પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.1

॥ બ્રહ્મણા ભગવદારાધન વિધાનપ્રશ્નઃ ॥
કર્ષણાદિ પ્રતિષ્ઠાન્તં કર્મ યસ્ય પ્રસિદ્ધયે ।
તં સમારાધનવિધિં શ્રોતુમિચ્છામિ સામ્પ્રતમ્

આરાધનવિધિઃ કીદૃગધિકારી ચ કીદૃશઃ ।
ભગવંસ્તદશેષેણ બ્રૂહિ મે ભક્તવત્સલ

॥ ભગવતા સ્વારાધનાધિકારિ નિરૂપણમ્.॥
શ્રૂયતામભિધાસ્વામિ પૃષ્ટં નિરવશેષતઃ ।
ચતુર્ણાં બ્રાહ્મણાદીનાં વર્ણાનાં કમલાસન

અધિકારોઽનુલોમાનામપિ નાન્યસ્ય કસ્ય ચિત્ ।
પૂજાવિધૌ ભગવતઃ પરસ્ય પરમાત્મનઃ

પ્રતિલોમભુવાં સૂતઃ પ્રથમસ્તત્ર શસ્યતે ।
॥ એકાયનશાખાધ્યાયિનાં મુખ્યોઽધિકારઃ ॥
આદ્યમેકાયનં વેદં સદ્બ્રહ્મ પ્રતિપાદકમ્

તેનૈવ સંસ્કૃતા વિપ્રા મુખ્ય કલ્પાધિકારિણઃ ।
॥ અન્યેષાં બ્રાહ્મણાદીનાં દીક્ષયાનુકલ્પાધિકારઃ ॥
અન્યેષાં બ્રહ્માણાદીનાં વર્ણાનાં દીક્ષયા ક્રમાત્

ત્રયાણાં ક્ષત્રિયાદીના મનુલોમભુવામપિ ।
॥ સૂતસ્ય સ્વાર્થમાત્ર યજનેઽધિકારઃ ॥
સૂતસ્ય ચ વિશેષેણ દીક્ષા ચાત્મપરાઽનિશમ્

॥ વિપ્રાણાં મુખ્યાનુકલ્પયોરપિ પરાર્થયજનેઽધિકારઃ ॥
પરાર્થયજનં કુર્યુર્વપ્રા મુખ્યાનુકલ્પયોઃ ।
॥ દીક્ષા હીનાના મનધિકારઃ ॥
નૈવાધિકારિણસ્તેચ દીક્ષા સંસ્કારવર્જિતાઃ

॥ દીક્ષયા અધિકારલાભઃ ॥
યથૈવ દીક્ષણીયેષ્ટ્યા જાયન્તે બ્રાહ્મણાદયઃ ।
તથૈવ દીક્ષાવિધિના જાયામાના યથોદિતાઃ

પૂજાવિદૌ ભગવતઃ પ્રકલ્પન્તેઽધિકારિણઃ ।
॥ બ્રાહ્મણાદીનાં જન્મકર્મણોર્નિરૂપણપ્રશ્નઃ ॥
ભગવન્ બ્રાહ્મણાદીનાં જન્મ કર્મ ચ ભાવુકમ્

વિહિતં ચ વિવાહં ચ યચ્ચ યાવચ્ચ યાદૃશ્યમ્ ।
મહ્યં જિજ્ઞાસમાનાય ભક્તાય પરમેશ્વર

તદશેષં યથાતત્વમુપદેષ્ટું ત્વમર્હસિ ।
॥ ભગવતા તન્નિ રૂપણમ્.॥
સત્વં કજસ્તમશ્ચેતિ સ્ત્રેગુણ્યં કમલાસન

તન્મયીં તનુમાસ્થાય સસર્જાહં પુરા પ્રજાઃ ।
॥ સત્વપ્રથાનૂ વિપ્રસર્ગઃ ॥
સત્વેઽધિકે મુખે વિપ્રાનસૃજં વિથુનાત્મકાન્

॥ રજઃ પ્રધાનઃ ક્ષત્રિયસર્ગઃ ॥
રજોગુણેઽતિશયિતે બાહુભ્યાં ક્ષત્રિયાં સ્તથા ।
॥ ગુણસામ્યે વૈશ્યસર્ગઃ ॥
ઊરુભ્યાં ગુણસામ્યેતુ અસૃજં મિથુનં વિશામ્

॥ તમઃ પ્રાચુર્યે શૂદ્રસર્ગઃ ॥
આધિક્યે તમસઃ પર્દ્ભ્યાં શૂત્રાન્ મિથુનરૂપિણઃ ।
॥ વર્ણેષુ પૂર્વપૂર્વશ્શ્રેયાન્ ॥
એતેચ વર્ણાશ્શ્રેયાંસઃ પૂર્વેપૂર્વે યથોદિતાઃ

॥ શ્રેયસ્ત્વે જન્મકર્મણોર્હેતુભાવઃ ॥
હેતુભ્યાં જન્મકર્મભ્યાં શ્ત્રેષ્ઠ્યમેષુ પ્રકલ્પતે ।
॥ દ્વિજાનામાશ્રય ચતુષ્ટયમ્. ॥
ત્રયસ્તેષુ દ્વિજાઃ પૂર્વે મૌઞ્જબન્ધનકર્મણા

ચત્વારશ્ચાશ્રમા બ્રહ્હન્ સર્વએવ દ્વિજન્મનામ્ ।
॥ પ્રથમઃ બ્રહ્મચર્યાશ્રમઃ ॥
ઉપનીય ગુરોઃ પાર્શ્વે વ્રતાનુષ્ઠાન પૂર્વકમ્

વેદાધ્યયનમાદૌયત્સ શ્રેયાન્ પ્રથમાશ્રમઃ ।
॥ દ્વિતીયઃ ગૃહસ્થાશ્રમઃ ॥
ભાર્યાસઙ્ગ્રહણં સ્નાત્વા પ્રજાયૈ તદન ન્તરમ્

તયા ચ ધર્મચરણં દ્વીતીયશ્ચાશ્રમસ્મૃતઃ ।
॥ તૃતીયઃ વાનપ્રસ્થાશ્રમઃ ॥
ગત્વા સભાર્યોવિપિનં યથોક્તેનૈવ વર્ત્મના

વને વન્ય ફલહારો વિહિતેન્દ્રિય નિગ્રહઃ ।
વસેત્તૃતીયો વિજ્ઞેયશ્ચાશ્રમઃ કમલાસન

॥ તુરીયસ્સન્ન્યાસાશ્રમઃ ॥
પુત્રે દારાન્વિનિક્ષિપ્ય શિખી મુણ્ડી ત્રિવણ્ડવાન્ ।
યદ્વૈકદણ્ડનિયતો બ્રહ્મધ્યાનપરાયણઃ

નિવૃત્તસર્વકામસ્તુ વસેત્તુર્યાશ્રમે દ્વિજઃ ।
॥ ક્ષત્રિયસ્ય પૂર્વેત્રય આશ્રમાઃ ॥
ક્ષત્રિયસ્યાશ્રમાઃ પૂર્વે સન્ન્યાસાશ્રમવર્જિતાઃ

॥ વિશઃ આદ્યૈદ્વા ॥
વિહિતા વિશ એકસ્ય દ્વાવન્યૈનતુ પશ્ચિમૌ ।
॥ શૂદ્રસ્ય દ્વિતીય એકઃ ॥
એક એવ ચતુર્થસ્ય દારસઙ્ગ્રહણાત્મકઃ

॥ બ્રાહ્મણસ્ય ષટ્કર્માણિ.॥
ષષ્કર્મા બ્રાહ્મણો જ્ઞેયઃ કર્મણાધ્યાપનાદિના ।
અધ્યાપનં ચાધ્યયનં યજનં યાજનં તથા

દાનં પ્રતિગ્રહશ્ચેતિ ષટ્કર્માણ્યગ્રજન્મનઃ ।
॥ ક્ષત્રિયસ્ય ત્રીણિકર્માણિ.॥
દાનમધ્યયનં યજ્ઞોવૃત્તિસ્ત્રય્યેવ ભૂભુજામ્

॥ વિશામપિ ત્રીણિ શૂદ્રસ્યૈકમ્.॥
વિશાં ચ સૈવ શૂદ્રસ્ય શુશ્રૂષૈકૈવ વર્તના ।
॥ વિપ્રસ્ય સહજા ગુણાઃ ॥
આસ્તિક્યમાર્જવં શૌચં તપશ્શાન્તિર્દમઃ ક્ષમા

જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમિત્યેતે વિપ્રસ્ય સહજા ગુણાઃ ।
॥ક્ષત્રિયસ્ય સહજા ગુણાઃ ॥
શૌર્યં તેજો ધૃતિર્દાક્ષ્યં યુદ્ધે ચાપ્યપલાયનમ્

દાનમિશ્વરભાવશ્ચ ક્ષાત્રં કર્મ સ્વભાવજમ્ ।
॥ વિશસ્સહજા ગુણાઃ ॥
કર્ષણં ચૈવ વાણિજ્યં ગવાં રક્ષણમેવ ચ

સ્વાભાવિકં વિશાં કર્મ
॥ શૂદ્રસ્ય સહજો ગુણઃ ॥
શુશ્રૂષા પાદજન્મનઃ ।
॥ ચતુર્ણાં વર્ણાનાં દારસઙ્ગ્રહતારતમ્યમ્.॥
શુદ્રા શૂદ્રસ્ય ભાર્યૈકાસા ચ સ્વાચ વિશસ્મ્સૃતા

તેચ સ્વા ચ ક્ષિતીશસ્ય તાશ્ચ સ્વા ચાગ્રજન્મનઃ ।
॥ સજાતીય વિજાતીય પ્રજાસ્વરૂપમ્.॥
સ્વાસુ પ્રજાસ્સજાતીયા શ્ચાતુર્ષર્ણ્યમિતીરિતમ્

અપરે જારજાતી ચ કુણ્ડગોલકસંજ્ઞિતે ।
॥ ગુણ્ડગોલક નિરૂપણમ્.॥
જારૈ રુત્પાદિતા વર્ણાસ્સવર્ણાસ્વેવ ભીરુષુ

સભર્તૃકાસુ કુણ્ડોસૌ ગોલકો વિધવાસુતઃ ।
॥ કુણ્ડગોલકયોરધ્યાપનાદિત્રિકે અનધિકારઃ.॥
તયોર્વિપ્રજયોર્નેષ્ટં ત્રયમધ્યાપનાદિકમ્

॥પ્રસઙ્ગ્રાદનુલોમવિલોમ જાતિપૃત્તિનિરૂપણમ્.॥
॥ તત્રાનુલોમઃ ॥
સવર્ણઃ ક્ષત્રિયાયાં તુ વિપ્રેણોઢશ્ચિકિત્સકઃ ।
આયુર્વેદમધીયૂત મન્ત્રવચ્છોપનીય સઃ

તત્ર ચૌર્યેણ સમ્ભૂતો જ્યોતિર્વેદાભિજીવિકઃ ।
જ્યોતિર્વિદ્યાં સમભ્યસ્યે દુપનીય સમન્ત્રકમ્

બ્રાહ્મણાધ્યૂઢ વૈશ્યાયામમ્બષ્ઠશ્શલ્યકૃન્તકઃ ।
ચૌર્યાત્કુલાલઃ કુમ્ભૂદિ નિર્માણં તસ્ય જીવિકા

મૃણ્મયૂ પ્રતિમા ચાપિ કાર્યા શોસ્ત્રેક્તવર્ત્મના ।
નાભેરૂર્ધ્વં તુ વપવનં પૃત્તિરસ્ય વિધીયતે

બ્રાહ્મણાધ્યૂઢશૂદ્રાયાં જાતઃપારશવસ્મ્સૃતઃ ।
અર્ચનં સપ્તમાત્રૂણઆં પાદ્યપાદનમેવ ચ

તસ્ય વૃત્તિર્નિષાદસ્તુ ચૌર્યાત્સ્યાન્મૃગઘૌતુકઃ ।
પટ્ટબન્ધોચિતૌ ચોભૌ નૃપજૌ ગુણ્ડગોલકૌ

ક્ષત્રિયાદ્વિન્નવૈશ્યાયાં ગોષ્ઠી પણ્યોપ જીવનઃ ।
ચૌર્યેણ જાતો માહિષ્યસ્તુરઙ્ગ્રમવણિગ્ભવેત્

શૂદ્રાયાં ક્ષત્રિયાદુગ્રો વિન્નાયાં કરિબન્ધકઃ ।
ચૌર્યેણ શૂલિકો જ્ઞેયશ્શૂલારોપણવૃત્તિકઃ

મણિકારશ્શઙ્ખકારો વણિજૌ ગુણ્ડગોલકૌ ।
કરણો વિન્નશૂદ્રાયાં વૈશ્યાદ્દ્યૂતાદિજીવનઃ

યૌર્યા ત્કટઙ્કરસ્તસ્ય વૃત્તિરેવ કટક્રિયા ।
માલવશ્ચાશ્વપાલશ્ચ શૂદ્રજાવશ્વપૌ સદા

ગવાદિપાલકોઽમ્બષ્ઠ્યામાભીરો બ્રાહ્મણાદ્ભવેત્ ।
વિલોકો વધકૃત્ ક્ષત્તા વિપ્રાત્પાર શવસ્ત્રિયામ્

માહિષ્યેણ કરણ્યાં તુ રથકારો રથાદિકૃત્ ।
શિલ્પવિત્સર્વ શિલ્પાનામાચાર્યસ્સ ચ ઉચ્યતે

॥ પ્રાત્યાનાં બ્રાહ્મણાદીનાં વૃત્તિઃ .॥
પ્રાત્યાનાં બ્રાહ્મણાદીનાં ત્રયાણાં વૃત્તિરુચ્યતે ।
મારણં મણ્ડનં ક્ષેમં સમુદ્રતરણં તથા

॥ વિલોમનિરૂપણમ્.॥
બ્રાહ્મણ્યાં ક્ષત્રિયાત્સૂતો વિવાહાત્સ્રતિલોમજઃ ।
સારથ્યં વૃત્તિરેતસ્ય ધર્માણાં ચૈવ બોધનમ્

ઉપવીતોપનયને પ્રાપ્નોત્યેવ સમન્ત્રકમ્ ।
ચૌર્યા ત્તત્રૈવ સૂતોઽન્યસ્સોન્યસંસ્કાર કારકઃ

તસ્યાં વૈદેહકો વૈશ્યા દ્વિવાહાદ્વ્રસ્ત્રશુદ્ધિકૃત્ ।
માગધસ્તદ્ર ચૌર્યેણ જઙ્ઘાકરિક વૃત્તિકઃ

શૂદ્રાદ્બ્રાહ્મણ યેષાયાં વિવાહાચ્ચૌર્યતોઽપિવા ।
ચણ્ડાલો ઝુલ્લરીકાક્ષો મલનિર્હ રણાદિકૃત્

આયોગવસ્તન્તુવાયો વૈશ્યાદૂઢ નૃપસ્ત્રિયામ્ ।
તત્રૈવ ચૌર્યા દારણ્યપુલિન્દો મૃગઘાતુકઃ

શૂદ્રાન્નૃપાયાં વિન્નાયાં પુલ્કનો લાક્ષમદ્યકૃત્ ।
વૈશ્યેન તત્ર ચૌર્યેણ જૃમ્ભનૃત્તાદિવર્તનઃ

વૈશ્યાયાં શૂદ્રવિન્નાયાં તક્ષા સ્યાત્તક્ષણાદિકૃત્ ।
સોઽયં કાંસ્ય સ્વર્ણકૃત્સ્યાત્ ત્વષ્ટા ચ ભ્રમિજીવનઃ

નૈલ્યકૃચ્ચ સ વિજ્ઞેયો નીલવસ્ત્રાદિ ચત્રકૃત્ ।
એવં ચ જાતિપાલસ્સ્યા ચ્ચૌર્યાચ્ચક્રીતુ તૈલિકઃ

શૂદ્રાત્કરણ્યાં વૈ જાતઃ કૂટકૃચ્છન દાહકઃ ।
બ્રાહ્મણાન્નાપિતોઽમ્પષ્ઠ્યામધોમ પનવૃત્તિકઃ

પ્રતિલોમાનુલોમાભ્યાં પ્રતિલોમાનુલોમતઃ ।
બહવસ્સઙ્કરા જાતા યથાભીરાદિ જાતયઃ