Padma Samhita · Chapter 4.1
|| brahmaṇā bhagavadārādhana vidhānapraśnaḥ ||
karṣaṇādi pratiṣṭhāntaṃ karma yasya prasiddhaye /
taṃ samārādhanavidhiṃ śrotumicchāmi sāmpratam
ārādhanavidhiḥ kīdṛgadhikārī ca kīdṛśaḥ /
bhagavaṃstadaśeṣeṇa brūhi me bhaktavatsala
|| bhagavatā svārādhanādhikāri nirūpaṇam.||
śrūyatāmabhidhāsvāmi pṛṣṭaṃ niravaśeṣataḥ /
caturṇāṃ brāhmaṇādīnāṃ varṇānāṃ kamalāsana
adhikāro'nulomānāmapi nānyasya kasya cit /
pūjāvidhau bhagavataḥ parasya paramātmanaḥ
pratilomabhuvāṃ sūtaḥ prathamastatra śasyate /
|| ekāyanaśākhādhyāyināṃ mukhyo'dhikāraḥ ||
ādyamekāyanaṃ vedaṃ sadbrahma pratipādakam
tenaiva saṃskṛtā viprā mukhya kalpādhikāriṇaḥ /
|| anyeṣāṃ brāhmaṇādīnāṃ dīkṣayānukalpādhikāraḥ ||
anyeṣāṃ brahmāṇādīnāṃ varṇānāṃ dīkṣayā kramāt
trayāṇāṃ kṣatriyādīnā manulomabhuvāmapi /
|| sūtasya svārthamātra yajane'dhikāraḥ ||
sūtasya ca viśeṣeṇa dīkṣā cātmaparā'niśam
|| viprāṇāṃ mukhyānukalpayorapi parārthayajane'dhikāraḥ ||
parārthayajanaṃ kuryurvaprā mukhyānukalpayoḥ /
|| dīkṣā hīnānā manadhikāraḥ ||
naivādhikāriṇasteca dīkṣā saṃskāravarjitāḥ
|| dīkṣayā adhikāralābhaḥ ||
yathaiva dīkṣaṇīyeṣṭyā jāyante brāhmaṇādayaḥ /
tathaiva dīkṣāvidhinā jāyāmānā yathoditāḥ
pūjāvidau bhagavataḥ prakalpante'dhikāriṇaḥ /
|| brāhmaṇādīnāṃ janmakarmaṇornirūpaṇapraśnaḥ ||
bhagavan brāhmaṇādīnāṃ janma karma ca bhāvukam
vihitaṃ ca vivāhaṃ ca yacca yāvacca yādṛśyam /
mahyaṃ jijñāsamānāya bhaktāya parameśvara
tadaśeṣaṃ yathātatvamupadeṣṭuṃ tvamarhasi /
|| bhagavatā tanni rūpaṇam.||
satvaṃ kajastamaśceti streguṇyaṃ kamalāsana
tanmayīṃ tanumāsthāya sasarjāhaṃ purā prajāḥ /
|| satvaprathānū viprasargaḥ ||
satve'dhike mukhe viprānasṛjaṃ vithunātmakān
|| rajaḥ pradhānaḥ kṣatriyasargaḥ ||
rajoguṇe'tiśayite bāhubhyāṃ kṣatriyāṃ stathā /
|| guṇasāmye vaiśyasargaḥ ||
ūrubhyāṃ guṇasāmyetu asṛjaṃ mithunaṃ viśām
|| tamaḥ prācurye śūdrasargaḥ ||
ādhikye tamasaḥ pardbhyāṃ śūtrān mithunarūpiṇaḥ /
|| varṇeṣu pūrvapūrvaśśreyān ||
eteca varṇāśśreyāṃsaḥ pūrvepūrve yathoditāḥ
|| śreyastve janmakarmaṇorhetubhāvaḥ ||
hetubhyāṃ janmakarmabhyāṃ śtreṣṭhyameṣu prakalpate /
|| dvijānāmāśraya catuṣṭayam. ||
trayasteṣu dvijāḥ pūrve mauñjabandhanakarmaṇā
catvāraścāśramā brahhan sarvaeva dvijanmanām /
|| prathamaḥ brahmacaryāśramaḥ ||
upanīya guroḥ pārśve vratānuṣṭhāna pūrvakam
vedādhyayanamādauyatsa śreyān prathamāśramaḥ /
|| dvitīyaḥ gṛhasthāśramaḥ ||
bhāryāsaṅgrahaṇaṃ snātvā prajāyai tadana ntaram
tayā ca dharmacaraṇaṃ dvītīyaścāśramasmṛtaḥ /
|| tṛtīyaḥ vānaprasthāśramaḥ ||
gatvā sabhāryovipinaṃ yathoktenaiva vartmanā
vane vanya phalahāro vihitendriya nigrahaḥ /
vasettṛtīyo vijñeyaścāśramaḥ kamalāsana
|| turīyassannyāsāśramaḥ ||
putre dārānvinikṣipya śikhī muṇḍī trivaṇḍavān /
yadvaikadaṇḍaniyato brahmadhyānaparāyaṇaḥ
nivṛttasarvakāmastu vasetturyāśrame dvijaḥ /
|| kṣatriyasya pūrvetraya āśramāḥ ||
kṣatriyasyāśramāḥ pūrve sannyāsāśramavarjitāḥ
|| viśaḥ ādyaidvā ||
vihitā viśa ekasya dvāvanyainatu paścimau /
|| śūdrasya dvitīya ekaḥ ||
eka eva caturthasya dārasaṅgrahaṇātmakaḥ
|| brāhmaṇasya ṣaṭkarmāṇi.||
ṣaṣkarmā brāhmaṇo jñeyaḥ karmaṇādhyāpanādinā /
adhyāpanaṃ cādhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā
dānaṃ pratigrahaśceti ṣaṭkarmāṇyagrajanmanaḥ /
|| kṣatriyasya trīṇikarmāṇi.||
dānamadhyayanaṃ yajñovṛttistrayyeva bhūbhujām
|| viśāmapi trīṇi śūdrasyaikam.||
viśāṃ ca saiva śūdrasya śuśrūṣaikaiva vartanā /
|| viprasya sahajā guṇāḥ ||
āstikyamārjavaṃ śaucaṃ tapaśśāntirdamaḥ kṣamā
jñānaṃ vijñānamityete viprasya sahajā guṇāḥ /
||kṣatriyasya sahajā guṇāḥ ||
śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam
dānamiśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam /
|| viśassahajā guṇāḥ ||
karṣaṇaṃ caiva vāṇijyaṃ gavāṃ rakṣaṇameva ca
svābhāvikaṃ viśāṃ karma
|| śūdrasya sahajo guṇaḥ ||
śuśrūṣā pādajanmanaḥ /
|| caturṇāṃ varṇānāṃ dārasaṅgrahatāratamyam.||
śudrā śūdrasya bhāryaikāsā ca svāca viśasmsṛtā
teca svā ca kṣitīśasya tāśca svā cāgrajanmanaḥ /
|| sajātīya vijātīya prajāsvarūpam.||
svāsu prajāssajātīyā ścāturṣarṇyamitīritam
apare jārajātī ca kuṇḍagolakasaṃjñite /
|| guṇḍagolaka nirūpaṇam.||
jārai rutpāditā varṇāssavarṇāsveva bhīruṣu
sabhartṛkāsu kuṇḍosau golako vidhavāsutaḥ /
|| kuṇḍagolakayoradhyāpanāditrike anadhikāraḥ.||
tayorviprajayorneṣṭaṃ trayamadhyāpanādikam
||prasaṅgrādanulomaviloma jātipṛttinirūpaṇam.||
|| tatrānulomaḥ ||
savarṇaḥ kṣatriyāyāṃ tu vipreṇoḍhaścikitsakaḥ /
āyurvedamadhīyūta mantravacchopanīya saḥ
tatra cauryeṇa sambhūto jyotirvedābhijīvikaḥ /
jyotirvidyāṃ samabhyasye dupanīya samantrakam
brāhmaṇādhyūḍha vaiśyāyāmambaṣṭhaśśalyakṛntakaḥ /
cauryātkulālaḥ kumbhūdi nirmāṇaṃ tasya jīvikā
mṛṇmayū pratimā cāpi kāryā śostrektavartmanā /
nābherūrdhvaṃ tu vapavanaṃ pṛttirasya vidhīyate
brāhmaṇādhyūḍhaśūdrāyāṃ jātaḥpāraśavasmsṛtaḥ /
arcanaṃ saptamātrūṇaāṃ pādyapādanameva ca
tasya vṛttirniṣādastu cauryātsyānmṛgaghautukaḥ /
paṭṭabandhocitau cobhau nṛpajau guṇḍagolakau
kṣatriyādvinnavaiśyāyāṃ goṣṭhī paṇyopa jīvanaḥ /
cauryeṇa jāto māhiṣyasturaṅgramavaṇigbhavet
śūdrāyāṃ kṣatriyādugro vinnāyāṃ karibandhakaḥ /
cauryeṇa śūliko jñeyaśśūlāropaṇavṛttikaḥ
maṇikāraśśaṅkhakāro vaṇijau guṇḍagolakau /
karaṇo vinnaśūdrāyāṃ vaiśyāddyūtādijīvanaḥ
yauryā tkaṭaṅkarastasya vṛttireva kaṭakriyā /
mālavaścāśvapālaśca śūdrajāvaśvapau sadā
gavādipālako'mbaṣṭhyāmābhīro brāhmaṇādbhavet /
viloko vadhakṛt kṣattā viprātpāra śavastriyām
māhiṣyeṇa karaṇyāṃ tu rathakāro rathādikṛt /
śilpavitsarva śilpānāmācāryassa ca ucyate
|| prātyānāṃ brāhmaṇādīnāṃ vṛttiḥ .||
prātyānāṃ brāhmaṇādīnāṃ trayāṇāṃ vṛttirucyate /
māraṇaṃ maṇḍanaṃ kṣemaṃ samudrataraṇaṃ tathā
|| vilomanirūpaṇam.||
brāhmaṇyāṃ kṣatriyātsūto vivāhātsratilomajaḥ /
sārathyaṃ vṛttiretasya dharmāṇāṃ caiva bodhanam
upavītopanayane prāpnotyeva samantrakam /
cauryā ttatraiva sūto'nyassonyasaṃskāra kārakaḥ
tasyāṃ vaidehako vaiśyā dvivāhādvrastraśuddhikṛt /
māgadhastadra cauryeṇa jaṅghākarika vṛttikaḥ
śūdrādbrāhmaṇa yeṣāyāṃ vivāhāccauryato'pivā /
caṇḍālo jhullarīkākṣo malanirha raṇādikṛt
āyogavastantuvāyo vaiśyādūḍha nṛpastriyām /
tatraiva cauryā dāraṇyapulindo mṛgaghātukaḥ
śūdrānnṛpāyāṃ vinnāyāṃ pulkano lākṣamadyakṛt /
vaiśyena tatra cauryeṇa jṛmbhanṛttādivartanaḥ
vaiśyāyāṃ śūdravinnāyāṃ takṣā syāttakṣaṇādikṛt /
so'yaṃ kāṃsya svarṇakṛtsyāt tvaṣṭā ca bhramijīvanaḥ
nailyakṛcca sa vijñeyo nīlavastrādi catrakṛt /
evaṃ ca jātipālassyā ccauryāccakrītu tailikaḥ
śūdrātkaraṇyāṃ vai jātaḥ kūṭakṛcchana dāhakaḥ /
brāhmaṇānnāpito'mpaṣṭhyāmadhoma panavṛttikaḥ
pratilomānulomābhyāṃ pratilomānulomataḥ /
bahavassaṅkarā jātā yathābhīrādi jātayaḥ
Original text: padmasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0