Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Part 6180

tasya hi sākṣādeva niḥśreyasahetutā abhyupagamyate /
tatrābhayanodyaparihārārthaṃ niḥśreyasadvevidhyapratipādanamupasthāpyata iti bhāvaḥ /
atha idyucyata ityantena pūrvapakṣaḥ /
pūrvaḥ pūrvo heturuttara uttarastadvāniti //
nanu sākṣātkāravāṃśca dehādimāśceti durghaṭamidam /
na hi śravaṇāderiva pare niḥśreyase kartavye sākṣātkārasyāpi kiñcit kartavyāntaramastītyata āha--na caivamiti /
codyasaṃbhāvanāya dṛṣṭāntaḥ--na ca prāyaścitteneveti /
na tāvat prāyaścittasyādhikārāpattiḥ phalam, āgamamantareṇādṛṣṭakarmaṇāṃ phalaviśeṣakalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt śrūyamāṇaphalaparityāgaprasaṃgācca /
balavati bādhake sati nedamaniṣṭamiti cet--na, ananyathāsiddhasyāgamasya bādhakasahasreṇāpyapanetumaśakyatvāt /
śakyatve vā surāpayetvānumānamapi durnivāramiti haitukānāṃ dattaḥ svahastaḥ syāt /
ata eva na prāyaścittācaraṇaduḥkhameva brāhmahatyādīnāṃ phalam, tatphalatvenāśruteḥ, prāyaścittavidhivaiphalyaprasaṃgācca
aviśeṣādhānācca /
aniccheto 'pi karmabalādeva tatsiddheśca /
tasmādadattaphalānyeva karmāṇi prāyaścittena kṣīyanta ityeva sādhu /
tathā tadvadeva tattvasākṣātkāro 'pi kariṣyatītyarthaḥ //
atra cāgamabalapravṛttā āgamenaiva bodhayituṃ yujyanta ityāśayavānāha,
nābhuktaṃ kṣīyate
[]iti /
nanu
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi...bhasmasāt kurūte tathā /
[gītā 4.37] ityevaṃ vipakṣe 'pi smṛtirasti /
tat kathaṃ nirṇayo bhaviṣyatītyata āha--antyasukheti /
syādapyevaṃ yadi nābhuktamityādismṛteranugrāhako nyāyo na syāt, asti ca tathā /
tathā ca prayogaḥ, vivādādhyāsitāni karmāṇi
bhogādeva kṣīyante acīrṇaprayaścittakarmatvādārabdhaśarīrakarmavat /
na cātrāgamavirordhaḥ, tasyāgamāntaravirodhenānirṇāyakatvādityarthaḥ /
na cotsargasiddhāyāḥ smṛterasati bādhake 'nyathāmāvo yujyata ityāśayavānāha--autsargikasyeti /
nanu,
midyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare //
[muṇḍaka. 2.2.8] iti śrutau paripanthinyāṃ kathamucyate 'sati bādhaka iti, kathaṃ ca tadvirodhena smṛternirṇāyakatvamanumānānugraho 'pītyata āha--kṣīyanta iti /
na hīyaṃ śrutiradattaphalānāmeva karmaṇāṃ tattvajñānāt kṣayamāha, kiṃ tu kṣayamātram /
taccopabhogenāpi bhavannakiñcid virūṇaddhīti bhāvaḥ /
deheṣūpabhogo dehopabhogaḥ /
api ca viparītāpi śrutirvidyata ityāha--tāvadeveti /
asya tattvasākṣātkāravataḥ tāvadeva ciraṃ vilambaḥ /
yāvanna vimokṣa upāttakarmarāśeḥ sakāśāt phalopayogena /
atha tasmin sati saṃpatsyate kaivalyenetyarthaḥ /
bhogena tvitare kṣapayitvā
[]iti vākyaśeṣāt //

nanu bhogena prakṣayo 'nupapanna eva, karmarāśeranantatayā aniyatavipākakālatayā cetyata āha--yogarddhīti /
uktam ādivākye /
śaṅkate--na ceti /
ayamāśayaḥ--yadi tāvat karmaṇāmevāyaṃ mahimā, yadekadaiva nānāvidhadehādyavāntaravyāpāraistaistairūpabhogaḥ sādhyaḥ, kiṃ yogaprabhāvaparikalpanayā? atha naiṣa mahimā neṣām, tathāpi kva yogaprabhāvasyopayogaḥ? na hīśvaro 'pi karmaṇāṃ svabhāvaṃ viparyāsayitumarhati /
tasmāt svapratibhayā kalpanīyametat /
evaṃ ced varamadattaphalānyeva yogaprabhāvāt kṣīyanta iti kalpyatāṃ lāghavāyeti /
pariharati--dṛṣṭānusāreṇeti /
pramāṇānusāreṇa //
yathā hyupabhogādeva karmaṇāṃ kṣayaḥ, dehādiṣu satsveva copabhogaḥ, labdhavṛttibhireva karmabhirdehādisambhavaḥ, sahakārilābha eva teṣāṃ vṛttilābhaḥ, te ca sahakāriṇaḥ kvacitphalonneyāḥ yathā yugapadanekendriyopagrahe, kvacidāgamagamyā yathā vāsudevasaubhariprabhṛtīnāṃ kāyayaugapadya iti sarvatra pramāṇamasti, naivamanupabhuktakarmakṣaye /
yathā ca mahāpralaye sarvakarmaṇāmekadaiva vṛttinirodha āgamaprāmāṇyādāsthīyate, tathā yogarddhikāle 'pi sarveṣāṃ vṛttilābha āstheya āgamaprāmāṇyādeveti na kiñcit svapratibhāmātreṇa kalpitamityarthaḥ tādṛśaśca muniraparaniḥśreyasavānityarthaḥ /
kimato yadyevamityata āha--iti na vātaputrīyamiti /
atha paraṃ niḥśreyasaṃ kīdṛśamityata āha--paraṃ tviti /
ityupapannaṃ niḥśreyasadvaividhyamiti /
pūrvapakṣanirākaraṇāyeti śeṣaḥ /
na sukhaduḥkhatayā manute rāgadveṣaprasavahetutvābhāvādityarthaḥ /
na hyasti sambhavo na tatra tṛṣyati tacca tasya sukhu yādṛśamajñāninaḥ tṛṣṇājanakam, na tad dveṣṭi tacca tasya duḥkhamiti yādṛśamajñānino dveṣajanakamityarthaḥ /
uktaṃ tātparyamakṣarārthīkartuṃ samarthitameva śaṅkate--syādetaditi /
upabhogaprayatna āstheyo mokṣāya tvaramāṇenāpi kāyavyūhādāviti śeṣaḥ /
yastu ta tvarate yadā bhavitā karmakṣayastadā bhavitā mokṣo 'pi kiṃ tvarayā? prāptā tāvannirapāyā bhūmiriti samarthitahṛdayaḥ, tasya tu niḥśreyasadvayayaugapadyaśaḍkāpi nāstīti bhāvaḥ //
nanvetāvataiva sarvaṃ susthaṃ kimuttaraprabandhenetyata āha--tadevamarthagatimiti /
mithyājñānadoṣapravṛttīnāṃ pravāharūpāṇāmiti boddhavyam /
pravṛttiścātra kāraṇarūpā grāhyā, kāryarūpāyā anucchedāt /
janmaduḥkhayoḥ pravāharūpayorūcchedakramo nāsti /
kutaḥ? pūrvopāttasyeti /
mūlānucchedādityarthaḥ /
āgāmivārttikavirodhaṃ pariharannāha--idaṃ ceti //
yadyapi duḥkhādīnāmekārthasamavāyalakṣaṇo 'pi yogaḥ saṃbhavati tathāpi śarīrāderjanmanaḥ sa nāsti /
kāryakāraṇabhāvastu tasyāpi sa eva grāhya ityāha--yogyatayeti /
kāraṇasya hi pūrvavartitvaṃ yujyata ityata āha--atra
ceti /
uttarasyānantaraṃ ca pūrvameva syāt, na ca pūrvaṃ kāryamityata āha--tadanantaratvaṃ ceti /
avyavahitamavyavadhānaṃ
tenādau pāṭho 'vyavahitādipāṭhaḥ /
mithyājñāne kāraṇe tatkāryā doṣāḥ avyavadhānenaiva ādau paṭhitā iti śeṣaḥ /
yathaitat tathānyatrāpītyata āha--evamiti /
tenāyamarthaḥ /
duḥkhādīnāṃ kāryakāraṇabhāvaḥ /
teṣāmevottarottarāpāye
tadanantarābhāvādapavargaṃ iti /
dūṣayati--na hīti /

apavarga ekor'thaṃḥ /
uttarottarāpāye tadanantarābhāvāditi ca padadvayam /
keṣāmiti duḥkhādīnāmiti ca padaṃ kiṃ bhavatīti sākāḍkṣam /
tasmādekavākyatvalakṣaṇayogādekamevedaṃ vākyamityarthaḥ /
yadapi vākyabhedena prayojanādhikyamabhihitam, tadapi nāstītyāha--ekanivṛttyeti //
viśvatomukhatve 'pyasaṃdigdhatvaṃ prakaraṇānuvṛttyādibhirityavirodhaḥ /
sāravat prayojanavat /
anavadyaṃ śiṣṭānāmaduḥkhapratītikaram /
prakṛtatvenāstobhamiti vyācaṣṭe--astobhamiti /
yathāvyākhyāte vipratipadyamānaṃ lakṣaṇāntareṇa bodhayati--tathā hyāhuriti /
lāghavaṃ vākyeṣu padakṛtam, padeṣu svalpatvamakṣarakṛtamityapaunarūktyam /
etacca kāryakāraṇabhāvasya yogavibhāgenābhidhīyamānatvamabhyupagamyoktam /
vastutastu tenāpyasau sūcanīya eva /
na hi yogavibhāgasya etatsāmarthyam /
api tvarthādhikyasūcanamātram /
etacca vibhāge 'pi labhyata ityāha--itaretaretyādi /
nanu sūtre mithyājñānamātrameva śrūyate, tat kathamāha tatrātmādāvityata āha--yadyani sāmeti /
bhāṣyaviṣayatāṃ vārttikasya darśayati--tadeteneti /
na khalu yathā kuṇḍe badaraṃ saṃyogena paṭe vā śauklyaṃ samavāyenetyarthaḥ /
nanu na tāvat sattāmātreṇa sārūpyaṃ bhrāntāvupayujyate japākusumādisannidhānaparibhūtasitimni sphaṭhikādāvanupalabhyamānaviśeṣasmaraṇe 'pi rajatādiviparyāsābhāvāt /
tasmādupalabhyamānameva sārūpyaṃ taddheturityāstheyam /
tadapyasaṃgatam, sārūpyasya bhedādhiṣṭhānatayā tatpratibhāsane bhedasyāpi pratibhānābhedāropānavakāśāt /
tasmāt sadasatoḥ sārūpyābhāvādityāśaḍkaiveyamanupapannetyata āha--sarvatra hīti /
na hīdamane, sadṛśamiti kṛtvā sārūpyagrahaṇamiti brūmaḥ /
kiṃ tarhi? rajatādau yo dharmaścakacikyādiḥ upalabdhapūrvaḥ sa eva tajjātīyo vā purovartinyupalabhyate yadi tadā bhrānti, nāto 'nyathetyarthaḥ //
anvayaṃ darśayitvā vyatirekamāha--na hīti /
yadyapi hastimaśakādāvapi yathā kathañcit sārūpyamastyeva, tathāpi vyavacdedakadharmeṇānabhibhūtaṃ sārūpyamihābhipratam /
vyavacchedakānabhibhūtatvaṃ ca tatra nāstītyataḥ sarvātmanā vā sārūpyamekadeśena vetyevamādi parāstaṃ veditavyam /
śaṅkate--asadṛśe 'pīti /
idamatra vivakṣitam, sārūpyaṃ hyāropyasyāropaviṣayeṇa cintyate, anyathā vā? anantare 'tiprasaṃgaḥ /
prathame tu na tāvata pītaguṇī śuklaguṇini śaḍkhe āropyate, pītaṃ ciravilvamidamiti pratyayānudayāt /
nāpi śuklaguṇe pītaguṇaḥ, śuklaguṇasyāpratibhāsanāt /
nāpi śuklatvasāmānyādhāre rūpasvalakṣaṇe pītaguṇaḥ, cākṣuṣapratītau śuklatvasāmānyānavabhāse tadādhārasya rūpasvalakṣaṇasya bhāsanāyogāt /
bhāsane 'pi vā dravyatvasāmānādhikaraṇyaṃ na syāt /
nāpi pītatvaṃ sāmānyaṃ śuklatvasāmānyādhāre /
taddhi tadātmatayā vā āropyet, tatsaṃsargitayā vā? ādye śuklatvasāmānyādhārā vyaktiḥ pītatvasāmānyātmanā prathamānā na deśakālaniyatā syāt /
vyaktirhi deśakālaniyatā na sāmānyam /
sā cāprathitaiva /
na ca pītatvasāmānyameva śuklaguṇavyaktirūpeṇaropyata iti sāmpratam /
tathā sati pītatvaṃ na pratīyeta /

nāpi śuklatvasāmānyameva pītatvasāmānyatadātmatayā āropyeta, tathā sati śuklatvena śuklatvaṃ pratīyeta /
na hi tasyānyat kiñcid rūpamasti, yena pratītipathamavataret /
sarvathā apratītaṃ ca nāropaviṣaya ityasaṃgatirevāsya kalpasya, saṃsargitayā tu sāmānye āropyamāṇe śuklaguṇasya śuklatvenaiva pratītiḥ syāt /
na ca pītimapratītervinayatāratamyaṃ syāt, sāmānyasyaikarūpatvāt /
tasmāt pītaguṇa śaṅkhe samāropyata iti vācyam /
tathā ca guṇaguṇinoḥ kva sādṛśyavārtāpītyarthaḥ //
samādhatte--na tatrāpīti, na hyatra pītaguṇa āropyo 'pi tu pītaguṇaśca śaḍkhaśca āropaviṣayau, saṃsṛṣṭasvabhāvatvaṃ tvāropyam /
tathā ca saṃsṛṣṭasvabhāvābhyāṃ guṇaguṇibhyāmanayoḥ asaṃsṛṣṭasvabhāvayoḥ sārūpyamiha prayojakam /
upadarśitaṃ ca taditi kimaprayojakena guṇisārūpyeṇa guṇasārūpyeṇa vā, satā asatā vetyarthaḥ /
asaṃbandhāgraho vaiyadhikaraṇyāgraho viṣayiṇa viṣayamupalakṣayati /
tena vyādhikaraṇagrahaṇāviṣayīkṛtatvaṃ sārūpyaṃ tayoḥ, yathā pītimācirabilvayoḥ tathaiva pītimaśaḍkhayorityuktaṃ bhavati /
ekendriyopanatasaṃbandhidvayaviṣayaṃ sārūpyamupapādyandriyadvayopanītasaṃbandhidvayaviṣayaṃ sārūpyamupapādayati--evaṃ tvagindriyeti /
na caivaṃ sati
tādātmyabhrame 'pi bhedāgraha eva sārūpyamastu, kṛtaṃ cākacikyādineti vācyam, tadantareṇa saṃskārānudbodhāt, tena ca
vinā rajatāropaniyamānupapatteḥ /
iha tu saṃsṛṣṭatvānubhavajanitasaṃskārodbodho yāvanmātreṇa tāvadevopayuktam, saṃsargasya ca saṃsṛjyamānāveva viṣayaḥ /
tau cānubhūyamānāveveti, kiṃ tadupanāyakasādṛśyāntarāpekṣayeti sarvamavadātam /
nanvayamanubhavakramo 'nubhavabādhita evetyata āha--atiśīghratayeti //
nanu sādṛśyaṃ ced bhrāntibījamupapāditam, tarhi sarvaṃ sarvatrāropyet, asti hi kenacit kasyacit kathañcit sārūpyamityata āha--neti /
evaṃ dvicandreti /
tathāvidhāpekṣābuddhiviṣayatvaṃ dvicandrabhrame, bhedamātrārope tu nānādigdeśāvayavasaṃbandhaḥ /
prācyāṃ pratīcībhrame dakṣiṇottarānyatve sati diktvameva /
evamanyatrāpi alātacakrabhrame madhyāsaṃbandhe sati sarvadiksaṃbandhaḥ /
ādigrahaṇādagacchati gativibhrame vibhāgavaiparītyam /
asthūleṣu keśeṣu sthūlavibhrame
tāvaddeśācchādakatvam /
apsu daṇḍasya vakratābhrame taraṅgavakrimadaṇḍayorasaṃsargagraha ityevaṃ neyam /
sarvatra ca tattvāgrahaḥ
saṃplavata iti //
ihātmano duḥkhahetutvena śarīrendriyādivad heyatvameva bauddhairāpāditam /
yathā hi, indriyādinā vinā nātmā duḥkhaṃ janayitumalam, evaṃ nendriyādikamapi tamantareṇa /
na hi nirāśrayaṃ duḥkha nāma /
ata ātmāpi heyaḥ /
taduktam dharmakīrtinā---
na tairvinā duḥkhaheturātmā cet te 'pi tādṛśāḥ /
nirdeṣaṃ dvayamapyevaṃ vairāgyaṃ ca dvayostataḥ //
[pra.vā.1.227] iti taccaitadasādhīyaḥ tathā hi, na tāvadātmano hānaṃ rogādivadvināśalakṣaṇam, nityatvāt /
nāpi dandaśūkadaṣṭāḍgulīvad viprayogādilakṣaṇam, nāpi sutamaraṇādivat pratipattinirodhalakṣaṇam, svasaṃvedanatvāditi vedāntinaḥ //
vayaṃ tu brūmaḥ---taddhi tadā syāt, yadi jñātasya sato duḥkhaṃ pratyātmano hetutvaṃ sutamaraṇāderiva /
na tvetadasti /

kiṃ nāma? sattāmātreṇa /
tasmādātmano heyatvavyutpādanaṃ vaiyātyamātravijṛmbhitametat /
ātmadṛṣṭestu heyatvavyutpādanaṃ manāk sadalamityāśaḍkya nirākaroti--na tviti /
abhyarhitatamam upakāryatamam /
sattvam ātma /
yadyapi rāgādinivṛttiheturnairātmadarśanamiti guḍajihvikā, vastutastu na tāvannityātmābhāvadarśanamātraṃ rāgādinivṛttihetuḥ, cārvākādīnāmeva vītarāgatvaprasaṃgāt /
ahaṅkāranivṛttiheturnairātmyadarśanam, tata eva rāgādinivṛttiriti cet? sāpi kiṃ śarīrādau, cetane vā? ādye siddhasādhanam, śarīrādavahaṅkārasya mithyātvāt /
tanmūlatvācca rāgadveṣayoḥ, tannivṛttau tayorapi nivṛttiriti ko nāma nābhyupaiti /
na ca śarīrādāvahaṅkāranivṛtternityātmadarśanaṃ virodhi, kiṃ tvanukūlameva, na hi śuktikāto rajataṃ bhedenāvyavasthāpayatastasya rajatabuddhiḥnivartate /
atha cetanaviṣayaivāhaṅkāranivṛttī rāgādīnapanayatīti vivakṣitam? hantaivaṃ svākāre 'pīdantāvyavahāriṇāṃ pṛthagjanānāṃ vītarāgatvaprasaṃgaḥ /
na hi te śarīrādiviviktam ahamiti pratiyanti //
atha bāhyābhyantaraviṣayatayāhaṅkāranivṛttirabhipretā? sāpi kiṃ sarvathā jñānābhāvādeva, cetanasyāpīdantāspadatvādeva vā, tasminneva nāstitvādhyāropād vā? na tāvadādyaḥ, adṛṣṭitvaprasaṅgāt /
na caitat prayatnaśatenāpi sidhyati /
yathā yathā dṛṣṭinirodhāya prayatnaḥ, tathā tathā dṛṣṭeḥ pratyāpatteḥ /
na cādṛṣṭereva rāgādayo vinivartante, yugasahāstramapi suptasya punarjāgarāvasthāyāṃ rāgādidarśanāt, nāpi dvitīyaḥ, ahamabhāve satīdamo 'pyabhāvāt, ātmāni sati parasaṃjñeti tvayaivoktaṃ yataḥ /
nāpi tṛtīyaḥ, grahaṇāgrahaṇayorūbhayorapi asaṃbhavāt /
yadi hyahamāspadaṃ cetano gṛhītaḥ, kathaṃ nāstitādhyāropaḥ? na gṛhītaścet kutra nāstitādhyāropaḥ? na ca prathamaṃ grahaḥ
paścādāropa iti tvayā vaktuṃ śakyate /
na cāparispharati niṣedhye niṣedhasaṃbhavaḥ /
svapratipaṣṭhajñānamātreṇeti cet--na, jñānasya svapratiṣṭhatādhrauvye 'pi rāgādidarśanāt /
tattabdahirūpaplavavirahe satīti cet? tarhi bahirūpaplavavirahe svātmapratiṣṭhaṃ jñānaṃ rāgādinivṛttiheturityevaṃbhūtayātdṛṣṭyā kimaparāddham, yena tāṃ nirasya nairātmyadṛṣṭirūpādīyate? audāsīnyadṛṣṭireva nairātmyadṛṣṭiriti cet? kimidamaudāsīnyam? śūnyatvamiti cet? evaṃ tarhi svātmadṛṣṭirapi dṛṣṭirna syādityadṛṣṭitvaprasaṃgaḥ /
anālambanatayā niḥsaṃbandhitvamaudāsīnyamiti cet? tarhi nirātmīyatādṛṣṭiṃ vadan kuto nairātmyadṛṣṭiṃ supta iva pralapasīti /
evaṃ pretyabhāvābhāvajñānasyeti paramaṃ nidānamiti anuṣajyate /
tathā ca
ityapi guḍajihvikā /
vastutastu nāsti karma, nāsti karmaphalam, nāsti pretyabhāva iti /
yāvajjīvet sukhaṃ jīvennāsti mṛtyoragocaraḥ
iti nyāyamālambamānena prāṇivadhādattādānādāveva ghaṭitavyam /
sādhīyaścaivamasya kaivalyamiti /
na ca
santānamādāya pretyabhāvādidṛṣṭirūpapatsyata iti vācyam, tadā hi tamādāya sopapadyeta, yadi taddṛṣṭiranarthānnivartayet
arthācca pravartayet pravṛttinivṛttī ca saiva dṛṣṭiḥ karoti yā rāgadveṣau prasūte, tanmūlatvāt tayoḥ /
tathā ca tādṛśī saṃtānadṛṣṭirapi heyaiva /
na tādṛśī cennāstikatvameva nirvāhayet /
tadidamuktam--so 'yaṃ vṛścikabhiyeti /
tasmād yaḥ paralokārtho tasya paralokinamātmānamaḍgīkṛtyaiva svarge 'paparge vā prayatnaḥ, yastu nityamātmānaṃ nābhyupaiti tasya cārvākasya iva svargāpavargāveva na staḥ, kutastadarthā pravṛttirityāśayavānāha--seyamiti //
yattūktam--ātmānamabhyarhitaṃ paśyanniti so 'yaṃ kasya prasaṅgaḥ? kiṃ sarvaduḥkhopaśamamupakāramapaśyataḥ, paśyato
vā? ādyaścedevametat /
na hyevaṃbhūtasya nairātmyadṛṣṭirabhyupapadyate /
na hyātmocchedameva kaścidupakāratvena manute, api tu duḥkhaṃ jihāsamāna ātmānaṃ jahāti, ātmānamanapahāya duḥkhasya hātumaśakyatvāditi manyamānastasmād duḥkhamajihāsataḥ sukhaṃ copādātumicchato nairātmyadṛṣṭerasaṃbhava eva /

tathā ca tathābhūtasya nairātmyadarśino nityātmadarśino vā tulyaḥ saṃsāraḥ /
dvitīyastu kalpo 'saṃgata eva /
na hi sarvaduḥkhocchedam evopakāraṃ paśyati sukhāya tadupakārāya ca ghaṭata iti /
sarvaduḥkhocchedaśca sukhaṃ ceti vipratiṣiddhametat /
evaṃ sarvaduḥkhocchedamicchati paraṃ cāpakarotītyetadapyasaṃgatam, na hi parāpakāraḥ sarvaduḥkhocchedanidānamiti hṛdi nidhāyāha--abhyarhitatā ceti //
sāmānyadharmo 'haṅkārāspadatvam /
ahamiti kartṛpadaviṣayatvam, anena tatpravṛttinimittasya kartṛtvasyaikadeśamupalakṣayati /
tenāyamarthaḥ, itarakārakaprayoktṛtvam bāhyakārakaprayojyatāṃ ca dṛṣṭvā bhedāgrahe sati śarīrādau kartṛtvamāropyātmatvena viparyasyatīti tadidamuktam--tāṃ khalviti /
evaṃ siddhaṃ kṛtvā viparyayam anyathākhyātirūpamiti śeṣaḥ /
saṃprati sandihāno viśeṣata iti śeṣaḥ /
nanu sthāṇāvevāyaṃ mama corapratyayo vṛtta ityāgāpālāṅganaṃ prasiddhamiti tadatra saṃśaya eva nāstītyata āha--parīkṣakāṇāmiti /
pratipattuḥ pratyayāt pratyetavyāt /
avyatirekāt abhedādityarthaḥ /
nanvidaṃ rajatamityatra dvayaṃ pratibhāti, jñānasyātmā, purovarti dravyaṃ ca /
tatra purovartino rajatatve pratiṣiddhe, arthādāpadyate jñānasyeti, tadanyeṣāṃ tu pratipattyanārohādeva nāvakārśaḥ /
tat kathamucyate vaṇigvīthyādāviti, ata āha--āntaratvaṃ tvasyānupalabdhacaraṃ katastyam? yaddhi yasya kadācidavagatam, tadanyatra pratiṣedhe pāriśeṣyāt tatra gamyate, na tu pratītipathamavatīrṇayoranyataratra pratiṣedhe pāriśeṣyāditaratrāsaṃbhāvitamapi, tathā sati nedaṃ rajatamiti śuktikāyāṃ rajatatvapratiṣedhe tadekajñānasaṃsargiṇo bhūtakāderapi rajatatvaṃ vidadhyāt /
na caivam /
tat kasya hetoḥ? tasya rajatatvaṃ kadācidapi nopalabdhacaraṃ /
yataḥ, tathā
svātmāno 'pi rajatātmatvaṃ na kasyacidupalabdhigocaraḥ kadācit svapne 'pi /
atha dṛṣṭameva satyarajatajñāne rajatākāratvamātmana ityāśayaḥ? so 'yaṃ svapnāyate, tatrāpi hi purovartini rajate anubhūyamāne svātmano rajatākāratvaṃ
kasya pramāṇasya gocara iti /
tadanena svākārasya bāhyatve sādhakapramāṇābhāvo darśitaḥ /
bādhakamapi sūcitam /
yathā hi nedaṃ rajatamiti bādhakabalena purovartino rajatatvapratiṣedhaḥ, tathā nāhaṃ rajatamityapi bādhakaṃ sphuṭameva /
ayameva bhrama iti cet? evaṃ tarhi na rajatatvamāropyate bāhye, kiṃ tu tasminnevāhamāspade bāhyatvamāropyate ityāśayaḥ /
tathā sati bādhakapratyayena tadevāpaneyam, tasmiścāpanīte 'haṃ rajatamiti syāt /
evaṃ ca satīdaṃ rajatamiti kor'thaḥ? nāhaṃ rajatamiti /
nedaṃ rajatamiti kor'thaḥ? ahaṃ rajatamiti /
tataśca yathedaṃ nedamahaṃ nāhamityanayorvirodhāt samuccayābhimāno 'pi nāsti, tathā nedaṃ rajataṃ nāhaṃ rajatamityanayorapi virodhāt samuccayābhimāno 'pi na syāt /
asti ca, tasmādubhayorapi rajatatvapratiṣedho 'nyasya rajatatvaṃ vyavasthāpayatīti pāṣāṇarekheyaṃ na durūttarapāṃsupūraṇamātreṇāpanetuṃ śakyate //
sāmarthyātiśayaḥ svabhāvātiśayaḥ /
atiśayastu viṣayajanyajñānāpekṣayā /
santamiveti satyajñānābhiprāyaṃ svarūpābhiprāyaṃ vā /
viṣayasāmarthyamiti sāmarthyaṃ kāraṇatvam, tabhdāvasiddheḥ /
ata eveti kṛtvā vedāntyekadeśinaḥ api
nirākārabauddhamatānumatirdarśitā /
sadasattvena gṛhṇātīti na vikalpitamatinirdalatvāt /
pravṛttyaupayiko hyarthaḥ prakṛte prakāśate, na tu sadasattvena gṛhītvā pravṛttirūpapadyate /
asadeva rajataṃ prakāśate /

purovartibhedagrahācca śukto
pravṛttirnānyatretyādi nāśaḍkitam, prābhākarapakṣeṇa tulyayogakṣematvādapohe nirākariṣyamātvācca //
anirvacanīyakhyātimanubhavavirodhena nirākaroti---na ceti /
ta thāhi kimidam anirvacanīyatvam, kiṃ nirūktiviraha eva, āhosvinnirūktinimittaviraha eva? na tāvadādyaḥ, idaṃ rajataṃ nedaṃ rajatamiti
nirūkteranubhūyamānatvāt /
nāpi dvitīyaḥ, nirūktinimittaṃ jñānaṃ vā syāt viṣayo vā? na tāvadādyasya virahaḥ, khyāteḥ svayamavābhyupagamāt /
nāpi dvitīyaḥ, viṣayo 'pi kiṃ bhāvarūpo 'bhāvarūpo vā? ādye asatkhyātyabhyupagamaprasaṅgaḥ /
dvitīye tu satkhyātireva /
ubhau na sta iti cet? atha bhāvābhāvaśabdena lokapratītisiddhāvevobhāvabhipretau, viparītau vā? ādye tāvad
yathābhayorvidhirnāsti, tathā pratiṣedho 'pi, parasparavidhiniṣedhayovi dhiniṣedhanāntarīyakatvāt /
dvitīye tu na kācit kṣatiḥ /
na hyalaukikaviṣayasahasranivṛttāvapi satyajñānaviṣayanivṛttistannirūktinivṛttirveti /
athāpi niḥsvabhāvatvamanirvacanīyatvam? atrāpi nisaḥpratiṣedhārthatvena svabhāvaśabdasyāpi bhāvābhāvayoranyatarārthatve pūrvavat prasaṃgaḥ /
pratītyagocaratvaṃ niḥsvabhāvatvamiti cet? atra tu svavacanavirodhaḥ, pratītyagocaraśca pratīyate ceti /
yad yathā pratīyate tat tathā neti cet? atra na vipratipadyāmahe /
tasmāt ākārāsadanirvacanīyakhyātivādibhirapyanyathākhyātiravaśyābhyupagantavyet i //
nanu yadyathāsatprakāśate prapañco 'pi tarhi tathaivāstu jātyādikaṃ cetyata āha---yaḥ punariti /
asaccet? asatteyaiva prakāśeta, na pravṛttigocaraḥ syāt /
sattayā cet? nūnaṃ sādṛśyamapyapekṣyam /
na ca tadasti /
asadṛśasyāpi sattayā prakāśane cātiprasaṅga ityarthaḥ //
saṃvidviruddham vicāryasaṃvidviruddham /
sarvasarvajñatāpattiratītānāgatābhijñatāpattiścetyapi draṣṭavyam /
pratibhāsamānaṃ yudallikhadvijñānaṃ jāyata ityarthaḥ /
autsargikakāryānukūlasahakāryabhiprāyeṇa śyāmākavījam udāhṛtam /
tatpratirodhikāraṇāntarasāhityābhiprāyeṇa kṛṭajabījamiti /
vivādadhyāsite vibhrame pravṛttikāraṇamagraho vā syāt, idamiti jñānaṃ vā, rajatamiti jñānasahitaṃ vā, bhedāgrahasahitaṃ vā ubhayamiti? tatrādye na tāvadityādi dūpaṇam /
dvitīye tu hanta bhoḥ ityādi /
tṛtīye tu nanu rajatavijñānam ityādi /
caturthe tu sāmyāpādane sati jñānadharmo vā agraho viśeṣaṇam, vastudharmo vā? ādye sāmyaṃ nāsti, ubhayajñānasyāgṛhītabhedasya bhrāntihetutvenānabhayupagamāt /
dvitīye tu viṣayadharmāṇāmajñātānāṃ pravṛttāvakiñcitkaratvam /
jñaptau punarastyeva /
tatra dṛṣṭāntamāha--maivaṃ jñānahetūnāmityādi //
athavā dṛśyakāraṇasāmye 'pyadṛśyahetuviśeṣavaśād bhrāntisaṃbhavaḥ, kāryonneyatvāt sāmagryāḥ /
tadidamuktam--maivamityādi /
māmāpyevamiti cet---na, tasya kāraṇaviśeṣasya svātantryeṇāpravartakatvāt /
tadidamuktam--cetaneti /
jñānadvāreṇeti cet--na, tasya pavṛttinivṛttisādhāraṇyāt /
tadidamuktam--buddhipūrvakatve tviti /
ato na sāmyam /

tatsiddhamityādiprayogo vipratipannaṃ prati /
niyamena niścayeneti sāmānyajñānasya viśeṣapravartakatvavyudāsāvadyotanārtham /
na ca phalajñānenānaikāntikatvaṃ tasyāpravartakatvādeva /
tatsādhanajñānaṃ tu pravartakam /
tacca tadviṣayameveti /
kāryatvabodhastu pravartaka iti nirākariṣyate /
anavabhāsamānatvāditi hetupakṣe 'siddhatvaṃ siddhasādhanaṃ vā dūṣaṇam /
pratyakṣopavarṇane tu śuktikātvenānālambanatvamasmākamapyanumatam /
sitabhāsvaratayā tvanavabhāsamānatvamanubhavaviruddhamiti paramārthaḥ /
doṣavattvāditi hetupakṣe 'naikāntikodbhāvanam dṛṣṭāntamātrodbhāvane tuvetrabījādiḥ /
nedaṃ rajatamiti upalakṣaṇam /
śuktiriyamityādyapi draṣṭavyam //
anāśvāsastu yathārthatvājñānaṃ vā syāt, yathārthatvāyathārthatvasandeho vā? ādyaḥ prāmāṇyopāyakathanenaiva nirastaḥ /
dvitīyastu viśeṣopalabdhaiḥ prāgiṣyata evetyāha--yathā ceti //
nanu kramavyatikramo 'nāditāṃ pratipādayitumuktaḥ /
anāditāpratipādanaṃ punaḥ kimarthamityata āha--anāditvācceti /
tasyāpi bādhyatvagrasaṅgāditi /
tathā ca sartyāgathyājñānayoraviśeṣaprasaṃga iti bhāvaḥ /
pūrvajñānasya mithyātvamādarśayat iti /
tadupadarśitaprakārāsahanatayā jāyamānamityarthaḥ /
tajjanitāṃ pravṛttiṃ vighaṭayaditi taducitavyapadeśābhiprāyam, viparītamabhiprāyaṃ kurvadityarthaḥ /
phalamasyāpaharatīti viṣayadārabhya phalaparyantamityarthaḥ /
ayameva viṣayāpahāro yattadviṣayādhikṣepasya svabhāvasya samutpādaḥ /
sa ca tatphalapravāhapratikṣepaparyanta iti samudāyārthaḥ /
parasparābhāvadharmiṇoriti /
yayārdharmiṇoryau dharmau
parasparābhāvavantāvupalabdhau tayorityarthaḥ /
bādhyatve heturiti /
heturvyatirekaliṅgalakṣaṇamiti yāvat /
tattvaviṣayabuddhidhārāmiti dhyānam ityarthaḥ /
anugatamekaṃ svarūpaṃ samānāsamānajātīyavyacchedako dharmo lakṣaṇamiti yāvat //2 //
// pariśuddhiḥ //
sarvatra tasya sulabhatvāditi /
svābhāvikaṃ tu śāstrasya traividhyaṃ nāstyeva tasya puruṣāyattatvādityapi draṣṭavyam /
prayojanasyeti /
avāntarasyetyarthaḥ /
catūrūpobhavatīti pratītiviṣaya iti śeṣaḥ /
arthaviparyayakīrtatena vyāghātāditi /
pratyakṣapramāṇānuvādaḥ /
ato na sādhyāviśiṣṭatvaṃ vyadhikaraṇatvaṃ vā? avadyamāne śaśaviṣāṇādāvalakṣaṇam, vidyamāne tvanupayogini gaṅgāvālukādāvalakṣaṇam /

ataḥ samānadharmadarśanāt asati nibhāge saṃśayaḥ, tannivṛttyartho vibhāgārambhaḥ //
nanu sadanupayogisaṃśayānucchede kiṃ syāt? kathamanupayuktaṃ taditi jijñāsāyā anivṛttiḥ? api
cārthāpattyādīnāmupayogavatāmapi parairūdghuṣyamāṇānāmapi lakṣaṇākaraṇāt syāt sandehaḥ-- kiṃ lakṣaṇākaraṇādasanti, anupayogīni veti? tatraivāntarbhūtāni vā? atasttadapanuttaye vibhāgaḥ //
tathā bauddhāpekṣayā mīmāṃsakānāmadhikapramāṇalakṣaṇābhidhānaṃ vinaiva pramāṇānām ādhikyāt /
sāṃkhyasya tu tadapekṣayaiva adhikapramāṇalakṣaṇābhidhānaṃ satyādhikye /
tad ihāpi sāṃkhyāpekṣayā adhikābhidhāne bhavati sandehaḥ, kiṃ satyādhikye athāsatīti? tadapanodanāya vibhāgavacanam /
ata evādhikyamāśaḍkya vibhāgaparīkṣāmavartayat sūtrakāraḥ /
pūrvāparagranthasaṃgatiścātra sphuṭetyetadapi mantavyam //
śakteranabhyupagame pramāṇābhāvo mūlam, asatpratipakṣebhyo dṛṣṭakāraṇebhya eva kāryotpattāvarthāpatteḥ kṣīṇatvāt /
pratipakṣatā ca mantrādīnāṃ sahakāriviraharūpatvāt /
tadvirahasya ca vyatirekamukhena sahakāritvāvadhāraṇāt /
trayo hi
bhāvā bhavanti kāryānukelāḥ, tatpratikūlāstadudāsīnāśca /
tatrānukūlā dahanādeḥ pavanādayaḥ /
tatpratikūlā api
dvividhāḥ svarūpataḥ sahakāritaśca /
svarūpato jalāvasekādayaḥ /
sahakārito mantrādiprayoktāraḥ /
te hi mantrādīn
prayuñjānāstadvirahalakṣaṇaṃ sahakāriṇaṃ virundhanti /
udāsīnāstu tatraiva rāsabhādayaḥ /
tatrānukūlatvamanvayavyatirekaramyam /
pratikūlatvaṃ ca tadanvaye kāryavyatirekagamyam /
tacca tadviparyaryānvaye paryavasyati /
udāsīnatvaṃ ca vyabhicāragamyam /
evaṃ ca sati yatra yadā yasya yathānukūlatve pratikūlatve vā pramāṇamasti, tatra tadā tasya tathaiva svīkartavyam /
kimadhikasāmarthyakalpanayā? sarvaśca pareṣāṃ vimarśasaṃbhavo 'tīndriyasāmarthye 'pi samāna ityarthāpattim upekṣyānyadevātīndriyaśaktisvīkārabījamāśaḍkya vimṛśati--syādetaditi //
svarūpasya pratyakṣatve sākalyasya ca kāryaikavyaḍgyatve 'numeyamatīndriyaṃ sāmarthyam avaśiṣyata iti pūrvapakṣārthaḥ /
kāryasaṃbandhitāṃ kāryopalakṣitatāmityarthaḥ /
yadāha-- kāryopahitaṃ rūpamiti /
nanvanyakāryeṇopadhānaṃ tatkāryeṇaiva vā? ādye ahetureva hetuḥ syāt /
dvitīye tvitaretarāśrayatvam, tasya tatkāraṇatve siddhe sati tatkāryatvaṃ siddhaṃ syāt /
tatkāryatve sati ca tadupalakṣitaṃ kāraṇatvaṃ bhavedityata āha--idameva cāsya tadupadhānaṃ yat tatkāryotpādāt pūrvamavaśyaṃbhāvaḥ /
yudatpādāt pūrva yasyāvaśyaṃbhāvaḥ tat kāraṇamitarat kāryamityarthaḥ //
nanvevaṃrūpaṃ kāraṇatvaṃ tajjātīyasya samāmanyato 'numīyeta prativyakti vā? na tāvat prativyakti, taduttarakāryābhāve 'pi kāsāñcid vināśadarśanāt /
tajjātīyasya tu prāgeva sāmānyato 'vadhāritam /
tadiha smaryata ityāśaḍkyāha--na ca tajjātīyasyeti /
yathā yo yo dhūmaḥ so 'gnimāniti sāmānyato 'vadhāraṇe 'pi eṣa dhūmo 'gnimāniti navādhāritam /
tathedamudakaṃ pipāsopaśamananimittamityanavadhṛtabhevāvadhāryata ityarthaḥ /
na ca kvacit kāryamakṛtvaiva vinaṣṭe vyabhicāraḥ, sati sahakārisākalye kuryāditi sādhyatvāt, tasya ca sahakāryasākalyaprayuktakāryābhāvavattvarūpasya tatrāpi bhāvāditi /

tasmād yā nobhayaprayatnaprasavahetuḥ sopekṣābuddhiḥ tṛtīyeti viṣayabhedād buddhibhedaḥ /
sa ca sukhaheturduḥkhaheturataddhetuśceti trividha iti suvyaktamityarthaḥ //
anumānapadaṃ vyutpādayatā bhāṣyakṛtā prasaṃgāt lakṣaṇamapyabhihitamiti ṭīkākṛd api smṛtyādivyavacchedyaṃ darśayati--tathā cetyādinā /
yato bhāṣye lakṣaṇamapyuktam, ato vārttike tadākṣepo nānuktopālambha ityāha--tadetadbhāṣyamanubhāṣyeti /
phalavataḥ pramāṇatvāt, tadviśeṣatvāccānumānasya nāphalatvaṃ yujyate /
kathañcit phalāntarasaṃbhave 'pyetasya pratyakṣaphalaṃ liṅgaparāmarśaḥ, suprasiddhamanumānamanena vyāpyata ityapi pūrvapakṣe draṣṭavyam /
evaṃ ca sati tatretyādinobhasamādhānasaṃgatiḥ /
samādhānāntaramāheti /
kasminnākṣepa ityata āha--pūrvoktamiti //
nanu hānādiviṣayaṃ prāmāṇyamucyamānamanumānasya svagocaraṃ pratyevoktaṃ bhavati, hānādāveva tasya vyāpārānubandhāt /
ata āśaḍkaiveyamanupapannā kimatra samādhānenetyāśaḍkya vyāpārānubandhitayā hānādirasya gocaraḥ, pratīpatyanubandhitayā tu vahinajñānasya vahinareva viṣayaḥ, tadabhiprāyeṇa ca śaḍkāsamādhāne ityabhiprāyavānāha--yadpīti /
vijñāne yat prakāśate yena vijñānaṃ nirūpyat ityarthaḥ //
na ca svaviṣayādanyad viṣayāntaramasya saṃbhavati, atiprasaṃgāditi bhāvaḥ /
pūrvapakṣiṇa iti śeṣaḥ /
autpattika iti svabhāvāpratibaddhaḥ /
nanu heyādibuddhayaḥ kena viśeṣeṇa dvitīyānumānasya phalam, na tu dvitīyasya pratyakṣasyetyāha--parokṣārthāvagāhitayeti //
nanu sāmīpyasya sādṛśyasya mānaṃ mitiḥ saṃjñāsaṃjñiparicchede pramāṇamityukte kuto vyāghātāvakāśa ityata
āha--anumānaśabdavadityādi //
nanu svaviṣayaparicchittau tāvat svarūpataḥ pramāṇam, vyāpāravataḥ kāraṇaviśeṣasya pramāṇatvāt /
nāpi vākyārthapratipattirasyāḥ phalam, tadānīṃ tasyā vinaṣṭatvāt /
naca smṛtirūpāyā api śabdapravṛttestatphalatvam, anupayuktasamayānāmasmaryamāṇapadārthānāṃ śabdasmaraṇe 'pi tadabhāvādityata āha--yat khalu caitreti //
nanu svaviṣayaparicchittau pradhānyamanumānāderapi, tat kutaḥ pratyakṣasya pradhānatvād iti ekadeśī vaktītyata āha--pratyakṣaparā hīti /
prāyeṇa pratyakṣamātrapūrvakamiti sākṣāt, paraṃparayā tu sarvamevānumānaṃ tathetyarthaḥ /
upamānaṃ tu pratyakṣapūrvakamapi śabdapūrvakameveti /
śabdapūrvakatve satyeva pratyakṣapūrvakatvaṃ tasya, kevalā tu pratyakṣapūrvakatā anumānamātra evetyarthaḥ //
nanvevaṃ sati śabdānantaramupamānamabhidhīyatāmityata āha--smaraṇasahakāriteti /
yadyapi śabdasyapi pramāṇasya vākyarūpasya smṛtisthasya padārthasmṛti padārthasmṛtisahakṛtasyaiva vākyārthabodhakatvam, tathāpi na
kvacidapyanubhūyamānasya liḍgaṃ tvanubhūyamānamapi śabdasya viśeṣābhidhāne nyāyasiddhe 'pyekadeśyabhimataprayojanābhidhānaṃ
tadakauśalakhyāpanāya yadyapi prathamamekadeśimataṃ duṣyatvenābhimatameva, tathāpi dūṣaṇābhāsena ta tad duṣayituṃ śakyamiti śikṣayituṃ vārttikakṛtamanarañjayannevottaragranthamavatārayati--tadetadekadeśimatamiti /
pratyakṣaṃ pūrva prādhānyādityeke /
uktamupapādayituṃ mahāviṣayatvāccādau śabdopadeśa ityaparaścedyacañcuḥ /
tatra mahāviṣayatvamanaikāntikāmiti śabdasya mahāviṣayatvāt ādyatvamāpādayatā pratyakṣasyānādyatvamicchatā anya eva dṛṣṭānta udāharaṇīyaḥ /
tathā ca citrādau vipakṣabhūte pratyakṣa'pi gatatvena mahāviṣayatvamanaikāntikatvamityarthaḥ //
tadetat prasaṅgāvasthāyām, svatantrasādhanapakṣe tu kālātyayāpadiṣṭatvam /
śabdacaramatāyāḥ pratyakṣaprāthamyasya ca pratyakṣasiddhatvādeva /
vyatirekipakṣe ca viruddhatvamityapi draṣṭavyam /
mahāviṣayatveti /
pūrvamupadiśyamānaṃ pramāṇaṃ dharmi, mahāviṣayatvāditi sādhāraṇo dharmaḥ pratyakṣaṃ vā śabdo veti saṃdehaḥ /
sāgharaṇatayā na heturiti bhāva iti /
prādhānyakhyāpanaṃ prayojanaṃ yadi prāthamyaṃ vinā na siddhyet tadānumānasyāpi prādhānyāt prāthamyaṃ syādityarthaḥ //

nanvasati ca saṃplave kā no hāniḥ? sati vā kiṃ bhevad yena bhāṣyakāro vicārayati smetyata āha--syādetaditi /
vyavasthitaviṣayatvāt pratyakṣasyānumānaviṣaye pravṛttistadā na syāta, yadyanumānamapi vyavasthitaviṣayaṃ bhavedityata āha---na cānumānaviṣaye sāmānyarūpa iti /
ato na punarūktam /
avyākhyāne kāraṇamiti kimiti na vyākhyātamiti śaṅgānivṛttikāraṇamityarthaḥ /
sandigdhena hīti upadeśaprāmāṇye taddvāra vahnāvapyuttarakālamiti mantavyam, ato vahinaṃ pratyāhita utpāditaḥ pratyayo niścayo yasyetyanena na virodhaḥ /
abhyarhitatamaṃ manyata ityekadeśotkīrtanena pūrvoktasaṃplavopapādanaṃ smārayati //
nanu ca niścavaphalatvāviśeṣe 'pi pratyakṣata eva ākākṣānivṛttiriti kuta etadityata āha--tāvadayamiti /
pratyakṣaphalasākṣātkārasyaivaṃsvabhāvatvādityarthaḥ //
nanvaḍgaṃ viśeṣaṇamityekor'thaḥ, tat kuto vyāpakatveneti vyākhyāyate? kutaśca pūrvācāryapradaśitaḥ panthāḥ parihnīyata ityata āha--tatta prakṛtānupayogitayeti /
nirūpadhānalakṣaṇaṃ sākṣātkāraṇamākākṣānivartanayogyaṃ pratyakṣadharmo 'numānādiṣu nāsti, tena nānumānādiparicchinner'the ākākṣānivṛttiriti hi prakṛtam, na ca viśiṣṭārthagrāhakatvopadarśanenānumānādiṣu tadabhāvo darśitī bhavati /
viśiṣṭārthagrāhakatve 'pi pratyakṣasya tabhdāvādityarthaḥ /
vyavasthitānāṃ pratyekamekatvāditi dvitīyāsaṃsṛṣṭaviṣayatvādityarthaḥ //
// tātparyapariśuddhauprathamādhyāye
trisūtrī samāptā //
// pramāṇaprakaraṇam //
// pariśuddhiḥ //
pratyakṣādipramāṇaviśeṣalakṣaṇānāmiti svarūpakathanārtham /
lakṣaṇa hītyādi, arthākṣipteti ca
prakṛtasvarūpasaṃgatikathanārtham /
lakṣaṇa hi jijñāsupratipādanāya, sā cānirjñātasāmānyasya viśeṣe nāsti /
sāmānyajñānaṃ ca tallakṣaṇādhīnamatastallakṣaṇam /
viśeṣavibhāgaṃ ca kṛtvā śiṣyasya jijñāsāmutthāpya viśeṣalakṣaṇāvatāraḥ /
tathā ca sāmānyalakṣaṇavibhāgoddeśajñānasya jijñāsadijananadvārā viśeṣalakṣaṇajñānaṃ prati hetutvāt tadgocarayorapi hetuhetumabhdāvaṃ vivakṣitvoktam--hetutveneti //
vyavacchedo nāsyāmidheya ityata āha--prayojanamiti samānajātīyamanumānādi pramāṇatvena, apratyakṣeṇa tu tadapi vijātīyameva /
ato nāsādhāraṇyaṃ lakṣaṇasya /
viśeṣakatvaṃ lakṣaṇadharmaḥ /
tatprayojanamityasaṃgatam /
ataḥ kārakāt phalabhūtāṃ kriyāṃ niṣkṛṣya darśayati--viśeṣakatvaṃ viśeṣa iti /
vipakṣavyāvṛttapratyakṣapratipādanam ityarthaḥ /
kaḥ punaranena lakṣaṇena pratipādayiṣyata ityata āha--yaḥ khalviti /
na ca sarve vyāmūḍhāḥ, yena pratipādyapratipādakavyavasthā na syāt /
na ca sarvatra vyāmoho yenānavasthā syāt, na ca sarve vyāmohahetavo yenāpratipattiḥ syāt /
na ca sarvāpratipattiḥ, yenāśrayāsiddhiḥ syāditi bhāvaḥ //
nanu lakṣyamaprasiddhatvāt kathaṃ dharmi? prasiddhatve vā kiṃ lakṣaṇena? kiṃ cāsyābhidheyam, yadibhidadhat tatparaṃ syādityata āha--tasmāditi /
nanu lakṣaṇaṃ yadi prasiddhaṃ kiṃ vidheyam, tasyāprasiddhatvāt /
vidheyaṃ cet kathaṃ lakṣaṇam, tasyāprasiddhatvādityata āha--itastvavagatalakṣaṇa iti /
pratipādyāprasiddhatvād vidheyatvamagnihotrādivat, na tu pratipādakāprasiddhatvāt /
pratipādyaśca vidheḥ pratītyaiva lakṣaṇaṃ yāgamiva paścāt sādhyaṃ sādhayatītyarthaḥ /
viśeṣyajñānaṃ savikalpakamityarthaḥ //
nanvindriyārthasannikarṣaḥ pratyakṣakāraṇameva na bhavati, satyapi tasmin paramāṇvādiṣu indriyasaṃyuktavyavaghāyakasaṃyukteṣu ca ghaṭādiṣu tadanupapatteḥ /

ato 'siddhamidaṃ lakṣaṇamityata āha--arthagrahaṇeneti //
nanu rūpatvādisāmānyaṃ nāstyeva, tat kimarthaṃ saṃyuktasamavetasamavāyābhyupagama ityata āha--na ceti //
nanu sādṛśyamarthāntaraṃ rocayamānānāmapi kuto vyāghātaḥ, na hi tadviparītamiha kiñcidabhyupetamityata āha--taṣāmiti //
nanvasannikṛṣṭasyaiva sannikṛṣṭāśrayasya vā grahaṇamagrahaṇameva vā bhaviṣyati, tat kuto vyāghāta ityata āha--itaratheti /
asannikṛṣṭasya hi grahaṇe indriyaprāpyakāritābhyupagamavyāghātaḥ /
sannikṛṣṭāśrayasya tu grahaṇe saṃyuktasamavāyābhyupagamavyāghātaḥ /
agrahaṇe ca tadabhyupagamavyāghātaḥ, pramāṇābhāvādityarthaḥ /
caturthasannikarṣānanubhavāt kutastadvyāghāta ityata āha--anubhūyante hīti /
rūpatvādyanubhavasya caturthasannikarṣakāryatayā tamabhyupagamayaṃstadanabhyupagamaṃ vyāhantītyarthaḥ /
upahitapratyayāyogāt /
tanmūlasya copahitavyapadeśasya tadabhāve 'nupapatterityarthaḥ //
na ca rūpatvādisāmānyaviśeṣaviśiṣṭarūpādyupalabdhimantareṇa pramāṇamasti parasparavyāvṛtteṣu cakṣurādiṣu viśiṣṭopalabdhereva pramāṇatve parasparāśrayatvam /
na cāviśiṣṭopalabdhimātropanītamaviśiṣṭamindriyamātramupadhirviṣṭavyapadeśe rasādiṣvapi rūpādivyapadeśaprasaḍgād ityāśayavānāha--na cendriyāṇīti so 'yaṃ cākṣuṣatvādyupadhinibandhanatvamimānaḥ parasya rūpādivyapadeśābheda iti sa
evodāhṛtya nirākṛtaḥ /
paramārthatastu nīlamadhurādivyapadeśābhede so 'pi nāsti /
tāvatāpyasmākamabhimatalābha iti /
śabdatvāsiddhau tu tātparyāṃ, tataḥ sādhāraṇavacasopasaṃharati--tasmāditi //
nanu nendriyaviśeṣaṇatayā kasyacid grahaṇamasti, anyaviśeṣaṇatayā tadgrahaṇe kimāyātamindriyasannikaṣasyetyata āha--viśeṣaṇabhāvena ceti /
na ca viśeṣaṇabhāvapadenobhayasaṃgrahe samavāyapadenāpi catuṣṭayasaṃgraho 'stviti vācyam, viśeṣaṇabhāvasya śuddhasya pratyakṣānaṅgasvena tadaṅgaprastāva viśiṣṭasya sulabhatvāt, samavāyasya śaphaddhasyāpi pratyakṣāṅgatvena prastutatayā tatpadasya tāvanmātrābhidhānenaiva paryavasitatvāditi //
samavāye cābhāve ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāditi vārttikam /
taccānupapannam, samavāyasya tatpratyakṣatāyāśvāsiddhatvādityata āha--avayavetyādi //
nanvavayavaśvāvayavī cetyādyevāpalabhyate, na tu tayoḥ sambandho 'pītyata āha--nānyatheti /
evaṃbhūtā hi
pratipattiḥ parasparāsambaddhebhyo vyāvartamānā parasparasambaddheṣu viśrāmyatīti bhāvaḥ //
nanu sāmānādhikaraṇyaṃ samānenādhikaraṇena sambandha iti paryāyau, tat kimanenoktam ityāśayavān pṛcchati--kiṃ
punariti /
na hyatra kuṇḍamiva dravyamadhikaraṇatvena parispharati /
nāpi badarāṇīva śuklatvapaṭatve ādheyatvena, api tu ya eva śuklaḥ sa eva paṭa ityabhedenaiva pratītirityāśayavānāśaḍte--tādātmyamiti cediti /
buddheḥ paunarūktyaṃ pūrvāpekṣayā anyūnānatiriktārthatvam /
yadi hi guṇaguṇinorabheda eva syāt tadā tadvācakayorekārthatvāt tarūvṛkṣaśabdavat sahaprayogo na syāt /
paṭamānayetyukte yatmiñcit śuklmānayet, tasyaiva paṭatvāt /
apaṭaḥ paṭa itivadaśuklaḥ paṭa ityapi virudhyeti /
andhasyāpi paṭo 'yamitivat śuklo 'yamityapi pratipattiḥ syāt /
śuklāpratipattivad vā paṭapratipattirapi na syāt /
mahārajanādisaṃyukte śuklatvavat paṭo 'pi tirohita iti na pratīyetetyevamāditarkasahāyaṃ pratyakṣameva paṭaśuklatvayorbhedamākalayatīti parihārārthaḥ //
syādetat /
ekāntābhede hi sarvametad dūṣaṇam /
vayaṃ tvanekāntavādinaḥ /
tathā hi bhedamādāyāpaunarūktyam, abhedamādāya ca sāmānādhikaraṇyamityata āha--na caikaṃ vastviti /
bhedābhedayoḥ parasparavirodhādityarthaḥ /

bhedo hi laukikaparīkṣakaprasiddhaḥ /
abhede tu sāmānādhikaraṇyapratipattiḥ pramāṇamityāha paraḥ /
sā cābhedaṃ nollikhatīti cintitamadhastādityato lokaprasiddhayorbhedābhedayorasaṃkīrṇatayā virodha eva, laukikabhedābhedātiriktastu bhedābhedanāmā samavāyo vā syāt, vājñmātraṃ vā, ubhayathāpi na no darśanahānirityāśayavānupasaṃharati--tasmāditi //
nanu yadyapi sāmānādhikaraṇyapratipattina tādātmyamullikhati, tathāpi bhedasambandhābhyāṃ vyāvartamānā abhedaṃ vā abhedasambandhaṃ vā sādhayet /
tathā hi prayogaḥ, paṭaśuklatve na bhinne sambaddhe, sāmānādhikaraṇyāt /
ye punarbhinne sambaddhe na te samānādhikaraṇe yathā dadhikuṇḍe /
na ca tatheme /
tasmānna tathetyāśayavānāśaṅkate---sambandhe 'pīti //
bhavedevam, yadi bhedasanbandhābhyāmasya vyatirekaḥ svābhāvikaḥ syāt /
kiṃ tu raktaḥ paṭaḥ, agnirmāṇavaka itivat śabdavṛttibhedopādhikaḥ /
śabdavṛttibhedastu saḍketopādhika ityāha---na śabdeti /
sāmānādhikaraṇyāditi /
ca heturyathā bhedasambandhābhyāṃ vyāvartate tathā abhedasambandhābhyāmapītyasādhāraṇaḥ /
abhinnaṃ ca tatsambandhi ceti sādhyam, na caivaṃbhūtamubhayavādisaṃpratipannaṃ kiñcidasti yato vyāvṛtterasādhāraṇo hetuḥ syāditi cet na, ubhayavyavacchedaparyavasānasya manorathenāpyasiddheḥ //
yo hyabhinnaḥ sa kathaṃ sambaddhaḥ, sambandhasya bhedādhiṣṭhānatvāt /
yaḥ sambaddhaḥ sa kathamabhinnaḥ, tenaiva tasyāsambandhāt /
bhinno 'pīti cet? tathāpi bhedamādāyaiva sambandho na punarabhedamādāya /
tathā ca sambandho bhedenaiva vyāptaḥ /
abhedastvasambandhenaiveti katham abhinne sambandhe iti pratijñā na vyāhatā? prakārabhedamādāyeti cet---na, tasyābhāvāt, na hi dravyasya guṇatvamapyasti, guṇasya vā dravyatvamapi, yenābhedaḥ syāt //
uktaprakāreṇa ca bheda eva /
sattvenābheda iti cet? kimidaṃ sattvaṃ sattā vā, svarūpaṃ vā? svarūpaṃ tāvad
guṇo guṇa eva, dravyaṃ dravyameva /
sattā tu tābhyāmasādhāraṇābhyāṃ sādhāraṇī bhinnā kathamiva tayoḥ svabhāvaḥ? kenacidākāreṇa tatheti cet? na vaidravyaguṇakarmasādhāraṇādākārādasādhāraṇamākāraṃ sattāyāḥ paśyāmo yena sā tathā syāt /
evaṃ teṣāmapi dravyaguṇakarmaṇāṃ parasparāsaḍkīrṇāt rūpānna svabhāvāntaraṃ paśyāmaḥ pratīyamānarūpamevābhinnamityucyamāne sattā vā na syāt, tāni vā na syurityuktaprāyam /
tasmāt dravyaguṇayoḥ sattaiva
sādhāraṇaṃ svarūpaṃ svabhāvo dharmo viśeṣaṇamityarthaḥ /
dravyatvaguṇayordravyameva svabhāvo dharmī viśeṣyamityarthaḥ viśeṣyasyaikasyaiva viśeṣaṇadvayadvārobhayaśabdabuddhiviṣayatvād guṇaguṇyādīnāmevābhedaṃ bhedābhedau vā pare menire iti yadyupanibandhenāha--śabdānāṃ tviti //
nanvekāntabhinnānāṃ kālato deśato vā vivekakhyātirūpalabdhā /
sā guṇaguṇibhyāṃ vyāvartamānā svavyāpyamaikāntikaṃ bhedamapi vyāvartayatīti ata āha--ayutasiddhyeti /
astyevāsau, na tu sphuṭataro nirluṭhitagarbhatayā /
na ca tannivṛttimātreṇa bhedanivṛttiḥ, lohadahanayorabhedaprasaḍgādityarthaḥ //
syādetat /
bhinnasaṃmbandhyanubhave 'pi kutaḥ sambandhānubhava ityata āha---na cāsāviti /
na hyagṛhyāmāṇe viśeṣaṇe viśiṣṭapratipattiḥ /
na ca buddhyā bodhyamanumīyate pratyakṣocchedaprasaḍgādityarthaḥ /
yo viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ sarvaḥ saṃndhāntarapūrvakaṃ iti vyāptirihaiva bhajyata iti pareṇāpi svīkaraṇīyameva /
na hyasau samavāyamabhāvaṃ vā abhyupagacchan viśeṣaṇatāmasya na svīkaroti /
anyathā samavāyābhāvaviśiṣṭapratītimeva na svīkuryāt /
kiṃ tu
sambandhāntararahito viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ pratyakṣāḍgaṃ na bhavatīti kadācid brūyāt /

atastaṃ samānanyāyena nivārayati--tat
kimatreti /
yathā vinaiva sambandhāntareṇa tadviśiṣṭapratipattiḥ, tathā tasyā evaindriyakatvanāntarīyakaḥ sākṣātkāraḥ pratīyate, vipakṣe tvanavasthāprasaṅgalakṣaṇastarkaḥ samāna ityarthaḥ //
na ca guṇakarmasāmānyeṣvapi viśeṣaṇatvamātreṇaiva grahaṇamastu, kṛtaṃ samavāyādineti vācyam /
śabdasya svāśrayāviśeṣaṇasyāpi samavāyena grahaṇāt /
so 'pi tṛtīyo 'stviti cet---na, gandharasayoratathābhūtayorapi saṃyuktasamavāyena grahaṇāt /
so 'pi caturtho 'stviti cet---na, śabdarūpatvayorapi pratīyamānatvāt /
viśeṣaṇabhāvenaiveti cet---na, dravyaguṇakarmasāmānyānāṃ sambandhābhāve viśeṣaṇabhāvasyaivānupapatteḥ /
sambandhaśca prasādhitaḥ /
ato na samavāyābhāvavat pratyakṣabādhaḥ, nāpyanavasthā, sambandhāntaranirapekṣasambandha eva viśrānteḥ iti //
syādetat /
bhūtalameva ghaṭābhāvastacca saṃyogādeva pratīyate /
ataḥ kiṃ tadarthena viśeṣaṇabhāvenetyata āha---na ceti /
satyapi ghaṭādau bhūtarasya bhāvāt /
bhūtalavyavahāravat ghaṭābhāvavyavahāraprasaḍgāditi śeṣaḥ //
na ca kevalyamiti /
kevalyaṃ hi bhūtaladharmo ghaṭādyavirodhī yudyucyeta na ghaṭādinā saha saṃbhavet, tathā ca sa doṣastadavastha eva, virodhī cet? sa tāvannobhayavādisiddhadravyādiṣvanyatamaḥ, teṣāṃ ghaṭena saha saṃbhavāt, abhāvavyavahārakāle 'pi ca keṣāñcidasaṃbhavāt, bhūtaladharmāṇāṃ ca teṣāṃ ghaṭaināvināśādanāvṛteśca /
tadatiriktaṃ tu daśamaṃ dravyam, pañcaviśatitamo vā guṇaḥ, ṣaṣṭhaṃ vā karma, sāmānyaviśeṣasamavāyā na saṃbhavantyeva, tasya dravyādyanyatamatvena tadavinābhāvidharmāpatteḥ /
anāpattau vā tattvānupapatteḥ //
sa khalvayaṃ saptamaḥ padārtho bhavet? tatrāpyasau bhāvaniṣedhākāro vā syāt, anyathā vā? na tāvadanyathā /
tathā sati avirodhitvaprasaṃgāt /
niṣedhākāro 'pi yadyanutpanno 'pi na nivartate, tadā ghaṭādivyavahāraḥ kadācidapi na syāt /
utpanno vā yadi nivarteta, tadā vinaṣṭo 'pi ghaṭaḥ kadācidupalabhyeta /
ataḥ padārthānāṃ saptamo niṣedharūpo 'nutpannapradhvaṃsī ca utpannavināśī ca bhūtalādidharmaḥ kaivalyamabhāva iti ekor'tha iti /
tadidamuktam--na ghaṭābhāvādanyo ghaṭābhāva evetyarthaḥ //
syādetat yadyapi jñeyarūpaṃ tattvāntaraṃ nāsti, tathāpi jñānarūpaṃ bhaviṣyati /
viṣayaśca tasya dṛśye pratiyogini bhūtalamevetyata āha--na ceti, yathā bhūtalapakṣe ghaṭavatyapi prasaḍgo bhavati, tathā bhūtalajñānapakṣe ghaṭavabhdūtalajñāne 'pi prasaṅga ityarthaḥ //
nanu dṛśye pratiyoginītyuktaṃ ghaṭavabhdūtalajñāne tu ghaṭo na dṛśyaḥ kiṃ tu dṛśyamāna ityata āha---nahīti /
na hi darśanānarhe dṛśyata ityarthaḥ /
darśanārhe hi ghaṭaḥ tatra yadi na nāsti tadā bhūtalavadakāmenāpyupalabhyetaiva, bhūtalamapi vā nopalabhyeta, tulyayogakṣematvāt /
tasmād bhūtalopalabdhāvapi tadanupalambhastadabhāvamādāyaivopapadyata iti /
yadyapyupalabhyābhāvamaḍgīkārayituṃ śakyate tarkagatyā paraḥ, tathāpi svavacanavirodhamapyapaśyantaṃ prati kiṃ tenāpītyāśayavānāha---dṛśye 'nupalabhyamāna iti //
anupalambho hyupalambhābhāvāka vā syāt, dṛśye smaryamāṇe bhūlopalambha eva vā, ghaṭopalambhe vā smaryamāṇe kevalātmopalambhaḥ? na tāvad dvitīyatṛtīyau, smaryamāṇe dṛśyamāne ghaṭe bhūtalopalambhe sati ghaṭavatyapi prasaṅgasya
durnivāratvāt /
tasmādupalambhābhāva evānupalambhaḥ //
nanvnenaiva sarvavyavahāropapatto kimupalabhyābhāvenetyata āha--kimaparāddhamupalabhyābhāveneti /
tathā hi yathopalambhaniṣedhakāt pramāṇādupalambhābhāvasiddhistathopalabhyaniṣedhakāt pramāṇabalādevopalabhyābhāvasiddhirapi bhavati /
bhavati hi ghaṭaṃ nopalabhaitivat ghaṭo nāstīti pratītiḥ /
na caikaviṣayatvamanayoḥ, nimīlitalocanasya hyupalambhābhāvaniścaya upalabhyābhāve ca sandeho jijñāsā ca kathañcid bhūtalaniścaye 'pi /
na caitadekatraikadā saṃbhavatītyāśayavānupasaṃharati---tasmāditi /

asaditi sanniṣedha ityarthaḥ //
sa ca dṛśyānupalabdharevāvagamyate, akṣavyāpārasyādhikaraṇagrahaṇopakṣīṇatvāditi kecit /
tadanupapannam, andhasyāpi tvagindriyopanīte ghaṭādau rūpaviśeṣābhāvapratītiprasaḍgāt /
asti hi tasyādhikaraṇasya grahaṇam, asti ca pratiyogismaraṇam, asti ca nīle śuklatvasya yogyasyābhāvo 'nupalabdhiśca //
adhikaraṇagrāhakeṇendriyeṇa grāhyābhāvavādino 'pi samānametaditi cet---na, pratiyogigrāhakeṇendriyeṇa
tadabhāvo gṛhyate bhāvāyattatvāt tasyeti siddhāntamarmatvāt /
mamāpi yadabhāvo 'nupalabdhyā bodhyaḥ tadgrāhakeṇendriyeṇādhikaraṇagrahaṇe sa gṛhyata iti siddhāntasāramiti cet---na, vāyau tvagindriyopanīte
rūpābhāvapratītyanudayaprasaḍgāt /
na hi rūpagrāhakeṇa tatrādhikaraṇamupanītam /
tatrāpi tāvaccakṣurindriyaṃ saṃbaddhamiti cet? evaṃ tarhi tasya nādhikaraṇagrahaṇe vyāpāraḥ, nāpi pratiyogismaraṇe rūpābhāvapratītyā ca niyamena apekṣata ityāyātam, ananyathāsiddhamaindriyakatvamabhāvasyetyanyathāsiddhatvapralāpaṃ gajanimīlanenāvadhīrya viddhavadāha---indriyavyāpāre sati tatpratyayāditi /
āntarālikameva vyāpāraṃ vyavadhāyakamiti bhrāntaṃ pratibodhayannāha---na ca pratiyogīti //
pratiyogismaraṇamityatra vākchalavādinamutthāpya bodhayati---na ca śabdasmaraṇādīnāmiti /
abhāvajñānotpattāvindriyārthasannikarṣo na kāraṇaṃ vyabhicārāditi vādinam utthāpayati---nanu svarūpeti /
tadiyamiti /
pramāṇāntaraṃ tu tena saṃbhavatītyabhimānaḥ parasyetyarthaḥ /
seyamanupalabdhiḥ sattāmātraiṇābhāvaṃ gamayeta, svajñānena vā? na tāvadādyaḥ, tadānīṃ gehasya viprakṛṣṭasya vyavahitatvena yogyānupalabdherasattvāt /
na dvitīyaḥ, anavasthāprasaḍgāt, anupalabdherapyabhāvarūpatayā anupalabdhyantarasādhanīyatvāt //
yogyasya smaraṇābhāvastāvadastīti cet---na, abhāve viparyayasaṃśayābhāvaprasaṃgāt /
bhavati hi kadācit pratiyogyadhikaraṇayoḥ smaraṇe 'pyasato 'pi sabhdāvapratītiḥ, sato 'bhāvapratyayaḥ, kathamanyathā nāstītyuktvā jhaṭiti saṃjātavādhaḥ prāha, na hi na hi bhrānto 'smi, dṛṣṭa evāsau tatra mayeti, astīti vā prathamamuktvā paścānnāstīti /
kimāsīnnaveti nāvadhārayāmīti veti /
na hi pratiyoginamadhikaraṇaṃ vānupalabdhamevānyathākāraṃ smarati /
na ca svarasasiddhasya smaraṇasyānupalabhyamānasyaiva viparyayaḥ saṃbhavati /
iyatī ca sāmāgrī yaduta pratiyogyadhikaraṇasmaraṇaṃ tattāsmaraṇaṃ ceti /
na vā sādhāraṇaṃ pramākaraṇamadūṣayanta eva doṣā viparyayahetavaḥ, sarvatrānāśvāsaprasaḍgāt /
tvayāpyetat samarthanīyamiti cet---na, yogyāsmaraṇasya mayā liṅgatveneṣṭatvāt /
liṅgaviparyayasaṃśayābhyāṃ ca tallaiḍgikasaṃśayaviparyayayoḥ sulabhatvāt /
yadā tu sunipuṇaikajñānagrahaṇayogyasya caitrasya gehasmaraṇai'pyasmaraṇalakṣaṇaṃ liṅgamavadhāryate, tadā liḍgipratītiraviparītā bhavatyeva /
ata eva kṣaṇaṃ dhyātvetyāha /
anyathā dhyānamapyanupapannam /
asmaraṇamātrasya hi vyabhicāram upalabhya tadanādṛtya viśiṣṭāsmaraṇaṃ jñātukāmasya praṇidhānamupapadyate /
tasmāt liṅgatvenaiva asmaraṇamupayujyate /
kiṃ tu tadapi kathaṃ jñātavyamityavaśiṣyate? tatrāha---naitaditi /
vyadhikaraṇatāṃ parihartuṃ prayogaṃ darśayati---tathā hīti //
na cāvacchedyāvacchedakayorvaiyadhikaraṇyaṃ doṣaḥ, viśeṣaṇa eva tanniyamāt, atra tūpalakṣaṇatvāt, vaiyadhikaraṇye 'pyupalakṣaṇatvāvirodhāt, na[?]atāvanmātreṇaivopayogāt /
upalakṣitaṃ tu sādhyasamānādhikaraṇameva /
ata evānutpannapādavihārasya acalacakṣuṣa ityādi vyadhikaraṇameva darśayati sma vārttikakāraḥ /
ṭīkākāro 'pi tathā anumene, yato nānyathākṛtavān /
parairapi yadyadā yajjānanasamarthamiti vadabhdiḥ svīkṛtamevaitat /
tat kasya hetoḥ? tathaiva pratibandhasiddheḥ //
nanvindriyārthasannikarṣavyabhicārastadavastha ityata āha---na ca yaditi /

sākṣātkāriṇī hi
pratītirasmadādīnāmindriyārthasannikarṣaṃ na vyabhicarati, iyaṃ tvānumānikī pārokṣyavatī tasmānna kvacid vyabhicāraśaḍkā /
yadyanumānagamyo 'bhāvaḥ, kathaṃ pratyakṣasya tatra pravṛtti? anayorasaḍkīrṇaviṣayatvāditi tu kadācid brūyāt /
tacca saṃplavavyavasthāpanayaiva samāhitamityarthaḥ //
na tarhi ityādibhāṣyeṇa kaḥ sūtrāvayavo vyākhyāta iti śaḍkāmapanayanneva vārttikamavatārayati---saṃpratīti /
nanu lakṣaṇaṃ tathāpyaduṣṭamityata āha---pratyakṣakāraṇeti /
kāraṇāvadhāraṇābhimāninaścodyamityarthaḥ /
viṣayasaṃyogicakṣurālokaśceti vadatā viṣayasaṃyogenaivālokavyāpāro na tvagindriyādhiṣṭhānasaṃyogenetyuktam //
etaccāndhakāramadhyavartināpyālokamadhyavartiviṣayopalabdherālokamadhyavartināpi cāndhakāramadhyasthānupalabdherūnneyam /
nanu mahattvānekadravyavattvayoḥ parasparāvinābhūtayoragṛhyamāṇaviśeṣatvenobhayorapi cākṣaṣatvaṃ prati kāraṇatvāt samuccaya eva /
viśeṣe vā ekasyaiva kāraṇatvam, kuto vikalpaḥ? parasparavyabhicāriṇo hyarthakriyāyāṃ vikalpasambhavo na tvime tathā /
tasmāccākṣuṣadravyalakṣaṇe kartavye 'nayorvikalpopanyāsaḥ kartavyaḥ /
ubhayopādāne cāsamarthaviśeṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ bhavedityarthaḥ /
ata evāgre satyapyevaṃ lakṣaṇakatva ityāha uktasāmagrīsambhave 'pi cakṣuravayavino na pratyakṣatā, ata uktaṃ vārttikakṛtā upalabdhiphalaḥ saṃskāra iti /
sa ca durnirūpaḥ /
tathāhi guṇidharmo vāsau syāt, guṇadharmo vā syāt? tatra guṇidharmatve tabdale rūpasparśayoraviśeṣeṇa grahaṇam, na tu kvacid grahaṇam agrahaṇaṃ ca kvaciditi /
tadekārthasamavetayorgrahaṇameveti cet---na, niśi nidāghasamaye tejaḥ-sparśagrahe 'pi rūpāgrahāt, candrātaparūpagrahe 'pi sparśāgrahāt, guṇadharmastvanityo na bhavatyeva, nityastu sāmānyarūpo na saṃskāraśabdavācyo nāpyupalabdhiphalaḥ, tasya
svepalabdheranyatrānimittatvādityata āha--dharmādharmanimitta ubhdavasamākhyāta iti /
rūpādīnā svakāraṇavaśādeva sa svabhāvabhedo jāyate keṣāñcit, yatrobhdavatvaṃ nāma sāmānyaviśeṣaḥ samavaiti /
sa ca dharmādharmajanyatayā saṃskāra ityucyate, upalabdhiphalaśca bhavatītyarthaḥ /
pratyakṣalakṣaṇatayā tatkāraṇamuktam, na tu kāraṇatayaiva /
na ca kāraṇaṃ lakṣaṇamityekam /
utpattivyavasthāpakaṃ hi lakṣaṇamalakṣaṇaṃ vā, kāraṇasvarūpavyavasthāpakaṃ tu kārakamakārakaṃ vā lakṣaṇam /
na caivamālokādayaḥ, teṣāmativyāpakatayā avyāpakatayā ca pratyakṣasvarūpāvyavasthāpakatvāt /
utpattivyavasthāpakāḥ punarete bhavanti /
teṣāmanyatamāpāye 'pi pratyakṣānupapatterityāśayavān parihāraṃ vyācaṣṭe---pratyakṣalakṣaṇeti //
nanu yadyapi svarūpataḥ santānato vā indriyābhedādindriyamanaḥsannikarṣābhedo yathāyathaṃ saṃbhavati, tathāpi vijñānābhedo vyaktikṛto jātikṛto vā syāt /
pūrvasminnindriyārthasannikarṣābhede 'pi dhārāvāhikavijñānāni bhidyante /
uttaratra tu indriyārthasannikarṣabhede pyabheda eva, sarveṣāṃ sākṣātkārijātīyatvāditi /
tat ekadeśiparihāro garbhastrāveṇaiva gata upanyāsayogyo 'pi na bhavatītyāśayavānāha---yadā hīti //
asti hi svarūpajātikṛtabhedātirikto viṣayakṛto viśeṣo buddhīnām /
sa cendriyārthasannikarṣabhedādeva dṛṣṭaḥ, nendriyamanaḥsannikarṣabhedāt /
yatra tu dhārāvāhijñāne nendriyārthasannikarṣo bhidyate, tatra jñānasyāpi na viṣayakṛto bheda ityarthaḥ /
tadidamuktam---kramavanti hāstikāśvīyādivijñānānīti /
nirākaraṇe 'pyetadanurūpamudāharati---yadā iti /
tasyaiva goścakṣuṣā saṃyogena tatraiva gavi samavāyena prathamaṃ śuklaguṇajñānaṃ paścād gamanakarmajñānamiti bhede 'bhedāditi /
samānamityarthaḥ //
yadyapyaprasiddhatvamavyapadeśakatvavyāpakatvāt tadabhidhānenaiva labdham, tathāpyālokaviṣayasannikarṣo 'vyapadeśakatve 'pi prasiddhaḥ, indriyamanaḥsannikarṣastvavyapadeśako 'prasiddhaśca ityetāvatā prakārāntaratvam //
nanvanyatarātīndriyādhāratvamindriyārthasannikarṣasyāpyasti, ubhayātīndriyādhāratā tu ātmamanaḥsannikarṣasyāpi nāstītyata āha--ātmā tu yadyapīti //
nanu viśiṣṭakarmābhinirvartitatvena prasannāndhānandhakṛṣṇasārāṇāṃ na kaścidviśeṣaḥ, na hi rūpopabhogānarthinaḥ kṛṣṇasāre tṛṣṇā tatkarmasaṃbhavaḥ /

asaṃbhave ca kathamasyotpattiriti? ataḥ kārye 'pi karmaṇaḥ sahakāritāmāha--etaduktaṃ bhavatīti /
karmakṣayāt ityupalakṣaṇam, pratibandhāt, sahakārivirahāccetyapi draṣṭavyam /
yadi hi rathādisaṃyogānāṃ nabhovyāpakatvaṃ bhavet tadā tatkāryasyapi śabdasya sarvatrotpādaprasaḍgeḥ /
asamavāyikāraṇaprādeśikatvānurodhena hi
vyāpakaguṇāḥ pradeśāvacchedena jāyante /
iha tu tadabhāvādanavacchinnadeśataiva syāt /
tataśca taddvāreṇopalamyamānā rathādayastatsaṃyogāśca na niyatadeśatayā pratīyerannityāśayavānāha---mā bhūtasarvatreti //
nanvākāśapratyakṣatāpakṣaḥ kimiti nāśaḍkita iti pariharatnāha--nāsmākamiti /
tvagādibhiriti tatra tvagudāhaṇamuktam /
rasanodāharaṇaṃ tu tiktatvābhāvaviśiṣṭo madhurataro guḍaḥ /
tathā ghrāṇodāharaṇaṃ pūtigrandhābhāvaviśiṣṭā surabhitarā kastūriketyato bahuvacanāvirodhaḥ /
bauddhasiddhānte ca guṇaguṇinorabhedād guṇimūrtatvameva guṇamūrtatvam /
guṇagrāhakamevendriyaṃ guṇigrāhakam /
guṇābhāva eva ca guṇyabhāvaḥ /
ato mūrtābhāvaviśiṣṭagrahe udāharaṇīye
alpābhāvaviśiṣṭagrahamāheti //
nanu mā bhūt sahāntareṇa grahaṇaṃ sāntara iti vā grahaṇaṃ hetvarthaḥ, śarīrendriyādhiṣṭhānāsambandhasya grahaṇamartho bhaviṣyati /
na hyayamanyathāsiddhaḥ, etasyaivottaropādhitvena prayojakatvādityata āha---indriyasambandho bhavatu mā veti /
yaccharīrasambddhaṃ tadavaśyamindriyasambaddhamiti /
yadindriyasambaddhaṃ tadavaśyaṃ śarīrasambaddhamiti vā na pramāṇamasti,
tayorvibhinnatvāt, vibhinnāśrayatvācca /
na hyasti niyamo yat pradīpena sambaṇsate tadavaśyaṃ mallimayāpi yad vā mallimayā tadavaśyaṃ pradīpenāpi /
tasmāt tatra sādhākabādhakapramāṇābhāvāt sandeha evetyarthaḥ /
tasmāt tadanyathāsiddhirevetyasiddhivyavacchedārthaṃ sajalasatejaḥpaṭādigrāhiṇā prāpyakāriṇā tvagindriyeṇa viruddhamapi sahāntareṇa grahaṇaṃ draṣṭavyam //
āvaraṇānupapattirūpasya tarkasyopaskurvāṇaḥ prayogeṇa pramāṇamāha--prayogastviti //
iha dvividhaḥ sambandhaḥ prāptilakṣaṇo yathā, ālokādīnāṃ ghaṭādibhiḥ /
tadviparītaśca yathā, abhidhānajñānādīnāmabhidhayajñeyādibhaḥ /
tatra svaviṣayaṃ prāpyeti siddhasādhanavyudāsārtham /
janakatvādityukte śabdādibhiraprāptasvaviṣayapratipattyādijanakairanaikāntikamatastadaprāptāvajanakatvāditi /
etāvanmātreṇa tu sarvathā
ajanakairanaikāntikamato janakatve satīti /
yuktyantaram tarkāntaram, dūrāntikānanuvidhānaprasaṅgaḥ /
asyāpi viparyayeṇa prayogo draṣṭavyaḥ //
nanu prāptatvāviśeṣe sūryamaṇḍalavanmerūpṛṣṭhamadhyandinolkāprakāśāvapi gṛhṇīyāt /
athānubhdūtābhibhūtatayā na sūrasadanādīnāṃ grahaṇam, ubhdūtānabhibhūtatvāt sūryamaṇḍalaṃ gṛhyata iti, evaṃ tarhi viṣaya eva sa kaścit tādṛśo yo gṛhyate netara ityabhyupeyatām, kiṃ vyabhicāriprāptiparigrahegotyata āha---prāptau tviti /
viṣayamāhātmyaṃ hi prāptisahakāri, na tu svatantram /
na hi sparśarasādayo grahaṇayogyā ityaprāptaireva tvagādibhirgṛhyante, prāpyakāritvād vā tairanubhdūtābhibhūtā api te prāptatvamātreṇa gṛhyanta ityarthaḥ //
yadyapi kṣaṇabhaṅgapariṇāmanaye 'pi prāptānāmeva parasparaṃ kartṛkaraṇakarmaṇāṃ kāryajananam, na tvaprāptānāmapi, na hi parasparamapratyāsīdantaḥ sahakāripratyayā bhāvānatiśāyayanto dṛśyante /
pratyāsattistu nirantarotpāda eva teṣām /
saiva ca svarūpyogyatā /

tathā ca svarūpayogyatāmindriyārthayobruvatā nirantarotpāda eva vaktavyaḥ, na punarvyavahitaviprakṛṣṭotpannānāṃ kvacidapi svarūpayogyatā nāma /
tasmāt prāptau svarūpātiriktāyāṃ vipratipadyeta, na tu nirantarotpāde 'pi tatrādhikāprāptiḥ sādhanamarhatītyāśayavānāha---niṣetsyete hīti //
evaṃ nivāritābhimānaḥ paradarśane 'pi pramāṇamapaśyan sandigdha iti //
nanu janakatve satīti nirṇayahetuṃ paśyan kathaṃ nāma sandigdha ityata āha---ayamabhisandhiriti /
adṛśyamānaprāptāvayaskānte 'pi dṛṣṭatvādanaikāntikasyābhimanyate para ityarthaḥ /
tvagādīnāṃ daṇḍādīnāṃ ca prāptānāmeva kāryajanakatvaṃ paśyan kathamiva sarvatra vipratipadyata ityato vipratipattibījamāha---yogyatayaiveti /
nanvayaskāntasyāprāpyakāritve hetvantare 'pi kaḥ pratīkāra ityata āha---ayaskāntamaṇeriti /
nanu tasya vṛttibhedaḥ anupalambhabādhita ityata uktam---cakṣuṣa iveti /
tulyayogakṣematvādityarthaḥ //
vyavadhānaviprakarṣau hi anirantarotpādo vā syādaprāptirvā, svarūpayogyatā vā? tatrānirantarotpādābhāvo
nirantarotpādaḥ syāt /
na ca kṛṣpāsārasyārthena maṇervā lohena nirantarotpādaḥ saṃbhavati /
aprāptyabhāvastu prāptireva, tathā ca kaḥ pratikūlo 'nukūlamācarati? ayogyatābhāvastu yogyataiva /
sa ca bauddhanaye kāraṇajātīyasya nirantarotpādānna bhidyata ityuktam /
tasmāt sthiranaye kāryaṃ janayanti kāraṇāni parasparaprāptiṃ vā vyabhicaranti,
prāptirvā svarūpayogyatāprayuktāṃ vyāptimupajīvatītyavaśiṣyate /
tatrāha---prāptereveti //
nanu lakṣaṇāntareṇa vyavasthite lakṣye kathamanyonyāśrayatvamityata āha---agatirveti /
taddhi lakṣyasāpekṣamanapekṣaṃ vā? ādye anyonyāśrayatvadoṣādevāgatiḥ /
uttaratra tu avagate lakṣye tatsāpekṣeṇa lakṣaṇena kiṃ gamayitavyamityagatirevetyarthaḥ /
asti hīti /
yadi vijñānābhinnahetujatvāt sukhaṃ vijñānajātīyaṃ syāt sukhābhinnahetujatvāt tadapi sukhajātīyaṃ bhavet /
vijñānaṃ na sukhenābhinnahetujamiti cet? evaṃ tarhi kathaṃ sukhamapi vijñānenābhinnahetujamityarthaḥ /
nanu jñānahetvanugamaḥ sukhe 'pyasti, na tu sukhahetvanugamo jñāne, ato yatkāraṇānugamo
yatra tajjātīyatvaṃ tatrāstu /
yathāḍkuramātrakāraṇānugame yavāḍkurasyāpyaḍkurajātīyatvam /
na tu sarvasya yavāḍkuratvam tatkāraṇānugamābhāvādityāśayavān āśaṅkate---avāntareti /
na hyasti niyamo yajjātīyakāryahetucakrānagamo yatra tatra tajjātīyatvamiti /
bījajātīyakāryahetucakrānugame 'pyaḍkurasya bījājātīyatvāditi sāmānyopasaṃhāre 'naikāntikatvam, viśeṣopasaṃhāre tu
sandigdhānaikāntikatvamāha---na kiñciditi //
ākasmikatvaprasaṅgabhayāddhi kāryabhedopapattaye sakalakāraṇabhedamanusaran prayasyati bhavān, sa ca kāryabhedaḥ kiñcitkāraṇabhedenaiva bījāḍkurādivat jñānasukhādāvapyanākasmika ityarthaḥ /
tadidamuktaṃ tadarthatvācceti /
nanu rūparasagandhasparśānāṃ hi upādānabhedābhedamātrānuviddhaṃ tajjātīyātajjātīyatvam /
na hyasti saṃbhavo rūpādyupādānaṃ cārūpādikaṃ ceti /
ato jñānopādānatve sukhaṃ jñānajātīyameva syāt /
ajñānatve vā na jñānopādānatvamiti yadi pratyavatiṣṭhate tatrāha---na ceti /
yadi hyekajātīyopādānatayaikajātīyatvaṃ bhavet, avāntaraikajātīyamapi kiṃ na syāt? tathā caikasmāt samanantarapratyayādanekāvāntarajātīnayānutpādaprasaṅgaḥ /
dṛśyate ca rūpajñānād rūpajñānaṃ rasajñānādijātīyaṃ ca /
sākṣātkāriṇaḥ sākṣātkāraścāsākṣātkaraścetyādi //
atha vilakṣaṇānekasahakāripraveśādanekāvāntarajātīyakāryakaraṇasvabhāvasya kasyanacidevotpādaniyama upapādya /

evamavāntarajātibhedopapādanavadvivakṣitaikajātīyopādānatve 'pi vilakṣaṇānekasahakāripraveśād vivakṣitānekajātīyakāryakaraṇasvabhāvasya kasyacidevotpādaniyama upapatsyata ityarthaḥ //
so 'yamekopādānakatve 'pyavāntarajātibhedābhyupagamaḥ pareṣāṃ dṛṣṭāntārthamubhdāvitaḥ api cetyādyubhdāvitaṃ sandigdhavyāvṛttikatvaṃ sphuṭhayitumato nāsaṅgatamiti /
tadetat sakalaṃ bauddhasiddhāntābhyupagamenoktam /
paramārthatastu yadupādānavat tatsajātīyaṃ yadvyāpakopādānavat tadguṇajātīyamiti niyamaḥ /
ataḥ paramaniyamaḥ /
tadyadi sattayā guṇatvena vā sukhajñānayorekajātīyatvaṃ sādhyate, tadā siddhasādhanam /
anyatrāniyame 'saḍkīrṇamudāharaṇam āha---ata eveti /
ekopādānatve 'pi rūpādīnāṃ na vyaktikṛto bhedaḥ, nāpyavāntara jātikṛtaḥ nāpi guṇatayā piṭharopādānatve 'pi karmaṇo 'guṇatvāt /
atropādānamātrabalena yathā dravyaguṇakarmaṇāmasatāmeva sattvaṃ bahiḥ, tathā āntaramapi jñānasukhādīnām /
yathā ca teṣābhavāntarakāraṇabhedād dravyatvaṃ pṛthivyādīnām, guṇtvaṃ rūpādīnām, karmatvamutkṣepaṇādīnām, tathāvāntarakāraṇabhedād darśanasparśanasmaraṇādīnāṃ jñānatvaṃ nirūpādhyanukūlānūkūlatarādīnāṃ sukhatvamityādi /
ekamavāntarāsādhāraṇanimittādibhedād yathā pṛthivyā ghaṭādibhedo, rūpasya śuklādibhedaḥ, utkṣepaṇasya ca pāṭavādibhedastathā jñānasyāpi darśanādibhedaḥ sukhasyāpi tāratamyādibhedo bhaviṣyatītyarthaḥ //
syādetat, ajñānarūpatāyāṃ punaḥ kiṃ pramāṇamityata upasaṃhāravyājenāha---tasmāditi /
yadyapi vijñānasukhādīnāṃ bhinnajātīyatvamanubhavasiddham /
na hi candanamahaṃ jānāmītyatra sukhaṃ parisphurati tadāhaṃ sukhīti syāt /
nāpi sukhyahamityatra jñānaṃ parisphurati tadā jānāmīti syāt, na caitadasti /
jñānaviśeṣaḥ sukhaṃ tathāvidhe ca sukhabuddhirbhavatyeveti cet---hanta bhostasya jñānaviśeṣasya viṣayaviśeṣo 'pyasti na vā? nāsti cet? nirviṣayajñānaṃ sukhamiti prāptam /
na caitad dṛṣṭamiṣṭaṃ śakayaṃ vā sādhayitum /
asti cet? bāhya ābhyantaro vā? na tāvad bāhyaḥ kaścid viṣayabhedo 'sti /
yadeva hi rāgavatā gītamanubhūyate tadeva vītarāgeṇāpi /
tadeva gītam, paraṃ rāgavatā anukūlatayā, vītarāgeṇa tu tadviparītatayeti cet? kimanukūlatvamasya nirūpādhikam, sopādhikaṃ vā? kathaṃ kañcit prati, sopādhikatve sa evocyatām /
icchaivopādhiriti cet---na, itaretarāśrayatvaprasaḍgāt /
iṣyamāṇatvādanukūlatvam, tena ceṣyamāṇatvamiti //
tasmāt tasya jñānaviśeṣasya sukhatvenābhimatasyābhyantara eva viṣayaviśeṣo nisargānukūlasvabhāva eṣṭavyaḥ, yaddhetutayā bāhyo viṣayo 'nukūlatayābhimatatveneṣyamāṇo bhavati sa evoktarūpo viṣayaḥ sukhamityucyate /
tathāpi mūḍhadhiyāṃ vyavahārārthaṃ samānāsamānajātīyavyavacchedakā dharmā jñānādīnāmuktāḥ /
tatrārthapravaṇatvaṃ jñānasyārthanirūpaṇādhīnanirūpaṇatvamityarthaḥ /
tadapravaṇatvamajñānalakṣaṇam /
tatrāpyanukūlavedanīyatvaṃ sukhalakṣaṇam, pratikūlavedanīyatvaṃ duḥkhasyetyevamādi samānatantrānusādeṇa boddhavyamityarthaḥ //
nanvajñānātmakatve ghaṭādivadavaśyasaṃvedyāḥ sukhādayo na bhaveyuḥ /
avaśyasaṃvedyāśca te /
na hyasaṃvidite
sukhe pramāṇamanyadasti /
tadetad jñānātmatve paramupapadyate svasaṃvedanatvādityata āha---tīvrasaṃvegitayeti /
santi hi padārthāḥ svakarmopārjitatvāviśeṣe 'pi kecidadhyakṣā eva, yathā svaśarīrādayaḥ /
kecit tu parokṣā eva, yathā tadantargatanāḍīsaṃsthānādayaḥ /
evamajñānatvāviśeṣe 'pi kāraṇalabdhasvabhāvabhedāḥ kecit avaśyasaṃvedyāḥ sukhādayaḥ kecidanyathetyarthaḥ //
sagotramutthāpayati---syādetaditi /
tathāpi jāgarāvasthāyāṃ tāvadanubhavajananadvārā sukhotpattāvindriyārthasannikarṣa upayujyate /
anyathā sukhavadanubhavo 'pi tena vinaiva syāt /
na ca sākṣātkāraṇameva kāraṇam, tathā sati vyāpāriṇa udāsīnāḥ prasajyeran /
vyāpārāvyavadhāyakatvavādastvatrāpi tulya ityata āha---indriyārthasannikarṣasya tviti /

jñānamātramavyāpārībhūtaṃ tatra upayogādityarthaḥ //
ayamāśayaḥ /
bhavedevaṃ yadīndriyārthasannikarṣasya jñānaṃ vyāpāraḥ syāt /
sahi kāryāsavāno vyāpāryavyabhicārī bhavati /
jñānaṃ punaḥ kāryāvasānamapi indriyārthasannikarṣam atipatatyeva svapnāntike /
anyathā tu vyāpārakalpanāyāmaniyamaprasaṅgaḥ iti /
pariharati---tadayuktamiti asiddherapratīteḥ /
pramāṇābhāvāditi śeṣaḥ /
nanu mānasaḥ atrānubhavaḥ pramāṇamityata āha---tadjñānasyeti /
kuto mithyātvāvagatirityata āha---yathā hīti /
ālambnaṃ tvasya viparyāsasya yathā pūrvānubhūtā smaraṇārhā kāminītyevaṃ tajjānmapūrvānubhūtaṃ smaraṇārhaṃ sukhameva /
viparyāsatvaṃ punaretāvataivāsya yat viprakṛṣṭadeśakālayoḥ kāminītajjanyasukhayoḥ sannikṛṣṭadeśakālatayāvabhāsaḥ /
na punarakāminyasukhayoḥ kāminīsukhatvena pratibhānam /
tathā sati kāminītvasukhatvaniṣedhenānyasya kasyacit pratibhāsanaṃ bādhakaṃ bhavet /
na ca vācyam yadi na svapnāntike sukhamutpadyate na
nasmai ghirahī spṛhayediti, mohādasādhane 'pi pravṛttidarśanāt /
śītāpanuttaye guñjāpuñja iva markaṭānām /
tadidamuktam---smaraṇaviparyāsa iti /
smaraṇe prāpte viparyāsaḥ smaraṇaviparyāsaḥ anubhavalakṣaṇastadviṣaya evetyarthaḥ //
nanu sukhaduḥkhotpādaprayojanau dharmādharmau yadasukhaduḥkhārūpān dehādīn utpādayataḥ tattadarthatayaiva, evaṃ tayoḥ sarvotpattimatāṃ nimittatvaṃ nirvahati /
idaṃ tu svapnajñānaṃ na sukharūpam, saṃkhasādhanamapi yadi na syāt, na tarhi dharmanimittakam /
nāpyadharmanimittakamaduḥkhatvādataddhetukatvācca /
tataścādṛṣṭanirapekṣotpattirasya ca bahvākulayedityata āha---sukheti /
sukhādyupabhogo hyadṛṣṭasya pradhānaṃ prayojanam /
na ca sukhādi svarūpataḥ upabhogaḥ, kiṃ tu tadanubhavaḥ /
sa ca pratyutpannasukhādyanālambanatve 'pi pūrvotpannam ālambya jāyamānaḥ sarvaṃ samañjasayati /
na ca sarvatraivamastu sāmagrīvaicitryāt, satyamithyāpratyayavibhāgavyavasthāpanāt //
na hyekadopalabdharajataviṣayasaṃskāravaśādarajate 'pi rajatapratyayaḥ iti sarvadaivamevāstviti vaktumucitam /
yastu manyate svapne tāvatsukhādikamanubhūyata ityavivādam /
tatra tu bādhakaṃ bhavad dvirūpaṃ bhavet---asukhametaditi vā, nāsīt sukhamiti vā /
na caitadasti /
jāgarāvasthāyāṃ tu nāsīt kāminīti yujyate bādhakaṃ sthiratvāt /
sahasāpasaraṇasyāpyasaṃbhavāt /
tatkāryāṇāṃ ca daśananakhakṣatādīnāmananuvṛtteḥ /
caramadhātuvisargādīnāṃ cānuvṛttāvapyatatkāryatvāt /
tatkāryatvena tadanuvṛttāvanyeṣāmapi tatkāryāṇām anuvṛttiprasaḍgāt /
nāstīdānīṃ sukhamiti tvidānīntarasukhasya bādho na prāktanasya, kṣaṇikatvāt tasya /
tatkāryāṇāṃ ca harṣāśrupulakādīnāmanuvartamānānāmupalambhādanyathā āśutaravināśināṃ kṣaṇāntare 'darśanāt tadanubhavānāmaprāmāṇikatvameva syāt /
tasmātabādhitānubhavasiddhatvādasti svapnāntike sukhamiti taṃ pratyāha---na cāsatīti /
yadyapi svapnāntikasukhasya jāgarāvasthāyāmāhatya bādhakaṃ nāsti, tathāpi svapnāntika eva tatkāraṇatvena pratītānāṃ candanavanitādīnāmasti bādhakam /

Original text: Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc