન્, ન મયા ન દાતવ્યં સ કાયિકઞ્ ચ ચૈતસિકઞ્ ચ વીર્યં સ વ્યઞ્જનયતિ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનન્ દદતો દાનં પરિત્યજતઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયતે, ન શ્રાવકભૂમૌ વા ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા ચિત્તં પરિણામયત્ય્, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતારમ્બણમ્ એવ ચિત્તં પ્રવર્તતે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
(પ્સ્પ્_5:85)
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનન્ દદતો દાનં પરિત્યજતઃ, તસ્ય માયાબુદ્ધિર્ એવ દાને પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ, તેન ચ દાનેન ન કસ્યચિત્ સત્ત્વસ્યોપકારં વાપકારં વા પશ્યત્ય્, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા પ્પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો યઃ કાયિકશ્ ચ વાચિકશ્ ચ ચૈતસિકશ્ ચ સંવરસ્ તેન સંવરેન ન શ્રાવકભૂમિં વા ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પરામૃષતિ, તત્ર ચ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો ન સત્ત્વાન્ જીવિતાદ્ વ્યપરોપયતિ, નાદત્તમ્ આદદાતિ, ન કામેષુ મિથ્યા ચરતિ, ન મૃષાવાગ્ ભવતિ, ન પરુષવાગ્ ભવતિ ન પિશુનાં વાચં ભાષતે, ન સંભિન્નપ્રલાપી ભવતિ, નાભિધ્યાલુર્ ભવતિ, ન વ્યાપન્નચિત્તો ભવતિ, ન મિથ્યાદૃષ્ટિર્ ભવતિ, સ તત્ર શીલપારમિતાયાં સ્થિતો યદ્ દાનન્ દદાત્ય્ અન્નમ્ અન્નાર્થિકાનાં પાનં પાનાર્થિકાનાં યાનં યાનાર્થિકાનાં વસ્ત્રં વસ્ત્રાર્થિકાનાં માલ્યં માલ્યાર્થિકાનાં વિલેપનં વિલેપનાર્થિકાનાં શયનં શયનાર્થિકાનામ્ ઉપાશ્રયમ્ ઉપાશ્રયાર્થિકાનાં પ્રદીપં પ્રદીપાર્થિકાનાં ઉપકરણમ્ ઉપકરણાર્થિકાનામ્ અન્યતરાન્યતરાણિ માનુષ્યકાણિ સર્વપરિષ્કારોપકરણાનિ દદાતિ, તચ્ ચ દાનં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તથા ચ પરિણામયતિ યથા ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયતિ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં સ્થિતસ્ય સર્વસત્ત્વા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ ચ્છિત્વા ચ્છિત્વા ગચ્છેયુસ્ તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એકચિત્તોત્પાદો ઽપિ ન ક્ષુભ્યતે ન વ્યાપદ્યતે ઽન્યત્ર ચાસ્યૈવં ભવતિ, સુલબ્ધા મે લાભા (પ્સ્પ્_5:86) યત્ર હિ નામ મમ સત્ત્વા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ ચ્છિત્વા ચ્છિત્વા ગચ્છેયુર્, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ?