Language

ENहिગુ
Scripture Library

Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8 · Part 81100

subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann ātmaviśuddhyā sarvajñatāviśuddhiḥ?
bhagavān āha: svalakṣaṇaśūnyatām upādāya.
subhūtir āha: dvayaviśuddhir bhagavan na prāptir nābhisamayaḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan dvayaviśuddhir na prāptir nābhisamayaḥ.
bhagavān āha: asaṃkleśāvyavadānadharmasamatām upādāya.
subhūtir āha: ātmāparyantatayā bhagavan rūpāparyantatā.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann ātmāparyantatayā rūpāparyantatā viśuddhiḥ?
bhagavān āha: atyantaśūnyatā-anavarāgraśūnyatām upādāya.
subhūtir āha: ātmāparyantatayā bhagavan vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānāparyantatā.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann ātmāparyantatayā vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānāparyantatāviśuddhiḥ?
bhagavān āha: atyantaśūnyatā-anavarāgraśūnyatām upādāya.
subhūtir āha: evaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā.
(PSP_2-3:164)
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā?
bhagavān āha: mārgākārajñatām upādāyeyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā. iti mārgasya codyaparihārācittāntadvayaviśuddhibhāvanāmārga ity uktā mārgajñatā āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyām antadvayaviśuddhiparivarto dvitīyaḥ
(PSP_2-3:165)
Paññcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā III
subhūtir āha: prajñāpāramitā bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāpare tīre na pare tīre nobhayam antereṇopalabhyate.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā nāpare tīre na pare tīre nobhayam antareṇopalabhyate?
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte tryadhvasamatāṃ sarvadharmāṇam upādāya. ity uktā saṃsāranirvāṇāpratiṣṭhā
subhūtir āha: sacet punar bhagavan mahāyānikaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā anupāyakuśala imāṃ prajñāpāramitām evaṃ jñāsyaty upalambhayogena riñciṣyati dūrīkariṣyatīmāṃ prajñāpāramitām.
bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte. evam etat subhūte. nāmato 'pi subhūte saṅgo nimittato 'pi subhūte saṅgaḥ. tat kasya hetor? animittā hi subhūte sarvadharmā anāmakāḥ.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan nāmato 'pi saṅgo nimittato 'pi saṅgaḥ?
bhagavān āha: iha subhūte mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaro vā prajñāpāramitāṃ nāmato 'pi grahīṣyanti nimittato 'pi grahīṣyanti nimittataś ca nāmataś ca grahītvā prajñāpāramitāṃ riñciṣyanti dūrīkariṣyanti. te prajñāpāramitāṃ manyamānā riñciṣyanti dūrīkariṣyanti prajñāpāramitām. ity uktam anupāyena dūratvam
subhūtir āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad iyaṃ prajñāpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ svākhyātā ca supariniṣṭhitā cāmī saṅgā amī cāsaṅgāḥ.
(PSP_2-3:166)
ity uktopāyenāpi duratā
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat; katama āyuṣman subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ saṅgaḥ katamo 'saṅgaḥ?
subhūtir āha: ihāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā anupāyakuśalo rūpaṃ śūnyam iti saṃjñāsyate saṅgaḥ, vedanā saṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ śūnyam iti saṃjñāsyate saṅgaḥ. evaṃ vyastasamastāni skandhadhātvāyatanāni pratītyasamutpādāṅgāni śūnyānīti saṃjñāsyate saṅgaḥ. dānapāramitā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ, śīlapāramitā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ, kṣāntipāramitā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ, vīryapāramitā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ, dhyānapāramitā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ, prajñāpāramitā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ. evaṃ smṛtyupasthānāni śūnyānīti saṃjñāsyate saṅgaḥ. samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ śūnyā iti saṃjñāsyate saṅgaḥ. āryasatyāni śūnyānīti saṃjñāsyate saṅgaḥ. apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyā iti saṃjñāsyate saṅgaḥ. aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni śūnyānīti saṃjñāsyate saṅgaḥ. evam abhijñāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni śūnyānīti saṃjñāsyate saṅgaḥ. daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāṃ śūnyānīti saṃjñāsyate saṅgaḥ. catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā śūnyā iti saṃjñāsyate saṅgaḥ. sarvajñatā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ.
punar aparam āyuṣman śariputra bodhisattvo mahāsattvo 'nupāyakuśalo 'tītān dharmān atītā dharmā iti saṃjñāsyate saṅgaḥ. anāgatān dharmān anāgatā dharmā iti saṃjñāsyate saṅgaḥ. pratyutpannān dharmān pratyutpannā dharmā iti saṃjñāsyate saṅgaḥ.
punar aparam āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattva upalambhayogena prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caratīti saṅgaḥ. śīlapāramitāyāṃ caratīti saṅgaḥ, kṣāntipāramitāyāṃ caratīti saṅgaḥ, vīryapāramitāyāṃ caratīti saṅgaḥ, dhyānapāramitāyāṃ caratīti saṅgaḥ, prajñāpāramitāyāṃ caratīti saṅgaḥ. smṛtyupasthāneṣu caratīti saṅgaḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caratīti saṅgaḥ. evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattisu caratīti saṅgaḥ. āryasatyeṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv aṣṭavimokṣeṣu (PSP_2-3:167) navānupūrvavihārasamāpattiṣv abhijñāsu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu caratīti saṅgaḥ. daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caratīti saṅagḥ, yāvat sarvajñatāyāṃ caratīti saṅgaḥ. iti vipakṣaḥ

yat punar āyuṣman śāriputraivaṃ vadasi, katamo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratām asaṅga iti. na khalu punaḥ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakuśalasyaivaṃ bhavati, na rūpaṃ rūpaṃ saṃjānīte, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā na vijñānaṃ vijñānaṃ saṃjānīte. nātītā dharmā atītān dharmān saṃjānīte. nānāgatā dharmā anāgatān dharmān saṃjānīte. na pratyutpannā dharmāḥ pratyutpannān dharmān saṃjānite. na khalu punaḥ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakuśalasyaivaṃ bhavati, ahaṃ dānaṃ dadāmi, asmai dānaṃ dadāmi, idaṃ dānaṃ dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmi, idaṃ śīlaṃ rakṣāmi, ebhyaḥ śīlaṃ rakṣāmi, ahaṃ kṣāntiṃ bhāvayāmi, imāṃ kṣāntiṃ bhāvayāmi, eṣu kṣāntiṃ bhāvayāmi, ahaṃ vīryaṃ ārabhe, idaṃ vīryam ārabhe, eṣām arthāya vīryam ārabhe, ahaṃ dhyānaṃ samāpadye, idaṃ dhyānaṃ samāpadye, evaṃ dhyānaṃ samāpadye, ahaṃ prajñāṃ bhāvayāmi, imāṃ prajñāṃ bhāvayāmi, asmai prajñāṃ bhāvayāmi, ahaṃ puṇyaṃ prasavāmi, evaṃ puṇyaṃ prasavāmi, ahaṃ bodhisattvaniyāmam avakramāmi, ahaṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmi, ahaṃ sattvān paripācayiṣyāmi, ahaṃ sarvajñatām anuprāpsye, sarve ta āyuṣman śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratām upāyakuśalānāṃ vikalpā na santi. tat kasya hetoḥ? adhyātmaśūnyatām upādāya bahirdhāśūnyatām upādāyādhyātmabahirdhāśūnyatām upādāya, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya, ime ta āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakuśalasyāsaṅgaḥ. iti pratipakṣaḥ
atha khalu śakro devānām indraḥ sthaviraṃ subhūtim etad avocat: katamena bhadanta subhūte paryāyeṇa bodhisattvasya mahāsattvasya saṅgo bhavati?
subhūtir āha: iha kauśika bodhisattvaś cittaṃ saṃjānīte. dānaṃ saṃjānīte. evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāṃ saṃjānīte. adhyātmaśūnyatāṃ saṃjānīte, bahirdhāśūnyatāṃ saṃjānīte, adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ saṃjānite, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ saṃjānīte. evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ samādhīn dhāraṇīmukhāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ. (PSP_2-3:168) pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān saṃjānīte. buddhān bhagavataḥ saṃjānīte. buddhāvaropitakuśalamūlāni saṃjānīte tāni sarvāṇy abhisaṃkṣipya piṇḍayitvā tulayitvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. ayaṃ kauśika bodhisattvasya mahāsattvasya saṅgaḥ, yena na śaknoty asaṅgāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritum. tat kasya hetoḥ.? na hi kauśika rūpasya prakṛtiḥ śakyā pariṇāmayituṃ, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ na vijñānasya kauśika prakṛtiḥ śakyā pariṇāmayitum. evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ pratītyasamutpādasya na ca śakyā prakṛtiḥ pariṇāmayitum. evaṃ pāramitānāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānām aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāin abhijñānāṃ samādhīnāṃ dhāraṇīmukhānāṃ sarvaśūnyatānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ na śakyā prakṛtiḥ pariṇāmayitum. na hi kauśika sarvākārajñatāyāḥ prakṛtiḥ. śakyā pariṇāmayitum. iti punarvipakṣaḥ.
punar aparaṃ kauśika bodhisattvena mahāsattvena parān saṃdarśayitukāmena samādāpayitukāmena samuttejayitukāmena saṃpraharṣayitukāmenānuttarāyai samyaksaṃbodhaye yathā bhūtānugamena mānasena pare saṃdarśayitavyāḥ samādāpayitavyāḥ samuttejayitavyāḥ saṃpraharṣayitavyāḥ. tathā ca punaḥ saṃpraharṣayitavyā yathā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na vikalpam āpadyate, ahaṃ dānaṃ dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmy, ahaṃ kṣāntiṃ bhāvayāmy, ahaṃ vīryam ārabhe, 'haṃ dhyānaṃ samāpadye, 'haṃ prajñāṃ bhāvayāmy, aham adhyātmaśūnyatāyāṃ carāmy, ahaṃ bahirdhāśūnyatāyāṃ carāmy, aham adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ carāmy, ahaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carāmy, ahaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān bhāvayāmy, aham āryasatyāni bhāvayāmy, aham apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ samāpadye, 'haṃ śūnyatānimittāpraṇihitaṃ bhāvayāmy, aham aṣṭavimokṣān bhāvayāmy, ahaṃ navānupūrvavihārasamāpattīḥ samāpadye, 'haṃ samādhiṃ samāpadye, 'haṃ dhāraṇīmukhāni samāpadye, 'haṃ daśabalavaiśāradyāni pratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān bhāvayāmy, ahaṃ bodhaye carāmīty. evaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ paraṃ saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati, ātmānaṃ ca na kṣiṇoti, parāṃś ca buddhānujñātāyāṃ samādāpariāyāṃ saṃpraharṣayaty, evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyai samyaksaṃbodhaye (PSP_2-3:169) saṃdarśayitavyaḥ samādāpayitavyaḥ samuttejayitavyaḥ saṃpraharṣayitavyaḥ. evaṃ hi kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā sarvāḥ saṅgakoṭyaḥ parivarjitā bhaviṣyanti. iti punarpratipakṣaḥ

atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayāmāsa: sādhu sādhu subhūte yas tvaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām imāḥ saṅgakoṭir uddiśasi. aparās te subhūte saṅgakoṭīḥ sūkṣmatarā nirdekṣyāmi tāḥ śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye 'haṃ te. evaṃ bhagavann ity āyuṣmān subhūtir bhagavataḥ pratyaśrauṣīt.
bhagavān etad avocat: iha subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitas tathāgatān nimittato manasikaroti yāvat subhūte nimittaṃ tāvat saṅgaḥ. yad api teṣāṃ tathāgatānāṃ prathamacittotpādam upādāya yāvac cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvad anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvat saddharmasthitir etasminn antare yat kiṃcit kuśalamūlaṃ tat sarvaṃ nimittato manasikaroti manasikṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, yāvat subhūte nimittato manasikaroti tāvat saṅgaḥ. yāny api teṣāṃ tathāgatānāṃ sarvasaṅgāpagatānāṃ sarvasaṅgāpagatāni kuśalamūlāni, tato 'nyeṣām api sattvānāṃ yāni kuśalamulāni tāny api nimittato manasikaroti manasikṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, yāvat subhūte nimittato manasikaroti tāvat saṅgaḥ. tat kasya hetor? na hi te tathāgatā nimittato manasikartavyā, na ca teṣām anyeṣāṃ vā kuśalamūlāni nimittato manasikartavyāni. iti sūkṣmasaṅgaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: gambhirā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: prakṛtiviviktatvāt subhūte sarvadharmāṇām.
subhūtir āha: namasikaromi bhagavan prajñāpāramitāyai.
bhagavān āha: tathā hi subhūte akṛtā prajñāpāramitānabhisaṃskṛtā na sā kenacic chakyābhisaṃboddhum. iti dharmagambhīryam
subhūtir āha: sarvadharmā bhagavan durabhisaṃbodhāḥ.
bhagavān āha: tathā hi subhūte na dve dharmaprakṛtī ekaiva subhūte (PSP_2-3:170) dharmaprakṛtir, yā ca buddhadharmaprakṛtiḥ. sāprakṛtiḥ, yāprakṛtiḥ sā prakṛtir, yā prakṛtiḥ sānabhisaṃskṛtaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena ekāṃ prakṛtim aprakṛtim anabhisaṃskṛtiṃ jānatā paśyatā sarvāḥ saṅgakoṭyo vivarjitā bhavanti. iti sarvasaṅgavarjanam
subhūtir āha: durabhisaṃbodhā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: tathā hi subhūte prajñāpāramitā na kenacid dṛṣṭā na śrutā na matā na vijñātā nābhisaṃbuddhā. iti durbodhatā
subhūtir āha: acintyā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: tathā hi subhūte prajñāpāramitā na kenacid vijñātā, na rūpeṇa na vedanayā na saṃjñayā na saṃskārair na vijñānena jñātā yāvan na vyastasamastaiḥ skandhadhātvāyatanaiḥ pratītyasamutpādāṅgair na pāramitābhir na bodhipakṣyair dharmair nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir nāṣṭavimokṣair na navabhir anupūrvavihārasamāpattibhir na śūnyatānimittāpraṇihitair nābhijñābhir na sarvaśūnyatābhir na sarvasamādhibhir na sarvadhāraṇīmukhair na tathāgatabalair na vaiśāradyair na pratisaṃvidbhir nāveṇikair buddhadharmair jñātā.
subhūtir āha: kārikā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmānupalabdhitaḥ kārikā subhūte prajñāpāramitā. ity acintyatvam ity uktau vipakṣapratipakṣau
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran, saced rūpe na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, saced na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu smṛtyupasthāneṣu samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṅge mārge na carati carati prajñāpāramitāyām. āryasatyeṣu na carati carati prajñāpāramitāyām. aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattisu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu na carati carati prajñāpāramitāyām. daśasu tathāgatabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu na carati carati prajñāpāramitāyām. sarvajñatāyām api na carati carati prajñāpāramitāyām.
iti rūpādiprayogaḥ
(PSP_2-3:171)
saced rūpaṃ na nityaṃ nānityam iti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, rūpaṃ na sukhaṃ na duḥkham iti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, rūpaṃ nātmā nānātmeti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, rūpaṃ na śubhaṃ nāśubham iti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ na nityaṃ nānityam iti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vijñānaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ iti carati carati prajñāpāramitāyāṃ vijñānaṃ nātmā nānātmeti carati carati prajñāpāramitāyāṃ vijñānaṃ na śubhaṃ nāśubham iti carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ vyastasamastaskandhadhātvāyatanāni pratītyasamutpādāṅgāni smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yāvat sarvajñatā na nityā nānityeti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, sarvajñatā na sukhā na duḥkheti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, sarvajñatā nātmā nānātmeti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, sarvajñatā na śubhā nāśubheti carati carati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? na tad rūpaṃ tathā saṃvidyate yasya nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā, vedanāsaṃjñāsaṃskārā na tad vijñānaṃ tathā saṃvidyate yasya nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. evaṃ vyastasamastaskandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yāvan na sā sarvajñatā tathā saṃvidyate yasyā nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. iti rūpādyanityādiprayogaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran saced rūpam aparipūrṇaṃ paripūrṇam iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam aparipūrṇaṃ paripūrṇam iti na carati carati prajñāpāramitāyām, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgāny aparipūrṇāni paripūrṇānīti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ sarvapāramitāḥ (PSP_2-3:172) sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāny aparipūrṇāni paripūrṇānīti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā aparipūrṇāḥ paripūrṇā iti na carati carati prajñāpāramitāyām. evam āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñā aparipūrṇāḥ paripūrṇā iti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aparipūrṇāḥ paripūrṇā iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ yāvat sarvajñatā aparipūrṇāḥ paripūrṇā iti na carati carati prajñāpārainitāyāṃ. tat kasya hetoḥ? rūpasyāparipūrṇatā paripūrṇatā vā yā na tad rūpam evam api na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāparipūrṇatā paripūrṇatā vā yā na tad vijñānam evam api na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ yāvat sarvajñatāyā aparipūrṇatā paripūrṇatā vā yā na sā sarvajñatā evam api na carati carati prajñāpāramitāyām. iti rūpādyaparipūriprayoga.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvad ayaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ saṅgaś cāsaṅgaś cākhyātaḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte svākhyātaḥ. subhūte tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ saṅgaś cāsaṅgaś ca.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ saṅgam asaṅgam iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ saṅgam asaṅgam iti na carati carati prajñāpāramitāyām. cakṣuḥ saṅgam asaṅgam iti na carati carati prajñāpāramitāyām, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaḥ saṅgam asaṅgam iti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ sarvāyataneṣu dhātuṣu ca dānapāramitā sasaṅgāsaṅgeti na carati, carati prajñāpāramitāyām, evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāpāramitā sasaṅgāsaṅgeti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sasaṅgā asaṅgā iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñāḥ sarvaśūnyatāḥ sasaṅgā asaṅgā iti na carati caṛati prajñāpāramitāyām. evaṃ daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saṛvajñatā sasaṅgāsaṅgeti (PSP_2-3:173) na carati carati prajñāpāramitāyām.
evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo na rūpaṃ sasaṅgam asaṅgam iti, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ sasaṅgam asaṅgam iti saṃjānīte. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitāśūnyatābodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'bhijñāśūnyatānimittāpraṇihitasamādhidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā na sasaṅgā asaṇgā iti saṃjānīte. prajñāpāramitāyāṃ caran sarvajñatā na sasaṅgāsaṅgeti saṃjānīte. na srotaāpattiphalaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ na pratyekabodhir nānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. sasaṅgāsaṅgeti saṃjānīte. iti rūpādiṣv asaṅgaprayogaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryam etad bhagavan yāvad iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā deśyamānāpi na hīyate, adeśyamānāpi na hīyate, deśyamānāpi na vardhate, adeśyamānāpi na vardhate.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte prajñāpāramitā deśyamānāpi na hīyate, adeśyamānāpi na hīyate, deśyamānāpi na vardhate, adeśyamānāpi na vardhate. tadyathāpi nāma subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho yāvajjīvaṃ tiṣṭhann ākāśasya varṇaṃ bhāṣeta avarṇaṃ vā, na khalu punar ākāśasya varṇe bhāṣyamāṇe vṛddhir avarṇe bhāṣyamāṇe hāniḥ, na cākāśaṃ varṇena vardhate avarṇena hīyate.
ity adhikāraprayogaḥ
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣo varṇe bhāṣyamāṇe na vardhate, avarṇe bhāṣyamāṇe na parihīyate, varṇe bhāṣyamāṇe nānunīyate, avarṇe bhāṣyamāṇena pratihanyate. evam eva subhūte yā dharmāṇāṃ dharmatā sā deśitāpi tāvaty eva, adeśitāpi tāvaty eva. ity akartṛprayogaḥ
subhūtir āha: duṣkarakārako bhagavan bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ na saṃsīdati, na vipṛṣṭhībhavati mānasam, atra ca prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate, na ca pratyudāvartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. tat kasya hetoḥ? ākāśabhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, na cākāśe prajñāpāramitā prajñāyate, na dhyānapāramitā na vīryapāramitā na kṣāntipāramitā na śīlapāramitā na dānapāramitā prajñāyate. nākāśe rūpaṃ prajñāyate, na vedanā na saṃjñā na (PSP_2-3:174) saṃskārā nākāśe vijñāyate. nākāśe 'dhyātmaśūnyatā prajñāyate, na bahirdhāśūnyatā prajñāyate, nādhyātmabahirdhāśūnyatā prajñāyate, yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatā prajñāyate. nākāśe smṛtyupasthānāni prajñāyante. nākāśe samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ prajñāyante. nākāśa āryasatyāni prajñāyante. nākāśe 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ prajñāyante. nākāśe 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ prajñāyante. nākāśe śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ prajñāyante. nākāśe samādhidhāraṇīmukhāni prajñāyante. nākāśe samādhidhāraṇīmukhāni prajñāyante. nākāśe śamathavipaśyanā prajñāyate. nākāśe daśatathāgatabalāni prajñāyante. nākāśe catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaḥ prajñāyante. nākāśe 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prajñāyante. nākāśe srotaāpattiphalaṃ prajñāyate. nākāśe sakṛdāgāmiphalaṃ prajñāyate. nākāśe 'nāgāmiphalaṃ prajñāyate. nākāśe 'rhattvaṃ prajñāyate. nākāśe pratyekabodhiḥ prajñāyate. nākāśe 'nuttarā samyaksaṃbodhiḥ prajñāyate.

subhūtir āha: namaskaromi bhagavan bodhisattvebhyo mahāsattvebhyo yair ayaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ. ākāśasya te bhagavan kṛtaśaḥ prayoktukāmā yatitukāmā dhyāyatukāmā ye sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante. ākāśaṃ te bhagavan parimocayitukāmā ye sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante. mahāsaṃnāhasaṃnaddhās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye ākāśasamānāṃ dharmāṇāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante. ity uddeśaduṣkaratāprayogaḥ
ākāśaṃ te bhagavann antarīkṣam utkṣeptukāmā ye sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante. iti prayogaduṣkaratāprayogaḥ
mahāvīryapāramitāprāptās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye sattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmāḥ. tat kasya hetoḥ? saced bhagavann ayaṃ trisāhasramahāsāhasro lokadhātus tathāgataiḥ paripūrṇaḥ syāt, tadyathāpi nāma naḍasvanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā, te tathāgatāḥ kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā dharmaṃ deśayeyuḥ, ekaikaś ca tathāgato 'prameyān asaṃkhyeyān aparimānān sattvān parinirvāpayet, na ca bhagavan sattvadhātor ūnatvaṃ vā pūrṇatvaṃ vā prajñāyate. tat kasya hetoḥ? sattvāsadbhūtatām upādāya, sattvaviviktatām upādāya. evam ekaikasyāṃ diśi yāvad daśasu dikṣu sarvalokadhātavas tathāgataiḥ paripūrṇā (PSP_2-3:175) bhaveyuḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā, te ca tathāgatās tiṣṭhantaḥ kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā dharmaṃ deśayeyuḥ, ekaikaś ca tathāgato 'prameyān asaṃkhyeyān aparimāṇān sattvān parinirvāpayet, na ca bhagavan sattvadhātor ūnatvaṃ vā pūrṇatvaṃ vā prajñāyate. tat kasya hetoḥ? sattvāsadbhūtatām upādāya, sattvaviviktatām upādāya. anena bhagavan paryāyeṇaivaṃ vadāmi; ākāśaṃ te bhagavan parimocayitukāmā ye sattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmāḥ. iti kāritraduṣkaratāprayogaḥ.
atha khalv anyatarasya bhikṣor etad abhavat: namaskaromi bhagavan bhagavatyai prajñāpāramitāyai yatra na kaścid dharma upalabhyate na nirudhyate, śīlaskandhaś ca prajñāyate, samādhiskandhaś ca prajñāyate, prajñāskandhaś ca prajñāyate, vimuktiskandhaś ca prajñāyate, vimuktijñānadarśanaskandhaś ca prajñāyate, srotaāpattiphalaṃ prajñāyate, sakṛdāgāmiphalaṃ prajñāyate, anāgāmiphalaṃ prajñāyate, arhattvaṃ prajñāyate, pratyekabuddhatvaṃ prajñāyate, tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ prajñāyate, trīṇi ratnāni prajñāyante, buddhadharmasaṃgharatnāni prajñayante, dharmacakrapravartanaṃ prajñāyate. ity avandhyaprayogaḥ
atha khalu śakro devānām indra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yo bhadanta subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bodhisattvo mahāsattvo yogam āpatsyate kva yogam āpatsyate?
subhūtir āha: ākāśe sa kauśika yogam āpatsyate yo 'tra gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ maṃsyate.
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: yo bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati kāmam ahaṃ bhagavaṃs tasya rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyāmi.
subhūtir āha: samanupaśyasi tvaṃ kauśika taṃ dharmaṃ yasya rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātum icchasi?
śakra āha: nāhaṃ bhadanta subhūte taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yasya rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyāmi.
subhūtir āha: sacet kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sthāsyanti saivaiṣāṃ rakṣāvaraṇaguptir bhaviṣyati. atha (PSP_2-3:176) virahitā bhaviṣyanti yathopadiṣṭayā prajñāpāramitayā lapsyante teṣāṃ manuṣyāś cāmanuṣyāś cāvatāram. ākāśasya sa kauśika rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta, yo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta. tat kiṃ manyase? kauśika pratibalas tvaṃ māyāmarīcisvapnapratiśrutkāpratibhāsaprativiṃbagandharvanagarāṇāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātum.
śakra āha: no bhadanta subhūte.

subhūtir āha: evam eva kauśika yo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta, sa yāvad eva vighātasya klamathasya ca bhāgī syāt tat kiṃ manyase? kauśika pratibalas tvaṃ tathāgatasya vā tathāgatanirmitasya vā rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātum.
śakra āha: no bhadanta subhūte.
subhūtir āha: evam etat kauśika yo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta sa yāvad eva vighatasya klamathasya ca bhāgī syāt. tat kiṃ manyase? kauśika pratibalastvaṃ dharmadhātor bhūtakoṭes tathatāyā acintyadhāto rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātum.
śakra āha: no bhadanta subhūte.
subhūtir āha: evam eva kauśika yo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta sa yāvad eva vighatasya klamathasya ca bhāgī syāt. ity aparapratyayaprayogaḥ
śakra āha: kiyatā bhadanta subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā svapnopamāḥ sarvadharmā māyopamā marīcyupamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamā gandharvanagaropamā nirmitopamāḥ sarvadharmāś caparijñātā bhavanti.
subhūtir āha: yadā bodhisattvā mahāsattvāḥ svapnam api na manyante, svapnena na manyante, svapnaṃ mameti na manyante, svapne 'pi na manyante. evaṃ yāvad nirmitam api na manyante, nirmitena na manyante, nirmitaṃ mameti na manyante, nirmite 'pi na manyante, tadā bodhisattvair mahāsattvaiḥ svapnopamāḥ sarvadharmā yāvan nirmitopamāś ca sarvadharmāḥ parijñātā bhavanti. iti saptavidhābhijñānaprayoga ity uktaḥ prayogaḥ
punar aparaṃ kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran (PSP_2-3:177) rūpaṃ na manyate, rūpeṇa na manyate, rūpaṃ mameti na manyate, rūpe 'pi manyate. svapnaṃ na manyate, svapnena na manyate, svapnaṃ mameti na manyate, svapne 'pi na manyate, yāvan nirmitaṃ na manyate, nirmitena na manyate, nirmitaṃ mameti na manyate, nirmite 'pi na manyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ na manyate, vijñānena na manyate, vijñānaṃ mameti na manyate, vijñāne 'pi na manyate. evaṃ vyastasamastāḥ skandhadhātvāyatanāni pratityasamutpādaḥ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yāvat sarvajñatāṃ na manyate, sarvajñatayā na manyate, sarvajñatāṃ mameti na manyate, sarvajñatāyām api na manyate, svapnaṃ na manyate, svapnena na manyate, svapnaṃ mameti na manyate, svapne 'pi na manyate, yāvan nirmitaṃ na manyate, nirmitena na manyate, nirmitaṃ mameti na manyate, nirmite 'pi na manyate. ity uktā prayogasamatā
atha khalu buddhānubhāvena ye 'smiṃs trisāhasre mahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikā devās trāyastriṃṣā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmāṇaḥ, yāvac chuddhāvasakāyikā devaputrās te sarve divyāni candanacūrṇāny abhyavakīrya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmanti sma, upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandyaikānte 'tiṣṭhan.
atha khalu catvāro mahārājānaḥ śakraś ca brahmāṇaś ca yāvac chuddhāvāsakāyikāś ca devaputrā buddhānubhāvena buddhasahasraṃ samanvāharanti sma, dharmaṃ deśayamānam ebhir evākṣarair ebhir eva nāmadheyaiḥ subhūtināmadheyair bhikṣubhir imām eva prajñāpāramitāṃ paripraśnīkṛtāṃ, deśayamānaṃ śakrāś ca devānām indrāḥ paripraśnayantīmām eva prajñāpāramitām. evaṃ pūrvasyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām ūrdhvam adho dikṣu sarvatra buddhasahasraṃ samanvāharanti sma, dharmaṃ deśayamānam ebhir evākṣarair ebhir eva nāmadheyaiḥ subhūtināmadheyair eva bhikṣubhir imām eva prajñāpāramitāṃ paripraśnīkṛtāṃ, deśayamānaṃ sarvatra ca śakrāś ca devānām indrāḥ paripraśnayantimām eva prajñāpāramitām.
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: asminn eva subhūte pṛthivīpradeśe maitreyo bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya imām eva prajñāpāramitāṃ bhāṣiṣyate. asminn eva pṛthivīpradeśe ye 'pi te bhaviṣyantiha bhadrakalpe tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās (PSP_2-3:178) te 'py anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya imām eva prajñāpāramitāṃ bhāṣiṣyante. iti ṣoḍaśakṣaṇadarśanamārgasākṣibhāvajñāpanam
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamair bhagavann ākāraiḥ katamair liṅgaiḥ katamair nimittair maitreyo bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya imāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣiṣyate?
bhagavān āha: iha subhūte maitreyo bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya na rūpaṃ nityam anityaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ nātmā nānātmā, na rūpaṃ śubham aśubhaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. na rūpaṃ baddhaṃ muktaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā na vijñānaṃ nityam anityaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ nātmā nānātmā na vijñānaṃ śubham aśubhaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. na vijñānaṃ baddhaṃ muktaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. na rūpam atītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannam iti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam atītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannam iti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣv āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv abhijñāsu daśabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu yāvat sarvajñatā nātītā nānāgatā na pratyutpanneti evaṃ dharmaṃ deśayiṣyati. iti duṣkhe dharmajñānakṣāntiḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan maitreyo bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmaṃ deśayiṣyatīti?

bhagavān āha: rūpam atyantaviśuddham atyantaviśuddham iti dharmaṃ deśayiṣyati, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam atyantaviśuddham atyantaviśuddham iti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitā śūnyatā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇitābhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmāḥ samādhidhāraṇīmukhāni yāvat sarvajñatātyantaviśuddhātyantaviśuddḥśti dharmaṃ deśayiṣyati.
(PSP_2-3:179)
iti duṣkhe dharmajñānam
subhūtir āha: pariśuddhā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: rūpapariśuddhatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānapariśuddhatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣanavānupūrvavīhārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddadharmā yāvat sarvajñatāpariśuddhatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā. iti duṣkhe 'nvayajñānakṣāntiḥ.
subhūtir āha: tat kasya heter? bhagavan rūpasya pariśuddhatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā, kathaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ kathaṃ vijñānasya pariśuddhatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā? evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda pāramitā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattayḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmāḥ, yāvat sarvajñatāyāḥ pariśuddhatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: rūpasya subhūte notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ rūpapariśuddhir, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya subhūte notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ vijñānapariśuddhiḥ. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasmutpādāṅgānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattināṃ śūnyatānimittāpraṇihititānām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ buddhadharmapariśuddhiḥ, sarvajñatāyā notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ sarvajñatāpariśuddhiḥ. iti duṣkhe 'nvayajñānam
punar aparaṃ subhūte ākāśapariśuddhyā pariśuddhā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavann ākāśapariśuddhyā pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: ākāśavad rūpasya yāvat sarvajñatāyā anutpādānirodhāsaṃkleśāvyavadānapariśuddhyā pariśuddhā prajñāpāramitā. iti samudaye dharmajñānakṣāntiḥ
ākāśanirupalepatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā.
(PSP_2-3:180)
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśanirupaletvāt pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: ākāśavad rūpasya yāvat sarvajñatāyā nirupalepatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā. iti samudaye dharmajñānam
punar aparaṃ subhūte ākāśāgrāhyatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśāgrāhyatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: ākāśavad rūpasya yāvat sarvajñatāyā agrāhyatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā. iti samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ
ākāśāvyāhāratayā subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśāvyāhāratayā pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: tadyathāpi subhūte ākāśe pratiśrutkā dvayasya śabdaḥ evam eva subhūte ākāśavad rūpasya yāvat sarvajñatāyā apravyāhāratayā pariśuddhā prajñāpāramitā. iti samudaye 'nvayajñānam
ākāśāpravyāhāratayā subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśāpravyāhāratayā pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: na hi subhūte ākāśasya kaścit pravyāhāraḥ. evam eva subhūte rūpasya yāvat sarvajñatāyā apravyāhāratayā pariśuddhā prajñāpāramitā. iti nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ
ākāśānupalambhatayā pariśuddhā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśānupalambhatayā pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: na hi subhūte ākāśasya kaścid upalambhaḥ. evam eva subhūte rūpasya yāyat saryajñatāyā anupalambhatayā pariśuddhā prajñāpāramitā. iti nirodhe dharmajñānam

sarvadharmāṇām anutpādānirodhatvād asaṃkleśāvyavadānatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvadharmāṇām anutpādānirodhatvād asaṃkleśāvyavadānatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: rūpasya yāvat sarvajñatayā atyantaviśuddhatvāt pariśudhā prajñāpāramitā. iti nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ
(PSP_2-3:181)
subhūtir āha: yo hi kaścid bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśo manasikariṣyati, tasya na cakṣūrogo bhaviṣyati, na śrotrarogo na ghrāṇarogo na jihvārogo na kāyarogo bhaviṣyati, na manorogo bhaviṣyati, na hīnāṅgo bhaviṣyati, na jīrṇakāyo bhaviṣyati. nāpi sa kulaputro vā kuladuhitā vā viṣamāparihāreṇa kālaṃ kariṣyati. bahūni cāsya devatāsahasrāṇi pṛṣṭhataḥ samanubaddhāni bhaviṣyanti. dharmaśravaṇikāḥ cāturmahārājakāykā devā yāvac chuddhāvāsakāyikā devāḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddhā bhaviṣyanti. aṣṭamyāṃ caturdasyāṃ pañcadasyāṃ ca mahān devatāsaṃghaḥ saṃnipatiṣyati. yatra saddharmabhāṇakaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣiṣyāte. sa khalu punaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣamāṇo bahutarapuṇyaṃ prasavati. aprameyam asaṃkheyam aparimāṇam acintyam atulyaṃ puṇyaṃ prasaviṣyati.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, aprameyam asaṃkhyeaṃ aparimāṇam acintyam atulyaṃ sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati. ya imāṃ prajñāpāramitām aṣṭamyāṃ caturdasyāṃ pañcadasyāṃ ca bhāṣiṣyate tasya devaparṣadaḥ purato 'nubaddhā bhaviṣyanti. tat kasya hetor? mahāratnam idaṃ subhūte yad uta prajñāpāramitā. iti nirodhe 'nvayajñānam
tatredaṃ subhūte prajñāpāramitāratnaṃ sevyamānaṃ nirayād mocayiṣyati, tiryagyoner mocayiṣyati, yamalokād mocayiṣyati, manuṣyadaridrād mocayiṣyati. kṣatriyamahāśālakuleṣūpapādayiṣyati, brāhmaṇamahāśālakuleṣūpapādayiṣyati, gṛhapatimahāśālakuleṣūpapādayiṣyati, cāturmahārājakāyikeṣūpapādayiṣyati, yāvān naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣūpapadayiṣyati. iyaṃ prajñāpāramitā srotaāpattiphalasya dātrī sakṛdāgāmiphalasyānāgāmiphalasyārhattvasya pratyekabodher, anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher dātrī. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte iha prajñāpāramitāyāṃ daśakuśalāḥ karmapathā vistareṇopadiṣṭā yatra pratiṣṭhā yatra kṣatriyamahāśālakulāni prajñāyante, brāhmāṇamahāśālakulāni prajñāyante, gṛhapatimahāśālakulāni prajñāyante. cāturmahārājakāyikā devās trāyastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇarataḥ paranirmitavasavartino devāḥ prajñāyante, brahmapārṣadyā devāḥ prajñāyante, brahmapurohitā devāḥ prajñāyante, mahābrahmāṇo devāḥ prajñāyante, parīttābhā devāḥ prajñāyante, apramāṇābhā devāḥ prajñāyante, ābhāsvarā devāḥ prajñāyante, parīttaśubhā devāḥ prajñāyante, apramāṇaśubhā (PSP_2-3:182) devāḥ prajñāyante, śubhakṛtsnā devāḥ prajñāyante, anabhrakā devāḥ prajñāyante, puṇyaprasavā devāḥ prajñāyante, bṛhatphalā devāḥ prajñāyante, śuddhāvāsā devāḥ prajñāyante, aspṛhā devāḥ prajñayante, atapā devāḥ prajñāyante, sudṛśā devāḥ prajñāyante, sudarśanā devāḥ prajñāyante, akaniṣṭhā devāḥ prajñāyante, akāśānantyāyatanā devāḥ prajñāyante, vijñānānantāyatanā devāḥ prajñāyante, akiñcanyāyatanā devāḥ prajñāyante, naivasaṃjñāsaṃjñāyatanā devāḥ prajñāyante. srotaāpattiphalaṃ prajñāyate, sakṛdāgāmiphalaṃ prajñāyate, arhattvaṃ prajñāyate, pratyekabodhiḥ prajñāyate, anuttarā samyaksaṃbodhiḥ prajñāyate. atra hi prajñāpāramitāyāṃ catvāri dhyānāni prajñāyante, catvāry apramāṇāṃ prajñāyante, catasra ārūpyasamāpattayaḥ prajñāyante, dānapāramitā prajñāyate, śīlapāramitā prajñāyate, kṣāntipāramitā prajñāyate, vīryapāramitā prajñāyate, dhyānapāramitā prajñāyate, prajñāpāramitā prajñāyate, upāyakauśalapāramitā prajñāyate, praṇidhānapāramitā prajñāyate, balapāramitā prajñāyate, jñānapāramitā prajñāyte. smṛtyupasthānāni prajñāyante, samyakprahāṇarddhipādendriyabodhyaṅgamārgāḥ prajñāyante. adhyātmaśūnyatā prajñāyate, bahirdhāśūnyatā prajñāyate, adhyātmabahirdhāśūnyatā prajñāyate yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā prajñāyate. catvāry āryasatyāni prajñāyante, aṣṭavimokṣāḥ prajñāyante, navānupūrvavihārasamāpattayaḥ prajñāyante, śūnyatānimittāpraṇihitāni prajñāyante, ṣaḍabhijñāḥ prajñāyante, samādhayaḥ prajāyante, sarvadhāraṇīmukhāni prajñāyante, daśabodhisattvabhūmayaḥ prajñāyante, daśatathāgatabalāni prajñāyante, catvāri vaiśāradyāni prajñāyante, catasraḥ pratisaṃvidaḥ prajñāyante, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prajñāyante, yāvat sarvajñatā prajñāyate, bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāyante, trīṇi ratnāni prajñāyante, buddharatnaṃ prajñāyate, dharmaratnaṃ prajñāyate, saṃgharatnaṃ prajñāyate. iha prajñāpāramitāyāṃ evamādayo dharmā vistareṇopadiṣṭās tenocyate ratnapāramiteyaṃ yad uta prajñāpāramitā. iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ
na ca subhūte ratnapāramitāyāṃ kaścid dharma utpadyate vā nirudhyate vā saṃkliśyate vā vyavadāyate vā parigṛhyate vā cchoryate vā. tat kasya hetos? tathā hi te dharmā na saṃvidyante ye utpadyeran vā nirudhyeran vā saṃkliśyeyur vā vyavadāyeyur vā parigṛhyeyur vā cchoryeyur vā. nāpy asmin prajñāpāramitāratne kaścid dharma utpadyate vā nirudhyate vā kuśalo vā akuśalo vā sāsravo vā anāsravo vā sāvadyo vā anavadyo vā saṃkleśo vā (PSP_2-3:183) niḥkleśo vā lokiko vā lokottaro vā saṃskṛto vā asaṃskṛto vā. anenāpi subhūte paryāyeṇa ratnapāramiteyaṃ yad uta prajñāpāramitā. iti mārge dharmajñānam
nāpīyaṃ subhūte ratnapāramitā kenacid dharmeṇopalipyeta. tat kasya hetos? tathā hi te dharmā nopalabhyante yair upalipyeta, teneyaṃ subhūte nirupaliptā ratnapāramitā. iti mārge 'nvayajñānakṣāntiḥ
sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evam api na jānāti, evam api na vikalpayati, evam api nopalabhate, evam api na prapañcayiṣyati, cariṣyati prajñāpāramitāyāṃ, bhāvayiṣyati prajñāpāramitāṃ, buddhāṃś ca bhagavato drakṣyati, buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, buddhān bhagavataḥ satkartuṃ gurukartuṃ mānayituṃ pūjayitum arcayitum apacāyituṃ buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāman sattvāṃś ca paripācayiṣyati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyati, anuprāpsyati sarvajñatām. iti mārge 'nvayajñānam ity ukto darśanamārgaḥ

seyaṃ punaḥ subhūte prajñāpāramitā na kasyacid dharmasyāvāhikā na nirvāhikā na darśikā na nidarśikā na dāyikā na cchorikā notpādikā na nirodhikā nocchedikā na śāśvatikā naikārthikā na nānārthikā nāgamikā na nirgamikā na saṃkleśikā na viśodhikā na hānikārikā na vṛddhikārikā nātītā nānāgatā na pratyutpannā. iti prathamasarvajñatādhikārasamāptidīpanam
seyaṃ punaḥ subhūte prajñāpāramitā na kāmadhātusamatikramikā vā sthāpikā vā, na rūpadhātusamatikramikā vā sthāpikā vā, nārūpyadhātusamatikramikā vā sthāpikā vā. na dānapāramitāyā dāyikā vā na mārgasya cchorikā vā, na śīlakṣāntivīryadhyānaprajñopāyapraṇidhibalajñānapāramitāyā dāyikā vā cchorikā vā. nādhyātmaśūnyatāyā dāyikā vā cchorikā vā, na bahirdhāśūnyatāyā nādhyātmabahirdhāśūnyatāyā dāyikā vā cchorikā vā, yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāyā dāyikā vā cchorikā vā. nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ dāyikā vā cchorikā vā. na caturṇām āryasatyānāṃ nāṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ na navanupūrvavihārasamāpattīnāṃ na śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na ṣaṇṇām abhijñānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na daśānāṃ bodhisattvabhūmīnāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na daśānāṃ tathāgatabalānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na smṛtyupasthānānāṃ dāyikā vā cchorikā vā. evaṃ na samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na balānāṃ (PSP_2-3:184) na vaiśāradyānāṃ na pratisaṃvidāṃ dāyikā vā cchorikā vā, nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na samādhīnāṃ na dhāraṇīmukhānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na srotaāpattiphalasya dāyikā vā cchorikā vā, na sakṛdāgāmiphalasya nānāgāmiphalasya nārhattvasya na pratyekabuddhatvasya na sarvajñatāyā dāyikā vā cchorikā vā. iti dvitiyaṃ mārgajñatādhikārasamāptidīpanam
sā khalu punar iyaṃ subhūte prajñāpāramitā na buddhadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na pṛthagjanadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na śrāvakapratyekabuddhadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, nāpi buddhadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na saṃskṛtadhātor dāyikā vā cchorikā vā. tat kasya hetor? utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā. tāṃ tathāgato 'bhisaṃbudhyate 'py abhisamety apy abhisaṃbudhyābhisamety ācaṣṭe deśayati vivṛṇoti vibhajaty uttānīkaroti saṃprakāśayati.
atha khalu saṃbahulāni devaputraśatasahasrāṇy upary antarīkṣe sthitvā kilikilāprakṣveḍitāny akārṣur divyāni cotpalakumudapuṇḍarīkapadmamāndāravāṇi puṣpāṇi kṣipanti sma. evaṃ ca vācam abhāṣanta, dvitīyaṃ batedaṃ dharmacakrapravartanaṃ jāmbūdvīpe paśyāmaḥ. prajñāpāramitāyāṃ nirdiśya mānāyāṃ tatrānekāni devaputrasahasrāṇy anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhante sma.
atha khalu bhagavān sthaviraṃ subhūtim āmantrayāmāsa: nedaṃ subhūte dvitiyaṃ dharmacakrapravartanaṃ nāpy ekaṃ nāpīyaṃ prajñāpāramitā kasyacid dharmasya pravartanāya vā nivartanāya vā pratyupasthitā. tat kasya hetor? abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya.
subhūtir āha: katamā bhagavann abhāvasvabhāvaśūnyatā yad iyaṃ prajñāpāramitā na kasyacid dharmasya pravartanāya vā nivartanāya vā pratyupasthitā?
bhagavān āha: prajñāpāramitā subhūte prajñāpāramitayā śūnyā. evaṃ dhyānaṃ vīryaṃ kṣāntiṃ śīlaṃ dānapāramitā dānapāramitayā śūnyā, adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayā śūnyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā, smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānaśūnyatayā śūnyāni. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni mārgā mārgaśūnyatayā (PSP_2-3:185) śūnyāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatayā śūnyāḥ, āryasatyāny āryasatyaśūnyatayā śūnyāny, aṣṭavimokṣā aṣṭavimokṣaśūnyatayā śūnyāḥ, navānupūrvavihārasamāpattayo navānupūrvavihārasamāpattiśūnyatayā śūnyāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāni śūnyatānimittapraṇihitaśūnyatayā śūnyāni, ṣaḍabhijñāḥ ṣaḍabhijñāśūnyatayā śūnyāḥ, sarvasamādhayaḥ sarvasamādhiśūnyatayā śūnyāḥ, dhāraṇīmukhāni dhāraṇīmukhaśūnyatayā śūnyāṃ, daśabalāni daśabalaśūnyatayā śūnyāni, vaiśāradyāni vaiśāradyaśūnyatayā śūnyāni, pratisaṃvidaḥ pratisaṃvicchūnyatayā śūnyāḥ, aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmaśūnyatayā śūnyāḥ, srotaāpattiphalaṃ srotaāpattiphalaśūnyatayā śūnyaṃ, evaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhatvaṃ sarvajñatā sarvajñatāśūnyatayā śūnyā.
subhūtir āha: mahāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. sarvadharmasvabhāvāś ca sarvadharmasvabhāvaiḥ śūnyāḥ. bodhisattvāś ca mahāsattvāḥ prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. na kaṃcid dharmam abhisaṃbudhyante dharmacakraṃ pravartanti, na kaṃcid dharmaṃ pravartayanti nivartayanti vā. na ca taiḥ kaścid dharmaḥ saṃdṛśyate, na kaścid dharmo dṛśyate. tat kasya hetos? tathā hi sarvadharmā nopalabhyante ye dharmāḥ pravartante vā nivartante vā. tat kasya hetos? tathā hy atyantānabhiniviṣṭāḥ sarvadharmāḥ. na hi śūnyatā pravartikā vā nivartikā vā, nānimittaṃ pravartakaṃ vā nivartakaṃ vā, nāpraṇihitaṃ pravartakaṃ vā nivartakaṃ vā. yā evaṃdeśanā sā prajñāpāramitāyāḥ prakāśanā kathanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇā vibhajanā sūcanā uttānīkaraṇaṃ saṃprakāśanā, iyaṃ sā pariśuddhā prajñāpāramitāyā deśanā. yā ca prajñāpāramitāyā deśanā na kenacid deśitā na kenacit pratīcchitā, sā na kenacit sākṣātkṛtā. yā na kenacit sākṣātkṛtā na tatra kaścit parinirvṛto nāpi tayā dharmadeśanayā kaścid dakṣiṇīyaḥ kṛtaḥ.
iti tṛtiyaṃ sarvākārajñatādhikārasamāptidīpanam ity uktā sarvajñatā
āryapañcaviṃśatiśāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyāṃ sarvajñatādhikāracaryāviśeṣaparivartaḥ tṛtīyaḥ
(PSP_4:1)
Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā IV
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: asatpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: ākāśāsattāṃ subhūte upādāya.
subhūtir āha: samatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmānupalabdhisamatām upādāya.
subhūtir āha: vivekapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: atyantaśūnyatām upādāya.
subhūtir āha: anavamardanīyapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmānupalabdhitām upādāya.

subhūtir āha: apadapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: anāmāśarīratām upādāya.
subhūtir āha: ākāśapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: āśvāsapraśvāsānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: apravyāhārapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: vitarkavicārānupalabdhām upādāya.
subhūtir āha: anāmapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: agamanapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmāṇām agamanatām upādāya.

subhūtir āha: asaṃhāryapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmāgrāhyatām upādāya.
subhūtir āha: akṣayapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmāṇām atyantakṣayakṣīṇatām upādāya.
(PSP_4:2)
subhūtir āha: anutpattipāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmāṇām anutpādānirodhatām upādāya.
subhūtir āha: akārakapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: kārakānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: ajānakapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: jānakānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: asaṃkrāntipāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: cyutyupapattyanupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: avinayapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmāṇāṃ prakṛtyavinayatām upādāya.
subhūtir āha: svapnapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: svapnadarśinānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: pratiśrutkāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: ghoṣodārānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: pratibhāsapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: bimbhapratibimbhānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: marīcipāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: udakaskandhānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: māyāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: tannimittānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: asaṃkleśapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: kleśasvabhāvānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: avyavadānapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: kliṣṭasattvānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: anupalepapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: ākāśānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: aprapañcapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvaprapañcasamudghātatām upādāya.
subhūtir āha: amananāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvamananāsamudghātatām upādāya.
(PSP_4:3)
subhūtir āha: acalapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: dharmadhātusthitiṃ subhūte upādāya. iti sarvajñatākārāḥ
subhūtir āha: virāgapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: virāgānupalabdhitām upādāya.

subhūtir āha: asthānapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmāvikalpanatām upādāya.
subhūtir āha: śāntapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmāṇām avitathatābhisaṃbodhanatām upādāya.
subhūtir āha: arāgapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: rāgānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: adoṣapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: doṣāsadbhūtatām upādāya.
subhūtir āha: amohapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: mohāndhakāravidhamanatām upādāya.
subhūtir āha: niḥkleśapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: parikalpāsattām upādāya.
subhūtir āha: niḥsattvapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sattvānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: apramāṇapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmāsamutthānatām upādāya.
subhūtir āha: antadvayānupagamapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: atyantānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: asaṃbhinnapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmāsaṃbhedatām upādāya.
subhūtir āha: aparāmṛṣṭapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: śrāvakabhūmipratyekabuddhabhūmisamatikramatām upādāya.
(PSP_4:4)
subhūtir āha: avikalpapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: avikalpānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: aprameyapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmāpramāṇānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: asaṅgapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmāṇām ākāśasvabhāvasamatām upādāya.
subhūtir āha: anityapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmāṇām avināśitām upādāya.
subhūtir āha: duṣkhapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmānadhyavasāyadharmayogatām upādāya.
subhūtir āha: śūnyapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvaniḥphalārthatām upādāya.
subhūtir āha: anātmapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmānabhiveśatām upādāya.
subhūtir āha: alakṣaṇapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmānimittatām upādāya.
subhūtir āha: adhyātmaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.

bhagavān āha: adhyātmikadharmānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: bahirdhāśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: bahirdhādharmānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: adhyātmabahirdhāśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: adhyātmabahirdhādharmānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: śūnyatāśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: śūnyatāśūnyatānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: mahāśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: mahāśūnyatānupalabdhitām upādāya.
(PSP_4:5)
subhūtir āha: paramārthaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: paramārthaśūnyatānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: saṃskṛtaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: saṃskṛtaśūnyatānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: asaṃskṛtaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: asaṃskṛtaśūnyatānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: atyantaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: atyantaśūnyatānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: anavarāgraśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: anavarāgraśūnyatānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: anavakāraśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: anavakāraśūnyatānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: prakṛtiśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: prakṛtiśūnyatānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: sarvadharmaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: svalakṣaṇaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: svalakṣaṇaviviktatām upādāya.
subhūtir āha: anupalambhaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: triṣv adhvasu trayāṇām adhvanām anupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: abhāvasvabhāvaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
(PSP_4:6)
bhagavān āha: abhāvasvabhāvaśūnyatānupalabdhitām upādāya. iti mārgajñatākārāḥ
subhūtir āha: smṛtyupasthānapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: kāyavedanācittadharmānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: samyakprahāṇapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: akuśalakuśaladharmānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: ṛddhipādapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: chandavīryacittamīmāṃsānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: indriyapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.

bhagavān āha: śraddhādyanupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: balapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: pañcabalānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: bodhyaṅgapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: saptabodhyaṅgānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: mārgapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: āryāṣṭāṅgamārgānupalabdhitām upādāya.
ity ākārāḥ sarvajñatāmārgādhiṣṭhānāḥ
subhūtir āha: śūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: dṛṣṭikṛtānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: ānimittapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: vitarkānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: apraṇihitapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: praṇidhāṇānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: aṣṭavimokṣapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: aṣṭavimokṣānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: navānupūrvavihārasamāpattipāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: navānupūrvavihārasamāpattyanupalabdhitām upādāya.
(PSP_4:7)
subhūtir āha: catuḥsatyapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: samudayanirodhānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: dānapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: mātsaryānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: śīlapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: dauḥśīlyānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: kṣāntipāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: vyāpādānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: vīryapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: kauśīdyānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: dhyānapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: vikṣepānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: prajñāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: dauṣprajñānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: upāyapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: anupāyānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: praṇidhānapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: apraṇidhānānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: balapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: daurbalyānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: jñānapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.

bhagavān āha: ajñānānupalabdhitām upādāya.
ity ākārā mārgajñatādhiṣṭhānāḥ
subhūtir āha: daśabalapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmānupalabdhitām upādāya.
subhūtir āha: vaiśāradyapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: mārgajñatānavalīnatām upādāya.
subhūtir āha: pratisaṃvitpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvatrajñānāsaṅgāpratighātitām upādāya.
(PSP_4:8)
subhūtir āha: āveṇikabuddhadharmapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmasamatikramatām upādāya.
subhūtir āha: tathatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvabuddhabhāṣitatathatām upādāya.
subhūtir āha: svayaṃbhūpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmavaśavartitām upādāya.
subhūtir āha: buddhadharmapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmasarvākārābhisaṃbodhanatām upādāya.
ity ākārāḥ sarvākārajñatādhiṣṭhānāḥ ity uktā ākārāḥ
atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhavat, pūrvajinakṛtādhikārās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, yeṣām iyaṃ prajñāpāramitāśrotrāvabhāsam āgamiṣyati. tathāgatāvaropitakuśalamūlās te sattvā bhaviṣyanti, yeṣām iyaṃ prajñāpāramitāśrotrāvabhāsam āgamiṣyati. kalyāṇamitraparigṛhītās te sattvā bhaviṣyanti, yeṣām iyaṃ prajñāpāramitāśrotrāvabhāsam āgamiṣyati. kaḥ punar vādo ya udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, udgṛhya dhārayitvā vācayitvā paryavāpya tathatvāya pratipatsyante, bahubuddhaparyupāsitās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti. ya imāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, udgṛhya dhārayitvā vācayitvā paryavāpya tathatvāya pratipatsyante paripṛṣṭhāś ca pūrvakā api taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ paripraśnīkṛtāḥ sevitā bhajitāḥ paryupāsitāḥ, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā nottrasiṣyanti na saṃtrasiṣyanti na saṃtrāsam āpatsyante. bahubuddhakoṭīṣu te dānapāramitāyāṃ caritāḥ, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ bahubuddhakoṭīṣu te prajñāpāramitāyāṃ (PSP_4:9) caritā, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā nottrasiṣyanti na saṃtrasiṣyanti na saṃtrāsam āpatsyante.
atha khalu āyuṣmāñ cchāriputro bhagavantam etad avocat: ye bhagavan kulaputrā vā kuladuhitaro vā imām evaṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā nottrasiṣyanti na saṃtrasiṣyanti na saṃtrāsam āpatsyante, śrutvā ca udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, yathā avinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvās tathā te kulaputrāḥ kuladuhitaro vā dhārayitavyāḥ. tat kasya hetoḥ? gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā. na khalu pūrvam acaritena ṣaṭsu pāramitāsu śakyeyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā adhimoktum. ye punar bhagavan kulaputrāḥ kuladuhitaro vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ pratikṣeptavyāṃ maṃsyante pūrvāntato 'pi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś ca iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā pratiksiptā. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāsyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ nāsti śraddhā nāsti prasādo nāsti prema nāsty adhimuktis taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś ca na buddhā vā bodhisattvā vā pratyekabuddhā vā śrāvakā vā paripraśnīkṛtāḥ, kathaṃ dānapāramitāyāṃ caritavyaṃ? kathaṃ śīlapāramitāyāṃ caritavyaṃ? kathañ ca kṣāntipāramitāyāṃ caritavyaṃ? kathaṃ vīryapāramitāyāṃ caritavyaṃ? kathaṃ dhyānapāramitāyāṃ caritavyaṃ? kathaṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ? katham adhyātmaśūnyatāyāṃ caritavyaṃ? kathaṃ bahirdhāśūnyatāyāṃ caritavyaṃ? kathara adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ caritavyaṃ? yāvat kathaṃ abhāvasvabhāvaśūnyatāyāñ caritavyaṃ? kathaṃ smṛtyupasthānāni bhāvayitavyāni? kathaṃ samyakprahāṇāni? katham ṛddhipādāḥ? katham indriyāṇi? kathaṃ balāni? kathaṃ bodhyaṅgāni? katham āryāṣṭāṅgo mārgo bhāvayitavyaḥ? katham apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo bhāvayitavyāḥ? katham āryasatyāni bhāvayitavyāni? katham aṣṭa vimokṣā bhāvayitavyāḥ? kathaṃ navānupūrvavihārasamapattayo bhāvayitavyāḥ? kathaṃ śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayitavyāni? kathaṃ ṣaḍ abhijñā bhāvayitavyāḥ? kathaṃ samādhayaḥ samāpattavyāḥ? kathaṃ dhāraṇīmukhāni praveṣṭavyāni? kathaṃ daśatathāgatabalāni bhāvayitavyāni? kathaṃ vaiśāradyāni (PSP_4:10) bhāvayitavyāni? kathaṃ pratisaṃvido bhāvayitavyāḥ? katham aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā bhāvayitavyā? iti.
atha khalu śakro devānām indra āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: gambhīrā bhadanta śāriputra prajñāpāramitā. kim atrāścaryaṃ syāt? ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ pūrvānte 'pi nādhimuktā bodhisattvā mahāsattvāḥ dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ nādhimuktāḥ, adhyātmaśūnyatāyāṃ nādhimuktāḥ, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ nādhimuktāḥ, saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣv anadhimuktāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv anadhimuktāḥ, śūnyatānimittāpraṇihiteṣv anadhimuktāḥ, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiṣv anadhimuktāḥ, daśatathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu pañcasv abhijñāsu nādhimuktāḥ, aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu nādhimuktāḥ. ye pratikṣipeyur iti nātrāścaryam. namaskaromi bhagavatyai prajñāpāramitāyai sarvajñajñānasya sa namaskāraṃ karoti yaḥ prajñāpāramitāyā namaskāraṃ karoti.

atha khalu bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: evam etat kauśikaivam etat. sarvajñajñānasya sa namaskāraṃ karoti, yaḥ prajñāpāramitāyā namaskāraṃ karoti. tat kasya hetoḥ? ato nirjātā hi kauśika buddhānāṃ bhagavatāṃ sarvākārajñatā, sarvākārajñatānirjātā ca prajñāpāramitā prabhāvyante. sarvajñatāṃ kauśikātikramitukāmena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam, evaṃ mārgajñatāyāṃ sthātukāmena sarvākārajñatājñānam utpādayitukāmena sarvavāsanānusaṃdhikleśān samudghātayitukāmenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena dharmacakraṃ pravartayitukāmena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam, evaṃ srotaāpattiphale sattvān sthāpayitukāmena sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale arhattve sattvān sthāpayitukāmena pratyekāyāṃ bodhau sattvān pratiṣṭhāpayitukāmena, anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sattvān pratiṣṭhāpayitukāmena, bhikṣusaṃghaṃ parikarṣayitukāmena iha bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ yogam āpattavyam.
(PSP_4:11)
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhito bhavati? kathaṃ vā yujyate? evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ, kathaṃ dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhito bhavati? kathaṃ vā yogam āpadyate? kathaṃ vā prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaśūnyatāyāṃ yogam āpadyate yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ yogam āpadyate? kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ caran saptatriṃsadbodhipakṣeṣu dharmeṣu yogam āpadyate? evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu. kathaṃ śūnyatānimittāpraṇihiteṣu yogam āpadyate? evam aṣṭavimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu yogam āpadyate. katham abhijñāsu yogam āpadyate? evaṃ daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu. katham aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu prajñāpāramitāyāñ caran yogam āpadyante bodhisattvo mahāsattvaḥ?
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: sādhu sādhu kauśika sādhu khalu punas tvaṃ kauśika yas tvaṃ tathāgatam etam arthaṃ paripraśnīkartavyaṃ manyase. idam api te kauśika buddhānubhāvena pratibhānam utpannam. tena hi kauśika śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye 'haṃ te. iti catvāraḥ prayoktākāraḥ
iha kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpe na tiṣṭhati, yadā rūpe na tiṣṭhati tadā rūpe na yogam āpadyate, vedanāsaṃjñāsaṃskāreṣu, vijñāne na tiṣṭhati yadā vijñāne na tiṣṭhati tadā vijñāne na yogam āpadyate. cakṣuṣi na tiṣṭhati, evaṃ śrotre ghrāṇe jihvāyāṃ kāye manasi na tiṣṭhati, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. rūpe na tiṣṭhati, evaṃ śabde gandhe rase spraṣṭavye dharmeṣu na tiṣṭhati, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. cakṣurvijñāne na tiṣṭhati, cakṣuḥsaṃsparśe na tiṣṭhati, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayite na tiṣṭhati, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāye manovijñāne na tiṣṭhati, manaḥsaṃsparśe na tiṣṭhati, manaḥsaṃsparśapratyayavedayite na tiṣṭhati, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. pṛthivīdhātau na tiṣṭhati, evam abdhātau tejodhātau vāyudhātau ākāśadhātau (PSP_4:12) vijñānadhātau na tiṣṭhati, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. avidyāyāṃ na tiṣṭhati, evaṃ saṃskāreṣu vijñāne nāmarūpe ṣaḍāyatane sparśe vedanāyāṃ tṛṣṇāyām upādāne bhave jātau jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāseṣu na tiṣṭhati, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. dānapāramitāyāṃ na tiṣṭhati, evaṃ śīle kṣāntau vīrye dhyāne prajñāpāramitāyāṃ na tiṣṭhati, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. adhyātmaśūnyatāyāṃ na tiṣṭhati, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ na tiṣṭhati, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. smṛtyupasthāneṣu na tiṣṭhati, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu na tiṣṭhati, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. evaṃ caturṣv apramāṇeṣu caturṣu dhyāneṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu pañcasv abhijñāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv aṣṭāsu vimokṣeṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣu dhāraṇīmukheṣu na tiṣṭhati, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. evaṃ daśasu tathāgatabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu na tiṣṭhati, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa rūpaṃ nopalabhate yatrāvatiṣṭheta yatra vā yogam āpadyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārā, vijñānaṃ nopalabhate yatrāvatiṣṭheta yatra vā yogam āpadyate, evaṃ dhātūn āyatanāni pratītyasamutpādāṅgāni pāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣān dharmān sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhīn sarvadhāraṇīmukhāni apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ aṣṭavimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñādaśabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān nopalabhate yatrāvatiṣṭheta yatra vā yogam āpadyate.
iti rūpādy anavasthānaprayogaḥ
punar aparaṃ kauśika bodhisattvo mahāsattvo rūpe na yujyate, yad rūpe na yujyate evaṃ rūpe yogam āpadyate, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, vijñāne na yujyate, yad vijñāne na yujyate, evaṃ vijñāne yogam āpadyate. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmaśūnyatāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihitāṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpatty abhijñāsarvasamādhidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu (PSP_4:13) buddhadharmeṣu na yujyate yad buddhadharmeṣu na yujyate, evaṃ buddhadharmeṣu yogam āpadyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pūrvāntato rūpaṃ nopalabhate, aparāntato rūpaṃ nopalabhate, madhyato rūpaṃ nopalabhate, vedanāsaṃjñāsaṃskārān, pūrvāntato vijñānaṃ nopalabhate, aparāntato vijñānaṃ nopalabhate, madhyato vijñānaṃ nopalabhate. evaṃ dhātūn āyatanāni pratītyasamutpādāṅgāni pāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitāni aṣṭau vimokṣān navānupūrvavihārasamāpattyabhijñāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhīn sarvadhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān pūrvāntato nopalabhate, aparāntato nopalabhate, madhyato nopalabhate. ity ayogaprayogaḥ
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā.

bhagavān āha: rūpatathatāgambhīratayā śāriputra gambhīrā prajñāpāramitā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānatathatāgambhīratayā śāriputra gambhīrā prajñāpāramitā, evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmatathatāgambhīratayā śāriputra gambhīrā prajñāpāramitā. iti gambhīraprayogaḥ
śāriputra āha: duravagāhā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: rūpaduravagāhatayā śāriputra duravagāhā prajñāpāramitā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaduravagāhatayā śāriputra duravagāhā prajñāpāramitā. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni pāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhiḥ sarvadhāraṇīmukhāni bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmaduravagāhatayā śāriputra duravagāhā prajñāpāramitā.
iti duravagāhaprayogaḥ
(PSP_4:14)
śāriputra āha: apramāṇā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: rūpāpramāṇatayā śāriputrāpramāṇā prajñāpāramitā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānāpramāṇatayā śāriputrāpramāṇā prajñāpāramitā. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgapāramitāsarvaśūnyatāsarvasamādhidhāraṇīmukhabodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāpramāṇatayā śāriputrāpramāṇā prajñāpāramitā. ity apramāṇaprayogaḥ
śāriputra āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: sacec chāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ gambhīram iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ gambhīram iti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsarvasamādhisarvadhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā gambhīrā iti na carati carati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? tathā hi yā śāriputra yāvad buddhadharmāṇāṃ gambhīratā na te buddhadharmāḥ.
iti gambhīraprayogāparaparyāyo mṛduḥ
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ duravagāham iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ duravagāham iti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitāsarvaśūnyatāsarvasamādhisarvadhāraṇīmukhabodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā duravagāhā iti na carati carati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? tathā hi yā śāriputra yāvad buddhadharmāṇāṃ duravagāhatā na te buddhadharmāḥ.

iti duravagāhaprayogāparaparyāyo madhyaḥ
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ (PSP_4:15) caran rūpam apramāṇam iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam apramāṇam iti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsarvaśūnyatāsarvasamādhisarvadhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā apramāṇā iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ. tat kasya hetoḥ? tathā hi yā śāriputra yāvad buddhadharmāpramāṇatā na te buddhadharmāḥ.
ity apramāṇaprayogāparaparyāyo 'dhimātraḥ
śāriputra āha: yathā gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā duravagāhā apramāṇā iyaṃ bhagavan prajñāpāramitā tathā navayānasaṃprasthitānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ purato na vaktavyā mā te imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā uttrasiṣuḥ saṃtrasiṣuḥ saṃtrāsam āpatsyante. avinivartanīyasya yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya purato bhāṣitavyo sa imāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā nottrasiṣyati na saṃtrasiṣyati na saṃtrāsam āpatsyate na kāṅkṣayiṣyati na nirvicikitsiṣyati, uttare ca śrutvā vimokṣate.
atha khalu śakro devānām indra āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: saced bhadanta śāriputra navayānasaṃprasthitasya bodhisattvasya mahāsattvasya purata iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā bhāṣyeta ko doṣaḥ syāt?
śāriputra āha: sacet kauśika navayānasaṃprasthitasya bodhisattvasya mahāsattvasya purata iyaṃ prajñāpāramitā bhāṣyeta uttrasyeta saṃtrasyeta saṃtrāsam āpadyeta pratibādhyeta pratikṣipet. nādhimucyeta sthānam etat kauśika vidyate yas sa navayānasaṃprasthito bodhisattvo mahāsattva imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā pratikṣipya vinipātagāmikarmopacinuyāt, sa kṛcchreṇa cireṇānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeta. iti kṛcchre cirābhisaṃbodhaprayogaḥ
śakra āha: santi punar bhadanta śāriputra avyākṛtā bodhisattvā mahāsattvā ya imāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā nottrasiṣyanti na saṃtrasiṣyanti na saṃtrāsam āpatsyante.
śāriputra āha: na te kauśika bodhisattvā mahāsattvāś cireṇa vyākaraṇaṃ pratilapsyante anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. ya imāṃ (PSP_4:16) prajñāpāramitāṃ śrutvā nottrasiṣyanti na saṃtrasiṣyanti na saṃtrāsam āpatsyante. te ekaṃ vā dvau vā trīn vā tathāgatān atikramiṣyanti. tato vyākaraṇaṃ pratilapsyante anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram āmantrayate sma: evam etac chāriputraivam etat, cirayānasaṃprasthitās te śāriputra bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti. ciracaritāḥ ṣaṭsu pāramitāsu bahubuddhaparyupāsitās te śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā nottrasiṣyanti na saṃtrasiṣyanti na saṃtrāsam āpatsyante. uttare ca śrutvā udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sthāsyanti.
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: pratibhāti me bhagavan pratibhāti me sugata.
bhagavān āha: pratibhātu te.
śāriputra āha: tadyathāpi nāma bhagavan svapnāntaragato mahāyānasaṃprasthitaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā prajñāpāramitāṃ bhāvayet, dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ bhāvayet, yāvad bodhimaṇḍe niṣīded, veditavyam etad bhagavann abhyāsannī bhavaty ayaṃ kulaputro vā kuladuhitā vā anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. kaḥ punar vādo? bhagavan yaḥ prativibuddhaḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayet, dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ bhāvayet, veditavyam etad bhagavann abhyāsannī bhavaty ayaṃ kulaputro vā kuladuhitā vā anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. iti vyākaraṇalābhaprayogaḥ
paripakvakuśalamūlās te bhagavan kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ lapsyante śravaṇāya śrutvā ca pratipatsyante. cirayānasaṃprasthitās te bhagavan kulaputrā kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, avaropitakuśalamūlā bahubuddhaparyupāsitāḥ kalyāṇamitraparigṛhītās te bhagavan kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti. abhyāsannās te bhagavan kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodhervyākaraṇasya vyākariṣyanti vā, (PSP_4:17) avinivartanīyā vā te kulaputrāḥ kuladuhitaraś cānuttarāyāḥ samyaksaṃbodher, yeṣāṃ svayam iyaṃ prajñāpāramitā upapatsyate upapannāṃ ca satīm udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti. ity avinivartanīyaprayogaḥ
tadyathāpi nāma bhagavan puruṣo yojanaśatikād aṭavīkāntārān niṣkrāmet, dviyojanaśatikāt triyojanaśatikāc caturyojanaśatikāt pañcayojanaśatikād aṭavīkāntārān niṣkrāmen niṣkramya paśyed grāmasya nagarasya nigamasya vā pūrvāni nimittāni gopālakān vā paśupālakān vā sīmā vā ārāmān vā vanāni vā udyānāni vā udyānanimittāni vā grāmān vā nagarāṇi vā nigamān vā rājadhānīn vā rāṣṭrāṇi vā pūrvanimittāni grāmasya nagarasya nigamasya vā dṛṣṭvaivaṃ bhavati yādṛśānīmāni pūrvanimittāni dṛśyante abhyāsanna ito grāmo vā nagaraṃ vā nigamaṃ vā rājadhānyo vā rāṣṭrāṇi vā bhaviṣyanti. sa āśvāsaprāpto bhavet, na cāsya bhūyo bhavati caurabhayaṃ vā caṇḍālabhayaṃ vā caṇḍamṛgabhayaṃ vā bubhukṣābhayaṃ vā pipāsābhayaṃ vā. evam eva bhagavan yasya bodhisattvasya mahāsattvasya svayam iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā upapatsyate upapannāṃ ca satīm udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati, veditavyam etad bhagavann abhyāsanno 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo bhaviṣyati vyākaraṇasyānuttarāyāḥ samyaksaṃbodher na cireṇābhisaṃbhotsyate. tena ca bodhisattvena mahāsattvena na bhetavyaṃ śrāvakabhūmer vā pratyekabuddhabhūmer vā. tat kasya hetor? imāni tāni pūrvanimittāni yad utemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bodhisattvo mahāsattvo labhate darśanāya vandanāya paryupāsanāya śravaṇāya.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: evam etac chāriputraivam etat. iti niryāṇaprayogaḥ
pratibhātu te śāriputra bhūyasyā mātrayā buddhānubhāvena.

śāriputra āha: tadyathā pi nāma bhagavan puruṣo mahāsamudraṃ draṣṭukāmo bhavet, sa gacchet mahāsamudraṃ darśanāya yathā yathā gacchet mahāsamudraṃ tathā tathā paśyet stambaṃ vā stambanimittaṃ vā parvataṃ vā parvatanimittaṃ vā, tenaivaṃ veditavyaṃ dūre ito mahāsamudro nāsanna (PSP_4:18) ito mahāsamudraḥ. tat kasya hetoḥ? na hi mahāsamudrasyābhyāse kaścit stambo vā stambanimittaṃ vā parvato vā parvatanimittaṃ vā dṛśyante. tadyathāpi nāma bhagavan puruṣo mahāsamudraṃ draṣṭukāmo bhavet, sa yathā yathā gacchet mahāsamudraṃ darśanāya tathā tathā na paśyet stambaṃ vā stambanimittaṃ vā parvataṃ vā parvatanimittaṃ vā, tasyaivaṃ bhavati na dūre ito mahāsamudra āsanna ito mahāsamudraḥ. tat kasya hetoḥ? na hi mahāsamudrasyāsanne kaścit stambo vā stambanimittaṃ vā parvato vā parvatanimittaṃ vā dṛśyate, kiṃ cāpi sa puruṣaś cakṣuṣā mahāsamudran na paśyati. atha ca punaḥ sa niṣṭhāṃ gacchati, āsanno 'smi mahāsamudrasyābhyāsanna ito mahāsamudra iti, neto bhūyo dūre mahāsamudra iti. evam eva bhagavaṃs tena bodhisattvena mahāsattvena evaṃ veditavyam, imāṃ prajñāpāramitāṃ śṛṇutā udgṛhṇatā dhārayatā vācayatā paryavāpnuvatā yoniśo manasikurvatā, evaṃ cintayitavyaṃ kiṃ cāpy ahaṃ tena bhagavatā na saṃmukhaṃ vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau iyadbhiḥ kalpair iyadbhiḥ kalpaśatair iyadbhiḥ kalpasahasrair iyadbhiḥ kalpaśatasahasrair iyadbhiḥ kalpakoṭīniyutaśatasahasrais tvam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyasa iti.
atha ca punar bodhisattvena mahāsattvena evaṃ veditavyam, āsannībhūto 'smy anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher vyākaraṇasyeti. tat kasya hetoḥ? tathā hy aham imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ labhe darśanāya vandanāya paryupāsanāya śravaṇāya śrutvā codgṛhṇāmi dhārayāmi vācayāmi paryavāpnomi yoniśaś ca manasikaromi. iti niruttaraprayogaḥ
tadyathāpi nāma bhagavan vasante pratyupasthite śīrṇaparṇapalāśeṣu stambheṣu ākarajāteṣu veditavyaṃ jāmbūdvīpakair manuṣyair netaś cireṇa patrāṇi ca puṣpāṇi ca phalāni ca prādurbhaviṣyanti. tat kasya hetoḥ? imāni tāni pūrvanimittāni stambeṣu dṛśyante netaś cireṇa patrāṇi ca puṣpāṇi ca phalāni ca prādurbhaviṣyanti, āttamanaskā jāmbūdvīpakā manuṣyā bhaviṣyanti tāni ca pūrvanimittāni dṛṣṭvā stambeṣu, evam eva bhagavan yo bodhisattvo mahāsattva imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ labhate darśanāya vandanāya paryupāsanāya śravanāya śrutvā (PSP_4:19) codgṛhṇāti dhārayati vācayati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikaroti paripakvakuśalamūlaḥ sa bhagavan bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ, bahubuddhaparyupāsitaḥ sa bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā veditavyaḥ. veditavyam etad bhagavaṃs tena bodhisattvena mahāsattvena pūrvakair eva kuśalamūlair upanīto 'smy anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, yo 'ham imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ labhe darśanāya vandanāya paryupāsanāya śravaṇāya yathopadiṣṭāyāṃ ca prajñāpāramitāyāṃ pratipadyeyaṃ tatra devaputrāḥ pūrvabuddhadarśino bhavanti. te pramuditāḥ prītisaumanasyajātāḥ pūrvakāṇām api bodhisattvānāṃ mahāsattvānām imāny eva pūrvanimittāni abhūvan vyākaraṇāya na cireṇāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo vyākaraṇaṃ pratilapsyate anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
ity āsannābhisaṃbodhaprayogaḥ
tadyathāpi nāma bhagavan strīgurviṇī sā yathā yathā āsannaprasavā bhavati tathā tathāsyāḥ kāyo veṣṭate 'dhimātraṃ ca kāye vedanāklamathaś ca jāyate, na ca caṅkramaṇaśīlā bhavati, alpasmṛtiś ca bhavati, alpāhārā ca bhavati, alpastyānamiddhā ca bhavati, tābhir vedanābhir vartamānābhir alpabhāṣyā ca bhavati, na ca saṃvāsaśīlā bhavati, tena pūrvakeṇāyoniśomanasikāreṇāsevitena bhāvitena niṣevitena imām evaṃrūpāṃ vedanāṃ pratyanubhavāmīti. veditavyam evaṃ tato 'nyābhiḥ strībhir yādṛśāny asyāḥ striyo nimittāni dṛśyante na cireṇaiveyaṃ strī prasaviṣyati. evam eva bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānām avaropitakuśalamūlānāṃ bahubuddhaparyupāsitānāṃ sucaritacīrṇacaritānāṃ kalyāṇamitraparigṛhītānāṃ paripakvakuśalamūlānām iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā upapatsyate upapannāṃ ca satīm udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, veditavyam etan na cireṇaiṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ vyākaraṇaṃ bhaviṣyati anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
bhagavān āha: sādhu sādhu śāriputra idam api te śāriputra buddhānubhāvena pratibhānam utpannam. iti kṣiprābhisaṃbodhaprayogaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvad anugṛhītāḥ suparīttāś ceme bodhisattvā mahāsattvās (PSP_4:20) tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena.

bhagavān āha: tathā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā bahujanahitāya bahujanasukhāya pratipannā lokānukampāyai mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāñ ca manuṣyānāñ cānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pratiṣṭhante bodhisattvacaryāñ caranto 'nekāni sattvaśatāni anekāni sattvasahasrāṇi anekāni sattvaśatasahasrāṇi anekāni sattvakoṭiniyutaśatasahasrāṇi anugrahīṣyanti, caturbhiḥ saṃgrahavastubhir dānena priyavadyena arthacaryayā samānārthatayā daśakuśaleṣu karmapatheṣu samādāpayanti, caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu samādāpayanti. ātmanā caiteṣu dharmeṣu pratiṣṭhitā bhavanti. ātmanā ca dānapāramitāyāṃ caranti parāṃś ca dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayanti. ātmanā ca śīlapāramitāyāṃ caranti parāṃś ca śīlapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayanti. ātmanā ca kṣāntipāramitāyāṃ caranti parāṃś ca kṣāntipāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayanti. ātmanā ca vīryapāramitāyāṃ caranti parāṃś ca vīryapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayanti. ātmanā ca dhyānapāramitāyāṃ caranti parāṃś ca dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayanti. ātmanā ca prajñāpāramitāyāṃ caranti parāṃś ca prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayanti. te ca prajñāpāramitām āgamya upāyakauśalyena sattvān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayanti na cātmanā sākṣāt kurvanti. evaṃ sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale arhattve, pratyekāyāṃ bodhau pratiṣṭhāpayanti na cātmanā pratyekāṃ bodhiṃ sākṣāt kurvanti. ātmanā cāvinivartanīyāṃ bhūmim ākrāmanti parāṃś cāvinivartanīyabhūmau pratiṣṭhāpayanti. ātmanā ca buddhakṣetraṃ pariśodhayanti, anyāṃś ca bodhisattvān buddhakṣetrapariśuddhau samādāpayanti. ātmanā ca sattvān paripācayanti parāṃś ca sattvaparipāke samādāpayanti. ātmanā cābhijñā utpādayanti parāṃś cābhijñāprāptaye samādāpayanti. ātmanā ca dhāraṇīmukhaṃ pariśodhayanti parān api dhāraṇīmukhapariśuddhaye samādāpayanti. ātmanā ca pratibhānasaṃpadaṃ pratilabhante parān api pratibhānasaṃpadi samādāpayanti. ātmanā ca rūpasaṃpadaṃ parigṛhṇanti parān api rūpasaṃpatpratilābhāya samādāpayanti. ātmanā ca lakṣaṇasaṃpadaṃ parigṛhṇanti parān api (PSP_4:21) lakṣaṇasaṃpatpratilābhāya samādāpayanti. ātmanā ca kumārabhūtasaṃpadaṃ parigṛhṇanti parān api kumārabhūtasaṃpatpratigrahāya samādāpayanti. ātmanā ca bodhipakṣyān dharmān niṣpādayanti parān api bodhipakṣyadharmapariniṣpattaye samādāpayanti. ātmanā ca satyavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitadhāraṇīmukhān utpādayanti parān apy eṣu samādāpayanti. ātmanā ca catvāri vaiśāradyāni utpādayanti parān api caturṣu vaiśāradyeṣu samādāpayanti. ātmanā ca catasraḥ pratisaṃvida utpādayanti parān api caturaḥ pratisaṃvidaḥ prāptaye samādāpayanti. ātmanā ca mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ mahāmuditāṃ mahopekṣāṃ vibhāvayanti parān api caturapramāṇā vibhāvanāyai samādāpayanti. ātmanā cāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān niṣpādayanti parān api aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu samādāpayanti. ātmanā ca sarvākārajñatām anuprāpnuvanti parāṃś ca sarvākārajñatāyāṃ samādāpayanti. ātmanā ca sarvavāsanānusaṃdhikleśān vijahanti parān api sarvavāsanānusaṃdhikleśotsargāya samādāpayanti. ātmanā cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante parāṃś ca samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhaye samādāpayanti. ātmanā ca dharmacakraṃ pravartayanti parāṃś ca dharmacakraṃ pravartanāya samādāpayanti.
iti parārthaprayogaḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavann āścaryaṃ sugata yāvad bahuguṇasamanvāgatās te bodhisattvā mahāsattvā ye sarvasattvānāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ caranti anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. kathaṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitābhāvanāparipūriṃ gacchati?
bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpasya vṛddhiṃ na samanupaśyati, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasya vṛddhiṃ samanupaśyati, tadā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanāparipūriṃ gacchati.
bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na dhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgānāṃ pāramitānāṃ saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ saṇṇām abhijñānāṃ (PSP_4:22) sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ daśānāṃ balānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāñ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ vṛddhiṃ na samanupaśyati sarvajñatāyā vṛddhiṃ na samanupaśyati, tadā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanāparipūriṃ gacchati.
bhagavān āha: yadā ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpasya parihāṇiṃ na samanupaśyati, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasya parihāṇiṃ samanupaśyati, tadā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanāparipūriṃ gacchati. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇa dhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsarvasamādhisarvadhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ yadā sarvajñatāyāḥ parihāṇiṃ na samanupaśyati, tadā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanāparipūriṃ gacchati. ity avṛddhyaparihāṇiprayogaḥ
punar aparaṃ subhūte yadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dharma iti na samanupaśyati, adharma iti na samanupaśyati, atītam iti na samanupaśyati, anāgatam iti na samanupaśyati, pratyutpannam iti na samanupaśyati, kuśalam akuśalaṃ vyākṛtam avyākṛtam iti na samanupaśyati, saṃskṛtam iti na samanupaśyati, asaṃskṛtam iti na samanupaśyati, kāmadhātun na samanupaśyati, rūpadhātun na samanupaśyati, ārūpyadhātun na samanupaśyati, dānapāramitān na samanupaśyati, śīlapāramitān na samanupaśyati, kṣāntipāramitān na samanupaśyati, vīryapāramitān na samanupaśyati, dhyānapāramitān na samanupaśyati, prajñāpāramitān na samanupaśyati yāvat sarvajñatān na samanupaśyati, tadā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanāparipūriṃ gacchati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte dharmāṇāṃ dharmalakṣaṇatām upādāya avinivartanīyatām upādāya riktatām upādāya tucchatām upādāya asāratām upādāya vaśikatām upādāya.
iti dharmādyanupalambhaprayogaḥ

subhūtir āha: acintyaṃ bhagavan deśyate.
bhagavān āha: rūpācintyatayā subhūte acintyaṃ deśyate, vedanā saṃjñā (PSP_4:23) saṃskārā, vijñānācintyatayā subhūte 'cintyaṃ deśyate. dānapāramitācintyatayā acintyaṃ deśyate, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitācintyatayācintyaṃ deśyate. evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsarvaśūnyatāsarvasamādhisarvadhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ sarvajñatācintyatayā subhūte 'cintyaṃ deśyate. sacet subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpam acintyam iti na saṃjānīte, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam acintyam iti na saṃjānīte paripūrayiṣyati prajñāpāramitām. evaṃ dhātvāyatanāni pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni pāramitāḥ śūnyatā sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā sarvajñatācintyeti na saṃjānīte paripūrayiṣyati prajñāpāramitām.
ity acintyākārasaṃjñānirodhaprayogaḥ
subhūtir āha: ko 'tra bhagavan gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām adhimokṣate?
bhagavān āha: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ pūrvam api carito bhavati, ṣaṭsu pāramitāsu tathāgatāvaropitakuśalaraūlo bhavati, bahubuddhaparyupāsitaḥ kalyāṇamitraparigṛhīto bhavati, sa imāṃ prajñāpāramitām adhimokṣate.
subhūtir āha: kiyatā bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ pūrvam api carito bhavati, ṣaṭsu pāramitāsu tathāgatāvaropitakuśalamūlo bhavati, bahubuddhaparyupāsitaḥ kalyāṇamitraparigṛhīto bhavati.
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ na kalpayati na vikalpayati, rūpanimittaṃ na kalpayati na vikalpayati, rūpasvabhāvan na kalpayati na vikalpayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānan na kalpayati na vikalpayati, vijñānanimittaṃ na kalpayati na vikalpayati, vijñānasvabhāvan na kalpayati na vikalpayati. evaṃ dhātūn āyatanāni pratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni kāmarūpārūpyadhātuṃ dānapāramitāṃ śīlapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ (PSP_4:24) dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitām adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāryasatyapramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ sarvasamādhisarvadhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān sarvajñatān na kalpayati na vikalpayati, sarvajñatānimittan na kalpayati na vikalpayati, sarvajñatāsvabhāvan na kalpayati na vikalpayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte rūpam acintyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam acintyam. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmāryasatyapramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsarvaśūnyatāsarvasamādhisarvadhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ sarvajñatā acintyā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ pūrvam api carito bhavati ṣaṭsu pāramitāsu tathāgatāvaropitakuśalamūlo bhavati bahubuddhaparyupāsitaḥ kalyāṇamitraparigṛhīto bhavati.
subhūtir āha: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: rūpagambhīratayā subhūte gambhīrā prajñāpāramitā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānagambhīratayā subhūte gambhīrā prajñāpāramitā. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsarvaśūnyatāsarvasamādhisarvadhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmagambhīratayā subhūte gambhīrā prajñāpāramitāḥ, sarvajñatāgambhīratayā subhūte gambhīrā prajñāpāramitā. ity avikalpaprayogaḥ

subhūtir āha: ratnarāśir bhagavan prajñāpāramitā ratnadātrī, srotāpattiphalasya sakṛdāgāmiphalasyanāgāmiphalasyārhattvasya pratyekabuddhatvasyānuttarāyāḥ samyaksaṃbodher dātrī dharmacakrapravartikeyaṃ bhagavan prajñāpāramitā. iti phalaratnadānaprayogaḥ
subhūtir āha: sarvadharmāṇāṃ śuddharāśir bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: rūpaviśuddhitām upādāya, vedanā saṃjñā saṃskārā, (PSP_4:25) vijñānaviśuddhitām upādāya. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmāḥ, sarvajñatāviśuddhitām upādāya. iti viśuddhiprayogaḥ
subhūtir āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad asyāṃ gambhirāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bahavo 'ntarāyā utpadyeran.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, bahvantarāyāyaṃ subhūte gambhīrā prajñāpāramitā, tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitā kṣipram eva likhitavyā, uddiśatā dhārayatā vācayatā svādhyāyatā yoniśaś ca manasikurvatā, bhāvayatā kṣipram eva bhāvayitavyā. mā khalv asyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ dhāryamāṇāyāṃ vācyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyāṃ vāntarāyaḥ syād iti. tat kasya hetoḥ? sacet subhūte yaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā māsena imāṃ prajñāpāramitāṃ likhet tena likhitavyaiva bhavet. saced dvābhyāṃ tribhiś ca caturbhiḥ pañcabhiḥ ṣaḍbhiḥ saptabhir aṣṭābhir yāvat saṃvatsareṇa likhet tena likhitavyaiva bhaved evam upadeṣṭavyā dhārayitavyā vācayitavyā svādhyātavyā yoniśo manasikartavyā. sacet māsena vā bhāvayet tena bhāvayitavyā bhavet yāvat saṃvatsareṇa bhāvayet tena bhāvayitavyā bhavet. tat kasya hetor? bahavaḥ subhūte mahāratnasyāntarāyā utpadyante.
subhūtir āha: āścaryaṃ bhagavan yad asyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ māraḥ pāpīyān antarāyāya yogam āpadyate, yad utālikhanāyānuddiśamānāyādhāraṇāyāvācanāyāyoniśo manasikāraṇāyābhāvanāyai.
bhagavān āha: kiṃ cāpi subhūte māraḥ pāpīyān gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām udyogam āpadyeta antarāya karaṇāya yad utālikhanāya yāvad abhāvanāyai bodhisattvasya mahāsattvasya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhata uddiśato dhārayato vācayataḥ svādhyāyato yoniśo manasikurvato bhāvayato na śaknoty antarāyaṃ kartum.
ity adhimuktiprayogaḥ ity uktaḥ prayogaḥ
(PSP_4:26)
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: kasya bhagavann anubhāvena māraḥ pāpīyān na śaknoty antarāyaṃ kartuṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ dhārayatāṃ vācayatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ bhāvayatām?
bhagavān āha: buddhānubhāvena śāriputra māraḥ pāpīyān na śaknoty antarāyaṃ kartuṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ dhārayatāṃ vācayatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ bhāvayatām. ye 'pi te śāriputra samantā daśasu dikṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, teṣām api buddhānāṃ bhagavatām anubhāvāt. te 'pi buddhā bhagavantas tān bodhisattvān mahāsattvān samanvāhariṣyanti anuparigrahīṣyanti, taiś ca buddhair bhagavadbhir anuparigṛhītānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māraḥ pāpīyān na śaknoty antarāyaṃ kartum, imāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ dhārayatāṃ vācayatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ bhāvayatām. tat kasya hetor? na hi śāriputra buddhair bhagavadbhir anuparigṛhītānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māreṇa pāpīyasā śaknoty antarāyaḥ kartum. tat kasya hetor? dharmaṃ teṣāṃ śāriputra ye 'pi te samantād daśasu dikṣv aprameyeṣv asaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣv aprameyā asaṃkhyeyās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, te 'pi buddhā bhagavanta imāṃ prajñāpāramitāṃ likhato dhārayato vācayata uddiśataḥ svādhyāyato yoniśo manasikurvato bhāvayato bodhisattvān mahāsattvān samanvāharanti. iti māraśaktivyāghātaguṇaḥ
veditavyaṃ tena śāriputra kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatā vā dhārayatā vā vācayatā vā uddiśatā vā svādhyāyatā vā yoniśo manasikurvatā vā bhāvayatā vā buddhānubhāvenāham imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhāmi dhārayāmi vācayāmi uddiśāmi svādhyāyāmi bhāvayāmi yoniśo manasikaromi.
śāriputra āha: yaḥ kaścid bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati uddekṣyati svādhyāsyati yoniśo manasikariṣyati bhāvayiṣyati veditavyaṃ bhagavan (PSP_4:27) sarvan tadbuddhānubhāvena, sarve ca te buddhaparigṛhītā bhaviṣyanti.
bhagavān āha: evam etac chāriputra evam etat, yathā vadasi yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati uddekṣyati svādhyāsyati yoniśo manasikariṣyati bhāvayiṣyati veditavyaṃ śāriputra sarvan tadbuddhānubhāvena sarve te buddhaparigṛhītā bhaviṣyanti.
iti buddhasamanvāhārajñāpanaguṇaḥ
śāriputra āha: jñātās te bhagavan jñānena kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca dṛṣṭās te bhagavan māṃsacakṣuṣā kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca tair buddhair bhagavadbhir ye te pūrvadigbhāge yāvad daśasu dikṣv aprameyāsaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu aprameyāsaṃkhyeyās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, teṣāñ ca bodhisattvā mahāsattvā ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti uddekṣyanti svādhyāsyanti bhāvayiṣyanti yoniśo manasikariṣyanti tathatvāya pratipatsyante.
bhagavān āha: evam etac chāriputra evam etat, jñātās te śāriputra jñānena kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca dṛṣṭās te śāriputra māṃsacakṣuṣā kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca tair buddhair bhagavadbhir ye te pūrvasyāṃ diśi yāvad daśasu dikṣv aprameyāsaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu aprameyāsaṃkhyeyās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, teṣāñ ca ye bodhisattvā mahāsattvā ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti uddekṣyanti svādhyāsyanti bhāvayiṣyanti yoniśo manasikariṣyanti tathatvāya pratipatsyante. iti buddhapratyakṣīkaraṇaguṇaḥ
te khalu punar mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca veditavyā abhyāsannī bhaviṣyanty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
iti saṃbodhābhyāsīkaraṇaguṇaḥ

ye 'pi te śāriputra kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā pustakagatāṃ kṛtvā dhārayiṣyanti. te khalu punaḥ śāriputra bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām adhimuktibahulā bhaviṣyanti, ye 'pīmāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ. (PSP_4:28) te 'pi śāriputra bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca jñātā dṛṣṭāś ca buddhair bhagavadbhis tathāgatāś ca buddhacakṣuṣā paśyanti, teṣām api kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca mahārthaṃ mahānuśaṃsaṃ mahāphalaṃ mahāvipākaṃ ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā dhārayiṣyanti. te tena kuśalamūlena na jātu buddhair bhagavadbhir virahitā bhaviṣyanti. te na jātv apāyeṣūpapatsyante devamanuṣyeṣūpapatsyamānā buddhabodhisattvair avirahitā bhaviṣyanti. avinivartanīyāṃ bhūmiṃ cātikramiṣyanti, te ca bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaro vā tenaiva kuśalamūlena na jātu virahitā bhaviṣyanti ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ, adhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā na jātu virahitā bhaviṣyanti, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāryasatyadhyānāpramāṇārūpyasamāpattibhir na jātu virahitā bhaviṣyanti, śūnyatānimittāpraṇihitair vimokṣamukhair na jātu virahitā bhaviṣyanti, aṣṭābhir vimokṣair navānupūrvavihārasamāpattibhir na jātu virahitā bhaviṣyanti, abhijñābhiḥ samādhidhāraṇīmukhair na jātu virahitā bhaviṣyanti, daśabhis tathāgatabalaiḥ caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir yāvad aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair na jātu virahitā bhaviṣyanti sarvajñatayā ca. iti mahārthatādiguṇaḥ
iyaṃ ca śāriputra prajñāpāramitā tathāgatasyātyayena dakṣiṇāpathe pracariṣyati, tatra bhikṣur bhikṣuṇy upāsakopāsikā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti udgṛhīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti. te tena kuśalamūlena na durgativinipātaṃ gamiṣyanti te devamānuṣikīsaṃpattiṃ pratyanubhavamānāḥ ṣaḍbhiḥ pāramitābhir abhyudgamiṣyanti buddhāṃś ca bhagavataḥ satkurvāṇā gurukurvāṇā mānayamānāḥ pūjayamānā anupūrveṇa tribhir yānaiḥ parinirvāsyanti yad uta śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā.
seyaṃ śāriputra gambhīrā prajñāpāramitā dakṣiṇāpathād vartanyāṃ pracariṣyati. tatrāpi bhikṣavo bhikṣuṇy upāsakopāsikāś ca imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanty udgṛhīṣyanti dhārayiṣyanti (PSP_4:29) vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ. te tena kuśalamūlena na durgativinipātaṃ gamiṣyanti, devamanuṣyasaṃpattiṃ pratyanubhavamānāḥ ṣaḍbhiḥ pāramitābhir abhyudgatā bhaviṣyanti, buddhān bhagavataḥ satkurvāṇā gurukurvāṇā mānayamānāḥ pūjayamānā anupūrveṇa tribhir yānaiḥ niryāsyanti śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā.
sā khalu punar iyaṃ śāriputra gambhīrā prajñāpāramitā vartanyā uttarāpathe pracariṣyati, tatrāpi śāriputra bhikṣavo bhikṣuṇy upāsakopāsikāś ca imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanty udgṛhīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, te tena kuśalamūlena na durgativinipātaṃ gamiṣyanti, te devamanuṣyasaṃpattiṃ pratyanubhūya ṣaḍbhiḥ pāramitābhir abhyudgatā bhaviṣyanti, buddhāṃś ca bhagavataḥ satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti, anupūrveṇa tribhir yānair niryāsyanti śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā.
tatra śāriputra iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā buddhakṛtyaṃ kariṣyati tat kasya hetor? na hi śāriputra maṇḍaprāpte dharmavinaye saddharmāntarddhānaṃ bhaviṣyati, samanvāhṛtās te śāriputra mayā kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanty udgṛhīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti tathatvāya ca pratipatsyante, ye 'pi te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti likhitvā ca satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhis, te ca khalu punaḥ śāriputra kulaputrā vā kuladuhitaraś ca tena kuśalamūlena na durgativinipātaṃ gamiṣyanti devamānuṣikīsaṃpattiṃ pratyanubhūya ṣaḍbhiḥ pāramitābhir abhyudgatā bhaviṣyanti abhyudgamya buddhān bhagavataḥ satkurvanto gurukurvanto mānayanto pūjayanto 'nupūrveṇa tribhir yānair niryāsyanti śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā. tat kasya hetor? dṛṣṭā hi te śāriputra kulaputrāḥ (PSP_4:30) kuladuhitaraś ca tathāgatena buddhacakṣuṣā varṇitās tathāgatena praśastās te tathāgatena, ye 'pi te samantād daśasu dikṣu sarvalokadhātuprasareṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti tair api tathāgatair api arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair dṛṣṭās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca buddhacakṣuṣā varṇitās te praśastās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca.
śāriputra āha: vaistārikī punar iyaṃ bhagavan gambhīrā prajñāpāramitā paścime kāle paścime samaye uttarasyāṃ diśi bhaviṣyati.
bhagavān āha: evam etac chāriputra evam etat, iyaṃ śāriputra gambhīrā prajñāpāramitā paścime kāle paścime samaye uttarasyāṃ diśi vaistārikī bhaviṣyati. tatra śāriputra paścime kāle paścime samaye te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyanti śrutvā ca likhiṣyanti udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśo manasikariṣyanti tathatvāya ca pratipatsyante. cirayānasaṃprasthitās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bahubuddhaparyupāsitās te tathāgatāvaropitakuśalamūlā ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyanti śrutvā ca likhiṣyanti udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti tathatvāya ca pratipatsyante.
śāriputra āha: kiyantas te bhagavan kulaputrā vā kuladuhitaro vā bhaviṣyanti?, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ paścime kāle paścime samaye uttare digbhāge śrutvā likhiṣyanti udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti tathatvāya ca pratipatsyante.

bhagavān āha: kiṃ cāpi śāriputra paścime kāle paścime samaye uttare digbhāge bahavo bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, alpakāḥ punaḥ śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā likhiṣyanti udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti tathatvāya ca pratipatsyante. iti deśanirūpaṇāguṇaḥ
(PSP_4:31)
tena khalu punaḥ śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā nottrasiṣyanti na saṃtrasiṣyanti na saṃtrāsam āpatsyante. tat kasya hetoḥ? anubaddhā hi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ paripṛcchitāś ca paripraśnīkṛtāś ca. tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitā paripūrṇā hi te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti. evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā, dānapāramitāparipūrṇāś ca te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, adhyātmaśūnyatāparipūrṇāś ca te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, bahirdhāśūnyatāparipūrṇāś ca te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, adhyātmabahirdhāśūnyatāparipūrṇāś ca te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāparipūrṇāś ca te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahānārddhipādendriyabalabodhyaṅgāṣṭāṅgamārgaparipūrṇāś ca te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, apramāṇadhyānārūpyasamāpattiparipūrṇāś ca te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, āryasatyaparipūrṇāś ca te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiparipūrṇāś ca te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāparipūrṇāś ca te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti samādhidhāraṇīmukhaparipūrṇāś ca te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmaparipūrṇāś ca te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti. te khalu punaḥ śāriputra kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca kuśalamūlopastabdhāś ca bahujanasya ca te 'tha kariṣyanti, imām anuttarāṃ samyaksaṃbodhim ārabhya.
iti sarvānāsravadharmaparipūraṇaguṇaḥ
tat kasya hetoḥ? tathā hy amutra mayā teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca sarvajñatāpratisaṃyuktaiva kathā kathitā, ye 'pi te 'bhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās, tair api buddhair bhagavadbhis teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca sarvajñatāpratisaṃyuktaiva kathā kathitā teṣāñ jātivyativṛttānām api ta eva samudācārā bhaviṣyanti, yad utānuttarāṃ samyaksaṃbodhim ārabhya, te parebhyaḥ tathaiva kathāṃ kariṣyanti, yad utānuttarāṃ samyaksaṃbodhim ārabhya. (PSP_4:32)
iti kathāpuruṣatāguṇaḥ
te khalu punaḥ śāriputra bodhisattvāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca saṃhatā bhaviṣyanti, te na śakyante bhettuṃ māreṇa vā mārakāyikābhir vā devatābhir anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ prāg evānyaiḥ pāpecchaiḥ pāpasamācārair, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ pratilapsyante.
ity abhedyatāguṇaḥ
te khalu punaḥ śāriputra bodhisattvāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca imāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā udārāṃ prītiṃ prasādaṃ pramodyaṃ pratilapsyante. te ca bahujanaṃ kuśalamūleṣu pratiṣṭhāpayiṣyanti yad utānuttarām eva samyaksaṃbodhim ārabhya.
ity asādhāraṇakuśalamūlotpattiguṇaḥ
evaṃ ca taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś ca mama saṃmukhaṃ vāg bhāṣitā, vayaṃ bhagavan bahūni prāṇiśatāni bahūni prāṇisahasrāṇi bahūni prāṇiśatasahasrāṇi bahūni prāṇikoṭīniyutaśatasahasrāṇi kuśalamūleṣu pratiṣṭhāpayiṣyāmo yad utānuttarāṃ samyaksaṃbodhim ārabhya. bodhaye pratiṣṭhāpayiṣyāmaḥ saṃdarśayiṣyāmaḥ samādāpayiṣyāmaḥ samuttejayiṣyāmaḥ saṃpraharṣayiṣyāmo 'vinivartanīyatve ca vyākariṣyāmaḥ. tat kasya hetor? anumoditā mayā teṣāṃ bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca vāg bhāṣitā cittena cittaṃ vyavalokya, atītānām api tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ puratas taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś caivaṃ bhāṣitā, vayaṃ bahūni prāṇiśatāni bahūni prāṇisahasrāṇi bahūni prāṇiśatasahasrāṇi bahūni prāṇikoṭīniyutaśatasahasrāṇi bodhisattvacaryāṃ caranto bodhāya pratiṣṭhāpayiṣyāmaḥ saṃdarśayiṣyāmaḥ samādāpayiṣyāmaḥ samuttejayiṣyāmaḥ saṃpraharṣayiṣyāmo 'vinivartanīyatve na ca vyākariṣyāmaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tair atītais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anumoditā teṣāṃ bodhisattvānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca vāg bhāṣitā cittena cittaṃ vyavalokya, teṣāṃ ca khalu śāriputra kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca mayā anumoditam ete bodhisattvā mahāsattvā bodhāya caranto bahūni prāṇiśatāni bahūni prāṇisahasrāṇi bahūni prāṇiśatasahasrāṇi bahūni prāṇikoṭīniyutaśatasahasrāṇi anuttarāyai samyaksaṃbodhaye (PSP_4:33) pratiṣṭhāpayiṣyanti saṃdarśayiṣyanti samādāpayiṣyanti samuttejayiṣyanti saṃpraharṣayiṣyanti avinivartanīyatve vyākariṣyanti.
iti pratijñāyāthārthyasaṃpādanaguṇaḥ
te khalu punaḥ śāriputra kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca udārādhimuktikā bhaviṣyanti, rūpe śabde gandhe rase spraṣṭavye dharmeṣu te udārāṇi dānāni dāsyanti, udārāṇi dānāni dattvā udārāṇi kuśalamūlāny abhisaṃskariṣyanti. te udārāṇi kuśalamūlāni abhisaṃskṛtyodāraṃ vipākaṃ parigrahīṣyanti, te udāraṃ vipākaṃ parigṛhya teṣām eva sattvānām arthāya vipākād vipākaṃ parigṛhīṣyanti.

ity udāraphalaparigrahaguṇaḥ
teṣām eva sarvasattvānāṃ sarvavastūni parityajanti, yadi vā adhyātmikāni yadi vā bāhyāni sa tena kuśalamūlena anyāni buddhakṣetrāṇi adhyālambiṣyati yatra saṃmukhī bhūtās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā dharmaṃ deśayanti. teṣu ca imām eva prajñāpāramitāṃ śrutvā tatrāpi buddhakṣetre bahūni prāṇiśatāni bahūni prāṇisahasrāṇi bahūni prāṇiśatasahasrāṇi bahūni prāṇikoṭīniyutaśatasahasrāṇi anuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃdarśayiṣyanti samādāpayiṣyanti samuttejayiṣyanti saṃpraharṣayiṣyanti.
śāriputra āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad idaṃ tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena na sa kaścid dharmo yo nājñāto, na sā kācid dharmatathatā yā nājñātā, na sā kācit sattvānāṃ caryā yā nājñātā, yatra hi nāmātītānām api tathāgatānāṃ bodhisattvā buddhakṣetrāṇi śrāvakāś cājñātāḥ, anāgatānām api tathāgatānāṃ bodhisattvā buddhakṣetrāṇi śrāvakāś cājñātāḥ, pratyutpannānām api tathāgatānāṃ bodhisattvā buddhakṣetrāṇi śrāvakāś cājñātā, ye ca te daśadiglokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, teṣām api tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ bodhisattvā buddhakṣetrāṇi śrāvakāś cājñātāḥ.
iti sattvārthapratipattiguṇaḥ
ye 'pi te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā āsāṃ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ (PSP_4:34) kṛtaśa udyogam āpatsyante, te 'pi etāḥ ṣaṭ pāramitā gaveṣiṣyante paryeṣiṣyante. teṣāṃ khalu punaḥ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ ca imāḥ ṣaṭ pāramitā gaveṣamāṇānāṃ paryeṣamāṇānām etāḥ ṣaṭ pāramitāḥ kecil lapsyante? kecin na lapsyante?
bhagavān āha: prāyeṇa śāriputra teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca sarvā imāḥ ṣaṭ pāramitā upapatsyante. tat kasya hetoḥ? tathā hi śāriputra te kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāsāṃ ṣaṇṇāṃ pāramitānām udyogam āpannāḥ.
śāriputra āha: kiṃ punar bhagavann ime gambhīrā gambhīrāḥ sūtrāntāḥ ṣaṭ pāramitā pratisaṃyuktās teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cotpatsyante?
bhagavān āha: gambhīrā gambhīrāḥ śāriputra sūtrāntāḥ ṣaṭ pāramitā pratisaṃyuktās teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cotpatsyante.
śāriputra āha: keṣāṃ bhagavan kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cotpatsyante?
bhagavān āha: ye śāriputra bodhisattvāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāsāṃ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ kṛtaśaḥ tīvreṇa prasādena nirapekṣāḥ kāye jīvite codyogam āpatsyante. tat kasya hetoḥ? evaṃ hy etac chāriputra bhavati, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sattvān pratiṣṭhāpayanti saṃdarśayanti samādāpayanti samuttejayanti saṃpraharṣayanti niveśayanti. teṣāṃ khalu punaḥ śāriputra kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca jātivyativṛttānām apy etāḥ ṣaṭ pāramitā upapatsyante, te ṣaṭpāramitāsu yathopadiṣṭāsu pravartamānās tāvad vīryaṃ na saṃśrayiṣyanti yāvan na buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyanti. sattvāṃś ca na paripācayiṣyanti, anuttarāṃ samyaksaṃbodhin nābhisaṃbhotsyante.
iti prajñāpāramitāyā alobhavikalālobhaviparyayeṇa niyatilābhaguṇa ity uktā guṇāḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: guṇā ime bhagavan parikīrtitās teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ ca ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ ṣaṭpāramitāsu cariṣyanti, sattvāṃś ca paripācayiṣyanti, buddhakṣetrāṇi pariśodhayiṣyanti. kīdṛśāḥ khalu punar bhagavaṃs teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāntarāyā utpatsyante?
(PSP_4:35)
bhagavān āha: cireṇa pratibhānam utpatsyate, idaṃ subhūte mārakarma veditavyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavaṃś cireṇa pratibhānam utpatsyate, yad bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ caran kṛcchreṇa prajñāpāramitāṃ paripūrayiṣyati. kṛcchreṇa dhyānapāramitāṃ paripūrayiṣyati, kṛcchreṇa vīryapāramitāṃ paripūrayiṣyati, kṛcchreṇa kṣāntipāramitāṃ paripūrayiṣyati, kṛcchreṇa śīlapāramitāṃ paripūrayiṣyati, kṛcchreṇa dānapāramitāṃ paripūrayiṣyati, anena subhūte paryāyena cireṇa pratibhānam utpatsyate, idaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti kṛcchraprāptiḥ
punar aparaṃ subhūte atikṣipraṃ pratibhānam utpatsyate tena ca maṃsyate, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
subhūtir āha: kena paryāyeṇa bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānām atikṣipraṃ pratibhānotpattyā mārakarma utpatsyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ carataḥ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāyāṃ carato 'nupāyakuśalamūlasyātikṣipraṃ pratibhānam utpatsyate, anena subhūte paryāyeṇa bodhisattvānāṃ mahāsattvānām atikṣipraṃ pratibhānotpattyā mārakarma veditavyam. ity āśupratibhānatā
punar aparaṃ subhūte vijṛmbhamāṇā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte hasanta imāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte parasparam uccagghayamānā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti kāyavikāradauṣṭhulyaṃ trividham
punar aparaṃ subhūte vikṣiptacittā likhiṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte 'nyonyavijñānasamaṅgino likhiṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
(PSP_4:36)
punar aparaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānām evaṃ bhaviṣyati, na vayaṃ atrāsvādaṃ labhāmaha ity utthāyāsanāt prakramiṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti cittadauṣṭhulyaṃ trividham
punar aparaṃ subhūte vijṛmbhamāṇā utthāyāsānāt prakramiṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte vijṛmbhamāṇā svādhyāsyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti deśayiṣyanti, vijṛmbhamāṇā manasikariṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte parasparaṃ hasamānā udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti, parasparaṃ hasamānā yoniśo manasikariṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.

punar aparaṃ subhūte parasparam uccagghayamānā likhiṣyanti udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte vikṣiptacittā udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte anyonyavyañjanasamaṅgina udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. ity ayogavihitasvādhyāyāditā
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yad bhagavan evam āha, na vayam atra āsvādaṃ labhāmaha ity utthāyāsanāt prakramiṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam iti. kena kāraṇena bhagavan nātrāsvādaṃ labhante?
bhagavān āha: tathā hi subhūte pūrvam api na caritāḥ prajñāpāramitāyāṃ, dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ, tathā hi subhūte pūrvam api na caritā dānapāramitāyāṃ, tena kāraṇena subhūte āsvādaṃ na labhante, iha prajñāpāramitāyāṃ (PSP_4:37) bhāṣyamāṇāyām utthāyāsanāt prakramiṣyanti.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānām evaṃ bhavati, na vayam atra vyākṛtāḥ prajñāpāramitāyām ity aprasannacittā utthāyāsanāt prakramiṣyanti, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan na vyākṛtāḥ prajñāpāramitāyām utthāyāsanāt prakramiṣyanti?
bhagavān āha: na khalu punaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā anavakrāntaniyāmā vyākriyante anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, na mamātra prajñāpāramitāyān nāma gṛhītam iti prasādan na pratilapsyante, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan nāmadheyāni na parikīrtitāni bodhisattvānāṃ mahāsattvānām iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām?
bhagavān āha: na khalu punaḥ subhūte avyākṛtānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāmadheyāni parikīrtante, nāpi mama nāmadheyaṃ parikīrtitaṃ grāmasya vā nagarasya vā nigamasya vā rājadhānyā vā rāṣṭrasya vā yatrāhaṃ jāta iti, sa prajñāpāramitān na śrotavyāṃ maṃsyate, sa tataḥ pariṣado 'pakramitavyaṃ maṃsyate, sa yathā yathāpakramitavyaṃ maṃsyante tathā tathā dūrībhaviṣyanti buddhadharmebhyo, yāvata upakrameṇa cittotpādam utpādayiṣyanti, tāvataḥ kalpān saṃparigrahīṣyati, yatra tena punar eva yogam āpattavyam iti, vaimukhyanimittagrāhitāṃ tān sūtrāntān gaveṣitavyān maṃsyante, yena sarvajñajñānasyāhārikāḥ prajñāpāramitāṃ sarvajñajñānasyāhārikāṃ cchorayitvā tān paryeṣitavyān maṃsyante. evaṃ bodhisattvāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca sarvajñatājñānādhigamasya mūlaṃ cchorayitvā śākhāpatrapalāśam adhyālambitavyaṃ maṃsyante, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
subhūtir āha: katame te bhagavan sūtrāntā ye sarvajñajñānasyāhārakā na bhavanti, yān paryavāptavyān maṃsyante?

bhagavān āha: ye sūtrāntāḥ śrāvakapratyekabuddhayānapratisaṃyuktāḥ, tadyathā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhaṃ yatra sthitvā (PSP_4:38) kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca srotaāpattiphalaṃ prāpnuvanti, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhiṃ prāpnuvanti, ime te subhūte śrāvakapratyekabuddhabhūmipratisaṃyuktāḥ sūtrāntā, ye sarvajñatāyā nāharaṇāya saṃvartante, te prajñāpāramitāṃ riñcitvā tāṃ paryavāptavyāṃ maṃsyante. tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitānirjātā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā laukikalokottarair dharmair niryāsyanti, prajñāpāramitāyāṃ śikṣyamāṇāḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā laukikalokottareṣu dharmeṣu śikṣiṣyante. iti hetubhraṃśaḥ
tadyathāpi nāma subhūte kukkuraḥ svāmino 'ntikāt piṇḍañ chorayitvā karmakarasyāntikād ālopaṃ mārgitavyaṃ manyeta. evam eva subhūte bhaviṣyanty anāgate 'dhvani mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ sarvabuddhadharmāṇāṃ mūlaṃ cchorayitvā śākhāpatrapalāśasadṛśān śrāvakayānapratisaṃyuktān pratyekabuddhayānapratisaṃyuktāṃś ca sūtrāntān paryavāptavyān maṃsyante, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bhaviṣyanty anāgate 'dhvani bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ riñcitvā lābhasatkārahetoḥ śrāvakapratyekabuddhayānapratisaṃyuktān paryavāptavyān maṃsyante, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti praṇītāsvādabhraṃśaḥ
tadyathāpi nāma subhūte kaścid eva puruṣo hastino 'rthiko bhavet, sa hastinaṃ labdhvā hastipadaṃ paryeṣitavyaṃ manyeta. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa puruṣaḥ paṇḍitajātīyo bhavet.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvayānikāḥ pudgalā veditavyā ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ riñcitvā ye te sūtrāntāḥ śrāvakayānapratisaṃyuktāḥ pratyekabuddhayānapratisaṃyuktās tān paryavāptavyān maṃsyante. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu paṇḍitajātīyās te mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaveyuḥ.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma (PSP_4:39) veditavyam. ity uttamayānabhraṃśaḥ
tadyathāpi nāma subhūte puruṣo mahāsamudraṃ draṣṭukāmo bhavet, sa mahāsamudraṃ dṛṣṭvā goṣpadaṃ paryeṣitavyaṃ manyeta, tasya taṃ goṣpadaṃ dṛṣṭvā evaṃ bhavet, evaṃpramāṇo mahāsamudra iti. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa puruṣaḥ paṇḍitajātiko bhavet.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evam eva subhūte tathārūpās te mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca veditavyā, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā labdhvā vā tām utsṛjya śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktān sūtrāntān udgrahītavyān maṃsyante. tat kiṃ manyase? subhūte api nu paṇḍitajātīyās te mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaveyuḥ.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. ity uddeśabhraṃśaḥ
tadyathāpi nāma subhūte palagaṇḍo vā palagaṇḍāntevāsī vā vaijayantasya prāsādasya pramāṇena prāsādaṃ kartukāmo bhavet, sa sūryācandramasor maṇḍalavimānāt pramāṇam udgrahītavyaṃ manyet. tat kiṃ manyase? subhūte vaijayantaṃ paryeṣya vaijayantasamaṃ prāsādaṃ kartukāmaḥ sūryācandramasor vā maṇḍalavimānāt pramāṇam udgṛhṇīyād, api nu sa paṇḍitajātīyaḥ puruṣo bhavet.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evam eva subhūte bhaviṣyanty anāgate 'dhvani ekatyā bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā vā labdhvā vā riñcitvā cchorayitvā vā śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktaiḥ sūtrāntaiḥ sarvākārajñatāṃ paryeṣitavyāṃ maṃsyante. tat kiṃ manyase? subhūte api nu paṇḍitajātīyās te bodhisattvāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaveyuḥ.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti hetuphalasaṃbandhabhraṃśaḥ
punar aparaṃ subhūte tadyathāpi nāma kasyacid eva puruṣasya koṭṭarājānaṃ dṛṣṭvā evaṃ bhaved, īdṛśo rājā cakravartī varṇena saṃsthānena (PSP_4:40) ca yādṛśo 'yaṃ koṭṭarāja iti. sa koṭṭarājasya varṇasaṃsthānenākṛtyānimittaṃ liṅgāni udgṛhyaivaṃ vaded, rājñaś cakravartinaḥ īdṛśo varṇasaṃsthānākṛtiviśeṣa iti. tat kiṃ manyase? subhūte api nu sa puruṣaḥ paṇḍitajātīyo bhavet.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evam eva subhūte bhaviṣyanty anāgate 'dhvani ekatyā mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā labdhvā vā tāṃ riñcitvā cchorayitvā vā śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktaiḥ sūtrāntaiḥ sarvākārajñatāṃ paryeṣitavyāṃ maṃsyante. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu te mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca paṇḍitajātikāḥ syuḥ.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti niruttarapadabhraṃśaḥ

punar aparaṃ subhūte teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cemāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ bahūni pratibhānāny utpatsyante, yānīmāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhyamānāṃ vikṣepsyanti. tadyathāpi nāma rūpapratibhānaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmapratibhānaṃ dānapāramitāpratibhānaṃ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāpratibhānaṃ kāmadhātupratibhānaṃ rūpadhātupratibhānam ārūpyadhātupratibhānam uddeśasvādhyāyapratibhānaṃ vaiyāvṛtyapratibhānaṃ smṛtyupasthānapratibhānaṃ samyakprahāṇapratibhānam ṛddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgapratibhānaṃ sarvadhyānavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhapratibhānam adhyātmaśūnyatāpratibhānaṃ bahirdhāśūnyatāpratibhānam adhyātmabahirdhāśūnyatāpratibhānaṃ śūnyatāśūnyatāpratibhānaṃ mahāśūnyatāpratibhānaṃ paramārthaśūnyatāpratibhānaṃ saṃskṛtaśūnyatāpratibhānam asaṃskṛtaśūnyatāpratibhānam atyantaśūnyatāpratibhānaṃ, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāpratibhānaṃ balapratibhānaṃ vaiśāradyapratibhānaṃ pratisaṃvidāveṇikabuddhadharmapratibhānaṃ, yāvad anuttaraṃ samyaksaṃbodhipratibhānam. tat kasya hetor? apratibhānā hi subhūte prajñāpāramitā, acintyā hi subhūte prajñāpāramitā, niścintyācintyāpagatā hi subhūte prajñāpāramitā, anutpādānirodhā hi subhūte prajñāpāramitā, asaṃkleśā avyavadānā hi subhūte prajñāpāramitā, (PSP_4:41) avikṣepā hi subhūte prajñāpāramitā, anabhilāpyā hi subhūte prajñāpāramitā, avyāpādā hi subhūte prajñāpāramitā, anupalambhā hi subhūte prajñāpāramitā. tat kasya hetor? na hi subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām ime dharmāḥ saṃvidyante. sacet subhūte bodhisattvayānikaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā likhanebhir dharmo vikṣipyate. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti bahuvidhaviṣayavikalpapratibhānotpādaḥ
subhūtir āha: śakyā punar bhagavan prajñāpāramitā likhitum.
bhagavān āha: no subhūte, tat kasya hetor? na hi subhūte prajñāpāramitāyāḥ svabhāvaḥ saṃvidyate, na dhyānapāramitāyā na vīryapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na śīlapāramitāyā na dānapāramitāyāḥ svabhāvaḥ saṃvidyate, na sarvaśūnyatānāṃ na saptatriṃśadbodhipakṣāṇāṃ dharmāṇāṃ nāryasatyānāṃ svabhāvaḥ saṃvidyate, nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ na śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ nāṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ na navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ nābhijñānāṃ svabhāvaḥ saṃvidyate, na sarvasamādhīnāṃ na sarvadhāraṇīmukhānāṃ svabhāvaḥ saṃvidyante, na daśānāṃ balānāṃ na vaiśāradyānāṃ na pratisaṃvidāṃ nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ svabhāvaḥ saṃvidyate, na sarvajñatāyāḥ svabhāvaḥ saṃvidyate. yasyāś ca svabhāvo na saṃvidyate, so 'bhāvo yo 'bhāvaḥ. seyaṃ prajñāpāramitā na cābhāvenābhāvaḥ śakyo likhitum.
iti likhanābhiniveśāntarāyaḥ
sacet punaḥ subhūte mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca imāṃ prajñāpāramitām abhāva iti saṃjñāsyanti idam api teṣāṃ mārakarma veditavyam. ity abhāvābhiniveśāntarāyaḥ
subhūtir āha: ye kecid bhagavan mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ lipyakṣarair likhitvā gambhīrā prajñāpāramitā mayā likhiteti maṃsyante, te 'pi lipiṣv akṣareṣv imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām abhinivekṣyante, idam api bhagavaṃs teṣāṃ mārakarma veditavyam. iti lipyakṣareṣu prajñāpāramitābhiniveśāntarāyaḥ
subhūtir āha: tat kasya hetor? anakṣarā hi bhagavann iyaṃ prajñāpāramitā, anakṣarā hi dhyānapāramitā, anakṣarā hi vīryapāramitā, (PSP_4:42) anakṣarā hi kṣāntipāramitā, anakṣarā hi śīlapāramitā, anakṣarā hi dānapāramitā, anakṣaraṃ bhagavan rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, anakṣaraṃ bhagavan vijñānam, anakṣarā bhagavan dhātavaḥ, anakṣarāṇi bhagavann āyatanāni, anakṣaro bhagavan pratītyasamutpādaḥ, anakṣarāṇi pratītyasamutpādāṅgāni, anakṣarāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, anakṣarāḥ sarvaśūnyatāḥ, anakṣarāḥ sarvasamādhayaḥ, anakṣarāṇi sarvadhāraṇīmukhāni, anakṣarāṇi sarvaśūnyatānimittāpraṇihitāni, anakṣarāṇi āryasatyāni, anakṣarāḥ sarvāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, anakṣarā aṣṭavimokṣā, anakṣarā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ, anakṣarā abhijñāḥ, anakṣarāṇi tathāgatabalāni, anakṣarāṇi vaiśāradyāni, anakṣarāḥ pratisaṃvidaḥ, anakṣarā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, anakṣarā hi bhagavan sarvajñatā.
sacet punar bhagavan mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaro vā anakṣarāṃ prajñāpāramitām abhinivekṣyante, evaṃ dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitām, anakṣarāṃ dānapāramitām abhinivekṣyante. anakṣaraṃ rūpam abhinivekṣyante, vedanāsaṃjñāsaṃskārān, anakṣaraṃ vijñānam abhinivekṣyante. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān vimokṣamukhāni satyāni apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr balāni vaiśāradyāni pratisaṃvida āveṇikān buddhadharmān anakṣarān abhinivekṣyante, yāvat sarvajñatām anakṣarām abhinivekṣyante. idam api bhagavaṃs teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti prajñāpāramitāyām anakṣarābhiniveśāntarāyaḥ
punar aparaṃ subhūte teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ cemāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām utpatsyante janapadavitarkā, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte teṣāṃ mahāyānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām utpatsyante grāmamanasikārāḥ nagaramanasikārāḥ nigamamanasikārāḥ rājadhānīmanasikārāḥ rāṣṭramanasikārāḥ devamanasikārāḥ gurūpādhyāyamanasikārāḥ, mātāpitṛbhrātṛbhaginīputraduhitṛjñātipratisaṃyuktā manasikārāḥ, cauramanasikārāḥ, caṇḍālapratisaṃyuktā manasikārāḥ, kāmavitarkapratisaṃyuktā manasikārāḥ saṃgaṇikā pratisaṃyuktā manasikārā utpatsyante. amī ca subhūte (PSP_4:43) 'nye ca bahuvidhā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ manasikārā mārakarma veditavyam. imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ māraḥ pāpīyān antarāyān vikṣepān upasaṃhariṣyati. iti janapadādimanasikārāntarāyaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatām utpatsyante, lābhasatkāraślokāś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārās tāṃs te bodhisattvāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāsvādayantaḥ, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti uddekṣyanti svādhyāsyanti yoniśo manasikariṣyanti. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti lābhasatkāraślokāsvādāntarāyaḥ
punar aparaṃ subhūte teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māraḥ pāpīyān ye te bhaviṣyanti gambhīrā gambhīrāḥ sūtrāntās tān upasaṃhariṣyati, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatām. na punar atra subhūte bodhisattvair upāyakuśalair gambhīragambhīreṣu sūtrānteṣu māreṇopasaṃhṛteṣu spṛhotpādayitavyā. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte te sūtrāntāḥ sarvajñatāyā āhārakāḥ. tatra subhūte ye 'nupāyakuśalā bodhisattvā bhaviṣyanti ta imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā riñciṣyanti yatra mayā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām upāyakauśalaṃ vistareṇākhyātam ihaiva gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vistareṇopāyakauśalaṃ mārgitavyam. te khalu punaḥ subhūte mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaro vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ riñcitvā tebhyaḥ śrāvakapratyekabuddhayānapratisaṃyuktebhyaḥ sūtrāntebhya upāyakauśalyaṃ gaveṣitavyaṃ maṃsyante. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. i ty amārgeṇopāyakauśalamārgaṇāntarāyaḥ
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikāś cchandakā bhaviṣyanti prajñāpāramitāṃ likhitum uddeṣṭuṃ svādhyātuṃ paṭhituṃ, dharmabhāṇakaś ca kilāsī bhaviṣyati. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti cchandakilāsavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaḥ akilāsī bhaviṣyati imāṃ (PSP_4:44) gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ lekhayitum udgrahayituṃ deśayituṃ svādhyāyituṃ, dharmaśravaṇikāś ca deśāntarasaṃprasthitā bhaviṣyanti. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.

punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikāś ca prajñāpāramitāṃ likhitukāmā bhaviṣyanti udgrahītukāmā uddeṣṭukāmāḥ svādhyātukāmā, dharmabhāṇakaś ca deśāntarasaṃprasthito bhaviṣyati. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti cchandabhedaviṣayavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇako lābhasatkāraślokaguruko bhaviṣyati cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraraktaḥ, dharmaśravaṇikāś cālpecchāḥ saṃtuṣṭā ārabdhavīryā upasthitasmṛtayaḥ samāhitā ekāgracittāḥ prajñāvantaḥ. idam api subhūte visāmagryā prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś cālpeccho bhaviṣyati saṃtuṣṭaḥ pravivikta ārabdhavīrya upasthitasmṛtiḥ samāhita ekāgracittaḥ prajñāvān, dharmaśravaṇikāḥ ca mahecchāḥ pāpecchāḥ lābhasatkāraślokagurukāś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaisajyapariṣkāragurukā bhaviṣyanti. idam api subhūte visāmagryā prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti lābhagauravālpecchatāvaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇaka āraṇyako bhaviṣyati, paiṇḍapātikaḥ pāṃśukūlikaḥ khalupaścādbhaktikaḥ ekāsanikaḥ prasthapiṇḍikaḥ śmāśānika ābhyavakāśiko vṛkṣamūliko naiṣadyiko yathāsaṃstarikas traicīvarikaḥ, dharmaśravaṇikāś ca nāraṇyakā bhaviṣyanti na paiṇḍapātikā na pāṃśukūlikā na khalupaścādbhaktikā na ekāsanikā na prasthapiṇḍikā na śmāśānikā nābhyavakāśikā na vṛkṣamūlikā na naiṣadyikā na yathāsaṃstarikā na traicīvarikāḥ. idam api subhūte visāmagryā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ (PSP_4:45) svādhyāyamānāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇika āraṇyako bhaviṣyati yāvat traicīvariko, dharmabhāṇakaś ca nāraṇyako bhaviṣyati yāvan na traicīvarikaḥ. idam api subhūte visāmagryā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ yoniśaś ca manasikriyamāṇāyāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti dhūtaguṇayogāyogavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikāś ca śrāddhā bhaviṣyanti kalyāṇadharmāṇa imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhitukāmā uddeṣṭukāmāḥ svādhyātukāmāḥ, dharmabhāṇakaś cāśrāddho bhaviṣyati na kalyāṇadharmā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitān na likhitukāmo noddeṣṭukāmo na svādhyātukāmaḥ. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś ca śrāddho bhaviṣyati kalyāṇadharmā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhanāya dātukāmo 'rthikāya udgrahītukāmo, dharmaśravaṇikaś cāśrāddho bhaviṣyati na kalyāṇadharmā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ na likhanāya dātukāmo noddeṣṭukāmo 'rthikāya nodgrahītukāmaḥ. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti kalyāṇākalyāṇakāmatvavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś ca sarvāstiparityāgī bhaviṣyati anāgṛhītacittaḥ, dharmaśravaṇikaś ca matsarī bhaviṣyati mahecchaḥ pāpeccho lābhasatkāraślokacīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraguruko bhaviṣyati. idam api subhūte visāmagryā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikaś ca sarvāstiparityāgī bhaviṣyati anāgṛhītacittaḥ, dharmabhāṇakaś ca matsarī bhaviṣyati kuṭukuñcakaḥ. idam api subhūte visāmagryā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti tyāgamātsaryavaidhuryam
(PSP_4:46)
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikaś ca dharmabhāṇakasyāntike parityaktukāmo bhaviṣyati cīvarapiṇḍapātraśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān, dharmabhāṇakaś ca na grahītukāmo bhaviṣyati. iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇako dharmaśravaṇikasyāntikād grahītukāmo bhaviṣyati, dharmaśravaṇikaś ca na dātukāmo bhaviṣyati. iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti dānagrahaṇavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś codghaṭitajño bhaviṣyati, dharmaśravaṇikaś ca neyo bhaviṣyati vipañcitajño vā padaparamo vā. iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ svādhyāyatām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikaś codghaṭitajño bhaviṣyati, dharmabhāṇakaś ca neyo bhaviṣyati vipañcitajño vā padaparamo vā. iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ manasikurvatām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
ity udghaṭitajñavipañcitajñatāvaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś ca dharmāntaraṃ jñāsyati sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthodānāvadānetivṛttakajātakanidānavaipulyādbhūtadharmopadeśānāṃ, dharmaśravaṇikāś ca dharmāntaran na jñāsyanti sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthodānāvadānetivṛttakajātakanidānavaipulyādbhūtadharmopadeśānāṃ, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ (PSP_4:47) manasikriyamāṇāyām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.

punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikaś ca dharmāntaraṃ jñāsyati sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthodānāvadānetivṛttakajātakanidānavaipulyādbhutadharmopadeśānāṃ, dharmabhāṇakaś ca dharmāntaran na jñāsyati sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthodānāvadānetivṛttakajātakanidānavaipulyādbhutadharmopadeśānām, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ manasikriyamāṇāyām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti sūtrādidharmābhijñānabhijñatāvaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś ca ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ samanvāgato bhaviṣyati, dharmaśravaṇikaś ca na ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ samanvāgato bhaviṣyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ manasikurvatām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikāḥ ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ samanvāgatā bhaviṣyanti, dharmabhāṇakaś ca na ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ samanvāgato bhaviṣyati. iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ manasikurvatām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti ṣaṭpāramitāsamanvāgamāsamanvāgamavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś copāyakuśalo bhaviṣyati ṣaṭsu pāramitāsu, dharmaśravaṇikāś cānupāyakuśalā bhaviṣyanti ṣaṭsu pāramitāsu. iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ manasikriyamāṇāyām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikāś copāyakuśalā bhaviṣyanti ṣaṭsu pāramitāsu, dharmabhāṇakaś cānupāyakuśalo bhaviṣyati ṣaṭsu pāramitāsu, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ manasikriyamāṇāyām. (PSP_4:48) idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. ity upāyānupāyakauśalavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś ca dhāraṇīpratilabdho bhaviṣyati, dharmaśravaṇikāś ca na dhāraṇīpratilabdhā bhaviṣyanti, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ manasikriyamāṇāyām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti dhāraṇīpratilambhāpratilambhavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś ca likhitukāmo bhaviṣyati dhārayitukāmo bhaviṣyati vācayitukāmaḥ svādhyātukāmo yāvat manasikartukāmo, dharmaśravaṇikāś ca na likhitukāmā bhaviṣyanti yāvan na manasikartukāmā bhaviṣyanti, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, imāṃ gambhirāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ vācayatāṃ yāvad bhāvayatām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikāś ca likhitukāmā bhaviṣyanti yāvat manasikartukāmāḥ, dharmabhāṇakaś ca na likhitukāmo bhaviṣyati yāvan na manasikartukāmaḥ, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ vācayatāṃ yāvad bhāvayatām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti likhitukāmatāvaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś ca vigatakāmacchandavyāpādastyānamiddhauddhatyakaukṛtyavicikitsā bhaviṣyati, dharmaśravaṇikāś ca vigatakāmacchandavyāpādastyānamiddhauddhatyakaukṛtyavicikitsā bhaviṣyanti, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhitukāmānāṃ yāvad bhāvayitukāmānām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikāś ca vigatakāmacchandavyāpādastyānamiddhauddhatyakaukṛtyavicikitsā bhaviṣyanti, dharmabhāṇakaś cāvigatakāmacchandavyāpādastyānamiddhauddhatyakaukṛtyavicikitsā bhaviṣyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhitukāmānāṃ yāvad bhāvayitukāmānām. (PSP_4:49) idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti vigatāvigatakāmacchandādivaidhuryam
punar aparaṃ subhūte imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ yāvad bhāvayatāṃ kaścid eva tatrāgatya nirayānām avarṇaṃ bhāṣiṣyate tiryagyoneḥ, pretānām avarṇaṃ bhāṣiṣyate, evaṃduḥkhā nirayā evaṃduḥkhā tiryagyonir, evaṃduḥkhaḥ pretaviṣaya iti, ihaiva tvaṃ duḥkhasyāntaṃ kuruṣveti kin te 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhum. iyam api subhūte tatra visāmagrī bhaviṣyati, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ yāvad bhāvayatām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. ity apāyagativaimukhyam
punar aparaṃ subhūte imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ yāvad yoniśo manasikurvatāṃ kaścid evāgatya cāturmahārājikānāṃ devānāṃ varṇaṃ bhāṣiṣyate yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagānāṃ devānāṃ varṇaṃ bhāṣiṣyate. evaṃ sukhaḥ kāmadhātuḥ kāmaparibhogair, evaṃ sukho rūpadhātur dhyānasamāpattibhiḥ, evaṃ sukha ārūpyadhātuḥ śāntābhiḥ, tad api sarvam anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmīyaṃ vipariṇāmadharmi vyayadharmi virāgadharmi nirodhadharmi, ihaiva tvaṃ srotaāpattiphalaṃ prāpnuhi sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpnuhi pratyekabodhiṃ prāpnuhi, mā saṃsāre cirakālaṃ saṃsara, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti sugatigamanasaumanasyam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś ca eko bhaviṣyaty advitīyaḥ svayaṃkārī, dharmaśravaṇikaś ca parṣadavacaro bhaviṣyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ vācayatāṃ svādhyāyatāṃ. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikaś ca eko bhaviṣyaty advitīyaḥ svayaṃkārī, dharmabhāṇakaś ca parṣadavacaro bhaviṣyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ vācayatāṃ svādhyāyatām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. ity ekākiparṣadavacaratvavaidhuryam

punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇaka evaṃ vakṣyati, yo mām anubandhiṣyati, tasyāham imāṃ prajñāpāramitāṃ dāsyāmi likhanāya vācanāya (PSP_4:50) uddiśanāya svādhyāyanāya manasikaraṇāya bhāvanāyai, dharmaśravaṇikaś ca nānubandhiṣyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ vācyamānāyāṃ svādhyāyamānāyām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikaś ca dharmabhāṇakam anubandhitukāmo bhaviṣyati, dharmabhāṇakaś cāvakāśan na kariṣyaty anubandhanāya, iyam api subhūte tatra visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ vācyamānāyāṃ svādhyāyamānāyām. idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. ity anubandhikāmo 'navakāśadānatvavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇaka āmiṣakiñcitkasya hetor imāṃ prajñāpāramitāṃ dātukāmo bhaviṣyati likhanāya uddiśanāya yāvad bhāvanāyai, dharmaśravaṇikaś ca āmiṣakiñcitkasya hetor nopasaṃkramitukāmo bhaviṣyati, iyam api subhūte tatra visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ yāvad bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
ity āmiṣakiñcitkatadadātukāmatvavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś ca tān diśaṃ gantukāmo bhaviṣyati, yatra diśi jīvitāntarāyo bhaviṣyati, dharmaśravaṇikaś ca na taṃ deśaṃ gantukāmo bhaviṣyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmaśravaṇikaś ca tān diśaṃ gantukāmo bhaviṣyati, yatra diśi jīvitāntarāyo bhaviṣyati, dharmabhāṇakaś ca na taṃ deśaṃ gantukāmo bhaviṣyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ yāvad bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti jīvitāntarāyānantarāyadiggamanāgamanavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś ca tena gantukāmo bhaviṣyati, yena durbhikṣaṃ ca nirudakañ ca, dharmaśravaṇikaś ca na tatra gantukāmo bhaviṣyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ (PSP_4:51) prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ yāvad bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇakaś ca tena gamiṣyati, yena subhikṣaṃ sodakaṃ, dharmaśravaṇikāś cānubaddhā bhaviṣyanti, sa tān evaṃ vakṣyati, kiṃ yuṣmākaṃ kulaputrā āmiṣahetos tatra gantuṃ sucintitaṃ tāvat kuruta mā paścād vipratisāriṇo bhaviṣyatha piṇḍapātena labdhālabdhena, evaṃ tena dharmabhāṇakena sūkṣmeṇopāyena dharmapratyākhyānaṃ kṛtaṃ bhaviṣyati, te nirviṇṇarūpā evaṃ jñāsyanti pratyākhyānanimittāny etāni naitāni dātukāmatānimittāni, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ vācyamānāyāṃ bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
iti durbhikṣasubhikṣadiggamanāgamanavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇako bhikṣus tena prakramiṣyati, yena caurabhayaṃ caṇḍālabhayaṃ lubdhakabhayaṃ candamṛgabhayam āśīviṣabhayaṃ kāntārāṭavībhayaṃ durgabhayaṃ tena prakramiṣyati dharmaśravaṇikāś cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrotukāmā dharmabhāṇakam anubaddhā bhaviṣyanti, tān dharmabhāṇako bhikṣur evaṃ vakṣyati, kiṃ yuṣmākaṃ kulaputrās tatra gantuṃ yatra caurabhayaṃ caṇḍālabhayaṃ lubdhakabhayaṃ caṇḍamṛgabhayaṃ āśīviṣabhayaṃ kāntārāṭavībhayaṃ durgabhayaṃ bhaviṣyati, dharmaśravaṇikāś cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrotukāmā dharmabhāṇakam anubaddhā bhaviṣyanti, tān dharmabhāṇako bhikṣur na bhāṣitukāmaḥ, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ na lekhayitukāmo noddeṣṭukāmo na śrāvayitukāmas te tasya dharmabhāṇakasyāntikāc chrutvā nirviṇṇarūpā na tena gamiṣyanti yena sa dharmabhāṇako bhikṣur gamiṣyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, asyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ yāvad bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti caurādinimittavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte dharmabhāṇako bhikṣur bhikṣādakulaguruko bhaviṣyati sa tayā bhikṣādakulagurukatayā tāni ca kulāny abhīkṣṇaṃ vyavalokayitavyāni maṃsyate sa tayābhīkṣṇakulavyavalokanatayā (PSP_4:52) dharmaśravaṇikān pratyākhyāsyati, asti mayā yuṣmanto bhikṣādakulāny avyavalokayitavyāny upasaṃkramitavyāni, sa tān dharmaśravaṇikān pratyākhyāsyati pratyākhyātās te pratyudāvartiṣyante, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati prajñāpāramitāṃ likhatāṃ bhāvayatām uddiśatāṃ svādhyāyatām idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti kulavyavalokanavaidhuryam
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān bhikṣuveṣeṇa tathātathopāyena ceṣṭiṣyate yathāyathopāyena, imāṃ prajñāpāramitāṃ na kaścil likhiṣyati nodgrahīṣyati na paryavāpsyati na dhārayiṣyati na vācayiṣyati na svādhyāsyati na manasikariṣyati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kena kāraṇena bhagavan māraḥ pāpīyān bhikṣuveṣeṇa tathātathā ceṣṭiṣyate yathāyathā na kaścid imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyati nodgrahīṣyati na paryavāpsyati na dhārayiṣyati na vācayiṣyati na svādhyāsyati na manasikariṣyati?
bhagavān āha: prajñāpāramitānirjātāni hi sarvasattvānāṃ kleśaprahāṇāny evaṃ tathātathopāyena ceṣṭiṣyate yathāyathā na kaścid imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyati nodgrahīṣyati na paryavāpsyati na dhārayiṣyati na vācayiṣyati na svādhyāsyati na manasikariṣyati.
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān bhikṣuveṣeṇāgatya bhedaṃ prakṣepsyati vivecayiṣyati, naiṣā prajñāpāramitā yathāsmākaṃ sūtrāntam āgatam ity asya prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ paryavāpyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.

punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān bhikṣuveṣeṇa bodhisattvān upasaṃkramyaivaṃ vakṣyati, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carati sa bodhisattvo bhūtakoṭīṃ sākṣātkaroti, srotaāpattiphalaṃ vā prāpnoti sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā prāpnoti pratyekabodhiṃ vā prāpnoti, tadvacanaṃ śrutvā na prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ deśyamānāyāṃ vācyamānāyāṃ yāvad (PSP_4:53) bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti mārasya pāpīyaso bhedaprayogaḥ
punar aparaṃ subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ yāvad bhāvyamānāyāṃ bahūni mārakarmāṇy utpatsyante, yāny antarāyakarāṇi bhaviṣyanti tāni mārakarmāṇi bodhisattvena mahāsattvena vivarjayitavyāni.
subhūtir āha: katamāni tāni bhagavan mārakarmāṇi yāni bodhisattvena mahāsattvena bodhavyāni buddhvā ca vivarjitavyāni?
bhagavān āha: prajñāpāramitāpratirūpakāni subhūte mārakarmāṇy utpatsyante. evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā, dānapāramitāpratirūpakāṇi mārakarmāṇy utpatsyante, yāni bodhisattvena mahāsattvena bodhavyāni buddhvā ca vivarjayitavyāni.
punar aparaṃ subhūte adhyātmaśūnyatāpratirūpakāṇi yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāpratirūpakāṇi mārakarmāṇy utpatsyante, śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktāni mārakarmāṇy utpatsyante, tāni buddhvā bodhisattvena mahāsattvena mārakarmāṇi vivarjayitavyāni. evañ ca vakṣyati, etān paryavāpnuhi etān paryavāpya ihaiva srotaāpattiphalaṃ prāpnuhi sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpnuhi, imāny eva tvaṃ catvāri smṛtyupasthānāni bhāvaya samyakprahāṇāni bhāvaya ṛddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvaya śūnyatāvimokṣamukham ānimittavimokṣamukham apraṇihitavimokṣamukhaṃ bhāvaya kiṃ te 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām udgṛhyamāṇāyāṃ yāvan manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyāṃ māraḥ pāpīyān evaṃrūpāṇi mārakarmāṇi upasaṃhariṣyati. iti prativarṇikopasaṃhāraḥ
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkramiṣyati, suvarṇavarṇakāyena vyāmaprabhāṃ kṛtvā tatra bodhisattvas taṃ dṛṣṭvā spṛhām utpādya sarvajñatāyāḥ parihāsyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
(PSP_4:54)
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyāṃs teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca purato buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃgham upadarśayiṣyati, sa tatra bodhisattvaḥ spṛhām utpādayiṣyati, aham apy anāgate 'dhvany evaṃrūpas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ syām, evaṃ ca bhikṣugaṇaṃ parikarṣeyaṃ yathā yaṃ tathāgato dharmaṃ deśayati tathaivāham api dharmaṃ deśayeyaṃ, sa tatra spṛhām utpādayiṣyati spṛhām utpādya sarvajñatāyāḥ parihāsyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ paryavāpyamānāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam.
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān anekāni bodhisattvaśatāni anekāni bodhisattvasahasrāṇi upadarśayati, ye dānapāramitāyāṃ cariṣyanti, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyanti, te bodhisattvās teṣāṃ māranirmitānām antike spṛhām utpādayiṣyanti spṛhām utpādya sarvajñatāyāḥ parihāsyanti, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. tat kasya hetor? na hīha subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ rūpaṃ saṃvidyate, na vedanā na saṃjñā na saṃskārāḥ, na vijñānaṃ saṃvidyate, na skandhā na dhātavo nāyatanāni na pratītyasamutpādo na pratītyasamutpādāṅgāni saṃvidyante, na pāramitā na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ nāṣṭavimokṣā na navānupūrvavihārasamāpattayaḥ na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ saṃvidyante, na sarvaśūnyatā na sarvasamādhayaḥ na sarvadhāraṇīmukhāni saṃvidyante, na tathāgatabalāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāveṇikabuddhadharmā na vimokṣamukhāni na bodhiḥ saṃvidyate, yatra ca subhūte na rūpaṃ saṃvidyate, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ saṃvidyate, na skandhā na dhātavo nāyatanāni na pratītyasamutpādo na pratītyasamutpādāṅgāni na pāramitā na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nāṣṭavimokṣā na navānupūrvavihārasamāpattayo na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā na sarvaśūnyatā na sarvasamādhayo na (PSP_4:55) sarvadhāraṇīmukhāni na tathāgatabalāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāveṇikabuddhadharmā na vimokṣamukhāni na bodhiḥ saṃvidyate, yatra na bodhir na tatra buddho na bodhisattvā na śrāvakāḥ saṃvidyante. tat kasya hetoḥ? svabhāvaśūnyā hi subhūte sarvadharmāḥ.
ity ayathāviṣayādispṛhotpādaḥ
punar aparaṃ subhūte bahvantarāyeyaṃ prajñāpāramitā bhaviṣyati, teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca imāṃ prajñāpāramitāṃ dhārayatāṃ vācayatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ. tadyathāpi nāma subhūte yāni jāmbūdvīpakāni ratnāni, yad uta suvarṇamaṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravāḍarajatādīni bahvantarāyāṇi bahupratyarthikāni bhaviṣyanti. evam etat subhūte teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāsyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ paryavāpyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyāṃ bahavo 'ntarāyā bhaviṣyanti bahavaḥ pratyarthikāḥ.

subhūtir āha: evam etad bhagavann evam etat sugata, bahupratyarthikāni bhaviṣyanti prajñāpāramitāpratisaṃyuktāni sūtrāṇi, mārādhiṣṭhitās te mohapuruṣā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ bhāvayatām antarāyaṃ kariṣyanti. alpabuddhayas te bhagavan mohapuruṣā bhaviṣyanti, mandabuddhayo ye 'syāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ yāvad bhāvyamānāyām antarāyaṃ kariṣyanti. na teṣām udārodāreṣu dharmeṣu buddhiḥ prakramiṣyati, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitān na likhiṣyanti likhyamānāyām antarāyaṃ kariṣyanti yāvan na bhāvayiṣyanti bhāvyamānāyāñ cāntarāyaṃ kariṣyanti.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat mārādhiṣṭhitās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti navayānasaṃprasthitā anavaropitakuśalamūlāḥ parīttakuśalamūlāḥ na pūrvajinakṛtādhikārā aparigṛhītakalyāṇamitrā, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ na likhiṣyanti na vācayiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti, ye 'ntarāyaṃ kariṣyanti, alpabuddhikās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca mandabuddhikāḥ parīttabuddhikā, na ca teṣām udārodāreṣu dharmeṣu cittaṃ kramiṣyati, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ na (PSP_4:56) likhiṣyanti na dhārayiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti yāvan na bhāvayiṣyanti, anyeṣāñ ca likhatāṃ yāvad bhāvayatām antarāyaṃ kariṣyanti, kiñ cāpi subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ yāvad bhāvyamānāyām imāni mārakarmāṇy utpatsyante, sacet punaḥ subhūte yad imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca likhatāṃ svādhyāyatām uddiśatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ bhāvayatāṃ mārakarmāṇi notpatsyante, uttare ca dhyānapāramitāṃ paripūrayiṣyanti, vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ paripūrayiṣyanti, sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣān dharmān paripūrayiṣyanti, sarvasamādhidhāraṇīvimokṣamukhāni apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ pañcābhijñā daśabodhisattvabhūmīr balāni vaiśāradyāni pratisaṃvida āveṇikabuddhadharmān yāvat sarvajñatāṃ paripūrayiṣyanti. veditavyam idaṃ subhūte buddhānubhāva eṣa yenaiṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ vācayatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ nāntarāyā utpatsyante, uttare ca sarvāḥ pāramitāḥ paripūrayiṣyanti, sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyān dharmān sarvasamādhīn sarvadhāraṇīmukhāni sarvavimokṣamukhāni paripūrayiṣyanti, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīḥ pañcābhijñāḥ paripūrayiṣyanti, daśa bodhisattvabhūmīḥ paripūrayiṣyanti, daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayiṣyanti, sarvākārajñatāṃ paripūrayiṣyanti. ye 'pi te daśasu dikṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, te 'pi teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca kṛtaśa udyogam āpatsyante, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ vācayatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ, ye 'pi te daśasu dikṣu avinivartanīyā bodhisattvās te 'pi teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ vācayatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ bhāvayatām udyogam āpatsyante anuparigrahīṣyanti, tadyathāpi nāma subhūte striyāḥ kasyāścid eva bahavaḥ putrā bhaveyuḥ, pañca vā daśa vā (PSP_4:57) viṃśatir vā triṃśad vā catvāriṃśad vā pañcāśad vā śataṃ vā sahasraṃ vā śatasahasraṃ vā, te 'syā mātur glānāyāḥ sarve 'py udyogam āpadyeran, kim ity asmākaṃ mātur antarāyo na bhavet, kim ity asmākaṃ mātā ciraṃ jīvet, kim ity asmākaṃ mātuḥ śarīre amanaāpaḥ sparśo na nipated, eṣāsmākaṃ jananī śarīrasya dātrī jīvitasya dhātrī, te tāṃ mātaram upasthitām upatiṣṭheran sugopitāṃ gopāyeyur, mā bhūd asyā jīvitāntarāyo vā śarīradaurbalyaṃ vā daṃśamaśakasarīsṛpopanipāto vā śītoṣṇakṣutpipāsādi duṣkhaṃ vā, evan te putrās tasyā mātuḥ sarvasukhopadhānāny upasaṃhareyuḥ, evan te tāṃ mātaraṃ sukelāyitāṃ kelāyeyur mimīyur eṣāsmākam asya lokasya darśayitrī. evam eva subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ buddhacakṣuṣā satatasamitaṃ samanvāharanti. tat kasya hetor? eṣā hi gambhīrā prajñāpāramitāsmākaṃ sarvabuddhadharmāṇāṃ jananī jñānālokasya kārikā, ye 'pi te daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, te 'pīmām eva prajñāpāramitāṃ buddhacakṣuṣā satatasamitaṃ samanvāharanti. tat kasya hetor? eṣā hi gambhīrā prajñāpāramitā jananī tathāgatānām, asya ca sarvajñajñānasya saṃdarśayitrī, tena tathāgatāḥ kṛtajñatām upādāya ye imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ buddhacakṣuṣā satatasamitaṃ samanvāharanti. tat kasya hetoḥ? ato nirjātā hi tathāgatānāṃ dhyānavīryakṣāntiśīladānapāramitā, ato nirjātā hi tathāgatānām adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, ato nirjātāni catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgaḥ, ato nirjātāni trīṇi vimokṣamukhāni, ato nirjātāni catvāry āryasatyāni, ato nirjātāni catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayo, ato nirjātā aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ, ato nirjātāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni, ato nirjātāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, ato nirjātāḥ ṣaḍabhijñāḥ, ato nirjātā sarvabuddhānāṃ sarvākārajñatā, ato nirjātā aprameyāsaṃkhyeyā buddhadharmāḥ, ato nirjātāḥ srotāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino, 'to nirjātā arhantaḥ pratyekabuddhā, ato nirjātās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ. ye 'pi kecit subhūte (PSP_4:58) tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā abhisaṃbudhyante abhisaṃbhotsyante ca, sarve te imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ abhisaṃbudhyante 'bhisaṃbhotsyante ca, ye 'pi te subhūte mahāyānasaṃprasthitāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti uddekṣyanti svādhyāsyanti yoniśo manasikariṣyanti sarve te tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair buddhacakṣuṣā satatasamitaṃ samanvāhriyante teṣāṃ subhūte bodhisattvānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ satatasamitaṃ rakṣāvaraṇaṃ guptiṃ saṃvidhāsyanti yathānuttarāyāḥ samyaksaṃbodher na parihāsyanti.
iti jāmbūdvīpakamahāratnodāharaṇādidṛṣṭāntena mahānubhāvatvam ity uktā doṣāḥ
subhūtir āha: yad bhagavān āha, prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ janayitrī asya ca lokasya darśayitrī ti. kathaṃ ca bhagavan buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitā janayitrī? kathañ ca bhagavan prajñāpāramitāsya lokasya darśayitrī? kathañ ca bhagavan prajñāpāramitayā tathāgato janitaḥ? katamaś ca lokas tathāgatenākhyātaḥ?

bhagavān āha: anayā subhūte gambhīrayā prajñāpāramitayā daśatathāgatabalāni janitāni, catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahākaruṇā mahāmaitrī mahāmuditā mahopekṣā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā yāvat sarvākārajñatā janitā, ebhiś ca subhūte dharmais tathāgata iti prabhāvyate, tasmāt tarhi subhūte anayā gambhīrayā prajñāpāramitayā tathāgato janitaḥ. iti tathāgatanirvṛttijñānam
subhūtir āha: katamaḥ punar bhagavaṃs tathāgatena loka ity ākhyātaḥ?
bhagavān āha: pañca subhūte skandhās tathāgatena loka ākhyātaḥ.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitāyā pañca skandhā darśitāḥ?
bhagavān āha: na subhūte prajñāpāramitā imān pañca skandhān lujyamānān darśayati, na pralujyamānān darśayati, notpadyamānān (PSP_4:59) darśayati, na nirūdhyamānān darśayati, na saṃkliśyamānān na vyavadāyamānān darśayati, na vṛddhiṃ na hāniṃ darśayati, nāyūhaṃ na niryūhaṃ nātītān nānāgatān na pratyutpannān dharmān darśayati. tat kasya hetor? na hi śūnyatā lujyate vā pralujyate vā, nānimittaṃ lujyate vā pralujyate vā, nāpraṇihitaṃ lujyate vā pralujyate vā, nānabhisaṃskaro nānutpādo na nirodho nābhāvo nāsvabhāvo lujyate vā pralujyate vā. evaṃ hi subhūte tathāgatena gambhīrā prajñāpāramitā lokasya darśayitrī ākhyātā. iti lokasya jñānam
ye 'pi te subhūte aprameyāṇāṃ sattvānām asaṃkhyeyānāṃ sattvānām aparimāṇānāṃ sattvānāṃ cittacaritāni prajānanti, aprameyāḥ sattvāḥ paracittavidas te 'pi prajñāpāramitām āgamya prajānanti. na punaḥ subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sattvo na sattvaprajñaptir upalabhyate, na rūpaṃ na rūpaprajñaptir upalabhyate, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, na vijñānaṃ na vijñānaprajñaptir upalabhyate, na cakṣūrūpaṃ na cakṣurvijñānaṃ na cakṣuḥsaṃsparśo na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanā upalabhyate, na cakṣūrūpaprajñaptir upalabhyate, na cakṣurvijñānaprajñaptir upalabhyate, na cakṣuḥsaṃsparśaprajñaptir upalabhyate, na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanāprajñaptir upalabhyate, evaṃ na śrotraṃ na śabdo na ghrāṇaṃ na gandho na jihvā na raso na kāyo na spraṣṭavyaṃ na mano na dharmo na manovijñānaṃ na manaḥsaṃsparśo na manaḥsaṃsparśapratyayavedanāprajñaptir upalabhyate. evaṃ na pāramitā na bodhipakṣyā dharmā na vimokṣamukhaṃ na balavaiśāradyapratisaṃvido nāveṇikabuddhadharmā yāvan na sarvākārajñatāprajñaptir upalabhyate. evaṃ hi subhūte iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā tathāgatānāṃ lokasya saṃdarśayitrī, sā punar iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā na rūpasya darśayitrī yāvan na sarvajñatāyā darśayitrī. tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitā eva tāvat subhūte prajñāpāramitāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punā rūpam upalapsyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ, kutaḥ punar vijñānam upalapsyate yāvat kutaḥ punaḥ sarvākārajñatā (PSP_4:60) upalapsyate. iti sarvacittacaritajñānam
punar aparaṃ subhūte yāvantaḥ sattvāḥ sattvaprajñaptyā prajñapyante rūpiṇo vā arūpiṇo vā saṃjñino 'saṃjñino naivasaṃjñino nāsaṃjñina iha vā lokadhātau 'nyeṣu vā daśadiśi lokadhātuṣu yāvantaḥ sattvās teṣāṃ yāni saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittāni tāni saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti. kathañ ca subhūte tathāgatas teṣāṃ sattvānāṃ tāni saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? dharmatayā subhūte tathāgatas teṣāṃ sattvānāṃ saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti.
subhūtir āha: katamayā bhagavan dharmatayā tathāgatas teṣāṃ sattvānāṃ saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti?
bhagavān āha: yatra subhūte dharmatāyāṃ dharmataiva nopalabhyate prāg eva saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittāni, anayā subhūte dharmatayā tathāgataḥ saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittāni teṣāṃ sattvānāṃ yathābhūtaṃ prajānāti. iti cittasaṃkṣepajñānam

punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'kṣayataḥ teṣāṃ sattvānāṃ saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittāni yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgatas teṣāṃ sattvānām akṣayataḥ saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittāni yathābhūtaṃ prajānāti? iha subhūte tathāgato nirodhataḥ prahāṇatas teṣāṃ sattvānāṃ tāni cittāni yathābhūtaṃ prajānāti, śāntatas tucchato viviktataḥ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhas teṣāṃ sattvānāṃ saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittāni yathābhūtaṃ prajānāti. iti cittākṣayākārajñānam
punar aparaṃ subhūte tathāgatas teṣāṃ sattvānāṃ sarāgaṃ cittaṃ sarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vītarāgaṃ cittaṃ vītarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, sadoṣaṃ cittaṃ sadoṣaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vigatadoṣaṃ cittaṃ vigatadoṣaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, samohaṃ cittaṃ samohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ (PSP_4:61) prajānāti, vigatamohaṃ cittaṃ vigatamohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavaṃs tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhas teṣāṃ sattvānāṃ sarāgaṃ cittaṃ sarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? sadoṣaṃ cittaṃ sadoṣaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? samohaṃ cittaṃ samohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti?
bhagavān āha: yā subhūte cittasya sarāgadoṣamohatā na sā cittasya yathābhūtatā. tat kasya hetor? na hi subhūte yathābhūtaṃ cittam upalabhyate na caitasikā dharmāḥ prāg eva sarāgaṃ vā sadoṣaṃ vā samohaṃ vā cittam upalapsyate. evaṃ hi subhūte tathāgataḥ prajñāpāramitām āgamya teṣāṃ sattvānāṃ sarāgaṃ cittaṃ sarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, sadoṣaṃ cittaṃ sadoṣaṃ cittam iti yathābhutaṃ prajānāti, samohañ cittaṃ samohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgatas teṣāṃ sattvānāṃ vigatarāgaṃ cittaṃ vigatarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? vigatadoṣaṃ cittaṃ vigatadoṣaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? vigatamohaṃ cittaṃ vigatamohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? yā subhūte cittasya vigatarāgatā na sā cittasya sarāgatā. tat kasya hetor? na hi subhūte dvayoś cittayoḥ samavadhānam asti. evaṃ yā subhūte cittasya vigatadoṣatā na sā cittasya sadoṣatā, yā subhūte cittasya vigatamohatā na sā cittasya samohatā. tat kasya hetor? na hi subhūte dvayoś cittayoḥ samavadhānam asti. evaṃ subhūte tathāgatas teṣāṃ sattvānāṃ vigatarāgaṃ cittaṃ vigatarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vigatadoṣaṃ cittaṃ vigatadoṣaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vigatamohaṃ cittaṃ vigatamohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti.
iti sarāgādicittajñānam
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ vipulacittaṃ vipulacittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ vipulaṃ cittaṃ vipulaṃ cittam iti yathābhutaṃ prajānāti? iha subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ na vistīrṇaṃ cittaṃ na saṃkuñcitañ cittaṃ na hi vivarddhate cittaṃ na parihīyate cittaṃ nāgacchati na gacchati (PSP_4:62) cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte cittasya svabhāvo nopalabhyate yena vistīrṇaṃ kriyate yāvad āgacched vā. evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ vipulaṃ cittaṃ vipulaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. iti vipulacittajñānam
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ mahadgataṃ cittaṃ mahadgataṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ mahadgataṃ cittaṃ mahadgataṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? iha subhūte tathāgatas teṣāṃ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ teṣāṃ cittānāṃ nāgamanaṃ na gamanaṃ notpādaṃ na nirodhaṃ na sthitiṃ nānyathātvaṃ samanupaśyati. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte teṣāṃ cittānāṃ svabhāvaḥ saṃvidyate, ya āgacched vā gacched vā utpadyeta vā nirudhyeta vā sthīyeta vānyathā vā bhavet. evaṃ khalu subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ mahadgataṃ cittaṃ mahadgataṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. iti mahadgatacittajñānam
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām apramāṇaṃ cittam apramāṇaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām apramāṇaṃ cittam apramāṇaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? iha subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ tac cittaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitaṃ samanupaśyati. tat kasya hetoḥ? anāśrayā hi subhūte cittadhārā apramāṇā, na hi teṣām āśrayaḥ saṃvidyate yatra pratiṣṭheran. evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām apramāṇāni cittāny apramāṇāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti.
ity apramāṇacittajñānam
(PSP_4:63)
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām anidarśanaṃ cittam anidarśanaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām anidarśanaṃ cittam anidarśanaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? iha subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ alakṣaṇāni cittāni svabhāvarahitāni cittāni yathābhūtaṃ prajānāti svalakṣaṇaśūnyatām upādāya. evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām anidarśanañ cittam anidarśanaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. ity anidarśanacittajñānam
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām adṛśyaṃ cittam adṛśyaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām adṛśyaṃ cittam adṛśyaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? iti hi subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya pañcānāṃ cakṣuṣāṃ tāni paracittāni nāvabhāsam āgacchanti. evaṃ hi subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām adṛśyaṃ cittam adṛśyaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. ity adṛśyacittajñānam

punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ ca cittonmiñjitāni nimiñjitāni saṃmiñjitāni prasāritāni yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cittonmiñjitāni nimiñjitāni saṃmiñjitāni prasāritāni yathābhūtaṃ prajānāti? iha subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ tāni cittonmiñjitāni nimiñjitāni saṃmiñjitāni prasāritāny evaṃ prajānāti, yāni kānicit sattvānāṃ cittonmiñjitāni vā nimiñjitāni vā saṃmiñjitāni vā prasāritāni vā utpadyamānāny utpadyante, sarvāṇi tāni rūpasaṃniśritāni, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānasaṃniśritāni vā utpadyamānāny utpadyante.
(PSP_4:64)
evaṃ hi subhūte tathāgatas teṣām imāṃ prajñāpāramitām āgamya cittonmiñjitāni nimiñjitāni saṃmiñjitāni prasāritāni yathābhūtaṃ prajānāti, bhavati tathāgataḥ paraṃmaraṇād iti rūpagatam etat, na bhavati, bhavati ca na bhavati ca, naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃmaraṇād iti rūpagatam etat, vedanā saṃjñā saṃskārā, bhavati tathāgataḥ paraṃmaraṇād iti vijñānagatam etat, na bhavati, bhavati ca na bhavati ca, naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃmaraṇād iti vijñānagatam etat.
śāśvataś ca ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, aśāśvataḥ, śāśvataś cāśāśvataś ca, naiva śāśvato nāśāśvata ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, śāśvata ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat, aśāśvataḥ, śāśvataś cāśāśvataś ca, naiva śāśvato nāśāśvata ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat.
evam antavān ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, antavān ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat. evam ananta ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, vedanā saṃjñā saṃskārā, ananta ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat, antavāṃś cānantaś cātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, vedanā saṃjñā saṃskārā, antavāṃś cānantaś cātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat, naivāntavān nānanta ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, vedanā saṃjñā saṃskārā, naivāntavān nānanta ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat.
bhavaty ātmā ca lokaś ca paraṃmaraṇād idam eva satyaṃ moham anyad (PSP_4:65) iti rūpagatam etat, na bhavati, bhavati ca na bhavati ca, naiva bhavati na na bhavati ātmā ca lokaś ca paraṃmaraṇād idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, vedanā saṃjñā saṃskārā, bhavaty ātmā ca lokaś ca paraṃmaraṇād idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat, na bhavati, bhavati ca na bhavati ca, naiva bhavati na na bhavati ātmā ca lokaś ca paraṃmaraṇād idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat.
sa jīvas tac charīram anyo jīvo 'nyac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, sa jīvas tac charīram anyo jīvo 'nyac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat. evaṃ hi subhūte tathāgataḥ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cittonmiñjitāni nimiñjitāni saṃmiñjitāni prasāritāni yathābhūtaṃ prajānāti. iti cittonmiñjitādijñānam
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya rūpaṃ saṃjānīte. kim iti rūpaṃ saṃjānīte? tathā sañjānīte yathā tathatā avitathatā avikārā avikalpā animittā anābhogā aprapañcā nirupalambhā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ saṃjānīte. kim iti vijñānaṃ saṃjānīte? tathā saṃjānīte yathā tathatā avitathatā avikārā avikalpā animittā anābhogā aprapañcā nirupalambhā. evaṃ hi subhūte tathāgataḥ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ prajñāpāramitām āgamya unmiñjitāni nimiñjitāni saṃmiñjitāni prasāritāni tathā jānāti yathā tathatā avitathatā avikārā avikalpā animittā anābhogā aprapañcā nirupalambhā. iti tathatākārajñānam

iti subhūte yā unmiñjitanimiñjitasaṃnimiñjitaprasāritatathatā sā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatā, yā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatā sā sarvadharmatathatā, yā sarvadharmatathatā sā ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ tathatā, yā ṣaṇnāṃ pāramitānāṃ tathatā sā saptatriṃśad bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ tathatā, yā saptatriṃśad bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ tathatā sā sarvaśūnyatānāṃ tathatā, (PSP_4:66) yā sarvaśūnyatānāṃ tathatā sāṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānāñ cānupūrvavihārasamāpattīnāṃ tathatā, yā aṣṭānāṃ vimokṣyāṇāṃ navānāñ cānupūrvavihārasamāpattīnāṃ tathatā sāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ tathatā, yāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ tathatā sā caturṇām āryasatyānāṃ tathatā, yā caturṇām āryasatyānāṃ tathatā sā śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhānāṃ tathatā, yā śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhānāṃ tathatā sā ṣaṇṇām abhijñānāṃ tathatā, yā ṣaṇṇām abhijñānāṃ tathatā sā sarvasamādhīnāṃ tathatā, yā sarvasamādhīnāṃ tathatā sā sarvadhāraṇīmukhānāṃ tathatā, yā sarvadhāraṇīmukhānāṃ tathatā sā daśānāṃ tathāgatabalānāṃ tathatā, yā daśānāṃ tathāgatabalānāṃ tathatā sā caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ tathatā, yā caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ tathatā sā catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ tathatā, yā catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ tathatā sā mahāmaitryā mahākaruṇāyās tathatā, yā mahāmaitryā mahākaruṇāyās tathatā sāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ tathatā, yāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ tathatā sā sarvajñatāyās tathatā, yā sarvajñatāyās tathatā sā kuśalākuśalānāṃ dharmāṇāṃ tathatā, yā kuśalākuśalānāṃ dharmāṇāṃ tathatā sā laukikalokottarāṇāṃ sāsravānāsravāṇāṃ sāvadyānavadyānāṃ sakleśaniḥkleśāṇāṃ saṃkleśavyavadānānāṃ saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ tathatā, yā saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ tathatā sātītānāgatapratyutpannānāṃ dharmāṇāṃ tathatā, yātītānāgatapratyutpannānāṃ dharmāṇāṃ tathatā sā srotaāpannadharmatathatā, yā srotaāpannadharmatathatā sā srotaāpattiphalatathatā, yā srotaāpattiphalatathatā sā sakṛdāgāmidharmatathatā, yā sakṛdāgāmidharmatathatā sā sakṛdāgāmiphalatathatā, yā sakṛdāgāmiphalatathatā sā anāgāmidharmatathatā, yā anāgāmidharmatathatā sā anāgāmiphalatathatā, yā anāgāmiphalatathatā sā arhattvatathatā, yā arhattvatathatā sā arhattvaphalatathatā, yā arhattvaphalatathatā sā pratyekabuddhatathatā yā pratyekabuddhatathatā sā pratyekabodhitathatā, yā pratyekabodhitathatā sānuttarāyāḥ samyaksaṃbodhes tathatā, yānuttarāyāḥ samyaksaṃbodhes (PSP_4:67) tathatā sā tathāgatatathatā, yā tathāgatatathatā sā sarvasattvatathatā. iti hi yā ca tathāgatatathatā yā ca sarvasattvatathatā, ekaivaiṣā tathatā avinirbhāgatathatā, yā avinirbhāgatathatā sā akṣayā, yā cākṣayā sākṣayatvenādvaidhīkārā. iyaṃ subhūte sarvadharmatathatā, yā prajñāpāramitām āgamya tathāgatenābhisaṃbuddhā, evam iyaṃ subhūte prajñāpāramitā tathatā tathāgatānāṃ janayitrī, evaṃ hi subhūte iyaṃ prajñāpāramitā lokasya darśayitrī, evaṃ hi subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvadharmatathatāṃ jānāti, avitathatām ananyatathatāṃ jānāti, yayā tathatayā tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha ity ucyate.
subhūtir āha: gambhīrā bhagavan yad uta sarvadharmāṇāṃ tathatā avitathatā ananyatathatā. anayā bhagavaṃs tathatayā buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiḥ prakāśikā. ko 'tra bhagavann adhimokṣyate? anyatrāvinivartanīyair bodhisattvair mahāsattvair dṛṣṭisaṃpannair vā pudgalair arhadbhiḥ kṣīṇāsravair vā yāvad gambhīrā bhagavann ime dharmās tathāgatenābhisaṃbudhyākhyātāḥ.
bhagavān āha: tathā hi subhūte akṣayā tathatā. kasmād akṣayā? sarvadharmāṇām akṣayatvād akṣayā tathatā, eṣā sā subhūte tathatā tathāgatenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyākhyātā yad uta sarvadharmatathatā. iti samyaksaṃbuddhasya tathatāvabodhatatparasamākhyānaprajñapanajñānāni
atha khalu yāvantas trisāhasramahāsāhasralokadhātau kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrās te sarve divyāni candanacūrṇāni parigṛhya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntā upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandyaikānte tiṣṭhann, ekānte sthitāś ca te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā prakāśyate. kiṃlakṣaṇā bhagavan prajñāpāramitā?
bhagavān āha: śūnyatālakṣaṇā hi devaputrā iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā, ānimittalakṣaṇā hi devaputrā iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā, apraṇihitalakṣaṇā hi devaputrā iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā.
(PSP_4:68)
iti śūnyatānimittāpraṇihitalakṣaṇāni
anutpādalakṣaṇā anirodhalakṣaṇā asaṃkleśalakṣaṇā avyavadānalakṣaṇā abhāvalakṣaṇā asvabhāvalakṣaṇā aniśritalakṣaṇā ākāśalakṣaṇā aśāśvatalakṣaṇā anucchedalakṣaṇā anabhisaṃskāralakṣaṇā anekārthalakṣaṇā anānārthalakṣaṇā anāgamanalakṣaṇā āgamanalakṣaṇā alakṣaṇā hi devaputrā iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā. evaṃlakṣaṇā hi devaputrā iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā, tathāgatena lokasaṃketena vyavahriyate na punaḥ paramārthena. ity anutpādānirodhādijñānam
na hi devaputrā etāni lakṣaṇāni sadevamānuṣāsureṇa lokena śakyante vikopayitum. tat kasya hetoḥ? sadevamānuṣāsuro 'pi hi lokas tallakṣaṇa, evaṃ na hi devaputrā lakṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ vikopayati, na lakṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ prajānāti, nālakṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ prajānāti, iti hi lakṣaṇāni ca alakṣaṇāni ca lakṣaṇālakṣaṇāni ca, tayor dvayor api nāsti saṃbhavaḥ, yena prajānīyād yo vā prajānīyāt.
iti dharmatāvikopanajñānam
na hi devaputrā etāni lakṣaṇāni rūpasaṃskṛtāni, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā, na vijñānasaṃskṛtāni na dhātusaṃskṛtāni nāyatanasaṃskṛtāni na pratītyasamutpādasaṃskṛtāni na dānapāramitāsaṃskṛtāni na śīlapāramitāsaṃskṛtāni na kṣāntipāramitāsaṃskṛtāni na vīryapāramitāsaṃskṛtāni dhyānapāramitāsaṃskṛtāni prajñāpāramitāsaṃskṛtāni na sarvaśūnyatāsaṃskṛtāni na bodhipakṣyadharmasaṃskṛtāni nāryasatyasaṃskṛtāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattisaṃskṛtāni na śūnyatānimittāpraṇihitasaṃskṛtāni, nābhijñāsaṃskṛtāni na sarvasamādhisaṃskṛtāni na sarvadhāraṇīmukhasaṃskṛtāni na tathāgatabalasaṃskṛtāni na vaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmasaṃskṛtāni na sarvajñatāsaṃskṛtāni.
ity anabhisaṃskārajñānam
na hi devaputrā etāni lakṣaṇāni manuṣyāṇāṃ vā amanuṣyāṇāṃ vā sāsravāṇi vā anāsravāṇi vā laukikāni vā lokottarāṇi vā saṃskṛtāni vā asaṃskṛtāni vā.

atha khalu bhagavāṃs tān kāmāvacarān rūpāvacarāṃś ca devaputrān etad (PSP_4:69) avocat: yadi kaścid devaputrā ākāśaṃ kiṃ lakṣaṇam? iti vaded, api nu sa samyag vadamāno vadet.
devaputrā āhur: na bhagavan samyag vadamāno vadet. tat kasya hetoḥ? na hi bhagavann ākāśaṃ kenacil lakṣaṇena saṃvidyate asaṃskṛtatvād ākāśadhātoḥ. ity avikalpajñānam
bhagavān āha: utpādād vā devaputrās tathāgatānām anutpādād vā sthitaivaiṣā dharmadhātusthitir evaṃlakṣaṇā, yathā sthito lakṣaṇahetuḥ sā bhūtā tathāgatenābhisaṃbuddhā, tasmāt tathāgatas tathāgata ity ucyate.
devaputrā āhuḥ: gambhīrāṇi bhagavann imāni lakṣaṇāni tathāgatenābhisaṃbuddhāni yeṣāṃ lakṣaṇānām abhisaṃbuddhatvāt, tathāgatasyāsaṅgajñānaṃ yeṣu lakṣaṇeṣu sthitvā tathāgatena sarvalakṣaṇāni saṃprakāśitāni, prajñāpāramitāsaṃprakāśanatayā bhagavaṃs tāni lakṣaṇāni saṃprakāśitāni. āścaryaṃ bhagavan yāvad gambhīreyaṃ prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ gocaro, yatra carato tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā, anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvalakṣaṇānāṃ prabhedaḥ kṛto, rūpalakṣaṇasya vedanālakṣaṇasya saṃjñālakṣaṇasya saṃskāralakṣaṇasya vijñānalakṣaṇasya, evaṃ skandhalakṣaṇasya dhātulakṣaṇasya āyatanalakṣaṇasya pratītyasamutpādalakṣaṇasya prabhedaḥ kṛto yāvat sarvajñatālakṣaṇasya prabhedaḥ kṛtaḥ. iti prabhedajñānam
atha khalu bhagavāṃs tān kāmāvacarān rūpāvacarāṃś ca devaputrān etad avocat: rūpāṇāṃ lakṣaṇaṃ devaputrā rūpam, evaṃ tat tathāgatenālakṣaṇam ity abhisaṃbuddham, anubhavalakṣaṇā vedanā, nimittodgrahaṇalakṣaṇā saṃjñā, abhisaṃskāralakṣaṇāḥ saṃskārāḥ, prativijñaptilakṣaṇaṃ vijñānaṃ tathāgatenālakṣaṇam ity abhisaṃbuddhaṃ, rāśīlakṣaṇā skandhāḥ, gotralakṣaṇā dhātavaḥ, āyadvāralakṣaṇāny āyatanāni, sāmagrīlakṣaṇaḥ pratītyasamutpādas tathāgatenaite 'lakṣaṇā ity abhisaṃbuddhāḥ, parityāgalakṣaṇā dānapāramitā, sā tathāgatenālakṣaṇety abhisaṃbuddhā. anuddāhalakṣaṇā śīlapāramitā, akopalakṣaṇā kṣāntipāramitā, anavamardanīyalakṣaṇā vīryapāramitā, saṃgrahalakṣaṇā dhyānapāramitā, asaṅgalakṣaṇā prajñāpāramitā, sā tathāgatenālakṣaṇety abhisaṃbuddhā. avikopanalakṣaṇāni catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayas (PSP_4:70) tās tathāgatenālakṣaṇā ity abhisaṃbuddhāḥ. nairyāṇikalakṣaṇāḥ saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmās te tathāgatenālakṣaṇā ity abhisaṃbuddhāḥ. viviktalakṣaṇā śūnyatā, śāntalakṣaṇam ānimittam, anābhogalakṣaṇam apraṇihitaṃ tat tathāgatenālakṣaṇam ity abhisaṃbuddhaṃ vimocalakṣaṇā vimokṣyās te tathāgatenālakṣaṇā ity abhisaṃbuddhāḥ. suniścitalakṣaṇāni balāni, supratiṣṭhitalakṣaṇāni vaiśāradyāny, anācchedyalakṣaṇāḥ pratisaṃvidaḥ, hitopasaṃhāralakṣaṇā mahāmaitrī, paritrāṇalakṣaṇā mahākaruṇā, buddhadharmaprasādaprāmodyalakṣaṇā muditā, sarvadoṣasukhaduṣkhalābhālābhayaśoyaśonindāpraśaṃsopekṣāṇāṃ lakṣaṇā upekṣā, asaṃhāryalakṣaṇā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmās te tathāgatenālakṣaṇā ity abhisaṃbuddhā yāvat pratyakṣalakṣaṇaṃ sarvajñajñānaṃ tathāgatenālakṣaṇam ity abhisaṃbuddham. evaṃ hi devaputrās tathāgatena sarvadharmā alakṣaṇā ity abhisaṃbuddhās tena tathāgato saṅgajñānīty ucyate. ity alakṣaṇajñānam
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayāmāsa: prajñāpāramitā subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya yenaiva janayitrī asya ca lokasya darśayitrī tena kāraṇena tathāgata imaṃ prajñāpāramitādharmam upaniśritya viharati. iti svadharmopaniśrayavihārajñānam
evaṃ dharmaṃ satkaroti gurukaroti mānayati pūjayati arcayaty apacāyate. iyaṃ sā subhūte prajñāpāramitādharmatā tasmād imāṃ tathāgataḥ prajñāpāramitāṃ satkaroti gurukaroti mānayati pūjayaty arcayaty apacāyate. tat kasya hetoḥ? ato hi subhūte prajñāpāramitāyāḥ buddhānāṃ bhagavatāṃ prādurbhāvo bhavati, kṛtajñaś ca subhūte tathāgataḥ kṛtavedī, ye khalu punaḥ subhūte samyagvadamānā vadeyuḥ kṛtajñaḥ kṛtavedīti tathāgataṃ, te samyagvadamānāḥ samyag vadeyuḥ kṛtajñaḥ kṛtavedīti. kathaṃ ca subhūte tathāgataḥ kṛtajño bhavati kṛtavedīti? yena subhūte yānena tathāgata āgataḥ, yayā pratipadā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhas tatas tathāgatas tad eva yānaṃ tām eva pratipadaṃ satkaroti gurukaroti mānayati pūjayati arcayaty apacāyate 'nugṛhṇāti anuparipālayate, iyaṃ sā subhūte tathāgatasya kṛtajñatā kṛtaveditā draṣṭavyā. iti satkārādijñānam

(PSP_4:71)
punar aparaṃ subhūte tathāgatena sarvadharmā akṛtā ity abhisaṃbuddhāḥ kārakāsattām upādāya, avikṛtā ity abhisaṃbuddhā nigrahāsattām upādāya iyam api subhūte tathāgatasya kṛtajñatā kṛtaveditā draṣṭavyā. evaṃ tathāgatena prajñāpāramitām āgamya sarvadharmā akṛtā ity abhisaṃbuddhāḥ. ity akṛtakajñānam
punar aparaṃ subhūte tathāgatasya prajñāpāramitām āgamya sarvadharmeṣv akṛtakajñānaṃ pravṛttam apravṛttisaṃketenānena subhūte paryāyeṇa prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. iti sarvatragajñānam
subhūtir āha: yadā bhagavan sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ, kathaṃ tadā prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ, kathañ ca subhūte sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ? sarvadharmā hi subhūte śūnyāḥ ṛktakāḥ tucchakā asārakāḥ, anena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ.
punar aparaṃ subhūte sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ, kathañ ca subhūte sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ? sarvadharmāḥ subhūte aniśritā aparyāpannāḥ, anena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ. evaṃ khalu subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. sā ca punā rūpasyādṛṣṭatvād darśayitrī, evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasyādṛṣṭatvād darśayitrī, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasyādṛṣṭatvād darśayitrī. evaṃ yāvat sarvajñatāyā adṛṣṭatvād darśayitrī, evaṃ khalu subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpasyādṛṣṭatvāt? kathaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ? kathaṃ vijñānasyādṛṣṭatvād darśayitrī bhavati? kathaṃ skandhadhātvāyatanānāṃ pratītyasamutpādasyādṛṣṭatvād darśayitrī? kathaṃ yāvat sarvajñatāyā adṛṣṭatvād darśayitrī?
bhagavān āha: yadā subhūte na rūpārambaṇaṃ vijñanam utpadyate, evaṃ hi subhūte rūpasyādṛṣṭatvād darśayitrī. evaṃ yadā subhūte na vedanāsaṃjñāsaṃskārārambaṇaṃ, (PSP_4:72) yadā na vijñānārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evaṃ vijñānasyādṛṣṭatvād darśayitrī. yadā na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evam eṣām adṛṣṭatvād darśayitrī. yadā na pāramitārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evaṃ pāramitānām adṛṣṭatvād darśayitrī. evaṃ sarvaśūnyatānāṃ saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ pañcānām abhijñānāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ daśatathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidāṃ, yadā na āveṇikabuddhadharmārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evam āveṇikabuddhadharmāṇām adṛṣṭatvād darśayitrī. yadā subhūte na sarvajñatārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evaṃ sarvajñatāyā adṛṣṭatvād darśayitrī. evaṃ hi subhūte iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. ity adṛṣṭārthadarśakajñānam
punar aparaṃ subhūte kathaṃ prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī? iha subhūte prajñāpāramitā lokaḥ śūnya iti sūcayati. kim iti lokaḥ śūnya iti sūcayati? pañcaskandhā lokaḥ śūnya iti sūcayati, dvādaśāyatanāni lokaḥ śūnya iti sūcayati, aṣṭādaśadhātavo lokaḥ śūnya iti sūcayati, daśakuśalāḥ karmapathā lokaḥ śūnya iti sūcayati, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayo lokaḥ śūnya iti sūcayati, avidyā pratyayo dvādaśāṅgapratītyasamutpādo lokaḥ śūnya iti sūcayati, satkāyadṛṣṭipūrvakāni dvāṣaṣṭidṛṣṭikṛtāni lokaḥ śūnya iti sūcayati, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā lokaḥ śūnya iti sūcayati, ṣaṭpāramitā lokaḥ śūnya iti sūcayati. evam adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā śūnyatāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā lokaḥ śūnya iti sūcayati. evaṃ daśabalāni vaiśāradyāni pratisaṃvida āveṇikabuddhadharmā lokaḥ śūnya iti sūcayati, sarvajñatā lokaḥ śūnya iti sūcayati. evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī.
punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitā lokaḥ śūnya iti jñāpayati. (PSP_4:73) kim iti lokaḥ śūnya iti jñāpayati? skandhadhātvāyatanāni lokaḥ śūnya iti jñāpayati, pratītyasamutpādo daśakuśalāḥ karmapathāś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayo lokaḥ śūnya iti jñāpayati, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā yāvat sarvajñatā lokaḥ śūnya iti jñapayati. evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya janayitri asya ca lokasya darśayitrī.
punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya lokaḥ śūnya iti darśayati. kim iti lokaḥ śūnya iti darśayati? skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ daśakuśalāḥ karmapathāś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ satkāyadṛṣṭipūrvakāṇi dvāṣaṣṭidṛṣṭikṛtāni ṣaṭpāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ sarvaśūnyatā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yāvat sarvākārajñatā lokaḥ śūnya iti darśayati. evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī.
iti śūnyatākārasūcakajñānopadarśakajñānāni
punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya loko 'cintya iti darśayati. kim iti loko 'cintya iti darśayati? pañcaskandhā dhātava āyatanāni pratītyasamutpādo yāvat sarvākārajñatā loko 'cintya iti darśayati. evaṃ vivikta iti atyantaśūnya iti svabhāvaśūnya iti darśayati.
punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya lokaḥ śānta iti darśayati. kim iti lokaḥ śānta iti darśayati? skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā yāvat sarvākārajñatā lokaḥ śānta iti darśayati. evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. ity acintyatāśāntajñānam

punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya lokaḥ śūnyataiveti darśayati. kim iti lokaḥ śūnyataiveti darśayati? pañcaskandhā lokaḥ śūnyataiveti darśayati, tathā dhātvāyatanāni lokaḥ śūnyataiveti darśayati, pratītyasamutpādāṅgāni lokaḥ śūnyataiveti darśayati. evaṃ yāvat sarvākārajñatā lokaḥ śūnyataiveti darśayati. evaṃ hi subhūte (PSP_4:74) prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. sā punar iyaṃ subhūte gambhīrā prajñāpāramitā tathāgatasyaivaṃ lokaṃ darśayati, yathā nehalokasaṃjñā nāpi paralokasaṃjñā bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmā na saṃvidyante ye nehalokasaṃjñāṃ paralokasaṃjñāṃ vā kuryād.
iti lokasaṃjñānirodhajñānam iti jñānalakṣaṇam
subhūtir āha: mahākṛtyena bateyaṃ bhagavan prajñāpāramitā bhagavataḥ pratyupasthitā, acintyakṛtyenātulyakṛtyenāprameyakṛtyenāsaṃkhyeyakṛtyenāsamasamakṛtyeneyaṃ bhagavan prajñāpāramitā pratyupasthitā bhagavataḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, mahākṛtyena subhūte prajñāpāramitā pratyupasthitā tathāgatānāṃ. kathaṃ ca subhūte mahākṛtyena prajñāpāramitā pratyupasthitā? mahākṛtyam idaṃ subhūte tathāgatānāṃ yad uta sarvasattvānāṃ trāṇalayanāparityāgārthena. kathaṃ ca subhūte acintyakṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? acintyaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam. evam acintyakṛtyena subhūte prajñāpāramitā pratyupasthitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām. kathaṃ ca subhūte atulyakṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? na hi subhūte kaścit sattvaḥ sattvanikāye saṃvidyate, yaḥ śaknuyāt tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ tulayitum. anena subhūte paryāyeṇātulyakṛtyena tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. kathaṃ ca subhūte tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām aprameyakṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? aprameyaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvaṃ tan na śakyaṃ kenacit pramātum. anena subhūte paryāyeṇāprameyakṛtyeneyaṃ tathāgatānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. kathañ ca subhūte tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asaṃkhyeyakṛtyena prajñāpāramitā pratyupasthitā? asaṃkhyeyaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvaṃ tan na śakyaṃ kenacit saṃkhyātum. anena subhūte paryāyeṇāsaṃkhyeyakṛtyena (PSP_4:75) tathāgatānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. kathañ ca subhūte asamasamakṛtyena prajñāpāramitā pratyupasthitā? nāsti subhūte tathāgatānāṃ samaḥ kutaḥ punar uttaraḥ. anena subhūte paryāyeṇa asamasamakṛtyena tathāgatānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamam?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, acintyaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam, evam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam. rūpam api subhūte acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ subhūte acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamam, evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamaḥ. evaṃ yāvat sarvajñatā 'py acintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā, sarvadharmā api subhūte 'cintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā, yā subhūte sarvadharmāṇāṃ dharmatā na tatra cittan na caitasikā vā dharmā upalapsyante. tat kasya hetoḥ? rūpaṃ hi subhūte acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasaman na prajñāyate, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ hi subhūte acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasaman na prajñāyate. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo na prajñāyate, yāvat sarvajñatā 'py acintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā na prajñāyate.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan rūpam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasaman na prajñāyate, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasaman na prajñāyate. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo na prajñāyate. evaṃ yāvat sarvajñatāpi bhagavan kena kāraṇena 'cintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā na prajñāyate?
bhagavān āha: rūpasyāpi cintanaṃ tulanaṃ pramāṇaṃ gaṇanaṃ samaviṣamatvaṃ na prajñayate. evaṃ yāvat sarvākārajñatāyāś cintanaṃ tulanaṃ pramāṇaṃ gaṇanaṃ samaviṣamatvaṃ na prajñāyate.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan rūpasya yāvat sarvākārajñatāyāś (PSP_4:76) cintanaṃ tulanaṃ pramāṇaṃ gaṇanaṃ samaviṣamatvaṃ na prajñāyate?
bhagavān āha: rūpasya subhūte svabhāvo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo niḥsvabhāvatvāt, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasya subhūte svabhāvo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo niḥsvabhāvatvāt. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādasya svabhāvo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo niḥsvabhāvatvāt. evaṃ yāvat sarvajñatāyāḥ svabhāvo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo niḥsvabhāvatvāt. tat kiṃ manyase? subhūte yad rūpam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamam api nu tatra rūpam upalabhyate, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, yat subhūte vijñānam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamam api nu tatra vijñānam upalabhyate. ye dhātvāyatanapratītyasamutpādā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamāḥ, api nu tatra dhātvāyatanapratītyasamutpādā upalabhyante. yā subhūte sarvajñatā 'cintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā 'pi nu tatra sarvajñatopalabhyate.
subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: anena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamāḥ, ime te subhūte tathāgatasya tathāgatadharmā acintyāś cintanoparatatvād, atulyās tulanoparatatvād, aprameyāḥ pramāṇoparatatvād, asaṃkhyeyā gaṇanoparatatvād, asamasamāḥ samaviṣamoparatatvāt. anena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamāḥ, ime te subhūte tathāgatasya tathāgatadharmā acintyāś cintāsamatikrāntāḥ, atulyās tulanāsamatikrāntāḥ, aprameyāḥ pramāṇasamatikrāntāḥ, asaṃkhyeyā gaṇanāsamatikrāntāḥ, asamasamāḥ samaviṣamasamatikrāntāḥ. acintyā iti subhūte acintanādhivacanam etat, atulyā iti subhūte atulanādhivacanam etat, aprameyā iti subhūte apramāṇādhivacanam etat, asaṃkhyeyā iti subhūte agaṇanādhivacanam etat, asamasamā iti subhūte asamaviṣamādhivacanam etat, ime te subhūte tathāgatasya tathāgatadharmā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamāḥ. acintyā iti subhūte ākāśācintyatvād, evam atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamā ākāśāsamasamatvād. evaṃ hi subhūte tathāgatasya tathāgatadharmā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā (PSP_4:77) asamasamāḥ, te na śakyante sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ sarvadevakenāpi lokena cintayituṃ vā tulayituṃ vā pramātuṃ vā saṃkhyātuṃ vā samaviṣamaṃ vā kartum. evam aprameyā buddhā aprameyā buddhadharmāḥ, asmin khalu punar acintyātulyāprameyāsaṃkhyeyāsamasamaparivartadharmaparyāye bhagavatā bhāṣyamāṇe pañcānāṃ bhikṣuśatānām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni, viṃśatīnāṃ ca bhikṣuṇī śatānām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni, ṣaṣṭeś copāsakasahasrāṇāṃ viṃśatīnām upāsikāsahasrāṇāṃ virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ, viṃśateś ca bodhisattvasahasrāṇām anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntipratilambho 'bhūt. te ca bhagavatā ihaiva bhadrakalpe vyākṛtā buddhā bhaviṣyanti. ity acintyatādiviśeṣeṇa duḥkhe catvāraḥ kṣaṇāḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā, mahākṛtyeneyaṃ bhagavan prajñāpāramitā pratyupasthitā, acintyakṛtyenātulyakṛtyenāsaṃkhyeyakṛtyenāprameyakṛtyenāsamasamakṛtyeneyaṃ bhagavan prajñāpāramitā pratyupasthitā.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, mahākṛtyeneyaṃ subhūte prajñāpāramitā pratyupasthitā, acintyakṛtyenātulyakṛtyenāprameyakṛtyenāsaṃkhyeyakṛtyenāsamasamakṛtyeneyaṃ subhūte prajñāpāramitā pratyupasthitā. tat kasya hetoḥ? atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ pañcapāramitāḥ samāyuktāḥ. atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām adhyātmaśūnyatā samāyuktā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā samāyuktā, catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgaḥ samāyuktaḥ. atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāry āryasatyāni aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni ṣaḍabhijñāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni samāyuktāni. atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ daśatathāgatabalāni samāyuktāni, catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ samāyuktāḥ. atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ buddhabhūmiḥ samāyuktā yāvat sarvākārajñatā samāyuktā, tadyathāpi nāma subhūte rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhnābhiṣiktasya janapadasthāmavīryaprāptasya (PSP_4:78) yāni tāni rājakṛtyāni bhavanti sarvāṇi tāny amātyasamāyuktāny alpotsukas tato rājā bhavaty apahṛtabhāraḥ rājakṛtye vā janapadakṛtye vā. evam eva subhūte ye kecic chrāvakadharmā vā pratyekabuddhadharmā vā bodhisattvadharmā vā buddhadharmā vā sarve te prajñāpāramitāsamāyuktāḥ prajñāpāramitā teṣāṃ kṛtyaṃ karoti. tasmāt tarhi subhūte mahākṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā, acintyakṛtyenātulyakṛtyenāprameyakṛtyenāsaṃkhyeyakṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte gambhīrā prajñāpāramitā rūpasyāparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasyāparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā, yāvat sarvākārajñatāyā aparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā, srotaāpattiphalasyāparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā. evaṃ sakṛdāgāmiphalasyānāgāmiphalasyārhattvasya pratyekabodher aparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpasyāparigrahāyānabhiniveśāyeyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? kathaṃ bhagavan vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ? kathaṃ bhagavan vijñānasyāparigrahāyānabhiniveśāyeyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? yāvat kathaṃ bhagavann anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher aparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā?
bhagavān āha: samanupaśyasi tvaṃ subhūte tad rūpaṃ yad rūpaṃ yena vā parigṛhṇīyād abhiniveśeta vā?
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ.
bhagavān āha: samanupaśyasi tvaṃ subhūte tad vijñānaṃ yena vā parigṛhṇīyād abhiniveśeta? evaṃ yāvat samanupaśyasi tvaṃ subhūte tām anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ yā parigṛhṇīyād abhiniveśeta?
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte, aham api subhūte tad rūpan na samanupaśyāmi yat parigṛhṇīyāṃ vā abhiniviśeyaṃ vā, yo vā parigṛhṇīyād abhiniviśeta vā, vedanāsaṃjñāsaṃskārān, aham api subhūte tad vijñānan na samanupaśyāmi yat parigṛhṇīyāṃ vā abhiniviśeyaṃ vā, yo vā parigṛhṇīyād abhiniviśeta vā, evaṃ yāvad aham api subhūte tām (PSP_4:79) anuttarāṃ samyaksaṃbodhin na samanupaśyāmi, asamanupaśyan na parigṛhṇāmi aparigṛhṇan nābhiniviśe, aham api subhūte buddhabhūmiṃ sarvajñatāṃ sarvākārajñatāṃ tathāgatatvaṃ buddhatvaṃ na samanupaśyāmi, asamanupaśyan na parigṛhṇāmi, aparigṛhṇan nābhiniviśe, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvair mahāsattvair rūpan na parigrahītavyaṃ nābhiniveṣṭavyam. evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānaṃ subhūte bodhisattvair mahāsattvair na parigrahītavyan nābhiniveṣṭavyam. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāni na parigrahītavyāni nābhiniveṣṭavyāni, evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na parigrahītavyā nābhiniveṣṭavyā yāvad anuttarā samyaksaṃbodhir na parigrahītavyā nābhiniveṣṭavyā. evaṃ buddhatvaṃ sarvajñatvaṃ sarvākārajñatvaṃ tathāgatatvan na parigrahītavyaṃ nābhiniveṣṭavyam.
iti sarvāryapudgalasaṃgrahaviśeṣena samudaye prathamaḥ kṣaṇaḥ
atha khalu te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā durdṛśā duranubodhā atarkā atarkāvacarā śāntā sūkṣmā nipunapaṇḍitavijñavedaniyā bhagavan prajñāpāramitā. te khalu bhagavan bodhisattvāḥ pūrvajinakṛtādhikārā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣante, kalyāṇamitraparigṛhītā avaropitakuśalamūlāḥ. te khalu bhagavan bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣante.
iti puruṣaviśeṣavedanīyatāviśeṣeṇa samudaye dvitīyaḥ kṣaṇaḥ
saced bhagavan ye trisāhasramahāsāhasralokadhātau sattvāḥ sarve te śraddhānusāriṇo bhaveyuḥ, dharmānusārino 'ṣṭamakāḥ srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhanto bhaveyuḥ, pratyekabuddhā bhaveyuḥ, (PSP_4:80) teṣāṃ sarveṣāṃ yac ca jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ, yā ceha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām ekadevasikī kṣāntiruciś cintanā tulanā upaparīkṣaṇā gaṇanā iyam eva tataḥ paraṃ śreyaḥ, yasyeha evaṃrūpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ ruciḥ kṣāntiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca śraddhānusāriṇo dharmānusāriṇo 'ṣṭamakasya srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ jñānañ ca prahāṇañ ca, sānutpattikadharmakṣāntipratilabdhasya bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ.
atha khalu bhagavāṃs tān devaputrān āmantrayate sma: evam etad devaputrā evam etad, yac ca yāvat pratyekabuddhānāṃ jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ, sānutpattikadharmakṣāntipratilabdhasya bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ.
ity asādhāraṇatāviśeṣena samudaye tṛtīyakṣaṇaḥ

yaḥ kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śṛṇuyāt, śrutvā ca likheta likhitvā ca uddiśyed yoniśaś ca manasikuryāt. eṣāṃ khalu punaḥ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ ca kṣiprataraṃ parinirvāṇaṃ pratikāṅkṣitavyaṃ, na tv eva teṣāṃ śrāvakayānikānāṃ vā pratyekabuddhayānikānāṃ vā prajñāpāramitāvirahitānām anyeṣu sūtrānteṣu caratām. tat kasya hetoḥ? tathā hi iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sāmutkarṣikā dharmā vistareṇopadiṣṭā yatra śraddhānusāribhir dharmānusāribhir aṣṭamakaiś ca śikṣitavyaṃ, yatra ca srotaāpannaiḥ sakṛdāgāmibhir anāgāmibhir arhadbhiḥ pratyekabuddhair mahāyānasaṃprasthitair bodhisattvair mahāsattvaiś ca śikṣitavyaṃ, yathā tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ śikṣamāṇair anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā.
iti kṣiprābhijñatāviśeṣena samudaye caturthaḥ kṣaṇaḥ
atha khalu te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā udānam udānayāmāsuh: mahāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā, acintyapāramitātulyapāramitāprameyapāramitāsaṃkhyeyapāramitāsamasamapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā, yatra hi nāma bhagavann iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā śraddhānusāriṇo niryāsyanti dharmānusāriṇo niryāsyanti aṣṭamakāḥ, srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino (PSP_4:81) 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhāḥ, yatra śikṣitvā bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā abhisaṃbudhyante abhisaṃbhotsyante. na cāsyāḥ prajñāpāramitāyā ūnatvaṃ vā pūrṇatvaṃ vā prajñāyate.
ity anūnāpūrṇatāviśeṣena nirodhe prathamakṣaṇaḥ
atha khalu te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavataḥ pādau śirasābhivandya bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavato 'ntikāt prakrāntā abhūvan. te nātidūraṅ gatvā antarhitā abhūvan, ye kāmāvacarā devaputrās te kāmadhātau prātiṣṭhante, ye rūpāvacarā devaputrās te rūpadhātau prātiṣṭhante.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo bhagavan bodhisattvo mahāsattva imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ saha śravaṇenādhimokṣyate sa kutaś cyuta ihopapanno bhaviṣyati?
bhagavān āha: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā saha śravaṇenādhimokṣyate nāvaleṣyati na saṃleṣyati na dhanvāyiṣyati na kāṅkṣiṣyati na vicikitsiṣyati abhinandiṣyati cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrotuṃ śrutvā cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ tenaiva manasikāreṇāvirahito bhaviṣyati, na tān manasikārān gacchann āgacchan sthito niṣaṇnaḥ śāyito vā satatasamitam ucchrakṣyati, taṃ ca dharmabhāṇakaṃ pudgalaṃ satatasamitam anubandhiṣyati, tadyathāpi nāma subhūte taruṇavatsā gaur notsṛjati vatsam. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'syā gambhīrāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ kṛtaśas tāvan na jahāti taṃ dharmabhāṇakaṃ yāvad iyaṃ prajñāpāramitā na kāyagatā kṛtā bhaviṣyati dhṛtāvācitā paricitā manasā ca prekṣitā dṛṣṭvā supratividdhā, ayaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo navayānikapudgalo manuṣyeṣv eva cyuto manuṣyeṣv evopapannaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena navayānikena bodhisattvena mahāsattvena pūrvam apīyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā likhitvā pustakagatā satkṛtā gurukṛtā mānitā pūjitā arcitā apacāyitā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ samantāc ca dīpamālābhiḥ sa tena kuśalamūlena manuṣyeṣv eva cyuto manuṣyeṣv evopapannaḥ, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ saha śravaṇenādhimuktaḥ.
iti tīvrasaṃpratipattiviśeṣeṇa nirodhe dvitīyakṣaṇaḥ
(PSP_4:82)
subhūtir āha: syād bhagavan paryāyo yad etair eva guṇaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'nyebhyo buddhakṣetrebhyo 'nyān buddhān bhagavataḥ paryupāsya tataś cyutaḥ sann ihopapanno ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ saha śravaṇenādhimokṣyate 'dhimucya likhiṣyati likhitvodgṛhīṣyati uddekṣyati svādhyāsyati yoniśaś ca manasikariṣyati.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, syāt subhūte paryāyo yad etair eva guṇaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'nyebhyo buddhakṣetrebhyo 'nyān buddhān bhagavataḥ paryupāsya tataś cyutaḥ sann ihopapanno ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ saha śravaṇenādhimokṣyate adhimucya likhiṣyati likhitvodgrahīṣyati uddekṣyati svādhyāsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāc chrutā śrutvā codgṛhītā dhāritā vācitā svādhyāyitā manasikṛtā, sa tenaiva kuśalamūlena tair eva manasikārair ihopapannaḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tuṣitebhyo devebhyaś cyutaḥ, iha manuṣyāṇāṃ sabhāgatāyām upapannaḥ sa etair eva guṇaiḥ samanvāgato veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tena bodhisattvena mahāsattvena maitreyo bodhisattvo mahāsattva imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ paripraśnīkṛtaḥ sa tena kuśalamūlena ihopapannaḥ. yena khalu punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntata iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā na śrutā, śrutvā ca na paripraśnīkṛtā, tasya manuṣyaloke upapannasya bhavati kāṅkṣayitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā, tena subhūte bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pīyaṅ gambhīrā prajñāpāramitā na śrutā, śrutvā ca na paripraśnīkṛtā, tasyāsyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bhavati kāṅkṣayitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā, evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato (PSP_4:83) 'pīyaṃ dānapāramitā na śrutā na paripraśnīkṛtā, tasyāsyāṃ dānapāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi, adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na śrutā na paripraśnīkṛtā bhavati, tasyemāṅ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣayitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi catvāri smṛtyupasthānāni na paripraśnīkṛtāni bhavanti na śrutāni vā, tasyemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāsyamāṇāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.

punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi catvāri śamyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgo na śrutaḥ, śrutvā ca na paripraśnīkṛtas, tasyāsyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāsyamāṇāyāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāry āryasatyāni pañcābhijñāḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni, aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ sarvasamādhidhāraṇīmukhāni daśa bodhisattvabhūmayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na śrutā bhavanti, śrutvā ca na paripraśnīkṛtā bhavanti, tasyemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi anuttarā samyaksaṃbodhir na śrutā bhavati, śrutvā ca na paripraśnīkṛtā bhavati, tasyemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pīyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā na śrutā bhavati na paripraśnīkṛtā (PSP_4:84) na bhāvitā na bahulīkṛtā na yoniśaś ca manasikṛtā, ekaṃ vā divasaṃ divasadvayaṃ vā divasatrayaṃ vā catvāri vā pañca vā ṣaḍ vā daśa vā divasāni, iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā sa saṃhāryā bhavati virahitaś ca bhavati prajñāpāramitayā. tat kasya hetoḥ? evam etad bhavati subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā pūrvāntato 'pi na śrutā na paripraśnīkṛtā na bhāvitā na bahulīkṛtā na yoniśaś ca manasikṛtā, tasya kañcit kālaṃ cchando bhavati gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ kañcit kālaṃ cchando na bhavati, sa punar evaṃ saṃhriyate calācalayā buddhyā tūlapicūpamaś ca bhavati. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na cirayānasaṃprasthito veditavyo na kalyāṇamitraparigṛhīto na samyaksaṃbuddhaparyupāsitaḥ. na khalu punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā uddiṣṭā na svādhyāyitā na yoniśo manasikṛtā na prajñāpāramitāyāṃ śikṣitaḥ, na dhyānapāramitāyāṃ na vīryapāramitāyāṃ na kṣāntipāramitāyāṃ na śīlapāramitāyāṃ na dānapāramitāyāṃ śikṣitaḥ. nādhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣitaḥ yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ śikṣitaḥ, na smṛtyupasthāneṣu śikṣitaḥ, na samyakprahāṇeṣu narddhipādeṣu nendriyeṣu na baleṣu na bodhyaṅgeṣu nāryāṣṭāṅgamārge śikṣitaḥ, na pañcasv abhijñāsu nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu nāryasatyeṣu nāṣṭavimokṣeṣu śikṣitaḥ, na navānupūrvavihārasamāpattiṣu na śūnyatānimittāpraṇihiteṣu śikṣitaḥ, na samādhiṣu na dhāraṇīmukheṣu śikṣitaḥ, na ṣaṭsu abhijñāsu śikṣitaḥ, na tathāgatabaleṣu śikṣitaḥ, na vaiśāradyeṣu na pratisaṃvitsu nāṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣitaḥ, na sarvākārajñatāyāṃ śikṣitaḥ. te na khalu punaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā navayānasaṃprasthitā veditavyāḥ, te dharmamātrakeṇa ca śraddhāmātrakeṇa ca premamātrakeṇa ca samanvāgatā, na punaḥ satkurvantīmāṃ prajñāpāramitāṃ likhituṃ vā vācayituṃ vā uddeṣṭuṃ vā svādhyāyatuṃ vā yoniśo manasikaraṇāya yāvan na punaḥ subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrā vā kuladuhitaro vā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti (PSP_4:85) noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśaś ca manasikariṣyanti nāpy anayā gambhīrayā prajñāpāramitayā param anugrahīṣyanti. evaṃ dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayā, evaṃ yāvat sarvākārajñatayā nānugrahīṣyanti. nāpīmāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām anubhaviṣyanti. evaṃ dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ, evaṃ yāvat sarvākārajñatāṃ nānubhaviṣyanti. teṣāṃ dvābhyāṃ bhūmibhyām anyatarā bhūmiḥ pratikāṅkṣitavyā, yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś ca iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā pūrvāntato 'pi na likhitā noddiṣṭā na svādhyātā na yoniśo manasikṛtā nāpy anayā prajñāpāramitayā kaścid anuparigṛhīto nāpi tair bodhisattvair mahāsattvair iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitānubhūtā, te na teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ ca bhūmidvayaṃ pratikāṅkṣitavyam. iti samudāgamaviśeṣeṇa nirodhe tṛtīyaḥ kṣaṇaḥ

tadyathāpi nāma subhūte sāmudrikā naur yadā bhinnā bhavati tadā ye tatra puruṣāḥ kāṣṭhaṃ vā dṛtiṃ vā mṛtakuṇapaṃ vā nādhyālambante na parigṛhṇanti, veditavyam etat subhūte aprāptā eva te puruṣāḥ kulaṃ samudre kālaṃ kariṣyanti. ye khalu punaḥ sāmudrikāyāṃ nāvibhinnāyāṃ kāṣṭhaṃ vā dṛtiṃ vā mṛtakuṇapaṃ vā puruṣā gṛhītavyaṃ vā manyeyur gṛhṇīyur vā, veditavyam etat subhūte na te puruṣā mahāsamudre kālaṃ kariṣyanti, svastinā te mahāsamudrād uttariṣyanti, te akṣatā anupahatāḥ svastinā sthale sthāsyanti. evam eva subhūte ye te bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca śraddhāmātrakeṇa prasādamātrakeṇa premamātrakeṇa ca samanvāgatā, imāṃ prajñāpāramitāṃ na likhiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti nādhyālambiṣyante, veditavyam etat subhūte te bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāntarā evādhvani vyavasādam āpatsyante, aprāptā eva sarvākārajñatāṃ te śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā sākṣātkariṣyanti, yāvan na dhyānapāramitāṃ na vīryapāramitāṃ na kṣāntipāramitāṃ na śīlapāramitāṃ na dānapāramitāṃ likhiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti, (PSP_4:86) nādhyālambiṣyanti. evaṃ na saptatriṃśad bodhipakṣyān dharmān na catvāry āryasatyāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ, nādhyātmaśūnyatāṃ yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāṃ nāṣṭa vimokṣān na navānupūrvavihārasamāpattīr na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā na sarvasamādhisamāpattīr na sarvadhāraṇīmukhāni na daśa balāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāveṇikān buddhadharmān yāvan na sarvākārajñatāpratisaṃyuktān sūtrāntān likhiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti nādhyālambiṣyanti, veditavyam etat subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāntarāpy adhvani vyavasādam āpatsyante, aprāptā eva sarvākārajñatāṃ te śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā sākṣātkariṣyanti. yeṣāṃ khalu subhūte bodhisattvayānikānāṃ pudgalānām asti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, te ca imāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanty uddekṣyanti svādhyāsyanti adhyālambiṣyante yoniśo manasikariṣyanti, paśya subhūte kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca śraddhāṃ kṣāntiṃ prema prasādam adhyāśayaṃ rucim adhimuktiṃ cchandaṃ tyāgam anikṣiptadhuratām anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yaiḥ prajñāpāramitā parigṛhītā dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitā parigṛhītā, yair adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇāni dhyānārūpyasamāpattayaḥ parigṛhītāḥ, yair aṣṭa vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni parigṛhītāni, yair daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvida āveṇikā buddhadharmāḥ parigṛhītāḥ, yaiḥ samādhidhāraṇīmukhāni pañcābhijñāḥ parigṛhītāḥ, yair yāvat sarvākārajñatā parigṛhītā te nāntarāpy adhvani vyavasādam āpatsyante, te 'tikramya śrāvakabhūmiñ ca pratyekabuddhabhūmiñ ca sattvāṃś ca paripācya buddhakṣetraṃ pariśodhyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante.
ity ālambanaviśeṣeṇa nirodhe caturthaḥ kṣaṇaḥ
tadyathāpi nāma subhūte strī vā puruṣo vā aparipakvena ghaṭena (PSP_4:87) āmenodakaṃ parigṛhītavyaṃ manyate, veditavyam etat subhūte nāyaṃ ghaṭaś ciram anuvartsyate kṣipram eva vinakṣyati vilayam āpatsyate. tat kasya hetoḥ? yathāpi nāmāparipakvatvāt ghaṭasya, sa bhūmiparyavasāna eva bhaviṣyati. evam eva subhūte kiñ cāpi bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, te ca prajñāpāramitayāparigṛhītā, upāyakauśalena cāparigṛhītā, dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayāparigṛhītā, 'dhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayāparigṛhītāḥ, smṛtyupasthānair aparigṛhītāḥ, samyakprahāṇair aparigṛhītā, ṛddhipādair aparigṛhītāḥ, indriyair aparigṛhītā, balair aparigṛhītā, bodhyaṅgair aparigṛhītā, āryāṣṭāṅgena mārgeṇāparigṛhītāḥ, pañcabhir abhijñābhir aparigṛhītāś, caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇair aparigṛhītāḥ, catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir aparigṛhītāś, caturbhir āryasatyair aparigṛhītā, aṣṭābhir vimokṣair aparigṛhītā, navabhir anupūrvavihārasamāpattibhir aparigṛhītāḥ, śūnyatānimitāpraṇihitavimokṣamukhair aparigṛhītā, daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair aparigṛhītāḥ, yāvat sarvākārajñatayāparigṛhītā, veditavyam etat subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrā vā kuladuhitaro vā antarā vyasanam āpatsyante. kim iti subhūte bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāntarā vyasanaṃ bhaviṣyati, yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā? tadyathāpi nāma subhūte strī vā puruṣo vā suparipakvena ghaṭenodakaṃ parivahen nadyāḥ kūpād vā sarasto vā taḍāgād vā udapānād vā tasyodakaṃ pariharato, veditavyam etat subhūte svastināyaṃ ghaṭo gṛhaṃ gamiṣyati, evam eva subhūte yasya bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, sacet prajñāpāramitayā parigṛhīta, upāyakauśalyena ca parigṛhīto, dhyānapāramitayā parigṛhīto vīryapāramitayā parigṛhītaḥ kṣāntipāramitayā parigṛhītaḥ śīlapāramitayā (PSP_4:88) parigṛhīto dānapāramitayā parigṛhītaḥ, evaṃ yāvat sarvākārajñatayā parigṛhīto, veditavyam etad subhūte ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo nāntarā vyadhvani vyavasādam āpatsyate, yad uta śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā akṣato 'nupahato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. ity ādhāraviśeṣeṇa mārge prathamaḥ kṣaṇaḥ

tadyathāpi nāma subhūte sāmudrikā naur anavabaddhānākoṭitā akoṭīkṛtā udake 'vatāritā bhavati, veditavyam etat subhūte iyaṃ naur antarā saṃsatsyate vyasanam āpatsyate, anyena bhāṇḍaṃ bhaviṣyati anyena naur bhaviṣyati. evaṃ sa vaṇig anupāyakuśalo veditavyo mahatānayena saṃyokṣyate mahatā ratnena bahiṣkṛto bhaviṣyati. evam eva kiṃ cāpi subhūte bodhisattvānām asti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyai samyaksaṃbodhaye, te ca prajñāpāramitayāparigṛhītā upāyakauśalena cāparigṛhītā dhyānapāramitayāparigṛhītā vīryapāramitayāparigṛhītāḥ kṣāntipāramitayāparigṛhītāḥ śīlapāramitayāparigṛhītā dānapāramitayāparigṛhītāḥ, sarvaśūnyatābhir aparigṛhītāḥ saptatriṃśad bodhipakṣyair dharmair aparigṛhītāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir aparigṛhītā, āryasatyair aparigṛhītā, aṣṭābhir vimokṣair aparigṛhītā, navabhir anupūrvavihārasamāpattibhir aparigṛhītāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitair aparigṛhītāḥ, sarvasamādhidhāraṇīmukhābhijñābhir aparigṛhītā, daśabhis tathāgatabalair aparigṛhītāḥ, vaiśāradyair aparigṛhītāḥ, pratisaṃvidbhir āveṇikair buddhadharmair aparigṛhītā, yāvat sarvākārajñatayāparigṛhītā, veditavyam etat subhūte amī bodhisattvā antarā vyadhvani vyasanam āpatsyante, mahato 'rthāt parihīṇā bhaviṣyanti, yad uta sarvākārajñatā ratnarāśeḥ, kiṃ ca subhūte bodhisattvānām antarā vyasanaṃ yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā. tadyathāpi nāma subhūte paṇḍitajātikaḥ puruṣaḥ sāmudrikāyāṃ nāvi svākoṭitāyām udake 'vatāritāyāṃ bhāṇḍāvaropitāyāṃ yuktena vāyunāvaṣṭabdhāyāṃ, veditavyam etat subhūte neyaṃ sāmudrikā naur antarā vyasanam āpatsyate, gamiṣyaty eṣā taṃ pradeśaṃ yatrānayā gantavyaṃ, laukikānāñ ca ratnānāṃ sa vaṇig lābhī bhaviṣyati. evam eva subhūte yasya bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty (PSP_4:89) adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa ca prajñāpāramitayā parigṛhīta upāyakauśalyena ca parigṛhītaḥ, dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayā ca parigṛhītaḥ, sarvaśūnyatābhiḥ sarvabodhipakṣyair dharmaiḥ sarvasamādhibhiḥ sarvadhāraṇīmukhair apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ parigṛhītaḥ, āryasatyaiḥ parigṛhītaḥ, aṣṭābhir vimokṣair navānupūrvavihārasamāpattibhiḥ parigṛhītaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ parigṛhītaḥ, abhijñābhiḥ parigṛhītaḥ, daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ parigṛhītaḥ, yāvat sarvākārajñatayā parīgṛhīto, veditavyam etat subhūte nāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'ntarā vyasanam āpatsyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? evam eva subhūte bhavati yasya bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa ca prajñāpāramitayā parigṛhīto bhavaty upāyakauśalyena ca parigṛhīto bhavati, dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayā parigṛhīto bhavati. evaṃ yāvat sarvākārajñatayā parigṛhīto bhavati, sa ca bodhisattvo mahāsattvo na ca śrāvakabhūmiṃ na pratyekabuddhabhūmiṃ patati.
iti sākalyaviśeṣeṇa mārge dvitīyaḥ kṣaṇaḥ
tadyathāpi nāma subhūte puruṣo viṃśativarṣaśatiko jātyā jīrṇo vṛddho mahallakas tasya kaścid eva śarīre vyādhir utpadyeta vātiko vā paittiko vā śleṣmiko vā sāṃnipātiko vā, tat kiṃ manyase? subhūte api nu sa puruṣo muktakaḥ śaktaḥ svayam utkrāntum.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: kaścit punaḥ subhūte sa puruṣa uttiṣṭhet?
subhūtir āha: kiṃ cāpi bhagavan sa puruṣo mañcād uttiṣṭhed, atha ca punar apratibalaḥ krośāntaṃ vā prakramituṃ sa tayā jarayā taiś ca vyādhibhiḥ kṣapitaḥ, kiṃ cāpi tato mañcād uttiṣṭhed, atha ca punaḥ so 'pratibalaḥ prakramitum.
(PSP_4:90)
bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa ca prajñāpāramitayāparigṛhīta upāyakauśalyena cāparigṛhīto, dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayāparigṛhīto, adhyātmaśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayāparigṛhītaḥ, smṛtyupasthānair aparigṛhītaḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgair aparigṛhīto, 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir āryasatyaiś cāparigṛhītaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitair aparigṛhīto, daśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmair aparigṛhīto, veditavyam etat subhūte 'yaṃ bodhisattvo 'ntarā vyadhvani śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patiṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa prajñāpāramitayā aparīgṛhīta upāyakauśalyena cāparigṛhīto yāvat sarvākārajñatayāparigṛhītaḥ. tadyathāpi nāma subhūte sa eva puruṣo viṃśativarṣaśatiko jātyā jīrṇo vṛddho mahallakaḥ, sa vātena vā pittena vā śleṣmanā vā sāṃnipātena vā parikṣapitas, taṃ mañcād utsthāpya dvau balavantau puruṣau vāmadakṣiṇayoḥ pārśvayor abalaṃ vyānuparigṛhya evaṃ vadetām: āgaccha tvaṃ bhoḥ puruṣa yenecchasi yena kāmo 'nuparigṛhītas tvam āvābhyāṃ nāntarā patiṣyasi yāvan na tat sthānam anuprāpto bhaviṣyasi. evam eva subhūte yasya bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa ca bodhisattvaḥ prajñāpāramitayā parigṛhīta upāyakauśalyena ca parigṛhīto, dhyānapāramitayā parigṛhīto, vīryapāramitayā parigṛhītaḥ, kṣāntipāramitayā parigṛhītaḥ, śīlapāramitayā parigṛhīto, dānapāramitayā parigṛhīto, 'dhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā parigṛhītaḥ, veditavyam etat subhūte nāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'ntarā saṃsatsyate, pratibalo 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvas tat sthānam anuprāptuṃ yad utānuttarāṃ samyaksaṃbodhim. tat kasya hetoḥ? tathā hi prajñāpāramitopāyakauśalyenāvirahitaḥ.
(PSP_4:91)

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvayānasaṃprasthitāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāparigṛhītāḥ prajñāpāramitopāyakauśalena cāparigṛhītāḥ śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmiñ ca patanti?
bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte yas tvaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham etam arthaṃ paripraśnīkartavyaṃ manyase, iha subhūte bodhisattvo mahāsattva ādita eva yad dānan dadāti tad ahaṃkāramamakārapatitayā saṃtatyā dadāti, yac chīlaṃ rakṣati, yāṃ kṣāntiṃ bhāvayati, yad vīryam ārabhate, yad dhyānaṃ samāpadyate, yāṃ prajñāṃ bhāvayati, tad ahaṃkāramamakārapatitena cittena bhāvayati, tasya tad dānan dadata evaṃ bhavati, ahaṃ dānaṃ dadāmīdan dānaṃ dadāmi, asmai dānan dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmi, idaṃ śīlaṃ rakṣāmi, ahaṃ śīlavān, ahaṃ kṣamāmi, ahaṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, ahaṃ kṣamāvān, ahaṃ vīryam ārabhe, 'ham ārabdhavīryo, 'haṃ vīryavān, ahaṃ dhyānaṃ samāpadye, ahaṃ dhyāyāmi, ahaṃ dhyānavān, ahaṃ prajñāṃ bhāvayāmīmāṃ prajñāṃ bhāvayāmi, ahaṃ prajñāvān, sa tena dānena manyate tad dānaṃ manyate dānaṃ mameti manyate, evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ, tayā prajñayā manyate tāṃ prajñāṃ manyate prajñāṃ mameti manyate. tat kasya hetoḥ? na hi dānapāramitāyā ete vikalpāḥ saṃvidyante. tat kasya hetoḥ? āramitā hi dānapāramitā, evaṃ na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā na hi prajñāpāramitāyā ete vikalpāḥ saṃvidyante. tat kasya hetoḥ? āramitā hi prajñāpāramitā, sa ca bodhisattvayānikaḥ pudgalo nāraṃ jānāti na pāraṃ jānāti, so 'parigṛhīto dānapāramitayā śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā prajñāpāramitayāparigṛhīto yāvat sarvākārajñatayāparigṛhītaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patati, na niryāsyati sarvākārajñatāyām. kathañ ca bodhisattvo 'nupāyakuśalo bhavati? iha subhūte yo bodhisattvayānikaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā ādāv evam anupāyena dānaṃ dadāti, anupāyena śīlaṃ rakṣati, anupāyena kṣāntiṃ saṃpādayati, anupāyena vīryam ārabhate, anupāyena dhyānaṃ samāpadyate, anupāyena prajñāṃ bhāvayati, tasyaivaṃ bhavati, ahaṃ dānaṃ dadāmi, idaṃ dānaṃ dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmi, idaṃ śīlaṃ rakṣāmi, ahaṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, imāṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, ahaṃ (PSP_4:92) vīryam ārabhe, idaṃ vīryam ārabhe, ahaṃ dhyānaṃ samāpadye, idaṃ dhyānaṃ samāpadye, ahaṃ prajñāṃ bhāvayāmi, imāṃ prajñāṃ bhāvayāmi, sa dānaṃ manyate dānena manyate dānaṃ mameti manyate, śīlaṃ manyate śīlena manyate śīlavān aham iti manyate, kṣāntiṃ manyate kṣāntyā manyate kṣamāvān aham iti manyate, vīryaṃ manyate vīryeṇa manyate vīryaṃ mameti manyate, dhyānaṃ manyate dhyānena manyate dhyānavān aham iti manyate, prajñāṃ manyate prajñayā manyate prajñā mameti manyate. tat kasya hetoḥ? na hi dānapāramitāyāṃ vikalpaḥ saṃvidyate yathāsau vikalpayati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āramitaiṣā yad uta dānapāramitā, āramitaiṣā yad uta śīlapāramitā, āramitaiṣā yad uta kṣāntipāramitā, āramitaiṣā yad uta vīryapāramitā, āramitaiṣā yad uta dhyānapāramitā. na hi prajñāpāramitāyāṃ vikalpaḥ saṃvidyate yathāsau vikalpayati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āramitaiṣā yad uta prajñāpāramitā, sa ca bodhisattvayānikaḥ kulaputro nāraṃ jānāti na pāraṃ jānāti, so 'parigṛhīto dānapāramitayā parigṛhītaḥ śīlapāramitayāparigṛhītaḥ kṣāntipāramitayāparigṛhīto vīryapāramitayāparigṛhīto dhyānapāramitayāparigṛhītaḥ prajñāpāramitayāparigṛhīta, evaṃ yāvat sarvākārajñatayā śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patati, na niryāsyati sarvākārajñatāyām. evaṃ hi subhūte bodhisattvaḥ prajñāpāramitayā copāyakauśalena cāparigṛhītaḥ śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā copāyakauśalena ca parigṛhīto na śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati, anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim ārāgayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva ādāv eva dānaṃ dadan, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā dānan dadāti, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā śīlaṃ rakṣati, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā kṣāntiṃ saṃpādayati, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā vīryam ārabhate, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā dhyānaṃ samāpadyate, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā prajñāṃ bhāvayati, tasya naivaṃ bhavati, ahaṃ dānan dadāmīdan dānan dadāmy asyai dānaṃ dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmi, idaṃ śīlaṃ rakṣāmi, eṣu śīlaṃ rakṣāmi, ahaṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, imāṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, asmai kṣāntim (PSP_4:93) saṃpādayāmi, ahaṃ vīryam ārabhe, idaṃ vīryam ārabhe, asyārthe vīryam ārabhe, ahaṃ dhyānaṃ samāpadye, idaṃ dhyānaṃ samāpadye, eṣu dhyānaṃ samāpadye, ahaṃ prajñāṃ bhāvayāmi, imāṃ prajñāṃ bhāvayāmi, asyārthe prajñāṃ bhāvayāmi, sa dānaṃ na manyate dānena na manyate dānaṃ mameti na manyate, śīlaṃ na manyate śīlena na manyate śīlaṃ mameti na manyate, kṣāntiṃ na manyate kṣāntyā na manyate kṣāntiṃ mameti na manyate, vīryaṃ na manyate vīryeṇa na manyate vīryaṃ mameti na manyate, dhyānaṃ na manyate dhyānena na manyate dhyānaṃ mameti na manyate, prajñāṃ na manyate prajñayā na manyate prajñā mameti na manyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi dānapāramitāyāṃ vikalpo na saṃvidyate yena manyate, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāyāṃ vikalpo na saṃvidyate yena manyate, tathā hi prajñāpāramitāyāṃ vikalpo na saṃvidyate yena manyate, āramitaiṣā yad uta dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā āramitaiṣā yad uta prajñāpāramitā, sa ca bodhisattvo mahāsattva āramitāñ ca pāramitāñ ca na manyate, sa dānapāramitayā parigṛhītaḥ, śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā, prajñāpāramitayā ca parigṛhīto, yāvat sarvākārajñatayā parigṛhīto na śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati, sarvākārajñatāṃ cārāgayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā parigṛhīta upāyakauśalena ca parigṛhīto na śrāvakabhūmiṃ na pratyekabuddhabhūmiṃ patati. evam upāyakauśalaparigṛhīto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim ārāgayati.
iti saṃparigrahaviśeṣeṇa mārge tṛtīyaḥ kṣaṇaḥ

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavann ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ dhyānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ vīryapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ kṣāntipāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ śīlapāramitāyāṃ śikṣitavyam? kathaṃ dānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ yāvad āveṇikabuddhadharmeṣu śikṣitavyaṃ?
bhagavān āha: iha subhūte ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitukāmena dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ (PSP_4:94) kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ śikṣitukāmena yāvat sarvākārajñatāyāṃ śikṣitukāmena kalyāṇamitrāṇi sevitavyāni bhaktavyāni paryupāsitavyāni, ye 'syāḥ prajñāpāramitāyā uddeṣṭāraḥ, dhyānapāramitāyā vīryapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyāḥ śīlapāramitāyā dānapāramitāyā uddeṣṭāraḥ, tasyemāṅ gambhīrāṃ prajñāpāramitām evam upadekṣyanti, ehi tvaṃ kulaputra yadyad eva dānan dadāsi tattat sarvam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmaya, ehi tvaṃ kulaputra yadyad eva śīlaṃ rakṣasi, kṣāntiṃ saṃpādayasi, vīryaṃ ārabhase, dhyānaṃ samāpadyase, prajñāṃ bhāvayasi, tattat sarvam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmaya, mā ca tvaṃ kulaputrānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ rūpataḥ parāmrākṣīḥ, mā vedanāto mā saṃjñāto mā saṃskārato mā vijñānataḥ parāmrākṣīḥ, mā ca tvaṃ kulaputrānuttarāṃ samyaksaṃbodhin dānapāramitayā parāmrākṣīḥ, mā śīlapāramitayā mā kṣāntipāramitayā mā vīryapāramitayā mā dhyānapāramitayā, mā prajñāpāramitayā parāmrākṣīḥ, mā adhyātmaśūnyatayā mā bahirdhāśūnyatayā mā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā parāmrākṣīḥ, mā smṛtyupasthānaiḥ parāmrākṣīḥ, mā samyakprahāṇaiḥ parāmrākṣīḥ, mā ṛddhipādair indriyabalabodhyaṅgamārgaiḥ parāmrākṣīḥ, mā pañcabhir abhijñābhiḥ parāmrākṣīḥ, mā apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ mā āryasatyair mā aṣṭābhir vimokṣair mā navānupūrvavihārasamāpattibhiḥ, mā śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ parāmrākṣīḥ, mā samādhibhir mā dhāraṇīmukhair mā daśabhis tathāgatabalair mā caturbhir vaiṣāradyair mā catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir mā aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ parāmrākṣīḥ, mā ca tvaṃ kulaputrānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ yāvat sarvākārajñatāṃ parāmrākṣīḥ. tat kasya hetoḥ? aparāmṛṣṭaṃ hi rūpam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim anuprāpsyati, aparāmṛṣṭā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, aparāmṛṣṭaṃ vijñānam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim anuprāpsyati, aparāmṛṣṭā dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, aparāmṛṣṭā prajñāpāramitā, aparāmṛṣṭā adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, aparāmṛṣṭāni smṛtyupasthānāni, aparāmṛṣṭāḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgā, aparāmṛṣṭā abhijñā, (PSP_4:95) aparāmṛṣṭā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, aparāmṛṣṭāny āryasatyāni, aparāmṛṣṭā aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ, aparāmṛṣṭāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, aparāmṛṣṭāni samādhidhāraṇīmukhāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni, aparāmṛṣṭāś catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, aparāmṛṣṭā yāvat sarvākārajñatā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim anuprāpsyati. mā ca tvaṃ kulaputra prajñāpāramitāyāṃ caran rūpe spṛhāṃ kārṣīḥ. tat kasya hetoḥ? aspṛhaṃ hi kulaputra rūpaṃ, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, mā ca tvaṃ kulaputra vijñāne spṛhāṃ kārṣīḥ. tat kasya hetoḥ? aspṛhaṃ hi kulaputra vijñānaṃ, mā ca tvaṃ kulaputra dānapāramitāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā prajñāpāramitāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā adhyātmaśūnyatāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā smṛtyupasthāneṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu, mā āryasatyeṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā sarvasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā ca tvaṃ kulaputra sarvākārajñatāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ. tat kasya hetoḥ? aspṛhā hi kulaputra sarvākārajñatā, mā ca tvaṃ kulaputra srotaāpattiphale spṛhāṃ kārṣīḥ, mā sakṛdāgāmiphale mā anāgāmiphale mā arhattve mā pratyekabodhau spṛhāṃ kārṣīḥ, mā bodhisattvaniyāme spṛhāṃ kārṣīḥ, mānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau spṛhāṃ kārṣīḥ. tat kasya hetoḥ? svabhāvaśūnyā hi kulaputra sarvadharmāḥ. ity anāsvādanāviśeṣeṇa mārge caturthaḥ kṣaṇaḥ iti viśeṣalakṣaṇam
subhūtir āha: duṣkarakārakā hi bhagavan bodhisattvā mahāsattvā bhavanti, ye svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayanty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmāḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, duṣkarakārakā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā, ye svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣv anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayanty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā (PSP_4:96) lokasya hitāya, subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ saṃprasthitā lokasya sukhāya, subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ saṃprasthitā lokasya trāṇaṃ bhaviṣyāma ity anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ. lokasya śaraṇaṃ bhaviṣyāmo, lokasya layanaṃ lokasya parāyaṇaṃ lokasya dvīpā lokasya pariṇāyakā anukampakā nāthā lokasya gatir bhaviṣyāma iti anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ. kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ lokasya hitāya saṃprasthitā bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvān pañcabhyo gatibhyaḥ parimocyābhayasthale kṣame nirvāṇe pratiṣṭhāpayanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā lokasya hitāya saṃprasthitā bhavanti. iti hitakāritram
kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā lokasya sukhāya saṃprasthitā bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvasattvān duṣkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimocayitvābhayasthale kṣeme nirvāṇe pratiṣṭhāpayanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā lokānāṃ sukhāya saṃprasthitā bhavanti. iti sukhakāritram

kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā lokasya trāṇaṃ bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya yāni tāni saṃsārāvacarāṇi duḥkhāni tataḥ sattvāṃs trāyanti, teṣāñ ca duṣkhānāṃ prahāṇāya dharmaṃ deśayanti, te taṃ dharmaṃ śrutvānupūrveṇa tribhir yānaiḥ parinirvānti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasya trāṇaṃ bhavanti.

iti trāṇakāritram
kathaṃ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā lokasya śaranaṃ bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya jātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsadharmaṇaḥ sattvā jātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimocayanti parimocyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau pratiṣṭhāpayanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā lokasya śaraṇaṃ bhavanti. iti śaraṇakāritram
(PSP_4:97)
kathaṃ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvānāṃ layanaṃ bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ sarvadharmāṇām aśleṣāya dharman deśayanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ layanaṃ bhavanti.
subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavan sarvadharmāṇām aśleṣo bhavati?
bhagavān āha: yaḥ subhūte rūpasyāśleṣaḥ sa rūpasyāsaṃbandho, yo rūpasyāsaṃbandhaḥ sa rūpasyānutpādo, yo rūpasyānutpādaḥ sa rūpasyānirodho, yo rūpasyānirodhaḥ sa rūpasyāśleṣaḥ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yaḥ subhūte vijñānasyāśleṣaḥ sa vijñānasyāsaṃbandho, yo vijñānasyāsaṃbandhaḥ sa vijñānasyānutpādo, yo vijñānasyānutpādaḥ sa vijñānasyānirodho, yo vijñānasyānirodhaḥ sa vijñānasyāśleṣaḥ. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu ca sarvapāramitāsu saptatriṃsatsu bodhipakṣeṣu dharmeṣu āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv abhijñāsu sarvasamādhisarvadhāraṇīmukheṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu, yaḥ subhūte sarvākārajñatāyā aśleṣaḥ sa sarvākārajñatāyā asaṃbandho, yaḥ sarvākārajñatāyā asaṃbandhaḥ sa sarvākārajñatāyā anutpādo, yaḥ sarvākārajñatāyā anutpādaḥ sa sarvākārajñatāyā anirodho, yaḥ sarvākārajñatāyā anirodhaḥ sa sarvākārajñatāyā aśleṣaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvasattvānāṃ sarvadharmāśleṣāya dharman deśayanti.
iti layanakāritram
kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā lokasya parāyaṇaṃ bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām evaṃdharman deśayanti, yad rūpasya pāran na tad rūpaṃ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yad vijñānasya pāran na tad vijñānaṃ, yat skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pāran na te skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, yat sarvapāramitānāṃ pāran na tāḥ sarvapāramitāḥ, yat sarvaśūnyatānāṃ pāran na tāḥ sarvaśūnyatāḥ, yad bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ pāran na te bodhipakṣyā dharmāḥ, evam āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido, (PSP_4:98) yad āveṇikabuddhadharmāṇāṃ pāran na te āveṇikabuddhadharmāḥ, yāvad yat sarvākārajñatāyāḥ pāran na sā sarvākārajñatā, yathā ca subhūte rūpan tathā sarvadharmās tathā sarvākārajñatā.
subhūtir āha: yadi bhagavan yathā sarvadharmās tathā rūpaṃ nanv abhisaṃbuddhair ca bhavati bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatā. tat kasya hetoḥ? na hi bhagavan rūpasya pāre vikalpaḥ kaścid asti, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasya pāre vikalpaḥ kaścid asti. na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgānāṃ pāre vikalpaḥ kaścid asti. nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ pāre vikalpaḥ kaścid asti yāvat sarvākārajñatāyāḥ pāre vikalpaḥ kaścid asti. idaṃ rūpam iti, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, idaṃ vijñānam iti yāvad ime skandhā ime dhātava imāny āyatanāni ayaṃ pratītyasamutpādaḥ, imāni pratītyasamutpādāṅgāni imāḥ pāramitā imāḥ śūnyatā ime bodhipakṣyā dharmā imāny āryasatyāni imā abhijñā imā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, imāni vimokṣasamāpattidhāraṇīmukhāni imāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, ime daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ, iyaṃ sarvākārajñateti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na hi subhūte rūpasya pāre vikalpaḥ kaścid asti, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasya pāre vikalpaḥ kaścit. evaṃ na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāñ ca pāre vikalpaḥ kaścin, na pāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ pāre vikalpaḥ kaścin, na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ pāre vikalpaḥ kaścit, evan na yāvat sarvākārajñatāyāḥ pāre vikalpaḥ kaścid asti. api nu subhūte duṣkaraṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ya imān evaṃrūpān dharmān upanidhyāyanti na cāvalīyante. evaṃ ca mayaite dharmā abhisaṃbodhavyā. evañ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyaitān dharmān evaṃśāntān evaṃpraṇītān prakāśayiṣyāma iti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasya parāyaṇaṃ bhavanti. iti suparāyaṇakāritram
(PSP_4:99)

kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasya dvīpā bhavanti? tadyathāpi nāma subhūte ye pradeśā udakaparicchinnā bhavanti mahānadīṣu ca mahāsamudreṣu vā te subhūte dvīpā ity ucyante. evam eva subhūte rūpaṃ pūrvāntāparāntaparicchinnam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ subhūte pūrvāntāparāntaparicchinnam. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca pūrvāntāparāntaparicchinnāni, evaṃ dānapāramitā pūrvāntāparāntaparicchinnā, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitā pūrvāntāparāntaparicchinnā, adhyātmaśūnyatā pūrvāntāparāntaparicchinnā bahirdhāśūnyatā pūrvāntāparāntaparicchinnā, adhyātmabahirdhāśūnyatā pūrvāntāparāntaparicchinnā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā pūrvāntāparāntaparicchinnā, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ pūrvāntāparāntaparicchinnāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ pūrvāntāparāntaparicchinnāḥ, āryasatyāni pūrvāntāparāntaparicchinnāni, vimokṣasamāpattidhāraṇīmukhāni pūrvāntāparāntaparicchinnāni, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñaḥ pūrvāntāparāntaparicchinnāḥ, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ pūrvāntāparāntaparicchinnāḥ, yāvat sarvākārajñatā pūrvāntāparāntaparicchinnā. etena subhūte pūrvāntāparāntaparicchedena sarvadharmāḥ paricchinnāḥ, yaś ca subhūte sarvadharmāṇāṃ pūrvāntāparāntaparicchedaḥ, etac chāntam etat praṇītam etad yathātmyaṃ, yad uta śūnyatānupalambho dharmo paricchedas tṛṣṇākṣayo virāgo virodho nirvāṇam. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya pūrvāntāparāntaparicchinnān sarvadharmān deśayanto lokasya dvīpā bhavanti.
kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasyāloko bhavati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dīrgharātram avidyāṇḍakośaparyavanaddhānāṃ sattvānāṃ tamobhibhūtānāṃ prajñayāvabhāsayan mohāndhakāram avidyātamobhinattitimiraṃ vidhūnoty, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasyāloko bhavati.
kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām ulkādhāro bhavati prabhākaraḥ? iha subhūte (PSP_4:100) bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya ya ime ṣaṭpāramitāpratisaṃyuktāś catuḥsaṃgrahavastupratisaṃyuktāś ca sūtrāntās teṣām arthan tattvataḥ sattvebhyaḥ prakāśayati, sattvāṃś ca tatra niyojayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām ulkādhāraḥ prabhākaro bhavati.
kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ sārthavāho bhavati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya kumārgasaṃprasthitānāṃ sattvānāṃ caturgamanagāminām ekāyanaṃ mārgam upadiśati sattvānāṃ viśuddhaye śokopadravāṇāṃ samatikramāya duḥkhadaurmanasyānām astaṃgamāyāryasya dharmasyādhigamāya nirvāṇasya sākṣātkriyāyai, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ sārthavāho bhavati. iti dvīpakāritram
kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasya pariṇāyako bhavati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvanikāye mahākaruṇām utpādyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya rūpasyānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya sattvānāṃ dharman deśayati saṃprakāśayati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasyānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. evaṃ dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāyā anutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. upāyapāramitāyāḥ praṇidhānapāramitāyā balapāramitāyā jñānapāramitāyāś cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāva śūnyatāyāś cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām abhijñānāṃ cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyā vyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. evaṃ sarvasamādhīnām (PSP_4:101) sarvadhāraṇīmukhānāṃ daśānāṃ balānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. sarvākārajñatāyā anutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. pratyekabodher anutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. srotaāpattiphalasyānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. evaṃ sakṛdāgāmiphalasyānāgāmiphalasyārhattvaphalasyānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ pariṇāyako bhavati. iti pariṇāyakakāritram

kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmaḥ sattvānāṃ gatir bhavati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo mūḍhānāṃ gatikānāṃ sattvānām antaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya gatir bhavati. ākāśagatikaṃ rūpam iti sattvānāṃ dharman deśayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, ākāśagatikaṃ vijñānam iti sattvānāṃ dharman deśayati. ākāśagatikā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ceti sattvānāṃ dharman deśayati. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā ākāśagatikā iti sattvānāṃ dharman deśayati. ākāśagatikā sarvajñateti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā rūpaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, anāgatigatikā vijñānaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāñ ca śūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. evam anāgatigatikā sarvapāramitāsarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. (PSP_4:102) anāgatigatikā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā apramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā daśatathāgatabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā sarvākārajñatāśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ gatir bhavati. tat kasya hetoḥ? śūnyatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte śūnyatāyā āgatir vā gatir vopalabhyate. ānimittagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte ānimittasyāgatir vā gatir vopalabhyate. apraṇihitagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'praṇihitasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anabhisaṃskāragatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nabhisaṃskārasyāgatir vā gatir vopalabhyate. ity anābhogakāritram

anutpādagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nutpādasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anirodhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nirodhasyāgatir vā gatir vopalabhyate. asaṃkleśāvyavadānagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'saṃkleśāvyavadānasyāgatir vā gatir vopalabhyate. ajātābhāvagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'jātābhāvasyāgatir vā gatir vopalabhyate. svapnagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte svapnasyāgatir vā gatir vopalabhyate. māyāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte māyāyā āgatir vā gatir (PSP_4:103) vopalabhyate. pratiśrutkāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte pratiśrutkāyā āgatir vā gatir vopalabhyate. pratibhāsagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte pratibhāsasyāgatir vā gatir vopalabhyate. nirmitagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte nirmitasyāgatir vā gatir vopalabhyate. marīcīgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte marīcyā āgatir vā gatir vopalabhyate. gandharvanagaragatikā hi subhūte sarva dharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte gandharvanagarasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anantāparyantagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte anantāparyantasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anuddhārāpratyuddhāragatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nuddhārāpratyuddhārasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhote 'nāgater āgatir vā gatir vopalabhyate. anāyūhāniryūhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nāyūhāniryūhasyāgatir vā gatir vopalabhyate. ayogāviyogāśleṣāviśleṣagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'yogāviyogāśleṣāviśleṣasyāgatir vā gatir vopalabhyate. ātmagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte ātmana āgatir vā gatir vopalabhyate. sattvagatikā hi subhūte sarvadharmā, jīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakotthāpakasamutthāpakagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte sattvo na saṃvidyate jīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakotthāpakasamutthāpakā na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. nityagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, sukhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, ātmagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, śubhagatikā (PSP_4:104) hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte nityaṃ sukham ātmā śubhan na saṃvidyate, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. anityagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, duḥkhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, anātmagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, aśubhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte anityaṃ duḥkham anātmā aśubhan na saṃvidyate, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. rāgagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, doṣagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, mohagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, dṛṣṭigatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte dṛṣṭikṛtaṃ vastu na saṃvidyate, kuto dṛṣṭikṛtāni bhaviṣyanti?, kuta evāgatir vā gatir vā bhaviṣyati. tathatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte tathatāyā āgatir vā gatir vopalabhyate, dharmadhātugatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, bhūtakoṭigatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, samatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, acintyadhātugatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte dharmadhātor bhūtakoṭeḥ samatāyā acintyadhātor āgatir vā gatir vopalabhyate. acalagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'calasya dharmasyāgatir vā gatir vopalabhyate.
iti yānatrayaniryāṇatatphalasākṣātkaraṇakāritram

rūpagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte rūpan na saṃvidyate, kutaḥ punar asyāgatir vā gatir vā bhaviṣyati. vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte vijñānan na saṃvidyate, kutaḥ punar asyāgatir vā gatir vā bhaviṣyati. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgāni na saṃvidyante, (PSP_4:105) kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. dānapāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte dānapāramitā na saṃvidyate, kutaḥ punar asyā āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. evaṃ śīlapāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, kṣāntipāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, vīryapāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, dhyānapāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, prajñāpāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitā na saṃvidyate, kutaḥ punar āsām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. adhyātmaśūnyatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte adhyātmaśūnyatā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na saṃvidyate, kutaḥ punar āsām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. smṛtyupasthānagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte smṛtyupasthānāni na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. apramāṇadhyānārūpyasamāpattigatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. āryasatyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvicchūnyatānimittapraṇihitāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā gatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte sarvadharmā na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. srotaāpattiphalagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, sakṛdāgāmiphalagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, anāgāmiphalagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, arhattvapratyekabuddhagatikā (PSP_4:106) hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte srotaāpannasakṛdāgāmyanāgāmyarhattvapratyekabuddhā na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. anuttarā samyaksaṃbodhigatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte 'nuttarā samyaksaṃbodhir na saṃvidyate, kutaḥ punar asyā āgatir vā gatir vā bhaviṣyati.
subhūtir āha: ko 'tra bhagavan gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām adhimokṣyate?
bhagavān āha: ye subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ pūrvacaritā bhaviṣyanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, pūrvajinakṛtādhikārāḥ pūrvajinaparipācitakuśalamūlā bhaviṣyanti, bahubuddhakoṭīniyutaśatasahasraparyupāsitā bhaviṣyanti, kalyāṇamitraparigṛhītāś ca ta imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣante. iti gatikāritram
iti kāritralakṣaṇam
subhūtir āha: kāni punar bhagavaṃs teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ liṅgāny ākārāṇi nimittāni svabhāvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ jñāsyanti?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: rāgavinayaviviktasvabhāvās te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, doṣamohavinayaviviktasvabhāvās te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti. iti kleśaviviktasvabhāvaḥ
rāgaliṅgaviviktasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, doṣamohaliṅgaviviktasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti. iti talliṅgavivekasvabhāvaḥ
rāganimittavivekasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, doṣamohanimittavivekasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti. iti tannimittavivekasvabhāvaḥ
rāgārāgaviviktasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, doṣādoṣamohāmohaviviktasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣyante.
(PSP_4:107)
subhūtir āha: kiṃgatikās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām ājñāsyanti?
bhagavān āha: sarvākārajñatāgatikā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām ājñāsyanti.
subhūtir āha: sarvākārajñatāgatikās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvasattvānāṃ gatir bhavanti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvākārajñatāgatikās te subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvasattvānāṃ gatir bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣyante.
iti vipakṣapratipakṣavivekasvabhāvaḥ
subhūtir āha: duṣkarakārakā bhagavaṃs te bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, yair ayaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāma iti. na cātra sattvo na sattvaprajñaptir upalabhyate.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, duṣkarakārakās te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, yair ayaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāma iti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya saṃnāho na rūpasaṃbaddhaḥ. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte rūpaṃ na saṃvidyante, na bodhisattvo na bodhisattvasaṃnāhas tenocyate subhūte na rūpasaṃbaddho 'yaṃ saṃnāha iti, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya saṃnāho na vijñānasaṃbaddhaḥ. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte vijñānan na saṃvidyate na bodhisattvo na bodhisattvasaṃnāhas tenocyate subhūte na vijñānasaṃbaddho 'yaṃ saṃnāha iti. na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ vā saṃbaddho 'yaṃ saṃnāhaḥ. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā na saṃvidyante na bodhisattvo na bodhisattvasaṃnāhas tenocyate subhūte na pratītyasamutpādasaṃbandho na pratītyasamutpādāṅgasaṃbaddho 'yaṃ saṃnāha iti. evaṃ vistareṇa subhūte nāyaṃ saṃnāha ātmasattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakasaṃbandho yāvat subhūte nāyaṃ saṃnāhaḥ sarvākārajñatāsaṃbaddhaḥ. tat (PSP_4:108) kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte sarvākārajñatā na saṃvidyate na bodhisattvo na bodhisattvasaṃnāhas tenocyate, yāvan na sarvākārajñatāsaṃbaddho 'yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya saṃnāha iti. sarvadharmasaṃbaddho batāyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya saṃnāho yair ayaṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caradbhir evaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ, evaṃ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmaḥ. iti duṣkaratāsvabhāvaḥ
subhūtir āha: asya bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmīti, evaṃ saṃnāhasaṃnaddhasya sthānadvayan na pratikāṅkṣitavyaṃ śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā, asthānam etat bhagavann anavakāśo 'yaṃ sa bodhisattvo mahāsattva evaṃ saṃnāhasaṃnaddhaḥ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmīti śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā paten naitat sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? na hi bodhisattvasya mahāsattvasya sīmābaddhaḥ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhasaṃnaddhaḥ. ity aikāntikasvabhāvaḥ
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kaṃ punas tvaṃ subhūte 'rthavaśaṃ saṃpaśyann evaṃ vadasi? asya bodhisattvasya mahāsattvasya mahāsaṃnāhasaṃnaddhasya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyān na dvayoḥ sthānayor anyatarānyataraṃ sthānaṃ pratikāṅkṣitavyaṃ śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā.
subhūtir āha: tathā hi bhagavan na bodhisattvena mahāsattvena prādeśikānāṃ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ, sarvasattvaparinirvāṇāya sarvākārajñatājñānasya kṛtaśo bhagavan bodhisattvena mahāsattvena saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na prādeśikānāṃ sattvānāṃ kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsaṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ, api tu khalu punaḥ subhūte sarvasattvānāṃ parinirvāṇāya sarvākārajñatājñānasya kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsaṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ. ity uddeśasvabhāvaḥ

subhūtir āha: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā sā na kenacid bhāvayitavyā na kvacin na kathaṃcid bhāvayitavyā. tat kasya hetoḥ? na (PSP_4:109) hi bhagavann iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ kasyacid dharmasya pariniṣpattir upalabhyate, yo vā bhāvayed yaṃ vā bhāvayed yena vā bhāvayet, ākāśabhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, sarvadharmā bhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, asadbhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, aparigrahabhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā bhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā.
bhagavān āha: kasya subhūte bhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā?
subhūtir āha: rūpabhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā vedanāsaṃjñāsaṃskārabbhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vijñānabhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, ātmabhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, dānapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā śīlapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, kṣāntipāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vīryapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, dhyānapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, prajñāpāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, adhyātmaśūnyatābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, smṛtyupasthānabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñābhāvanāvibhāvanaisā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vimokṣamukhasamādhisamāpattidhāraṇīmukhabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, āryasatyabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, (PSP_4:110) daśabalabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, srotaāpattiphalabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, sakṛdāgāmiphalabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, anāgāmiphalabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, arhattvabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, pratyekabuddhabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, bodhisattvabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, yāvat sarvākārajñatābhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, rūpabhāvanāvibhāvanaiṣā subhūte yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vedanāsaṃjñāsaṃskārabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vijñānabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, skandhabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, dhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, āyatanabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, pratītyasamutpādabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, pratītyasamutpādāṅgabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, cakṣurūpacakṣurvijñānacakṣuḥsaṃsparśacakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanodharmaḥ manovijñāna manaḥsaṃsparśamanaḥsaṃsparśapratyayavedanābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, pṛthivīdhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, abdhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, tejodhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vāyudhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, ākāśadhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā vijñānadhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā avidyābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā saṃskārabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vijñānabhāvanāvibhāvanaiṣā, nāmarūpabhāvanāvibhāvanaiṣā, ṣaḍāyatanabhāvanāvibhāvanaiṣā, (PSP_4:111) sparśabhāvanāvibhāvanaiṣā, vedanābhāvanāvibhāvanaiṣā, tṛṣṇābhāvanāvibhāvanaiṣā, upādānabhāvanāvibhāvanaiṣā, bhavabhāvanāvibhāvanaiṣā, jātibhāvanāvibhāvanaiṣā, jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsabhāvanāvibhāvanai ṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā. evaṃ sarvapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, sarvaśūnyatābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, bodhipakṣyadharmabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, āryasatyābhijñāśūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, yāvat sarvākārajñatābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā.
ity anupalambhasvabhāvaḥ

iha subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām upaparīkṣitavyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīya iti, yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ nābhiniviśeta so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva upaparīkṣitavyo, evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ yo bodhisattvo mahāsattvo nābhiniviśeta so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva upaparīkṣitavyaḥ. evam adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ nābhiniviśeta, saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu nābhiniviśeta, āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu nābhiniviśeta, aṣṭavimokṣeṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu nābhiniviśeta, samādhidhāraṇīmukheṣv abhijñāsu nābhiniviśeta, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikeṣu buddhadharmeṣu nābhiniviśeta, yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ nābhiniviśeta so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ. yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na parabhāṣitāni na paramantritāni sārataḥ parataḥ paśyati so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na parasya śraddhayā gacchati so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattva iha (PSP_4:112) gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na rāgasahitaiś cittotpādaiḥ saṃhriyate na doṣamohasahagataiś cittotpādaiḥ saṃhriyate so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva upaparīkṣitavyaḥ. yaḥ kaścid avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'syāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate nāvalīyate na saṃlīyate na cāsya vipṛṣṭhībhavati mānasaṃ prajñāpāramitayā cāvirahito bhavati, abhinandati prajñāpāramitāśravaṇaṃ śrutvā codgṛhṇāti paryavāpnoti dhārayati vācayati yoniśaś ca manasikaroti tathatvāya pratipadyate, veditavyam etat subhūte pūrvāntato 'py anenāvinivartanīyena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā śrutā udgṛhītā paryavāptā dhāritā vācitā yoniśaś ca manasikṛtā tathatvāya pratipannā. tat kasya hetoḥ? tathā hi avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate nāvalīyate na saṃlīyate na cāsya vipṛṣṭhībhavati mānasaṃ na pratyudāvartate uttare ca śrutvā udgṛhṇāti paryavāpnoti dhārayati vācayati yoniśaś ca manasikaroti tathatvāya pratipadyate. ity anabhiniveśasvabhāvaḥ
subhūtir āha: yo bhagavan bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate nāvalīyate na saṃlīyate na cāsya vipṛṣṭhībhavati mānasaṃ, kathaṃ bhagavaṃs tena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā vyavacārayitavyā?
bhagavān āha: sarvākārajñatā nimnayā subhūte saṃtatyā tena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā vyavacārayitavyā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvākārajñatā nimnayā saṃtatyā bodhisattvasya mahāsattvasya gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati?
bhagavān āha: śūnyatānimnayā śūnyatāpravaṇayā śūnyatāprāgbhārayā subhūte saṃtatyā bodhisattvasya mahāsattvasya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati, ānimittanimnayā ānimittapravaṇayā ānimittaprāgbhārayā subhūte saṃtatyā, apraṇihitanimnayā apraṇihitapravaṇayā (PSP_4:113) apraṇihitaprāgbhārayā subhūte saṃtatyā, ākāśanimnayā ākāśapravaṇayā ākāśaprāgbhārayā subhūte saṃtatyā, yāvad bhūtakoṭinimnayā bhūtakoṭipravaṇayā bhūtakoṭiprāgbhārayā subhūte saṃtatyā, anabhisaṃskāranimnayānabhisaṃskārapravaṇayānabhisaṃskāraprāgbhārayā subhūte saṃtatyā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati. svapnanimnayā nirmāṇanimnayā subhūte saṃtatyā, māyānimnayā marīcinimnayā subhūte saṃtatyā, pratiśrutkānimnayā pratibhāsanimnayā subhūte saṃtatyā, pratibimbanimnayā gandharvanagaranimnayā subhūte saṃtatyā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati.
subhūtir āha: yad bhagavān evam āha, śūnyatānimnayā śūnyatāpravaṇayā śūnyatāprāgbhārayā saṃtatyā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ vyavacāraṇā bhavati. evam ānimittāpraṇihitākāśānutpādānirodhājātābhāvāsaṃkleśāvyavadānatathatāvitathatānanyatathatādharmatādharmasthititādharmaniyāmatācintyatābhūtakoṭyanabhisaṃskārasvapnanirmāṇamāyāmarīcipratiśrutkāpratibhāsapratibimbagandharvanagaranimnayā pravaṇayā prāgbhārayā subhūte saṃtatyā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati. kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo rūpam api vyavacārayati? vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam api vyavacārayati? evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni vyavacārayati? sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvavimokṣasamādhidhāraṇīmukhāni vyavacārayati? saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān vyavacārayati, apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā vyavacārayati? daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān vyavacārayati? kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo yāvat sarvākārajñatām api vyavacārayati?

bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpaṃ vyavacārayati, na vedanā saṃjñā saṃskārān na vijñānaṃ vyavacārayati, na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ na pratītyasamutpādāṅgāni vyavacārayati, na sarvapāramitā na sarvaśūnyatā vyavacārayati, na bodhipakṣyān dharmān vyavacārayati, nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīr nāryasatyāni vyavacārayati, na vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vyavacārayati, (PSP_4:114) na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān vyavacārayati, na subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāvat sarvākārajñatāṃ vyavacārayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte sarvākārajñatā na kenacit kṛtā na kutaścid āgatā na kvacid gatā nāpi kvacit sthitā na deśasthā na pradeśasthā na tasyāḥ saṃkhyā upalabhyate, na gamanaṃ nāgamanam upalabhyate, yasyāś ca na saṃkhyā na gamanaṃ nāgamanam upalabhyate, sā na śakyā kenacid abhisaṃboddhuṃ, na rūpeṇa na vedanayā na saṃjñayā na saṃskārair na vijñānena na skandhair na dhātubhir nāyatanair na pratītyasamutpādena na pratītyasamutpādāṅgair, na dānena na śīlena na kṣāntyā na vīryeṇa na dhyānena na prajñayā yāvan na sarvākārajñatā jñānenābhisaṃboddhum. tat kasya hetoḥ? rūpam eva sarvākārajñatā, vedanaiva saṃjñaiva saṃskārā eva, vijñānam eva sarvākārajñatā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yā ca rūpasya tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yā ca vijñānasya tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā, yā ca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādānāṃ tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā, yā ca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgānāṃ tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ yā ca pāramitātathatā, yā ca śūnyatātathatā, yā ca bodhipakṣyadharmatathatā, yā cāpramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā yā cāryasatyatathatā, yā ca samādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatā, yā ca vimokṣamukhatathatā, yā cābhijñātathatā, yā ca daśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatā, yā cāveṇikabuddhadharmatathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā.
atha khalu kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā divyāni candanacūrṇāni gṛhītvā divyāny utpalakumudapuṇḍarīkasaugandhikamāndaravamahāmāndaravāṇi gṛhītvā yena bhagavāṃs tenākṣipanti sma, kṣiptvā ca (PSP_4:115) yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntā upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandya ekānte tiṣṭhan, ekānte sthitāś ca kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā durdṛśā duranubodhātarkātarkāvacarā śāntā śūkṣmā nipuṇapaṇḍitavijñavedanīyā sarvalokavipratyanīkā yad uta tathāgatānāṃ bodhir yatra nāma tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, evaṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām evaṃ nipuṇāṃ nirdiśanti, rūpam eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva vijñānam. tat kasya hetoḥ? yā ca rūpasya tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā, yā ca vedanāyās tathatā, yā ca saṃjñāyās tathatā, yā ca saṃskārāṇāṃ tathatā, yā ca vijñānasya tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda eva sarvākārajñatā, sarvākārajñataiva skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ. tat kasya hetoḥ? yā ca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatā, yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ yā ca yāvad buddhānāṃ bhagavatāṃ tathatā, yā ca yāvat sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā.

evam ukte bhagavāṃs tān kāmāvacārān rūpāvacārāṃś ca devaputrān etad avocat: evam etad devaputrā evam etat, rūpam eva devaputrāḥ sarvākārajñatā sarvākārajñataiva devaputrā rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānam eva devaputrāḥ sarvākārajñatā sarvākārajñataiva devaputrā vijñānam. tat kasya hetoḥ? yā ca rūpasya tathatā yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā, yā ca vedanāyās tathatā yā ca saṃjñāyās tathatā yā ca saṃskārāṇāṃ tathatā, yā ca vijñānasya tathatā yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda eva sarvākārajñatā, sarvākārajñataiva skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ. tat kasya hetoḥ? yā ca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatā yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. dānapāramitaiva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva (PSP_4:116) dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, prajñāpāramitaiva devaputrāḥ sarvākārajñatā sarvākārajñataiva devaputrāḥ prajñāpāramitā. tat kasya hetoḥ? yā ca dānapāramitātathatā, yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, yā ca prajñāpāramitātathatā, yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. adhyātmaśūnyataiva sarvākārajñatā sarvākārajñataivādhyātmaśūnyatā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyataiva sarvākārajñatā sarvākārajñataivābhāvasvabhāvaśūnyatā. tat kasya hetoḥ? yā cābhāvasvabhāvaśūnyatāyās tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. smṛtyupasthānāny eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva smṛtyupasthānāi, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ. tat kasya hetoḥ? yā ca smṛtyupasthānatathatā yā ca sarvākārajñatātathathā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ yā ca samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgatathatā, yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya eva sarvākārajñatā sarvākārajñataivāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ. tat kasya hetoḥ? yā cāpramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayāadvaidhīkārā. evam āryasatyaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāvimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvid, āveṇikabuddhadharmā eva sarvākārajñatā sarvākārajñataivāveṇikabuddhadharmāḥ. tat kasya hetoḥ? yā cāveṇikabuddhadharmāṇāṃ tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathathā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhā, buddhā eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva buddhāḥ. tat kasya hetoḥ? yā ca buddhānāṃ bhagavatāṃ tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. idam api devaputrā arthavaśaṃ saṃpaśyaṃs tathāgato 'lpotsukatāyāṃ cittaṃ nāmayāmāsa na dharmadeśanāyām. tat kasya hetoḥ? gambhīro batāyaṃ (PSP_4:117) dharmo durdṛśo duranubodho 'tarko 'tarkāvacaraḥ śāntaḥ śūkṣmaḥ paṇḍitavijñavedanīyaḥ sarvalokavipratyanīko yad uteyaṃ tathāgatānāṃ bodhiḥ, sā na kenacid abhisaṃbuddhā na kadācid abhisaṃbuddhā na kvacid abhisaṃbuddhā iyaṃ sā dharmāṇāṃ gambhīratā dharmatā yatra na dvayasamudācāro nādvayasamudācāraḥ saṃvidyate. ity ālambanasvabhāvaḥ
ākāśagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, tathatāgambhīratayā dharmadhātugambhīratayā bhūtakoṭīgambhīratayā acintyadharmadhātugambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, anantāparyantayā anāgamanāgamanatayā anutpādānirodhasamatayā asaṃkleśāvyavadānasamatayā, anabhisaṃskārasamatayā ātmagambhīratayā sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ. rūpagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, skandhagambhīratayā dhātugambhīratayāyatanagambhīratayā pratītyasamutpādagambhīratayā pratītyasamutpādāṅgagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, dānapāramitāgambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, śīlapāramitāgambhīratayā kṣāntipāramitāgambhīratayā vīryapāramitāgambhīratayā dhyānapāramitāgambhīratayā prajñāpāramitāgambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, adhyātmaśūnyatāgambhīratayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāgambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, smṛtyupasthānagambhīratayā samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattigambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, āryasatyagambhīratayā śūnyatānimittāpraṇihitagambhīratayā abhijñāgambhīratayā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhagambhīratayā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidgambhīratayā aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmagambhīratayā, yāvat sarvākārajñatāgambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ.

evam ukte devaputrā bhagavantam etad avocan: sarvalokavipratyanīko 'yaṃ bhagavan dharmo deśyate. tat kasya hetoḥ? nāyaṃ bhagavan dharmo rūpasyodgrahāya nānudgrahāya vā deśyate, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasyodgrahāya nānudgrahāya vā deśyate, na (PSP_4:118) skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgānām udgrahāya nānudgrahāya vā deśyate. evaṃ na sarvaśūnyatānāṃ saptatriṃśadbodhipkṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇām udgrahāya vā nānudgrahāya vā dharma upadeśyate, na sarvadharmāṇām udgrahāya nānudgrahāya vā dharmo deśyate, nāyaṃ bhagavan dharmaḥ srotaāpattiphalasya udgrahāya nānudgrahāya vā deśyate. evaṃ na sakṛdāgāmiphalasya nānāgāmiphalasya nārhattvasya na pratyekabodher yāvat sarvākārajñatāyā nodgrahāya nānudgrahāya vā dharmo deśyate, udgrahe ca lokaś carati mama rūpaṃ, mama vedanā mama saṃjñā mama saṃskārā mama vijñānaṃ, mama skandhā mama dhātavo mamāyatanāni mama pratītyasamutpādo 'haṃ pratītyasamutpannaḥ, mama dānam ahaṃ dānapatir mama śīlam ahaṃ śīlavān mama kṣāntir ahaṃ kṣāntimān mama vīryam ahaṃ vīryavān mama dhyānam ahaṃ dhyānavān mama prajñā ahaṃ prajñāvān, mamādhyātmaśūnyatā aham adhyātmaśūnyatāṃ bhāvayāmi yāvan mamābhāvasvabhāvaśūnyatāham abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayāmi, mama smṛtyupasthānāni mama samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā mamāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo mamāryasatyāni mamābhijñā mama vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni mama śūnyatānimittāpraṇihitāni ahaṃ śūnyatānimittāpraṇihitavān mama daśabalavaiśāradyapratisaṃvido mamāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā mama srotaāpattiphalam ahaṃ srotaāpanno mama sakṛdāgāmiphalam ahaṃ sakṛdāgāmī mamānāgāmiphalam aham anāgāmī mamārhattvam aham arhan mama pratyekabodhir ahaṃ pratyekabuddho mama sarvākārajñatā ahaṃ sarvākārajñatāḥ.
bhagavān āha: evam etad devaputrā evam etan, nāyaṃ devaputrā dharmo rūpasyodgrahāya deśyate nānudgrahāya, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasyodgrahāya deśyate nānudgrahāya. ye tu devaputrā rūpasyodgrahāya caranti, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, ye vijñānasyodgrahāya caranti, na te bhavyāḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayitum. ye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādānām udgrahāya caranti, ye sarvapāramitāsarvaśūnyatāsamādhisamāpattidhāraṇīmukhānām udgrahāya caranti, ye pramāṇadhyānārūpyasamāpattyāryasatyaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇām (PSP_4:119) udgrahāya caranti, ye devaputrāḥ sarvākārajñatāyā udgrahāya caranti, na te bhavyāḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayituṃ yāvan na pratibalā dhyānavīryakṣāntiśīladānapāramitāṃ bhāvayituṃ, yāvan na pratibalāḥ sarvākārajñatāṃ bhāvayitum. iti sarvalokavipratyanīkasvabhāvaḥ
subhūtir āha: sarvadharmānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, kasyānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ? prajñāpāramitānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, yāvad dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, adhyātmaśūnyatānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, smṛtyupasthānānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, āryasatyānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattisarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, sarvākārajñatānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ. nāyaṃ dharmaḥ kvacit pratihanyate rūpe na pratihanyate, evaṃ vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne na pratihanyate, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgeṣu na pratihanyate, sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu na pratihanyate, saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu na pratihanyate, āryasatyeṣu apramāṇadhyānārūpyasamāpattisarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu na pratihanyate, śūnyatānimittāpraṇihitesv abhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu na pratihanyate, sarvākārajñatāyāṃ na pratihanyate. apratihatalakṣaṇo batāyaṃ dharmaḥ, ākāśasamatām upādāya, tathatāsamatām upādāya, dharmadhātusthititām upādāya, bhūtakoṭisamatām upādāya, acintyadhātusamatām upādāya, śūnyatānimittāpraṇihitasamatām upādāya, anutpādānirodhasamatām upādāya, asaṃkleśāvyavadānasamatām upādāya, anutpādo 'yaṃ dharmo rūpānutpādānirodhatām upādāya, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānānutpādānirodhatām upādāya, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgānām (PSP_4:120) anutpādānirodhatām upādāya, sarvapāramitā sarvaśūnyatānutpādānirodhatām upādāya saptatriṃśadbodhipakṣyadharmāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyāryasatyābhijñāśūnyatānimittāpraṇihitasarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānutpādānirodhatām upādāya, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmānutpādānirodhatām upādāya. ity apratighātasvabhāvaḥ
apado 'yaṃ dharmo rūpapadānupalabdhitām upādāya, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānapadānupalabdhitām upādāya, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgapadānupalabdhitām upādāya, sarvapāramitāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhapadānupalabdhitām upādāya, bodhipakṣyadharmapadānupalabdhitām upādāya, apramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitapadānupalabdhitām upādāya, āryasatyābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmapadānupalabdhitām upādāya, sarvākārajñatāpadānupalabdhitām upādāya, apado 'yaṃ dharmaḥ. ity apadasvabhāvaḥ
atha khalu te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: anujāto 'yaṃ bhagavan bhagavataḥ subhūtiḥ sthaviraḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi yadyad eva deśayati sarvatac chūnyatānimittāpraṇihitam ārabhya dharmaṃ deśayati.

atha khalv āyuṣmān subhūtis tān kāmāvacarān rūpāvacarāṃś ca devaputrān āmantrayāmāsa: yad evaṃ devaputrā vadatha, anujāto 'yaṃ bhagavan bhagavataḥ subhūtiḥ sthaviraḥ, kim ity anujātatvāt subhūtiḥ sthaviro 'nujātas tathāgatasya? yathā tathāgatasya tathānāgatāgatā, evam eva subhūter api tathatānāgatāgatā, evaṃ hi subhūtiḥ sthaviras tathāgatasyānujātaḥ. yā tathāgatasya tathatā sā sarvadharmatathatā, yā sarvadharmatathatā sā tathāgatatathatā avitathatā ananyatathatā, evaṃ hi subhūtiḥ sthaviras tathāgatam anujātaḥ. yā tathāgatatathatā sā sthititathatā yā sthititathatā sā tathāgatatathatā, evaṃ hi subhūtiḥ sthaviras tathāgatam anujātaḥ. yathā tathāgatatathatāvikārā nirvikārā, evaṃ hi subhūteḥ sthavirasya tathatāvikārā nirvikārā yathā tathāgatasya tathatā na kvacit pratihanyate. evaṃ sarvadharmatathatā na kvacit pratihanyate. yā ca tathāgatatathatā yā ca sarvadharmatathatā (PSP_4:121) ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā na sā kadācin na tathatā, yataḥ sā na kadācin na tathatā tataḥ sā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ hi subhūtiḥ sthaviras tathāgatam anujātaḥ. yathā tathāgatatathatā sarvatragāvikalpā nirvikalpā, evaṃ hi subhūtitathatā sarvatragāvikalpā nirvikalpā. yathā tathāgatatathatā abhinnā abhedatathatānupalabhyā, evaṃ subhūtitathatā abhinnā abhedatathatānupalabhyā. evaṃ hi subhūtisthaviras tathāgatam anujātaḥ. yathā tathāgatatathatānanyatathatā sarvadharmatathatā, yā na sā kadācin na tathatā, sadā sā tathatā tathaiva subhūtisthaviro 'nanyatathatā yā tathāgatam anujāto na kvacid anujātaḥ, evaṃ hi subhūtisthaviras tathāgatam anujātaḥ. yathā tathāgatatathatā nātītā nānāgatā na pratyutpannā, evaṃ sarvadharmatathatā nātītā nānāgatā na pratyutpannā. evaṃ hi subhūtisthaviratathatā nātītā nānāgatā na pratyutpannā, evaṃ hi subhūtisthaviras tathāgatam anujāta iti ucyate. atītatathatāsamatayā tathāgatatathatāsamatātathāgatatathatāsamatayātītatathatāsamatā, anāgatatathatāsamatayā tathāgatatathatāsamatā tathāgatatathatāsamatayā anāgatatathatāsamatā, pratyutpannatathatāsamatayā tathāgatatathatāsamatā tathāgatatathatāsamatayā pratyutpannatathatāsamatā. iti hy atītānāgatapratyutpannatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. rūpatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā rūpatathatā, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā vijñānatathatā, iti hi tathāgatatathatā ca rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. skandhatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā skandhatathatā, dhātutathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā dhātutathatā, āyatanatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā āyatanatathatā, pratītyasamutpādatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā pratītyasamutpādatathatā, pratītyasamutpādāṅgatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā pratītyasamutpādāṅgatathatā, iti hi skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad (PSP_4:122) advaidhīkāram. ananyatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayānanyatathatā, evaṃ sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. dānapāramitātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā dānapāramitātathatā, evaṃ śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā prajñāpāramitātathatā, iti hi dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitātathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. adhyātmaśūnyatātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayādhyātmaśūnyatātathatā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatātathatā, iti hy adhyātmaśūnyatātathatā ca tathāgatatathatā ca, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatātathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. smṛtyupasthānatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā smṛtyupasthānatathatā, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā mārgatathatā. iti hi smṛtyupasthānatathatā ca samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. apramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā pramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatā, iti hy apramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā ca sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. śūnyatānimittāpraṇihitatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā śūnyatānimittāpraṇihitatathatā, āryasatyatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā āryasatyatathatā, abhijñātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayābhijñātathatā, iti hi śūnyatānimittāpraṇihitatathatā cāryasatyatathatā cābhijñātathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. daśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā daśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatā, āveṇikabuddhadharmatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayāveṇikabuddhadharmatathatā, iti hi daśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatā (PSP_4:123) cāveṇikabuddhadharmatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. sarvākārajñatātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā sarvākārajñatātathatā, iti hi sarvākārajñatātathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. iyaṃ sā subhūte tathāgatatathatāyāṃ tathatām āgamya tathāgato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhas tathāgata iti nāmadheyaṃ labhate. asmin khalu punas tathatāparivarte bhāṣyamāṇe, yaṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātuḥ ṣaḍvikāram aṣṭādaśamahānimittaṃ kampate prakampate saṃprakampate, calati pracalati saṃpracalati, vedhate pravedhate saṃpravedhate, raṇati praraṇati saṃpraraṇati, kṣubhyati prakṣubhyati saṃprakṣubhyati, garjati pragarjati saṃpragarjati, pūrvā dig unnamati paścimā dig avanamati, paścimā dig unnamati pūrvā dig avanamati, uttarā dig unnamati dakṣiṇā dig avanamati, dakṣiṇā dig unnamati uttarā dig avanamati, antād unnamati

madhyād avanamati, madhyād unnamati antād avanamati.
atha khalu kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā divyaiś candanacūrṇair bhagavantaṃ subhūtisthaviraṃ cābhyavakirann evaṃ ca vācam abhāṣanta, āścaryaṃ bhagavan yāvad ayaṃ subhūtisthaviras tathāgatatathatayā tathāgatam anujātaḥ. ity agatisvabhāvaḥ
atha khalu subhūtisthaviras teṣāṃ devaputrāṇāṃ tām eva kathām anubadhnāti sma, iti hi devaputrāḥ subhūtisthaviro na rūpam anujāto na rūpasya tathatām anujāto, nānyatra rūpatathatāyā anujātaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, na vijñānam anujāto, na vijñānatathatām anujāto, nānyatra vijñānatathatāyā anujātaḥ na skandhadhātvāyatanam anujāto na skandhadhātvāyatanatathatām anujāto nānyatra skandhadhātvāyatanatathatāyā anujātaḥ na pratītyasamutpādam anujāto na pratītyasamutpādatathatām anujāto, nānyatra pratītyasamutpādatathatāyā anujātaḥ. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ, (PSP_4:124) na sarvākārajñatām anujāto, na sarvākārajñatātathatām anujāto, nānyatra sarvākārajñatātathatāyā anujātaḥ. nāsaṃskṛtam anujāto, nāsaṃskṛtatathatām anujāto, nānyatra saṃskṛtatathatāyā anujātaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmā na saṃvidyante nopalabhyante yo vānujāyeta yena vānujāyeta, yo vānujanyeta yena vānujanyeta. ity ajātisvabhāvaḥ
atha khalv āyuṣmāc chāriputro bhagavantam etad avocat: gambhīreyaṃ bhagavaṃs tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātusthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭir, yatra na rūpam upalabhyate na rūpatathatā, yadā rūpam eva nopalabhyate kutaḥ punā rūpatathatopalapsyate, yatra na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, yatra na vijñānam upalabhyate na vijñānatathatā, yadā vijñānam eva nopalabhyate kutaḥ punar vijñānatathatopalapsyate. yatra na skandhadhātvāyatanāny upalabhyante na skandhadhātvāyatanatathatā, yadā skandhadhātvāyatanāny eva nopalabhyate, kutaḥ punaḥ skandhadhātvāyatanatathatopalapsyate. yatra na pratītyasamutpādo na pratītyasamutpādāṅgāni copalabhyante na pratītyasamutpādatathatā na pratītyasamutpādāṅgatathatā vā, yadā pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāny eva vā nopalabhyate, kutaḥ punaḥ pratītyasamutpādatathatā pratītyasamutpādāṅgatathatā vopalapsyate. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā, yatra na sarvākārajñatopalabhyate, na sarvākārajñatātathatā, yadā sarvākārajñataiva nopalabhyate, kutaḥ punaḥ sarvākārajñatātathatopalapsyate.
bhagavān āha: evam etac chāriputra evam etad, gambhīreyaṃ śāriputra tathatā, yatra na rūpam upalabhyate, na rūpasya tathatopalabhyate, rūpam eva nopalabhyate kutaḥ punā rūpasya tathatopalapsyate, yatra na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, na vijñānam upalabhyate na vijñānasya tathatopalabhyate vijñānam eva nopalabhyate kuto vijñānasya tathatopalapsyate. (PSP_4:125) yatra na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā upalabhyante na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya tathatopalabhyate, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda eva nopalapsyate, kutaḥ punaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya tathatopalapsyate. evaṃ yāvan na sarvākārajñatopalabhyate na sarvākārajñatāyās tathatopalabhyate sarvākārajñataiva nopalabhyate, kutaḥ punaḥ sarvākārajñatāyās tathatopalapsyate. asyāṃ khalu punaḥ śāriputra tathatāyām avitathatāyām ananyatathatāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bhikṣuśatadvayasyānupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni, pañcānāṃ bhikṣuṇīśatānāṃ virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣur viśuddhaṃ, pañcānāṃ bodhisattvasahasrāṇām anutpattikadharmeṣu kṣāntipratilambho 'bhūt, ṣaṣṭeś ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ parihāṇadharmakāṇām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni.
atha khalv āyuṣmān śāriputras teṣāṃ bodhisattvānām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni viditvā bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ kaḥ pratyayo yad eteṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni?
bhagavān āha: etaiś ca śāriputra bodhisattvaiḥ pañcabuddhaśatāni paryupāsitāni sarvatra ca dānaṃ dattaṃ śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryam ārabdhaṃ dhyānāny utpāditāni prajñā bhāvitā, te prajñāpāramitayā virahitatvād upāyakauśalyena cāparigṛhītatvād evaṃ caritāḥ, vayaṃ dānaṃ dadāmo vayaṃ śīlaṃ rakṣāmo vayaṃ kṣāntyā saṃpādayāmo vayaṃ vīryam ārabhāmahe vayaṃ dhyānaṃ samāpadyāmahe vayaṃ prajñāṃ bhāvayāmaḥ, te prajñāpāramitāvirahitatvād anupāyakauśalena dānaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāṃ bhāvayāmāsuḥ, te nānātvasaṃjñāyāṃ caranto nānātvopalabdhyā bodhisattvaniyāmaṃ nāvakrāmanti, te bodhisattvaniyāmam anavakrāmantaḥ srotaāpattiphalaṃ prāptā yāvad arhattvaṃ prāptāḥ, kiṃ cāpi śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānām asti mārgaḥ śūnyatā vā nimittaṃ vā praṇihitaṃ vā te prajñāpāramitayā virahitā upāyakauśalyena cāparigṛhītā bhūtakoṭiṃ sākṣātkṛtvā śrāvaka bhavanti.
(PSP_4:126)
śāriputra āha: kena kāraṇena bhagavaṃs tair evaṃ śūnyatānimittāpraṇihitair dharmaiḥ subhāvitaiḥ prajñāpāramitayā virahitā upāyakauśalyena cāparigṛhītā bhūtakoṭiṃ sākṣātkṛtvā śrāvakā bhavanti. bodhisattvāḥ punar bhagavaṃs tair evaṃ śūnyatānimittāpraṇihitair dharmaiḥ subhāvitaiḥ prajñāpāramitām upāyakauśalyaṃ cāgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyante?

bhagavān āha: iha śāriputra ekaḥ sarvākārajñatācittena virahitaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitān dharmān bhāvayann upāyakauśalyam anāgamya śrāvako bhavati. aparaḥ punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatācittenāvirahitaḥ śūnyatānimittāpraṇihitān dharmān bhāvayann upāyakauśalena bodhisattvaniyāmam avakrāmaty anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyate. tadyathāpi nāma śāriputra pakṣiṇaḥ śakuner yojanaśatiko vā ātmabhāvo bhaved, dviyojanaśatiko vā triyojanaśatiko vā caturyojanaśatiko vā ātmabhāvo bhavet, sa devebhyas trayastriṃśebhyo jambūdvīpam āgantavyaṃ manyeta, sa ca pakṣī śakunir apakṣo bhavet, sa devebhyas trayastriṃśebhya ātmānaṃ parimoktavyaṃ manyeta jambūdvīpaṃ gamiṣyāmīti. atha tasya pakṣiṇaḥ śakuner ardhapatitasyaltad abhavat, aho batāhaṃ deveṣu trayastriṃśeṣu pratitiṣṭheyam iti. tat kiṃ manyase śāriputrāpi nu sa pakṣī śakuniḥ pratibalaḥ, punar eva deveṣu trayastriṃśeṣu pratiṣṭhātum?
śāriputra āha: no bhagavan.
bhagavān āha: sacet punar asyāntare, evaṃ bhaved, aho batāham akṣato 'nupahato jambūdvīpe pratitiṣṭheyam iti. tat kiṃ manyase śāriputrāpi nu sa pakṣī śakunir akṣato 'nupahato jambūdvīpe pratitiṣṭhet?
śāriputra āha: no bhagavan, kṣataś cāsau bhagavann upahataś cāprāpta eva jambūdvīpaṃ maraṇaṃ nigacchet. tat kasya hetoḥ? evam etad bhavati bhagavan yasya mahāṃś cātmabhāvo bhavati, ajātapakṣaś ca dūrāc ca viprakṛṣṭāt prapatati.
bhagavān āha: evam eva śāriputra kiñ cāpi bodhisattvo mahāsattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpān avagamya dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānaṃ samāpadyate, tasya ca mahat prasthānaṃ mahāṃś cittotpādo 'pramāṇaparigraho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, sa ca prajñāpāramitayopāyakauśalenaiva (PSP_4:127) virahitaḥ śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatāvirahitena cittena dānaṃ dattaṃ bhavati śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryam ārabdhaṃ dhyānāny utpāditāni sa ca bodhisattvaḥ prajñāpāramitayopāyakauśalena ca virahito 'bhūt, tena sa śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati. kiñ cāpi sa śāriputra bodhisattvo 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śīlasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanaṃ samanvāharati ārādhayati nimittīkaroti, na ca sa tathāgatānāṃ śīlaṃ jānāti samādhiṃ jānāti prajñāṃ jānāti vimuktiṃ jānāti vimuktijñānadarśanaṃ jānāti, so 'jānan na budhyamānaḥ śūnyatāyām ānimitte praṇihite vā śāntiṃ śṛṇoti sa tāṃ śāntiṃ nimittīkaroti nimittataś cānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. evaṃ hi pariṇāmayan bodhisattvaḥ sthāsyati śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā. tat kasya hetoḥ? evam etac chāriputra yaḥ prajñāpāramitayopāyakauśalena ca virahito bhavati, na ca kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, sa śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati. iti tathatānupalambhasvabhāvaḥ
ity uktaṃ svabhāvalakṣaṇam
yaḥ punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatācittenāvirahito dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānāni ca samāpadyate na ca nimittīkaroti, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayati na ca nimittīkaroti yāvat sarvākārajñatāṃ bhāvayati na ca nimittīkaroti. iti sāmānyena mokṣabhāgīyam
sa ca prajñāpāramitayopāyakauśalyena cāvirahitas traiyadhvikān buddhān samanvāharati, teṣāṃ cātītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatayaś ca śīlaskandhaḥ samādhiskandhaḥ prajñāskandho vimuktiskandho vimuktijñānadarśanaskandhaḥ, tatsarvaṃ na nimittīkaroti na śūnyatāsamādhiṃ nimittīkaroti ānimittasamādhim apraṇihitasamādhiṃ na nimittīkaroti veditavyam etac chāriputra nāyaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau (PSP_4:128) vā sthāsyatīti, akṣato 'nupahato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. iti śraddhātmakaṃ mokṣabhāgīyam
tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya dānaṃ dattaṃ na ca nimittīkṛtaṃ, śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryam ārabdhaṃ dhyānaṃ samāpannaṃ prajñā bhāvitā na ca nimittīkṛtā, atitānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śīlasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanāni na nimittīkṛtāni, idaṃ śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tad upāyakauśalyaṃ yan nimittavirahitena cittena dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānaṃ samāpadyate prajñāṃ bhāvayati. smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayati, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīr bhāvayati, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni samāpadyate, śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayati na ca nimittīkaroti, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān bhāvayati yāvat sarvākārajñatāyāṃ carati na ca nimittīkaroti. iti vīryātmakaṃ mokṣabhāgīyam
śāriputra āha: yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi, yo bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā copāyakauśalyena cāvirahitāśayas tasyānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. iti smṛtyātmakaṃ mokṣabhāgīyam

tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan tena bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya na kaścid dharma upalabdho yo 'bhisaṃbudhyeta yena cābhisaṃbudhyeta yaṃ cābhisaṃbudhyeta rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādo vā pratītyasamutpādāṅgāni vā sarvapāramitā vā sarvaśūnyatā vā saptatriṃśadbodhipakṣyā vā dharmā āryasatyāni vā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo vā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā śūnyatānimittāpraṇihitāni vā abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā vā buddhadharmāḥ sarvākārajñatā vā. ye punar ime bhagavan bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca prajñāpāramitāvirahitā upāyakauśalyavirahitāś ca saṃśayas teṣāṃ pratikāṅkṣitavyo (PSP_4:129) 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃs tair bodhisattvayānikaiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhir vā prajñāpāramitopāyakauśalyavirahitair yadyad eva dānaṃ dattaṃ tatsarvaṃ nimittīkṛtya dattam, evaṃ yadyad eva śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryam ārabdhaṃ dhyānaṃ samāpannaṃ, yā caiva prajñā vyavacāritā sā sarvā nimittīkṛtya vyavacāritā. tasmāt saṃśayas teṣāṃ bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. tasmāt tarhi bhagavan bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitopāyakauśalyāvirahitena bhavitavyaṃ, prajñāpāramitāyām upāyakauśalyena sthitvānupalambhayogena ānimittasahagatena cittena dānaṃ dātavyaṃ śīlaṃ rakṣitavyaṃ kṣāntyā saṃpādayitavyaṃ vīryam ārabdhavyaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ prajñā bhāvayitavyā. ānimittasahagatena cittena adhyātmaśūnyatā bhāvayitavyā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvayitavyā. ānimittasahagatena cittena smṛtyupasthānāni bhāvayitavyāni. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, ānimittasahagatena cittenāryāṣṭāṅgo mārgo bhāvayitavyaḥ. ānimittasahagatena cittenāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ samāpattavyāḥ. ānimittasahagatena cittenāryasatyāni bhāvayitavyāni. ānimittasahagatena cittena sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayitavyāni. ānimittasahagatena cittena abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā bhāvayitavyāḥ, ānimittasahagatena cittena sarvākārajñatāyāṃ caritavyam.

Original text: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8 · Edition: Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009. · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc