Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Part 81100

kāraṇe ca bādhite kāryaṃ bādhitameva yathā svapnāntikadṛṣṭapayodapaṭalabādhe
tadāśrayo vidyududyotaḥ /
harṣāśruprabhṛtayastu na sukhakāryāḥ kiṃ tu sukhajñānakāryā iti na tāvanmātreṇa tatsaṃbhavopapattiḥ /
tasmāt svapnāntikodāharaṇabalena jñānamātrakāryato sukhasya sidhyatīti manorathādyudāhṛtya parihṛtam //
caturdhā khalu saṃsāriṇāṃ sukhamutpadyate /
kiñcidabhyāsād yathā mṛgayādiṣu ; kiñcidabhimānād yathā candanādiṣu ; kiñcita viṣayasaṃbhogād yathā surabhimadhuragauragāndhārādiṣu ; kiñcinmanorathādisaṃpratyayamātrād yathā bhaviṣyatputrādijanmadinamahotsavānucintanādiṣu /
te cāmī svarūpabhedavanto 'nubhūyante /
na hi yathā manoratheṣu sukhaṃ tathā viṣayasaṃbhoge /
tathā sati tatparityāgenānyopādānavaiyarthyāt /
tāvadeva hi bubhukṣito modakān manorathayati
yāvadamī nāsya paramārthataḥ sannidhīyante /
atha manorathavyasanamapahāya tatraiva niyamataḥ pravartate, tadekajātīyatve sarvamasamañjasaṃ syāt /
jātibhede tu kāraṇabhedo 'vaśyābhyupetavya ityarthaḥ //
tadatrendriyārthasannikarṣasya sattvamanuvidhatve sukhotpattiriti siddhāntino vivakṣitam /
taccānyathāsiddhamiti manvānaḥ punaḥ pūrvoktaṃ smārayati---jñānamātrameveti /
nātra tatsattvānuvidhānamātraṃ vivakṣitam /
kiṃ nāma? jātibhedaḥ
kāraṇabhedamākṣipati /
sa ca kāraṇabhedo 'nuvihitabhāvābhāva eva sidhyatītyatra vivakṣitamiti pratipipādayiṣuruktam evānubhāṣate /
na, viṣayāsannidhāna iti /
tadidamuktam---tādṛśasya sukhabhedasya anutpādāditi /
yādṛśa indriyārthasannikarṣādutpadyata iti śeṣaḥ //
śaṅkate--viṣayeti /
jñānābhede hi bhinnajātīyaṃ sukhaṃ kāraṇāntaraṃ bhinnamākṣipet /
iha tu jñānameva bhinnajātīyamityarthaḥ /
pariharati--hanteśvarasyāpīti /
nanu viṣayasākṣātkāro 'pīṣṭopalabdhilakṣaṇaḥ sukhahetuḥ /
sa ca tādṛśo nāstīśvare tasya bubhukṣāvirahāt , kathaṃ tasya sukhotpādaprasaṅga ityata āha--yogarddhisampannānāmiti /
nanu te 'pyalaṃpratyayavantaḥ kathamiva sukhabhājo bhaveyurityata āha--asatyāmiti /
na hi te sarvadaiva pratipakṣadhāraṇāvanto mā bhūdamīṣāṃ sarvadā bhogavirahād dharmādharmapracayatādavasthyam /
tasmād yadā pratipakṣadhāraṇā nāsti tadā viṣayasākṣātkāramātrādeva teṣāṃ sukhaṃ prasajyetetyarthaḥ //
na ca vācyam, yadi bhavedevaṃ kīdṛśo doṣa iti /
kāyavyūhe śarīrendriyanirmāṇavaiyarthyaprasaḍgāt /
iṣṭāniṣṭasākṣātkārasya ekasminneva śarīre manasaiva siddhatvāt /
na cendriyāṇāmarthānāṃ ca parasparamasannikṛṣṭānāmeva sattāmātraiṇa kvacidātmadharmasamutpāde sāmarthyamadhigatam, tasmād yogarddhimatāṃ satyapi viṣayasākṣātkāre indriyārthasannikarṣābhāvāt sukhaṃ nāstītyabhipretyopasaṃharati--tasmāditi /
tadayaṃ pramāṇārthaḥ, yogarddhīnīndriyāṇi sukhaduḥkhasamutpādaprayojanāni, sukhaduḥkhatabdodhānyatve satyanyatrācāritārthatvāt,
iṣṭāniṣṭopalabdhivat /
na cāyamasiddhaḥ /
anyatra hi caritārthatvaṃ sākṣātkāre saṃbhāvyeta, sa tu yogajadharmasahakṛtena manasaiva janitaḥ /
te ca sukhaduḥkhe sannikṛṣṭairevendriyairjanyete, bāhyendriyajanyatve satyātmagharmatvāt, asmādādiviṣayasākṣātkāravaditi /

so 'yaṃ sannikarṣo yadā nāsti tadā teṣāmapi na sukhādikamiti /
tadidamuktam--sa ceti //
nanvindriyārthasannikarṣajanmā viṣayasākṣātkāraḥ sukhādihetuḥ, na ca tathā siddhānāmasti, ato na teṣāṃ sukhotpādaprasaṅga ityata āha--api ceti /
na tāvadindriyajanyājanyayoḥ sākṣātkārayoḥ kaścidājānato viśeṣaḥ, kiṃ tu indriyārthasannikarṣarūpakāraṇasambandha eva viśeṣaḥ /
sa ca yadi kārye vivakṣitaḥ, kathaṃ na tasya kāraṇatā sukhādikaṃ prati? avivakṣitaścet, siddhānāmapi tadutpādaprasaḍgo durvāraḥ, tulyayogakṣematvāt /
tasmāt caramabhāvinyeva sākṣātkāre sati kimindriyeṇetyahṛdayasyābhiprāyaḥ avaśiṣyate /
tatra cātiprasaṅga ityarthaḥ /
atraivārthe vṛddhasaṃmatimāha--sragādīti /
atra sragādīti kāraṇacakrakathanam /
yadutpadyata ityanukūlapravedanīyaṃ svarūpam /
anugrahādīti kāryam /
anugraho bhogāparanāmā sukhapratyayaḥ /
abhiṣvaṅgaḥ punaḥ punaḥ sukhapravāhasyāvicchedecchā /
prasādaḥ sukhaviṣayagrahaṇapāṭavamiti //
nanvavyapadeśyavyavasāyātmakapadayoḥ saṃgrāhyaṃ vyavacchedyaṃ vā na paśyāmḥ pratyuta parasparaviruddhayoranayorekasmin pratyakṣe 'samāveśa evetyata āha--iha dvayīti /
saṃgṛhītāpi svaśabdenopāttā kimiti cediti śaḍkāśeṣaḥ /
uttaram--tatra vipratipatteḥ /
yatastatra vipratipattistatastāṃ niṣeddhumityarthaḥ /
vyapadiśyate vyavacchidyate 'neneti vyapadeśaḥ, sā ca vyavacchittirvyāvṛttipratītirūbhābhyāṃ kriyata iti tadubhayamāha--viśeṣaṇamiti //
tatra samānādhikaraṇaṃ vyavacchedakaṃ viśeṣaṇam /
vyadhikaraṇaṃ tūpalakṣaṇam /
yathā daṇḍī devadatto jaṭābhistātasa iti /
na tu sedava viśeṣaṇam, ativyāpakatayā alakṣaṇatvāt /
lakṣaṇaviśeṣaṇametaditi cet? atha lakṣaṇaṃ kim? svoparaktapratītijanakatvamiti cet? etadeva kimuktaṃ syāt avacchedakatvamanyadvā? na tāvadādyaḥ, upalakṣaṇasyāpyavacchedakatvāt /
ata eva saditi viśeṣaṇamiti cet--na, sato 'pi kasyacidupalakṣaṇatveneṣṭatvāt /
anyuttu samānādhikaraṇavyavacchedakatvānnānyat /
tasmāt sad vā asad vā samānādhikaraṇaṃ vyavacchedakaṃ viśeṣaṇaṃ viparītamupalakṣaṇamiti /
ata eva viśeṣaṇamātramudāharannopalakṣaṇam, tat kasya hotoḥ? tadeva vyādhikaraṇatayopalakṣaṇa
yataḥ /
vyapadeśyaṃ viśeṣyamiti yāvaditi /
vyavacchedyamiti yāvadityarthaḥ /
evamuttaratrāpi /
nāmadheyānvitāḥ nāmadheyātmāna ityarthaḥ /
etadeva vyatirekato darśayati--nāstīti /
nāmadheyena saha viyujyate vibhidyata ityarthaḥ /
tairityatra kāraṇatābhramo mā bhūdityetadarthamupetadenāpūrya vyācaṣṭe--arthā hīti /
tadayaṃ samudāyārthaḥ /
nāmadheyātmānor'thāstatsāmānādhikaraṇyena pratīyamānatvāt /
yat punaryadātmakaṃ na bhavati na tat tatsāmānādhikaraṇyena
pratīyate /

yathā goraśvasāmānādhikaraṇyena /
pratīyante cārthāḥ śabdasāmānādhikaraṇyena tasmāt tadātmāna iti //
nanu gavāśvādīnāṃ sāmānādhikaraṇyavyāvṛtti kimabhedavyāvṛtterūta tatpratītyorūpāyopeyabhāvavyāvṛtteriti saṃdihyata ityata āha--na ceti /
api ca yadi śabdārthayoḥ sāmānādhikaraṇye upāyopeyabhāva upādhiḥ syāt, upāyatvanivṛttāveva tadapi nivarteta, na ca nivartata ityata āha--api ceti //
hetvantaramāha--kiṃ ceti /
utkarṣaḥ prāśastyam /
upakarṣo 'prāśastyam /
na cedaṃ vyavahāramātram /
śabdanibandhano
hyutkarṣāpakarṣavyavahāraḥ tathābhūtavastupratyayādeva bhaviṣyati /
yathā ṣaḍjādyutkarṣāpakarṣavyavahāranibandhano mayūrādyutkarṣāpakarṣavyavahāra iti dṛṣṭāntārthaṃ ṣaḍjādiṣvityuktam /
anyathā nāmadheyatādātmyaprasādhanaprastāve kimanena /
ata eva siddhānte saṃjñāniveśanamityāha /
prayogastu nāmadheyātmānor'thā tadutkarṣāpakarṣānuvidhāyitvāt /
yat punaryadātmakaṃ na bhavati na tat tadutkarṣādyanuvidhāyi, yathā gauraśvasyeti //
nanu yadyarthapratyayo nāmadheyotkārṣādyavidhatte tat tasyaiva tādātmyamastu, kimāyātamarthasyetyata āha--pratyayasyeti /
sākṣādanabhidhāne 'pi guṇaguṇyāderapi yogyatayā sapakṣatvena tadgatasāmānādhikaraṇyena virodha ubhdāvayituṃ na śakyata iti tadupekṣyānyathā śaṅkate--astīti /
asti hi śuklabhāsvaratvādibhiḥ yuktikāgatai rajatatvasya sāmānādhikaraṇyapratyayo natu tādātmyaṃ parasparaṃ dharmiṇorityarthaḥ /
punaruktabhramo mā bhūdityetadartham āha--uktamapi vyapadeśamiti /
vyākhyānasya caitat prayojanam, yaddhetvantarasūcanam, tathā ca prayogaḥ, rūpādyarthaviṣayaṃ jñānaṃ rūpādiśabdaviṣayam, niyamatastena vyapadiśyamānatvāt, yat tu yadviṣayaṃ na bhavati, na tanniyamatastena vyapadiśyate yathā rūpavijñānaṃ raseneti /
anuviddhatā saṃśleṣalakṣaṇārthenaiva vijñānasya nāsti, kutastarāṃ tadātmanāpi śabdena bhaviṣyatītyata uktamiveti /
yathā hyartho jñānāntarniviṣṭa iva viṣayatayā
parisphurati, tathā śabdo 'pītyarthaḥ /
śabdānuvyādhavadeva śabdasaṃbhinnaviṣayamevetyarthaḥ /
na cedamaprāmāṇikaṃ, yadavocat pramāṇamityādiśeṣau /
śabdasyānubhavaḥ, saṃskāraḥ, smaraṇaṃ, samuccāraṇecchā, prayatnaḥ, sthānābhighātaḥ, śabdābhivyaktiriti svātmānyeva kramāvagamaḥ /
tadato bāle 'pi prathamataḥ śabdamuccārayati eṣa eva krama unnīyata ityarthaḥ //
prathame pakṣe 'siddho hetuḥ aprasiddhaviśeṣaṇaśca pakṣaḥ śabdabrahmaṇa eva vājiviṣāṇāyamānatvāt /
dṛśyatvādṛśyatvalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsasya bhedāpādakatvāt viparītapramāṇopapattiścetyapi draṣṭavyam /
dvitīye tu bhāgāsiddho heturityarthaḥ /
na hi aviśade 'pi bālamūkādiśabde pramāṇamasti /
na hi bhāvanā vā tajjanitā smṛtirvā pūrvānubhūtasya sattāyām idānīmanubhūyamānasaṃbhede vā pramāṇamasti /
tathā sati vinaṣṭo ghaṭaḥ smaryamāṇatvāt sanneva syāt /
anubhūyamānaṃ na bhūtalaṃ ghaṭasaṃbhinnaṃ bhavedevaṃ cocchinnamaghaṭaṃ bhūtalamiti /
tasmādabhyupetya viruddhadharmādhyāsavādo mantavyaḥ //
nanu bālenānubhūyamānaṃ rūpaṃ tāvad viśadameva /
tataśca tadātmā rūpaśabdo 'pi kathamaviśadaḥ syāt, kathaṃ cāprāmāṇiko rūpasya prāmāṇikatvāt, kevalamavyutpanno 'pi śabdena vyavaharediti prasajyeta, tadasaṃbaddham /
na hi śabdātmatāpratyayaṃ vyavahārāṅgam ācakṣmahe, kiṃ tu sambandhagrahaṇamityata āha--na ceti //
ayamapyabhyupagamavāda eva /
śabdo hi vaktṛvaktrāvaruddhanabhobhāgāvacchinnatayā śrotreṇa pratīyate 'pratīyamāne 'pyarthe /

artho 'pi purovartitayā cakṣuṣā pratīyate 'navagate 'pi śabde /
tadayaṃ bālo yad rūpaṃ paśyati sa eva rūpaśabda iti loṣṭalaḍḍukadṛṣṭāntamanuharatīti /
so 'yaṃ bhedapratyayo bhrānata iti yadi śaṅkate tatrāha--na ceti /
ayamapyabhyupagamavāda eva, na hyasti bhrāntatve 'sya pramāṇam //
syādetat, bālamūkādijñānānāṃ śabdasaṃbhedastāvat sāndehika evāstu, vyutpannānāṃ punaḥ savikalpā dhiyaḥ śabdasāmānādhikaraṇyena jāyamānāḥ śabdātmakatvamarthasya vyavasthāpayantu /
tathā sati bālamūkādivijñānānāṃ
tadviṣayatvāt śabdasaṃbhinnaviṣayatvamarthataḥ siddhaṃ bhavatītyata āha--sāmānādhikaraṇyanirāsāyeti /
sāsnādimadrūpasyeti /
na tu gakārādirūpasyeti tātparyam /
ayaṃ śabdo gakārādyākāro na tu sāsnādyākāra iti tātparyam /
nanu yo ḍittha iti ḍitthaśabdamevoccārayasi, na tvayaṃ ḍitthaśabda iti tameva niṣedhasi ceti kimidamityata āha--autsargikaṃ hīti /
arthaparatā hyasya svaparatāniṣedhenaivāvirodhataḥ siddhyatītyarthaḥ /
tat kiṃ sarvatraivameva? netyata āha--kvacit punariti //
yatra tarhi asaṃbhadena saṃketagrahe nityādipadāni santi, tatrāsaṃketitatvānna tāvadarthaparaḥ, svaparo 'pi yadi na syād vyarthaḥ prayogaḥ syādityata āha--yatrāpīti /
yathā hi gaurvāhīka ityatra gotvaṃ goguṇayogalakṣakatvena vāhikopādhirna tatsamavāyāt, tādātmyād vā, tathā hi ḍittho 'yamityatrāpi ḍitthaśabdo vācyatvopalakṣakatayā piṇḍopādhirna tu tatsamavāyāt tādātmyād veti /
yathā cātra vāhīke gauriti pratyayābhāvaḥ pramāṇam, tathātrāpi vṛkṣaviśaiṣe ḍittho 'yamiti pratyayābhāvaḥ pramāṇamiti samudāyārthaḥ //
nanu śabdapuraḥsaratvaniyamād vikalpasya tadupāyatā vā tadviṣayatvaṃ vā syāt, tatpuraḥsaratvaniyamasyātadupāyādatadviṣayatvānniyamato vyāvṛtteḥ tatra yadyarthavikalpastacchabdavipayastadā siddhaṃ naḥ samīhitam /
athopāyastadā jñāto 'jñāto vā? ajñātatve nirvikalpakatvānupapattireva, tasmāt śabda upāyo bhavan jñāta eva vaktavyaḥ /
na cāsannihite jñānamasti /
tasmādarthatādātmyāt śabdasyārthasannidhānameva tatsannidhiḥ ityarthālocanameva tadālocanamityanicchatāpi svīkartavyamityata āha--yattviti //
na tāvat śabdaḥ pūrvaṃ niyamato bhavati vikalpasya /
kiṃ nāma? vyutpannasya śabdasmaraṇapuraḥsaratvaṃ niyamavad dṛṣṭam /
na caitāvataiva ghaṭajñānasya ghaṭaśabdaviṣayatvam /
tathā sati ghaṭābhāvajñānasyāpi ghaṭaviṣayatā syāt, tatsmaraṇapuraḥsaratvāt /
tasmād ghaṭe vikalpayitatavye anupāyo viṣayaśca ghaṭaśabdaḥ kimiti niyamataḥ smaryata ityavaśiṣyate /
tatreyaṃ smaraṇaparipāṭī kathiteti /
śabdapuraḥsarā śabdasmaraṇapuraḥsarā ityarthaḥ //
atraiva vṛddhasaṃmatimāha--yadāhuriti /
pratisambandhipiṇḍadarśanasahakṛtastatsaṃskāraḥ smṛtiṃ janayati, dhūmānubhavasahakṛta iva mahānasasthadahanānubhavaprabhavaḥ saṃskāraḥ tatsmṛtim /
na caitāvatā niyameva śabdasmaraṇapiṇḍavikalpayorūpāyopeyabhāvaḥ, śabdasya vā vikalpaviṣayatvaṃ sidhyati, yena tayostādātmyamāśaḍkyeta /
tathā sati vahnismaraṇadhūmavikalpayorapi tathābhāvaḥ syāt, vahnerapi vā dhūmavikalpaviṣayatā bhavediti vārttikārthaḥ //
syādetat /
sarva eva vyavahāraḥ svārthaḥ parārtho vā vikalpasādhyo na tvālocanenāpi kaścidarthaḥ sādhayitavyo 'sti /
ato niṣprayojanamidaṃ kathamutpadyata ityata āha--tasmāditi /
na tāvat sarvasyaivotpattimataḥ prayojanaṃ piśitacakṣuṣaḥ sākṣātkurmaḥ /
na ca prayojanāpratipattimātreṇa paṭutarapratyakṣaparikalitamapi kāryaṃ nānumanyāmahe /
tadetat prayojanāpratipattilakṣaṇamalīkamuttaram /
tathāpi sphuṭaṃ savikalpakotpattirevāsya prayojanam iti sādarśiteti //
nāmadheyasmaraṇāyeti /
nāmāvacchinne vikalpe kartavye yato na viśiṣyate viśeṣeṇa na gṛhyate, ato vaidharmyasya yogyapramāṇabādhitatvāt tadarthajñānaṃ tādṛgeva bhavati tatsamānajātīyameva bhavatītyarthaḥ /

ato bhāṣyapaunarūktyaṃ pariharato na sādhyāviśiṣṭo heturiti //
vyapadeśavyākhyayā bhāṣyakāreṇa sūcitaṃ hetuṃ sphuṭayati--nanviti /
arthavyapadeśākāram arthavyapadeśaviṣayam /
viṣayirūpajñānasya tāvadrūpaviṣayatobhayavādisiddhā /
tasya ca tadvyapadeśaviṣayatā tadā syāt yadi rūpatadvyapadeśayorabhedaḥ syādityarthaḥ //
anyenānyasya vyapadeśe atiprasaḍgo vyavahāravilopaśca vipralambhādityatra tannāmadheyatvādeva niyama iti sphuṭaṃ bhāṣya eva /
svarūpeṇaiva viṣayeṇaiva vā kimiti jñānaṃ na vyapadiśyata ityetad vivṛṇvan pariharati--arthākārameveti /
ātmānaṃ prati tāvat svarūpeṇaiva jñānamajñānād vyavacchidyate, jñānāntarāt tu viṣayeṇāpītyetat ko nāma nābhyupaiti? parasya tu nityaparokṣaṃ parajñānam /
ata eva tadviṣayo 'pi tat kathaṃ svarūpaviṣayābhyāṃ paro bodhyatām? kathaṃ vā abodhito vyavaharatām? tasmāt tajjñānavācakena jñānamarthavācakena cāryamasau pratipādyaḥ /
na cājñātena
vācakena vācyamadhigattumarhatītyavarjanīyatayā pratipādako vācakamuccārayati /
nacaitāvatā arthaśabdayorabhedasiddhiḥ /
na hi pramāṇavyatirekeṇa prameyamadhigantuṃ na śakyate ityetāvataiva tayorabhedaḥ syāditi tadidamuktam--anyathā aśakyatvāditi //
nanu kadācidarthajñānakāle 'pi śabdo vyāpriyata eva, yadā prayojakavṛddhāt prayojyavṛddhor'thamadhigacchatītya āha--pratīyamānatayā viṣayatayetyarthaḥ //
syādetat /
utkarṣāpakarṣādyanuvidhāyitvaṃ hetuḥ kīdṛgityata āha--tadaneneti /
na tāvat tāratamatvāderūtkarṣānmayūrāderiva gavāderapyutkarṣaḥ pratīyate /
na hi gośabde karṇajapite 'pabhraṣṭe vā aṇīyān gauḥ kṛśa upahatākṛtirvikṛto vā pratīyate, viparīte vā viparītaḥ /
nāpi sādhutvādibhedavato gośabdasya prāśastyamaprāśastyaṃ ca kiñcidasti /
nandābhadretyādimaṅgalasaṃjñāniveśasya tvarthamaṅgalyādivyabhicāraḥ sphuṭatara eva, abhadrādāvapi bhadrādivyapadeśāt /
tasmād vyavahārotkarṣāpakarṣamātreṇa nobhadasiddhiratiprasaḍgādityarthaḥ //
asyaiva sākṣādavyapadeśyapadāt pratīyamānasyaiva /
śabdānuvyādharahitatā śabdārthānuvyādharahitatopapattirityato 'sya nirākaraṇaṃ sūcitamiti pūrvoktena na virodhaḥ //
nanu vārttikatātparyavyākhyānamupakramya bhāṣyavyākhyā akāṇḍakūṣmāṇḍapatanavṛttāntamanuharatītyata āha--tadetabhdāṣyamiti /
tadetad vārttikaṃ vyākhyātumayamasmākaṃ bhāṣyavyākhyāpariśrama ityarthaḥ /
śabdo hi yatkāryo yatkāraṇaṃ yadgrāhyo yatpramāṇaṃ yadvirodhi yaddharmā yadrūpo yadviṣayaḥ, tadakāryastadakāraṇaṃ tadagrāhyastadapramāṇaṃ tadavirodhyataddharmātadrūpo 'tadviṣayor'thaḥ pratyakṣata evāvasīyate /
tadetadasyārthajñānasya viṣayabhedānuvidhāyitvaṃ śabdābhdedagrāhakatvam /
yadi punareṣā pratītirbhedamullikhantyapyavadhīryate, tadoktadharmāṇāmavirodhe dharmiparivartenāpyupalambhāḥ syuḥ //
tatrodāharaṇārthaṃ kāṃścidāha--cākṣuṣaṃ hīti /
cākṣuṣaṃ hi cakṣuṣaiva janyate, rūpa eva niyatam rūpeṇeva nirūpyate; na śabde pravartate, na śabdenaiva nirūpyata ityarthaḥ /
evamuttaratrāpi /
viṣayiviṣayāniyamaprasaḍgāmuktvā karmakaraṇāniyamaprasaṅgamāha--api ceti /
nanu śrotramevāsya kadācinnāstītyata āha--asti hīti /
kimatra pramāṇamata āha"--śabdajñānaṃ ceti /
nanu locanābhāve 'pyagrahaṇamupapadyata ityata āha--asti hīti /
kimatra pramāṇamata āha--rūpajñānaṃ ceti /
upalakṣaṇaṃ caitat /
arthasāmānyasya sarvendriyagrāhyatvāt śabdasāmānyamapi sarvendriyairgṛhyeta, śabdasāmānyasya vā śrotrendriyaikavedyatvāt arthasāmānyamapi śrotrendriyaikavedyaṃ bhavet /
tathā cendriyāntarāṇāṃ vaiyarthyamityapi draṣṭavyamiti //
itaretarābhāvavattāvyavahārābhāvaprasaṅgamāha--aśabda iti /

upalakṣaṇaṃ caitat /
anutpanno vinaṣṭo 'tyantāsannityatrāpyabhāvatraye vivakṣitaviparītamāpadyata iti mantavyam /
itaretarābhāvavyapadeśe virodhaprasaṅgamāha--abhāva iti /
atrāpyanutpādo vināśo 'tyantābhāva iti viruddhaṃ syāditi mantavyam /
iha hyarthaśabdenendriyagrāhya evābhipretor'yamāṇatayeti vyākhyānāt /
indriyasya ca grāhyaḥ sa eva yastajjanyajñānaviṣayaḥ /
tadamī cakṣurādisannikṛṣṭā apyanyaviṣayajñānāpekṣāyā
atadarthā eva /
evaṃ cendriyagatijñāne kaḥ pratyakṣatāyāḥ prasaṅgaḥ?
na hi tadapekṣayā dhaṭādayastadarthāḥ /
tasmādaprasakte 'pyarthaśabdasya padārthamātraparatvamabhyupagamya parihāre gatyantaraṃ vārttikakṛtā darśitam /
tacca duḥkhabodhamiti vyācaṣṭe--naitaditi /
naitadindriyārthasannikarṣādupajāyate sattāmātravyavasthitāt /
indriyārthasannikarṣo hyajñāyamāna eva sattāmātravyavasthitaḥ pratyakṣe vivakṣitaḥ /
anumāne tu liṅgasya jñāyamānatvameva vivakṣitam, na tu sattetyarthaḥ //
nanvanumāne 'pi liḍgāsattaiva ki na vivakṣitetyata āha--ata eveti /
tatsmaraṇamātrādeveti /
mātragrahaṇaṃ sattāmamipretya natvanumeyajñānaṃ prati kāraṇatāmamipretya, dhūmasyaiva jñāyamānasya tatkāraṇatvāt /
anyathā tatkālānanuvidhānaprasaḍgāt /
catra hi viṣayānapekṣaṃ jñānameva kāraṇaṃ tatra na viṣayakālānuvidhānam /
yathā abhāvajñāne pratiyogijñānajanye pratiyoginaḥ /
api ca liḍgānapekṣasya liṅgajñānasya liḍgijñānajanakatve pramāṇādīnāṃ gatidvayavādo 'pi tatra tatra na syāt //
tadayamarthaḥ /
indriyārthasannikarṣāt sattāmātravyavasthitādutpadyate jñānaṃ tatsādhakatamaṃ pratyakṣam /
liḍgāt tu
pañcarūpasampannādapi jñāyamānādevāsato 'pi yadutpadyate jñānaṃ tadanumānamiti //
nanvindriyaviṣayeṣvityadhyāhārastarhi sūtre pūrveṣāṃ kiṃ mūlam ityata āha--imaṃ ceti /
na hyanumeyasyendriyeṇa sannikarṣāditi vadatā hyevamuktaṃ yasyendriyeṇa sannikarṣāt tajjñānamutpadyate nāsau tasya viṣayaḥ, yastu viṣayo na tasyendriyeṇa sannikarṣāt idaṃ jāyate /
tasmādindriyārthasannikarṣādupajātaṃ vijñānaṃ yadi tadarthaviṣayameva bhavati, tadā tatpratyakṣam /
na caitat sūtrāt labhyate /
tasmād vārttikakṛtā eva kṛto 'yamadhyāhāra iti keścid buddham /
sa
cāyamasaṅgato bodhaḥ, adhyāhārasyobhayathāpyanupapatteḥ, tadvyāvartyasyānyathaiva vyāvartitatvādaprasakteścatyarthaḥ //
indriyārthasannikarṣādutpannasya hi jñānasya vyabhicārasaṃbhādavyabhicārīti viśeṣaṇaṃ yadyapi nānupapannam, tathāpyetadvyāvarttyasya sāmānyalakṣaṇenaiva vyāvṛttatvāt niṣprayojanamidam /
avaśyaṃ ca tadanuvartanīyam /
na hi yata ityadhyāhṛtapadena karaṇamātraṃ parāmṛśyate tasyāprakṛtatvāt, kiṃ tu pramākaraṇam /
tathā cāyamarthaḥ, indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānaṃ yataḥ pramāṇād bhavati tatpratyakṣam /
evaṃ ca vyabhicāriṇi kaḥ prasaṅga ityata āha--yadyapīti //
nanvavyabhicāripadakaraṇaṃ pramāṇapadānuvartanaṃ veti kaścid viśeṣa ityata āha--anyatheti /
avyabhicāripadaṃ pramāṇaparamityarthaḥ, pramāṇasyaivāvyabhicāritvāt /

yadyapi tatra tatpūrvakamiti lakṣaṇapadaparyālocanayaiva vyabhicārinirāsaḥ,
na hyuktarūpe dve pratyakṣe pūrvaṃ yasya jñānasya tadvyabhicāriṇīmapi pramāṃ janayet /
ata eva tadarthaṃ tatra sāmānyalakṣaṇānuvartanamasārameva /
tathāpyevaṃbhūtapratyakṣadvayajanite saṃskāre nirṇaye ca anumānatvaprasaṅgastadavastha eva /
tasmāt tannivṛttyarthaṃ pramāṇapadaṃ na kṛtaṃ cedavaśyamanuvartanīyamityarthaḥ /
yadyevaṃ kimavyabhicāripadaprayojanamityata āha--tathāpīti nopayujyate na ca śakyate parasparāśrayaprasaḍgādityapi draṣṭavyam /
tathāpi niyamo na sphuṭībhūta ityata āha--tatreti //
nanvanumānavadavyabhicārasiddhyā phalasiddhirna pratyakṣe yathā, tathā śabde 'pi /
tatastadavabodhanārtha tatrāpyavyabhicāripadāvatāraprasaṅga ityata āha--śabdādau tviti /
pratyakṣe phalāvyabhicāranirṇayenaivāvyabhicāraniścaya
iti niyamo nānyatretyarthaḥ /
avyabhicāripadopādānaṃ phalaviśeṣaṇatayeti śeṣaḥ /
ayaṃ ca niyamaḥ svarūpato 'pi phaladvāraiva pratyakṣamunnīyate, na tvanyatheti /
anumānādikaṃ tu pratītaṃ satphalāya kalpate, na tvanyatheti niyame sati syāditi /
ayamapyarthākṣiptatayā prāgeva darśito dvayīti /
aparamapyutpattijñaptibhyāṃ niyamadvayaṃ śliṣṭamāha--athaveti //
kāraṇamutpādakaṃ pratyāyakaṃ ca ubhayaṃ sādhayati---na hīti /
upādhiśaḍkānivṛttyarthaṃ tarkasahāyatvopavarṇanam //
āgamasyāpi ca vaktṛśrotṛgatatvena pratyakṣāpekṣā utpattau jñaptau ca cato 'taḥ saṃmugdhamāha--evamiti /
tathāpyayamarthaḥ kathamavyabhicāripadopādānamātrat labhyata ityata āha--na hīti /
tadayaṃ saṃkṣepaḥ /
so 'yaṃ sūtrakārasyeha viśeṣataḥ prayatno jñāpayati yadetasminnavyabhicāriṇyanyatra vyabhicāraśaḍkaiva nāsti, ata ihaiva tadgrahāya viśeṣato yatitavyamiti /
yadyapi jñāptipakṣe laukikavacasāṃ pravṛttisāmarthyādinā vyabhicārābhāvagrahaḥ, tathāpi pāralaukikāgamāvyabhicāraniścaya āptoktatvenaiva /
tacca mūlabhūtapratyakṣaśuddhereveti //
nanu bhāṣyavārttikāyoḥ kā gatiḥ? na hyayamarthastataḥ pratīyate /
kiṃ nāma? vyabhicārivyāvṛttimātramityata āha--tasmāt suṣṭhūktamiti /
sa evārthaḥ, kiṃ tu niyamyatayā, na tu vidheyatayetyāśayaḥ /
uccāvacamuccalata iti jalasādṛśya saṃkīrtanaṃ bhrāntibījatayā /
upaghātadoṣānnayanasyātapādinā /
etaduktaṃ bhavati /
upadarśitārthāprāpakatvaṃ vyabhicāraḥ /
na cārthena kaścidartha upadarśito yamaprāpayannartho vyabhicaret /
anyathārthopadarśanasvabhāvasya cotpattiḥ, na
cārthopadarśanasvabhāvo na cānyathotpannaḥ /
tasmādevaṃbhūto vyabhicāro jñānasyaiva na cārthasya /
tadidamuktam--pratyayo bhrānto jāyata iti /
vṛddhasaṃmatimāha--yathāhuriti /
andha iti yamyagdarśanopāyarahitatvamātraparam /
na paśyatītyapi samyagjñānābhāvamātropalakṣaṇaparam /
tena puruṣāparādhaḥ sa bhavatīti /

atrādarśanaṃ viparītadarśanaṃ vetyaparādha ityarthaḥ /
yathā hi sthāṇuradṛśyamānastathaiva puruṣatvenāpi daśyamāna iti tātparyam //
yadyani saṃśayo 'pi sāmānyalakṣaṇānuvṛttyaiva nirastastasyāpramāṇaphalatvāt, tathāpyavyabhicāripadaṃ niyamajñāpanārthamavaśyaṃ kartavyam /
tena ca vyabhicārivyudāsamukhenaiva niyamaḥ pradarśayitavyaḥ /
saṃśayo 'pi
vyabhicārijātīyaḥ, atastenaivāsya vyudāso yukta ityāśayavān āha--avyabhicāripadenaiveti //
nanu vyabhicāritvamevāsya katham? viparyājñānaṃ hi niścayākaram, ayaṃ tu na tathetyata āha--no khalviti /
na hi niścayatvaṃ prayojakamatra, kiṃ tu visaṃvādaḥ /
sa ca prāptyayogaḥ /
na ca prāptiyogo dvirūpasya vastunaḥ, kvacit kadācit kenacid aprāpterityarthaḥ //
na ca vācyaṃ bhrānterabhrāntipratiyogitvādaniyatasya cārthasya kvacidapi
pramāṇāgocaratvādasatkhyāteranabhyupagamācca sarvamidamasamañjasamiti /
no khalu dolāyamānaḥ sthāṇupuruṣavyatiriktaḥ
kaścidaniyato nāmārthaḥ parisphurati yatrāsamañjasaṃ syāt //
nanu sthāṇupuruṣāvubhāvapi yadyāropitau tadobhayopamardātmanā bādhakena bhavitavyam /
athānyatadasyāropastadā aparasya pāramārthikatvāttatpratipatterabādhyatvameva syāt /
yathā yuktau rajatāṃśasya mithyātve śuklabhāsvaratvādiniścayasya satyatvam, tathā ca sthāṇvaṃśe niścayaḥ puruṣāṃśe tvekakoṭisanniveśavāneva vibhrama iti saṃśayo dattajalāñjaliḥ prasaktaḥ /
tasmād ubhayasmaraṇamātrātmako 'yamiti syāt /
na syāt, yatra tāvadubhayoranubhayātmake pāṣāṇastambhādau samāropastatrobhayopamardātmaka eva bādhaka iti kimatra vaktavyam? yatrāpyekatarāropastatrāpi nāparāṃśe niścayaḥ, parasparapratikṣepopasthitivyāhatyā aniścayātmakasyaiva jñānasyotpādāt /
yatra hi rajatatvārope 'pi śuklatvādau niścayastatrāropitānānopitayormitho virodhābhāvaḥ /
tasmādāropitānāropitatvāviśeṣe 'pi yatrāropitānāropitau parasparāviruddhau sa viparyayaḥ /
yatra tu parasparaviruddhau sa saṃśaya iti sarvamavadātam /
yadyevaṃ saṃśayo 'pi viparyayāntarbhūtastadapākaraṇenaivāpākṛtaśca /
kimarthaṃ tarhi vyavasāyātmakapadaṃ sūtrākāraścakāra? san vā sa udārārtho vyākhyātṛbhiḥ kimityupekṣitaḥ? tathābhūtor'vācīnaiḥ kathamunnīyata ityata āha--tasmāditi //
syādetaditi /
syāt tadavabodhārthaṃ, yadi tatpratyakṣaṃ syāt, na tvetadastītyarthaḥ /
hetumāha--abhilāpeti /
abhidhānākārasaṃsargayogyābhidheyākāraṃ hi tadityarthaḥ /
vipakṣād vyatirekamāha--na ceti /
abhidhānābhidheyasaṃsarge hi tadākārayoḥ saṃsarganiyamaḥ /
sa ca saṃyogasamavāyakāryakāraṇabhāvarūpastāvanna saṃbhavatītyāha--na hyarthe śabdāḥ santīti /
saṃyogena samavāyena kāryatayā veti śeṣaḥ /
tadātmāno veti /
na hītyanuṣajyate /
upapattimāha---tathā satīti /
na ceti //
sa hi saṃvedanadharmo grāhyākārarūpo vā syāt? tannirapekṣagrāhakākārarūpo vā? na tāvadādyaḥ, arthāsaṃsparśī yataḥ, arthāsaṃsparśaścāsyātadvṛttitvādatadutpatteśceti pūrvaiva yuktirityāśayaḥ /
nāpi dvitīyaḥ, artheṣu tanniyojanāt /
aryamāneṣu bāhyeṣvartheṣveva tasyāmilāpasya niyojanāt /
niyogato bāhyasāmānādhikaraṇyena pratīterityarthaḥ //

etaduktaṃ bhavati saṃvedanākāro hi jñātṛtvādistatsāmānādhikaraṇyena pratīyate /
abhilāpastu bāhyasanniyuktastatsāmānādhiraṇyenetyato na saṃvedanadharmaḥ /
tasmād viṣayataḥ svarūpataśca yato 'sya nābhibhalāpasaṃsargayogyatāsambhavastasmādidamarthāt sarūpakādupajāyamānaṃ jñānaṃ vikalparūpamarthamevādarśayediti prasaṅgaḥ /
nāmilāpamarthasaṃsargitayeti śeṣaḥ //
syādetat /
svakāraṇadupajātasya kāraṇamakāraṇaṃ vā kaścideva viṣayaḥ /
evaṃ cārthādupajātasyāpyaneko 'bhilāpo 'pyasya viṣayo yadi syāt ko doṣa ityata āha---na hīti /
rūpāccakṣuṣo viṣayādupajāyamānaṃ cākṣuṣaṃ vijñānaṃ nayanāviṣayarasasahitamatad rūpamiti //
etaduktaṃ bhavati /
sākāravādasiddhau tāvadanupaplutamākāramādadhadevārtho viṣayaḥ /
na ca śabdasaṃsargayogyatā
arthasyāsti yena tadākāraṃ jñānaṃ bhavet /
na cendriyavijñānaṃ śabdaḥ svatantra evākārādhāyako, vikalpakāle tadabhāvāt /
bhāve 'pi vā svatantraḥ pratibhāseta nārthasaṃsargitayetyuktam /
nirākārapakṣe 'pyātmānātmaprakāśanaśaktervijñānasya sa eva viṣayo yatrendriyaṃ
niyatasāmarthyam, anyathātiprasaḍgāt /
na ca cakṣurindriyāntaraviṣaye samartham /
na ca cakṣurviṣayasyaiva śabdasaṃsargo 'stīti cintitamiti //
prasaṅgamuktvā viparyayārthamāha--tasmāditi /
amilāpasaṃsargānapekṣamarthaṃ tatsaṃsargiṇamādarśayadadhyavasyad vikalpavāsanotthāpitaṃ nārthasāmarthyasamutthamiti bhāvaḥ //
viparyaye kiṃ bādhakamityata āha--aniyatārthagrāhi yataḥ, vikalpagatamarthākāraṃ pratyaniyāmakatvāt tasyetyarthaḥ //
etaduktaṃ bhavati, yadi hi pratibhāsamānor'thopi vikalpasya janako bhavet, tadā tadākāraṃ niyamayet, na tu niyamayati, tadasannidhāvapi vikalpavāsanāvaśāt tasya tathāvidhākāropasthiteḥ /
nanvindriyamasya janakamastu, na hi tasyākāraniyāmakatayā kārakatvamityata āha--mānasamiti /
manomātraprabhavamityarthaḥ //
indriyamapi hi jñānajanakaṃ bhavadākāraniyāmakārthasannikarṣeṇaiva, na tu tannirapekṣam /
na cāsya tathāvidhārthasannikarṣo 'stītyuktamiti bhāvaḥ //
nanu vivādādhyāsite vikalpe dṛśyatayaivārthākāraḥ parisphurati /
na caivamubhayavādisiddhārthasannidhinipekṣavikalpeṣvaparokṣatayārthaḥ prakāśate, tadviśeṣo vikalpor'thasannidhisāpekṣaḥ /
tathā cārthasya tadākāraniyāmakatvāt tajjanakatvamanicchatāpyabhyupeyam /
anyathotprekṣāvyāpāratvād vikalpasya pravartakatvamapi na nirvahedityata āha--ātmīyamiti //
utprekṣā asadāropaṇaṃ yato bhavatyavaśyamato 'pyevamutprekṣāmaha iti vyāhāraḥ /
tiraskāro 'nadhyavasāyaḥ /
darśanaṃ sākṣātkaraṇam /
puraskāro bhedāgraho vā, taddhetuka āropo vā /
tatsiddhamiti /
prasaḍgādyupanibandhena /
yadi vivādādhyāsitā vikalpā arthasāmarthyalabdhajanmānaḥ, tadā na śabdakalpanānugatā ityarthaḥ /
tadanugatatvamiti /
śabdakalpanānugatatvam /
tasyopalabdhirabhilāpānugatatvaṃ nirākurvatī arthasāmarthyajatvaṃ virūṇaddhīti śeṣaḥ //

asiddhaviruddhayorasambhavādiha sambhāvitatayā pūrvoktasmāraṇapuraḥsaraṃ sandigdhānaikāntikatvāśaḍkāmevāpanayati--na ceti /
artharūpamanukuryādartharūpasadṛśākāraṃ bhavedityarthaḥ /
tādātmyatadutpattibhyāmasaṃbaddharūpānukāre niyāmakābhāvāt sarvarūpānukāreṇa sarveṣāṃ sarvajñatāpattiḥ /
sadrūpānukāramātratvāt tadviṣayatāyā iti bhāvaḥ /
na hi tādātmyatadutpattilakṣaṇaḥ sambandhaḥ svarūpeṇopapujyate /
ki nāma? niyāmakatayā, tadatra saḍketa eva niyāmako yadi syāt ko doṣa ityāśayavānāśaṅkate--saḍketeti /
tadeva dṛṣṭaṃ sat smārayedetānniyameneti śeṣaḥ /
kimetāvapītyata āha--tatraiva ceti /
anugatamanugamagocaraḥ /
ata eva sāmānyaṃ deśakālānugatam, tatraiva saḍketasya sukaratvāditi bhāvaḥ //
kimetāvatāpītyata āha--na ca tattat dṛṣṭaṃ sākṣātkṛtaṃ kiṃ tu svalakṣaṇaṃ darśanagocaraḥ /
sarūpakatvāditi śeṣaḥ /
sarūpakatvamevāsya kuta ityata āha--tadeva hīti /
paramārtho 'kṛtrimamanāropitaṃ rūpaṃ tenāstīti paramārthasat /
etadeva kuta ityata āha--vijñānasya kāraṇam /
vijñānasyeti prakṛtopayogāt kāraṇamarthakriyāsamarthaṃ yata ityarthaḥ //
nanu sāmānyamapi kiṃ na darśanagocara ityata āha--na tu sāmānyamiti /
kutaḥ? sarvasāmarthyarahitaṃ hi tat /
sarvaḥ puruṣārtho heyopādeyarūpastasya sāmarthyaṃ śaktiḥ, tadrahitaṃ yasmāt tat /
na hi kiñcit puruṣaprayojanaṃ sāmānyasādhyamasti /
ator'thakriyāyāmaśaktatvāt na tat paramārthasat asattvānnatadvijñānajanakam /
ajanakatvānna sarūpakam /
asarūpakatvānna darśanagocara ityarthaḥ //
nanu sāmānyasya tāvadarthakriyāvirahād darśanagocaratvaṃ mā bhūt, darśanagocarasyaiva tu vācyatāstu /
saḍketo 'pi tatra kenāpyupāyena bhaviṣyati /
tannirvicikitsameva tarhyarthakriyāsamarthavaspupratipādanābhiprāyavantaḥ prayojakavṛddhāḥ prayojyavṛddhāśca tathāvidhārthapratipattimantaḥ śābde vyavahāre upalabhyanta ityata āha--api ceti /
na hyaupṇyāt atirikto vahnirnāmāsti bauddharāddhānte /
na cobhayavādisaṃpratipattiviṣayaḥ pratītamauṣṇyaṃ śītāpanodanaṃ karotītyapi kadācit /
akurvaddhi sarvathā apratītaṃ na kuryādāropitaṃ vā /
na ca vahniśabdāt sarvathā vahnerapratītiḥ /
tasmāt
śabdakalpanollikhitamavastveva vastvābhāsamityabhiprāyaḥ //
jātyādīn paramārthikānabhyupetyāha--tanneti /
vivekena deśabhedenetyarthaḥ /
avacchedyāvacchedakabhāvena hi mitho yojanā viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ /
sa ca viviktadeśatāpratītyā vyāptaḥ /
sā cāto nivarttamānā svavyāpyaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvamādāyaiva nivartate /
tataśca jātyādīnāṃ parasparamasambandhānna svatanatreṣu teṣu śabdo 'pi sukarasaḍketeḥ /
tathā ca na saṃsṛṣṭavedanamityarthaḥ //
etena śabdasya vivekagrahasaṃbhave 'pi tadyojanā nirasto boddhavyā /

ekamasamuditam /
avibhāgamanaṃśam /
svalakṣaṇaṃ
trailokyavilakṣaṇam /
tathātatheti /
guṇakarmādisamuditatvena sādhāraṇatvena vikalpyate /
na tu daśyata ityarthaḥ //
api ca paramārthasadvastutrayavedane 'pi vivekeneti śeṣaḥ //
nanu na hyekajñānaviṣayau samānakāle 'ḍgulyau na kāryakāraṇabhūte iti niyatapūrvāparatve 'pi te sarvajñaikavijñānagocarau na tatheti yuktaṃ vaktum /
yadyucyeta ko doṣaḥ? na hyupalabdhibhedābhedaprayukte kāraṇākaraṇatve /
kiṃ tarhi? yadanapekṣaṃ tat kāraṇam sāpekṣaṃ ca kāryamiti, tadatrāpi samānam /
ekajñānagocaratve 'pi yadavacchedakaṃ
tadviśeṣaṇam, avacchedyaṃ ca viśeṣyamiti /
yattu naivaṃ na tat yathetyata āha--viśeṣaṇaṃ khalviti /
nānyatheti /
atiprasaḍgāditi śeṣaḥ /
tarhi upakāro 'pi kaścidastvityata āha--na caiketi /
kimiti na syādityata āha--tayoriti /
prasaḍgāditi śeṣaḥ /
svarūpataḥ paurvāparyaniyamaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ /
jñāptitastu jñāpyajñāpakabhāvaḥ /
sa cāyamekajñānagocarayorekakālayośca dvirūpo 'pi niyato nāsti yasmādityarthaḥ //
syādetat /
yadyapyuktasvarūpamupakāradvayaṃ na saṃbhavati tathāpyādhārādheyabhāvo bhavet, sa hi samānakālayoreva kuṇḍabadarayordṛṣṭaḥ /
kṣaṇabhaṅgastu tvayāpyupapādanīyo mayāpibhañjanīya ityata āha--api ceti /
yadyapi tīrthikaiḥ kuṇḍādhāvaśānna badarasyaiva apatanadharmakasyotpādaḥ svīkriyate sthaimaśraddhājaḍatvāt, tathāpi gatinivṛttilakṣaṇāṃ gurutvapratibandhakasaṃyogalakṣaṇāṃ vā sthitiṃ taddharmabhūtā vidadhadeva badarasya kuṇḍamādhāratayā abhyupetaṃ taiḥ /
kiṃ cāto 'ta āha--tadvadihāpīti /
etāvatāpi kimityata āha--na ca śaktyantarairiti //
yadyapi badaravajjātyādīnāṃ dharmasya kasyacidupajanāpāyarūpamupakāraṃ nābhyupagacchatyeva paraḥ, tathāpyabhyupagamavādo 'yaṃ saugatasyeti mantavyam //
tathā ceti /
sannityanena hi vikalpena sattvopakārasamartho viṣayīkṛtaḥ na ca tato 'nyaḥ kaścid dravyatvādyupakārasamartho 'sattvopakārasamartho 'sti, yatra dravyādivikalpāḥ sārthakāḥ syuḥ /
tasmādete dravyavatvādyupakārasamarther'the sattvopakārasamarthābhedini pravartamānāstadadhikaraṇamarthamaspṛśanto 'narthakāḥ prasaktā iti samudāyārthaḥ //
bauddhasyātiparāmarśakuśalatāṃ codyasya cātitucchatāmālakṣyāsmākameva matilāghavaṃ saṃbhāvayiṣyatītyāśaḍkya tadgranthaṃ likhati--yadāheti /
ayaṃ vārttikārthaḥ /
yasya darśane nānopādherapyarthasya dhīḥ vikalpadhīrgrāhikā bhedino viśiṣṭasya /
nānopādhyupakārāḍgaṃ yā śaktistadekātmanastasya /
sarvātmanā sarvaiḥ upādhibhirekasvabhāvasyaivopakāryasya viśeṣyasya grahe sati ko bhedo bhidyata iti bhedo viśiṣyata iti yāvat /
aniścitaḥ syāt? api tu sarvopādhimirviśiṣṭo niścita eva syādityarthaḥ /
emasyopādheḥ upakārakasvabhāve grāhye gṛhyamāṇe sati nopakārā upakārakāḥ svabhāvā upādhyantarāṇāṃ tato 'pare bhinna vidyante ye tasminnekopakārakasvabhāve dṛṣṭe 'pi na dṛṣṭāḥ syuḥ /
kiṃ nāma? sa ervekasvabhāvaḥ sarveṣāmupakārakaḥ tatasadgrahe tadekopādhiviśiṣṭagrahe /

sakalagrahaḥ sakalopādhiviśiṣṭagrahaḥ prasakta ityarthaḥ //
nanu varaṃ vastusvabhāvavādamāsthāyānupakāryānupakārakayorapi viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaṃ spaṣṭadṛṣṭamupapādayituṃ śaktāḥ pare /
upādhupādhimabhdedāccāpaunarūktyam /
na punaḥ saugatāḥ sattvādīnāmupādhīnāṃ vastutvānabhyupagamāt /
evaṃ ca tvaccharāstvayyeva nipatitā ityata āha--asmākaṃ tviti /
yacca gṛhṇanti sāmānyamātram, yaccādhyavasyanti santānam /
na manāgapi sāmānyenāpi rūpeṇa /
gāhante gocaranti /
tasyālīkatayā vastudharmatvābhāvādityarthaḥ /
tarhi kathamavisaṃvādakāḥ pravartakā vetyata āha--pāramparyeṇeti /
tataḥ kimityata āha--ata iti /
yatra viṣayādhīnā dhīḥ tatra
tadāyattau viśeṣāviśeṣau, atra tu viparyayo viṣayasyaiva pratibhāsasattayā buddhyadhīnatvāt /
tadiha vikalpasya viṣayo viśeṣyaḥ /
tattadvadviśeṣaṇaviśiṣṭatayāpi kiṃ bhinno 'bhinno vetyatra vikalpa eva sākṣī, na vicāra ityarthaḥ //
nanu paramārthasannartho mā bhūdvikalpasya viṣayaḥ, janakastu bhaviṣyatītyata āha--api ceti /
na vikalpikāmapīti /
apirbhinnakramaḥ /
artho vikalpasya na gocaro janako 'pi netyarthaḥ //
arthopayogaḥ sannikarṣaḥ /
na ca yadevetyādi /
nyāyāditi /
vācyamiti śeṣaḥ /
no khalviti /
smaraṇendriyayorekaviṣayasāmarthyābhāvāt na parasparāpekṣatvam /
tataśca sa evārthopayogī'viśiṣṭa ityarthaḥ /
ekagocaratvamevānayoḥ kuto netyata āha--tadgocaratve ceti /
ananubhūtapūrvāṇāmapyarthānāṃ cakṣuṣorvyāpāramātreṇa
pūrvāvasthāsmaraṇaprasaṅga ityapi draṣṭavyam /
tena syāt /
tathā sati prasajyetetyarthaḥ /
akṣāpāye 'pi netradhīrityupalakṣaṇam /
vāsanābhāve smṛtidhīrityapi draṣṭavyam /
sahate pratīkṣata ityarthaḥ //
siddhāntamupakramate--atreti /
gaurayamityādervikalpasya tāvadabhilāpasaṃsargayogyapratibhāsavadarthasākṣātkāro 'pyanubhavasiddhaḥ /
asti cosyendriyārthānvayavyatirekānuvidhānam,
tadanyathāsiddham, tayorālocanamātra eva caritārthatvāditi cet? tat kimidānīmālocanasyāyaṃ mahimā vikalpopajananaṃ prati? tathā sati tasmānna kadācit apyālocanaṃ jāyeta /
vāsanāparipākavirahānna tatheti cet? sa khalu vāsanāparipāko yadi niyamādindriyārthamadhyamadhiśete kathaṃ na tadapekṣā kāryasya? kākatālīyaścet? sannidhisannihiteṣvapīndriyārtheṣu kadācid viśiṣṭād vāsanāparipākāt sākṣātkāravān vikalpa utpadyata /
na vai sākṣātkāvān vikalpaḥ kaścit, kiṃ tu nirvikalpakabhedāgrahāt tadvānivāvabhāsata iti cet--na, pramāṇābhāvāt /

na
hi vivādādhyāsitavikalpagato darśanavyāpāro 'yamaupādhika ityasti pratyakṣam /
nāpyanumānam /
darśanavyāpāratā kalpanāpoḍhatvena vyāptā, taccāto nivartamānaṃ tāmapi nivartayatīti cet--na, viparyayasyāpi vaktuṃ sukaratvāt /
tathāhi
darśanavyāpāratvaṃ kalpanānugatatvena vyāptam /
tacca tadanugatatvamālocanānnivartamānaṃ svavyāpyaṃ darśanavyāpāratvamapi nivartayati /
tathā ca vikalpasānnidhyādaupādhiko darśanavyāpāro 'yamālocanamiti kiṃ na syāt? anubhavastūpādhiśaṅkayā tvayaivāsākṣīkṛtaḥ /
anāgate vikalpe kathamiva taddharmo nirvikalpake pratibhāseteti cet--na, kālabhedasyobhayatrāpi tulyatvāt /
upādānopādeyabhāvaśca niyamahetuḥ samānaḥ //
nanūpādādharmā upādeyamanugacchanti /
na tūpādeyadharmā upādānamiti cet--na, vastuto 'vastudharmāṇāmapratisaṃkramāt /
ābhimānike tu pratisaṃkrame 'niyamaḥ /
upādānapratyayabalādupādeyapratyayastathotpadyata iti cet? hanta yadi sākṣātkāraḥ sākṣātkāravānutpadyate kathamasya tathātvamaupādhikam /
tāvanmātrādevendriyādinirapekṣādupajātamityetāvataiva tadaupādhikamityucyata iti cet--na, samanantarapratyayasākṣātkāramahimnā sākṣātkārotpattāvasākṣātkārānutpādaprasaḍgāt /
na cāsākṣātkāriṇaḥ sākṣātkāraḥ kadācidupapadyeta /
sahakāriviśeṣādevamapi syāditi cet? tarhi yādṛśi kārye yādṛganvayavyatirekānuvidhānaṃ dṛṣṭam, tādṛśasya tatra sahakāritvamāstheyam /
dṛṣṭaṃ cobhayavādisaṃpratipannanirvikalpake sākṣātkāraṃ pratīndriyārthayoḥ sāmarthyam, na vikalpasya ityuktaprāyam //
evaṃ tāvadarthaṃsākṣātkaraṇaṃ svābhāvikam /
tannāntarīyakatayā indriyārthasāmarthyasamutthatvamasya sthitam /
avisaṃvāditvamapyasyānopādhikam /
tathāhi, yadyasya pāramārthiko visaṃvādaḥ syāt, tadā pratīyamāno 'pyaupādhiko 'yamavisaṃvāda iti saṃbhāvyeta, sa ca deśakālākārakṛtastāvanna bhavati /
ananugatamevānugatatayā darśayatīti cet--na, asādhāraṇasya svalakṣaṇasya vikalpenāsaṃsparśāt /
saṃsparśe vā tajjanyatvaprasaṅgaḥ /
ajanakasyaiva tu vastusato viṣayatve pratyakṣatvamarthasāmarthyasamutthatvena vyāptamiti suptapralāpaḥ /
vikalpastāvat sādhāraṇaṃ svarūpamullikhanneva pravartayati /
tacca sarvasāmarthyarahitam /
na cārthakriyārthī tadasamarthaṃ dṛṣṭvā pravartate, tato 'samarthameva samāropitasāmarthyaṃ vikalpyate //
tathā ca kathamasya viparītāroparūpasya saṃvādo nāmeti cet--na, yadi hi sāmarthyamevāropayet, asādhāraṇamevollikhet /
na hyanyadasādhāraṇādrūpāt samarthaṃ nāma tava darśane /
tasmāt samarthamiva taddarśayati vikalpaḥ /
ivārthaśca na tatrāropyaḥ, vikalpārthasya samarthenāsādṛśatvāt //
nanvasāmarthyavyāvṛttimātrameva sāmarthyaṃ na tu tattvāntaram, tasya ca na sādhāraṇarūpavirodhaḥ /
tathā caikātmyaprathanaṃ na viruddhamiti cet--na, avirodhe sati samāropānupapatteḥ /
na hi yad yatrāviruddhaṃ sat prathate tat tatrāropitaṃ nāma /
tasmād bhedāgrahāt pravṛttiḥ /
na ca sa eva visaṃvādaḥ /
tathā ca satyālocanamapi visaṃvādi syāt, kalpanālocanayorbhedānullekhāt /
etena svapratibhāse 'narthe arthādhyavasāyena pravṛtteriti parāstam //
anarthatvaṃ hi vikalpādabhedo vikalpyasya syāt, ālocanīyād bhedo vā? na tāvat kalpanāgocarasyālīkasya kalpanayā abhedaḥ saṃbhavati, yena bhedollikhanamāropaḥ syāt /

ālocanīyād bhede 'pi
nābhedapratheti nāropaḥ /
svapratibhāse 'nartha iti vacanāt naiṣa doṣaḥ /
sa khalvākāro vikalpādabhinno 'pi bhinna āropyata iti cet? yadi tāvat vijñānanayamālambyaitaducyate, tadālocanasyāpyeṣaiva gatiriti tasyāpyāroparūpatvāt /
grāhyākāre 'prāmāṇyaṃ vikalpasyāpi svātmani ca saṃvedanatvādubhayorapi prāmāṇyameveti na kaścid viśeṣaḥ //
atha bāhyamarthamadhikṛtya prastuteyaṃ kathā? tathāpi yādṛśākāro vikalpastādṛśākāra eva bāhyatayā pratibhāseta? na cāsau sādhāraṇākāraḥ samasti /
tato yedatat sādhāraṇaṃ rūpamābhāti tanna vikalpākāramabhiniviśate
iti bahirevāvatiṣṭhate /
bāhyatvavat sādhāraṇatvamapyasyāropyata iti cet--na, asādhāraṇyasya pāramārthikasya kvacidapyanupalabdherāropayitumaśakyatvāt /
asadullekhe tvalīkālambanatvameva vikalpasyābhyupagataṃ syāt /
tatra cāropasaṃbhāvanaiva nāstītyuktam //
pūrvāparayorvikalpākārayorabhedānusandhānameva sādhāraṇyamiti cet--na, ākāriṇāṃ bhedapratītāvākārāṇāmekatvena pratisandhātumaśakyatvāt, tayostādātmyāmyupagamāt /
vikalpasyātmāpyākāro bhinno bāhyatayāropitaḥ /
tato vikalpātmānāṃ bhedāvasāye 'pi nākārāṇāṃ bhedāvasāyaḥ /
tatastadekatayānusandhānamiti cet? hanta, yadyayamākāro vikalpātmā tatheti pratīyeta, kathaṃ bāhyatvenāropyeta? tādātmyāpratītistūbhayathāpi syāt, asvasaṃvedyatvād vikalpasya, svasaṃvedanatvena vā, tato bhinnātvāt tādātmyasya /
ādyaḥ tāvat saugatairanabhyupagamādeva duḥsthaḥ /
dvitīyastu sarvairevāvagataḥ /
avagataṃ na tu niścitamiti cet--na, niścayāniścayalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsarṅgeṇa bhedāpatteḥ /
vyāvṛttyorbheda eva na tu vastunīti cet? atha keyaṃ vyāvṛttirnāma? na kiściditi cet? evamastu /
tathā ca nāropavārtāpi /
tato nāsyopadarśitārthavisaṃvādagandho 'pi /
asadarthaprakāśanameva visaṃvādanamiti cet? āstāṃ tāvadevat, yathāviṣayamātramatra vivakṣitam, prakṛtopayogāt /
evaṃ cāviparītārthatvāt prāmāṇyam /
pramāṇasya sataḥ sākṣātkāritvāt pratyakṣatvam /
asmadādipratyakṣatvācca indriyārthasāmarthyasamutthatvam /
evaṃ sati sarva eva saugatenaprayujyamānāḥ kālātyayāpadiṣṭatayā pratipakṣahetavaḥ padamadhyāropayitumasamarthāḥ prāgeva vikalpasyāpratyakṣatāṃ sādhayitum /
tathāpīdamavaśiṣyate, yadetāvatāpi na paramārthasad viṣayasya prāmāṇyaṃ sādhitam /
tatra cāvayorvivāda iti tatrāha--syādvirodha iti //
nanu paramārthasato 'bhilāpasaṃsargayogyatā aśakyavyutpādanaiva kṣaṇikatvāt jagata ityata uktam--sthemabhājamiti /
nanu sthairyasiddhāvapi jātyādīnāṃ durūpapādatvāt kathaṃ paramārthasato 'bhilāpasaṃsargayogyatetyata uktam--jātyādimantam /
tathā ceti //
yadyapyuktarūpārthavyavasthāpane sati kālātyayāpadiṣṭo 'yaṃ prasaṅgahetuḥ, taddarśanecāpakṣadharmaḥ,na hyasti saṃbhavo vikalpasyārthasāmarthyasamutthatvaṃ niścitamaniścitaṃ ca tadarthasya paramārthasattvam, tathāpi paro 'pi tannirākaraṇasiddhyaiva pratyavasthito na rājājñayā nirākaraṇīyaḥ /
tasmādāpātatastatsandehe sandigdhavipakṣavṛttitvamevāstvityarthaḥ /
etena viparyayo 'pi nirākṛto boddhavyaḥ //
namu santu jātyādayaḥ paramārthabhūtāstathāpi yadi te 'pi piṇḍātmabhūtāḥ kathaṃ bhedena pratibhāsaren? tathā apratibhāsamānāśca kathaṃ viśeṣyatayā viśeṣyamavacchindyuḥ, anātmabhūtāścet kathaṃ sāmānādhikaraṇyamaśnuvīrannityata āha--na ceti /
tathāpi śabdo bhinnātmā atadvṛttiḥ kathamavacchedakaḥ syāt, yadi tadgatastadātmā vā na pratīyeta /
evameva tvavacchede 'tiprasaṅgaḥ /
avacchedapratītau tu bhrāntirityāśaṅkate--na ceti //
abhedakalpanamavacchedakalpanam /
tacca tadātmatayā tatsaṃsargitayā vā? uktametat iti na hi tadvṛttitayaiva tatsaṃsarga iti niyamaḥ, api tu taṭasthenāpi jñāneneva jñeyasya vācakena vācyasya na viruddha ityarthaḥ //

nanu taṭastho 'pyayamavacchedako na sattāmātreṇa, api tu jñātaḥ /
na tu śabdajñāne tadānīṃ śravaṇasya vyāpāraḥ, viṣayasya viprayogāt /
savyāpāre cakṣuṣi manasastatra vyāsaḍgācca /
tasmādyathā svpnāvasthāyāmindriyoparame 'pi pūrvasaṃskārapāṭavānmanasaivaikena avidyamānā apyarthā viṣayīkriyante, tathā aśabdavyāvṛttivikalpajanitavāsanāpaṭunā cakṣuṣaiva manasā vā śabdo 'pi viṣayīkriyata ityavidyamānaśabdālambanatvād bhrāntirevetyata āha--na ca śabdārthayoriti /
ekendriyagrāhyatetyatra prasaṅga iti śeṣaḥ //
ayamarthaḥ, yadi mano 'bhiprāyeṇaikendriyagrāhyatā prasajyate na kiñcidaniṣṭam, tasya sarvaviṣayatvāt /
atha
bāhyendriyamabhipretya, tatrāpi kiṃ nāma yojanātmake vikalpe, kiṃ vā jātyādiyojanātmake? tatra nāmno viśeṣaṇatvapakṣastāvadanabhyupagamenaiva parihṛtaḥ /
upalakṣaṇatvaṃ tu taṭasthasyaiveti pratipāditameva /
taccendriyāntaropanītasyapi nirvahatīti naindriyake vikalpe nāmasphuraṇamupayujyate /
jātyādiyojanāyāṃ tu śabdasmaraṇasyāpi nāstyupayogaḥ, prāgeva tadgrahaṇasya, tasyānavacchedakatvāt /
kevalaṃ kimiti niyamataḥ smaryate śabda ityavaśiṣyate /
tatredamuktam--kiṃ tviti //
tatkimidānīṃ śabdasmaraṇasya na kaścidastyupayoga ityata āha--indriyajavikalpotpādaṃ prati /
vyavahāraṃ prati
tvastyevopayoga ityarthaḥ /
saḍketasamayeti /
pūrvāvasthāsmaraṇagrahaṇayoranyataropalakṣaṇaparam /
śabdastu na niveśayatyātmānaṃ gṛhītaḥ smṛto 'pīti śeṣaḥ /
cakṣuṣāpi sa evāyaṃ dṛśyate, na tu pūrvahṛdayasthaḥ śabdo 'pītyarthaḥ /
etadeva vyākhyāya ślokāntareṇa draḍhayati--ananena hītyādi /
na tu śabdaniveśanamapīti /
śabdarūpamapi viṣayamityarthaḥ //
yadyapi saṃjñā hītyādi śloke sā taṭasthetyetāvadeva prakṛtopayogi, tathāpyanāgataṃ pratividhitsuravayavāntaraṃ vyācaṣṭe--nārthendriyeti /
arthasahitamindrayamarthendriyam /
yadyapi kṣaṇamaṅgapakṣe 'pi,
pratyekamasamartheṣu yeṣu saṃbhāvyate guṇaḥ /
saṃhatau hetutā teṣām
iti nyāyenātiśayaparamparotpādena pūrvāvasthāsmaraṇādisahakārimadhyamadhyāsīnaṃ yadevendriyaṃ tadeva vikalpajanakaṃ netaraditi nāsti kaścid virodhaḥ /
tathāpi vikalpasya sthiraviṣayatvāt kṣaṇikatvasvīkāre nirviṣayatvamāpādyeteti nisphalaḥ prayāsaḥ syāditi manyamānaḥ sthairyamālambyaiva pariharati--na ca janakatveti /
syādetaditi /
syādetatsahakāritvaṃ saṃskārasyendriyaṃ prati, yadyanayorviṣayabhedo na syādityarthaḥ /
tatkimiti /
indriyasaṃskārayoḥ parasparādhipatyaṃ viṣayabhedāt kīdṛśānna bhavati kiṃ pratipattyanubandhino, vyāpārānubandhino vā? na tāvadādyaḥ, tathāvidhaviṣayabhede 'pi gandhajñānacakṣuṣoḥ parasparādhipatyena rūpajñānotpattidarśanāt /
dvitīyastvasiddhaḥ, tasya kāryeṇānuvidhīyamānatāmātronneyatvāt /
etaccomayamapyubhayavādisiddhamityarthaḥ //
nanu vyāpāranubandhitayā saṃskārasya yadi purovartī viṣayaḥ, tadā atītāvasthāsphuraṇaṃ na syādeva /
na hyanyaviṣayo vyāpāraḥ, anyatra kriyetyabhyupagamaḥ /
tasmādatītaviṣayatvāt kriyāyāḥ vyāpārānubandhitayāpi saṃskārasya sa eva viṣayaḥ, na tu purovartī /
evamindriyasyāpi yadyatītāvasthasyaiva vyāpāravato viṣayaḥ, tadā purovartiviṣayasphuraṇaṃ na syāt /

tasmāt tasyāpi vyāpāravataḥ purovartyeva viṣaya iti vyāpārato 'pi kathamekaviṣayateti? samanantarapratyayastu pratipattito gandhaviṣayo 'pi vyāpārato rūpaviṣayaḥ /
rūpaviṣayavyāpārameva cakṣurapekṣate /
na hi cakṣuṣyapi sahakāriṇi gandhajñānād gamdhajñānam, api tu rūpajñānameveti //
naitatsādhīyaḥ, sahakārībhedādeva vyāpārabhedasyāpi niyamāt /
na hi cakṣurādisahakārivirahe 'pi gandhajñānasya rūpaviṣayavyāpāraniyamaḥ /
tathā sati gandhajñānād rasanādisahakāriṇo 'pi rūpajñānameva syāt, na rasādijñānam /
tasmāt kevalasya cakṣuṣo yadyapi rūpameva vyāpāraviṣayaḥ, tathāpi pūrvāvasthāsaṃskārasahakārimatastadvāneva purovartī vyāpāraviṣaya iti na kaścid virodhaḥ /
pūrvāvasthā cakṣuṣā asannikṛṣṭā kathaṃ tadvyāpāraviṣaya iti /
avaśiṣṭaṃ tu śaṅkate--nanvatīteti /
atra tatsaṃbandhameva tadvyāpāraviṣayatvaṃ syāt, saṃbandhasya tadvyāpakatvaṃ vā? ādyaṃ nirākāroti--tatkimiti /
dvitīyaṃ śaṅkate--nanvasaṃbaddhamiti //
pradhānavyāpāraviṣayatā hyavāntaravyāpāraviṣayatayā vyāptā, sā cātītāvasthāto nivartamānā tāmapi nivartayati /
atha savikalpake janayitavye pūrvāvasthāsmaraṇamevāvāntaravyāpāro na tu viṣayasambandhaḥ, tadā lakṣaṇavirodho dūṣaṇamityarthaḥ /
mā bhūditi /
indriyāgocaraḥ indriyasannikarṣagocara ityarthaḥ /
na ceti /
ayamāśayaḥ, na tāvat sarvathaivātītāvasthā nendriyasannikṛṣṭa, saṃyuktaviśeṣaṇatāyāḥ saṃbhavāt /
asyāpi saṃyuktasamavāyavat pratyakṣajñānotpādakatayā sannikarṣapadena saṃgrahāt /
yadyapi samavāyetarabhāvarūpadharmeṣu saṃbandhāntaragarbha eva viśeṣaṇaviśaṣyabhāvaḥ, tathāpi vidyamānadharmaviṣayaiva sā vyavasthitiriti na kaścit sūtravirodha iti yadyapi rahasyam, tathāpi atītāvasthāyāḥ saṃbandhānabhyupagame 'pi na kācillakṣaṇakṣatiḥ /
na hi yāvatpratyetavyagocara indriyasannikarṣa
iti sūtram /
kiṃ tarhi? indriyārthasannikarṣajanitaṃ vijñānaṃ pratyakṣaphalam /
tathāvidhaphalaviṣayor'thaḥ pratyakṣaḥ /
tathāvidhaphalasādhanaṃ pratyakṣaṃ pramāṇamiti //
syādetat /
kāryamekamadhikṛtyendriyasannikarṣasaṃskārayoḥ parasparasahakāritā, tadeva tvekamanayoḥ kuta ityāśayavān codayati--nanu pūrvāpareti /
sūcīkaṭāhanyāyena paścāduktamapi prathamaṃ vivṛṇoti--tathā hīti /
yadyapi tadityullekho na sarvavikalpavyāpī, tathāpi pratisandhānajñāne tāvadasti /
tasya ca prāmāṇyaṃ sthiravādibhiravaṣyābhyupetavyam /
anyathā sarvamālūnaviśīrṇamāpadyate /
pareṇāpi tadeva viśeṣato nirākartavyam /
tannirākaraṇenaiva hi jātyādyabhāve apratisandhānātmakasyāpi vikalpasya pratyākhyānamayatnasiddhamityabhisandhiḥ //
nanu viruddhadharmasaṃsargo 'pi syāt, na ca bheda ityata āha--trailokyasyaikatvaprasaḍgāt /
tathā ca
bhedavyavahārasyākasmikatvaprasaṅga ityarthaḥ /
viṣayabhedaśceti /
yadyapi viṣayabhedavato 'pi sarvajñavijñānasyaikatvamakṣatameva, tathāpi kṣaṇikānekakālīna (?) nīlālambanatvamava yadi pratisandhānasya paro 'bhyupagacchet, na tasya kācidiṣṭasiddhiḥ /
nāpyasmākamidamaniṣṭaṃ kiṃ tu tadaparispharaṇameva vikalpe /
tasmādāropitaikatvaviṣayatvamasya pāramārthikaikatvaviṣayatvaṃ vā? tatra prathamaṃ yadi paro 'bhyupagacchedanukūlayedevāsmān tasmāt nānāvasthāviśiṣṭapāramārthikaikaviṣayatayāstyekatvaṃ parābhiprāyagocaraḥ /
tacca viṣayabhedāpādanenaiva nirasyata ityamisandhiḥ //

atrocyata iti /
yadyapi tadidamitijñānaṃ pūrvāvasthāyāmapyaparokṣameva /
na hi tadityullekhādeva parokṣatvam /
tathā sati śābdalaiḍgikavikalpānāṃ tadityullekhavirahiṇām aparokṣatvaprasaḍgāt /
nāpīdamāspadatvādeva sākṣātkāra iti bauddhasyābhyupagamo 'pasiddhāntaprasaḍgāt /
kiṃ tu sannihitaviṣayamasannihitaviṣayaṃ vā yadeva liḍgādinirapekṣeṇa indriyeṇa vijñānaṃ janyate, tadevāparokṣarūpaṃ samutpadyate /
anindriyajaṃ tu parokṣamiti vibhāgaḥ /
tatra parokṣamaparokṣaṃ vānubhūtāvasthāviśiṣṭaviṣayatayā tadityullikhyate /
sannihitaviṣayatayedamiti /
so 'yaṃ viṣayakṛto viśeṣaḥ /
tathāpyabhyupagamavāde 'pi na kaścid virodha iti pratibandigraha iti mantavyam /
tasmād viṣayabhedādavirodha iti tvayā samādhātavyamiti cet? nanvihāpīti //
tat kimidānīṃ vikalpavikalpanīyayoryathā bhedastathaiva tadidantāspadayorapīti? nanvevaṃ sati dattaḥ svahasto bauddhānāmityata āha--sambandheti /
viśeṣaṇe uttaratrāpyevam, viśeṣyaṃ tvekameva /
tatra cāparokṣatvamevāsyetyāśayaḥ /
yo 'pīti /
atrāpinānādigdeśasambandhaḥ pratibandīkartavyaḥ //
nanu pratyabhijñānānnānākālasabaddhaikatvasiddhau parasparāvinābhāvabhaṅgaprasaṅgaḥ, tacca lūnapunarjātakadalīkāṇḍādau vyabhicāradarśanādapramāṇameva /
na ca kadalīkāṇḍapratyabhijñānataḥ padmarāgapratyabhijñānasya kañcid viśeṣamupalabhāmahe /
nanu nānādigdeśasaṃbaddhasyāpi tava kadācidekatvamupalabhyate, tat kathaṃ tasyāpyekatvaniścayaḥ? atha nānādigdeśasaṃsargaḥ svāśrayaṃ bhedayitvā na nivartata iti niḥsvabhāvatā vāpādayet, anaikāntiko vā syāt /
ato nāyaṃ viruddhaḥ /
siddhāstarhi saṃyogāvayavyādayaḥ /
tulyaṃ caitat kālabhede 'pi /
tathā hi yadi pūrvāparakālasaṃbandho vastuni virudhyeta, vijñāne 'pi virudhyeta /
tathā ca vijñānamapyekamatītavartamānaviṣayaṃ na syāt //
evaṃ ca buddhīnāṃ niyatārthatayā pratisandhānagandho 'pi na syāt /
tathā ca mūlābhāvānnirīhaṃ jagajjāyeta /
sarvajñaśca dattajalāñjaliḥ prasaktaḥ /
atītavartamānaviṣayatve 'pi naikaṃ jñānamatītaṃ vartamānaṃ ca svīkriyata iti cet? atha kimidra ca vartamānatvam sattvaṃ sadantarasaṃbandho vā? evaṃ cātītatvamapi naṣṭatvaṃ naṣṭāntarasaṃbandho vā /
tatra sadantaranaṣṭāntarasaṃbandhaḥ pratisandhāne sarvajñavijñāne cāstyeva naṣṭānaṣṭaviṣayatvāt /
tadaviṣayatve
pratisandhānatvasarvajñatvānupapatteḥ /
sattvanaṣṭatve parasparaṃ virudhyete, te caikatra pratisandhāne na sta iti cet? evaṃ tarhi padrāgamaṇirapyutpatterārabhya svāvayavavibhāgaparyantaṃ satsvarūpaḥ /
nāsya naṣṭatvasaṃsargaḥ /
sa eva tu satā kenacit saṃsṛṣṭaḥ kenacidasatā pratisandhānamiva sadasabhdyāṃ viṣayābhyāmiti /
tannāsti viruddhadharmasaṃsargaḥ /
tataḥ parimāṇabhedādayo viruddhadharmasaṃsargā vaktavyāḥ /
te yatra padmarāgādau na santi tatrautsargikamekatvameveti samaḥ samādhirityabhiprāyeṇa deśamantarbhāvyopasaṃharati--tasmāditi /
na cānyasya saṃbandhinaḥ kālasya bhedo viruddhadharmasaṃsargaḥ anyasya padmarāgamaṇerbhedaṃ nānātvam /
na cendriyeti /

yadi vikalpajātīyaṃ pratīndriyārthasannikarṣo na kāraṇaṃ
vyabhicārāditi parasyābhiprāyastadānujñaivottaram /
na hi vayamapi vikalpamātraṃ prati tasya kāraṇatvaṃ brūmaḥ, kiṃ tu sākṣātkārivijñānaṃ prati /
na cāsau indriyārthasannikarṣamantareṇāpi bhavatīti sāram /
nirvikalpakapratibandigrahastvimamarthaṃ sukhena grāhayitum //
syādetat /
vikalpasyobhayathāsaṃbhave hi sāmānyavyabhicārādviśeṣamādāya kāryakāraṇatāvadhāraṇaṃ syāt /
na tu sākṣātkārādirasya viśeṣo 'sti, aupādhikatvāt tasyeti āśaḍkya nirākaroti---na ca vikalpagata iti /
vikalpagataḥ sākṣātkāralakṣaṇo dharmastāvadanubhūyata ityavivādam, tasyaupādhikatvaṃ na tāvadānubhavikamityāha---sarvā
eva hītyādi /
tasmād darśanavyāpārā vikalpā indriyārthasannikarṣajanmāna iti yojanā /
nāpyaupapattikam, upapatteḥ prāgeva nirākṛtatvādityāśayaḥ /
nanvindriyaviṣaya eva yadi śabdo 'pi pravarteta, so 'pi sākṣātkāriṇameva vikalpamādadhyāt, indriyamapicotprekṣāvyāpāriṇam, viṣayaviśeṣamantareṇa jñāne viśeṣābhāvāt /
tasmād śabdaikaviṣayatayā pravartamāno vikalpo nendriyaviśayaṃ spṛśati, tadasparśe ca na svābhāvikamasya sākṣātkāritvamityāśanayavānāśaḍkya nirākaroti---na ca śabdeti /
ekatrārthe indriyaṃ kāraṇam anyatra tannirapekṣaḥ śabdādirityarthaḥ /
tucchatayopekṣaṇīyamapi śiṣyahitatayā dūṣayati---na ca vahnīti /
vahnijñānāduṣṇajñānādityarthaḥ /
śītadravyāpagamaḥ, tadapagame vā tadanupalambhaḥ, taddhetukaduḥkhābhāvo vā śītāpanoda ityucyate, sa coṣṇadravyopagamasādhyo na tu tadupalambhasādhyaḥ /
anyathā sannipātamūḍhasya svedane 'pi doṣāpagamo na syāt, uṣṇadravyānupalambhāt /
tuhinācalaguhāmadhyavartini ca sarvajñe vaḍavānalasākṣātkāravati tuhinācalavilayaḥ syādityarthaḥ //
yasyāpītyādivārttikārthaṃ dūṣayati---na caikeneti /
upādhayaḥ sattvādayastaiḥ viśiṣṭatvaṃ tairviśeṣaṇaiḥ sambandhaḥ /
ayamarthaḥ /
ekenaiva svabhāvena tāvadupakaroti sarvopādhīnāmiti paramārthaḥ //
tatropakārakasyaikasvabhāvatayā upakārāṇāmavacchedānāmupakāryāṇāṃ copādhīnāṃ tadaikatvaṃ syāt, yadyupakārasvabhāvāntarbhūtatvaṃ teṣāmabhyupeyeta, na caivamātiṣṭhāmahe /
tvayāpyevameva samarthanīyaṃ kiṃ tvalīkaviṣayatayeti viśeṣaḥ /
sa eṣa nyāyo yadi paramārthasatyapi syāt, kīdṛśo doṣaḥ? na kevalaṃ kālpanike vyavahāre tavedaṃ samarthanamapi tu pāramārthike 'pītyāha---api ceti /
paramāṇusvabhāva iti ṣaṣṭhatatpuruṣaḥ /
paramāṇavo jñānasya svabhāva ityapi draṣṭavyam /
paramāṇusvabhāvatve jñānasyāpi nānātvaprasaḍgāt /
tathā caikekaparamāṇuniyame sthūlapratibhāso bhrānto 'pi na syāt /
jñānasvabhāvatve 'pi ca paramāṇunāmapyekatvaprasaḍgādamūrtatvādiprasaḍgācceti sa eva doṣa ityādyuttānaṃ dūṣaṇamutsṛjya anyamāha---teṣāṃ sarvān pratīti /
paramāṇūnāmekajñānasvabhāvatve vā na te dvitīyena viditā syurityapi draṣṭavyam /
yadyapi tādātmyābhāve 'pi jñānajñeyayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ saṃbandho viṣayaviṣayiniyamārthaṃ bauddhena svīkṛtastathāpi kāryakāraṇabhāve 'pi ko niyanteti tulyo 'nuyogaḥ /
ataḥ svabhāvenaivottarayati---svabhāva eveti //
bhāvābhāvayoḥ samavāyatadvatorviṣayaviṣayiṇośca vayamapi svabhāvenaiva parasparopahitaṃ sambandhamātiṣṭhāmahe /
dravyaguṇakarmajātitadvatāṃ yadyapi svabhāvenaivopādhyupādhimabhdāvaḥ, tathāpi sambandho 'pyanubhūyamāno vinā bādhakaṃ nopekṣituṃ yujyate /
yathā svabhāvike viṣayaviṣayībhāve kāryakāraṇabhāvastvayā nopekṣitaḥ, tasmādatiriktasambandhe kṣaṇabhaṅgasādhanaṃ bādhakamavaśiṣyata ityarthaḥ //
na tāvadviśiṣṭavyavahāra eva nāsti, tasya spaṣṭatayā nihnotumaśakyatvāt tadabhāve sarvavyavahārābhāvaprasaḍgācca /
tasmādasmaduktaprakārerṣyayā prakārāntareṇāyamupapādanīyaḥ /

tatrāha---bhinnajñānāgocaratve 'pīti /
apiśabchaḥ codyābhāsatulyatāmātreṇa /
nanvasti vyavahāro na tu vāstavaḥ, sa ca
yathākathañcidvāsanādvāreṇāpi nirvahet, yeṣāṃ tvayaṃ vāstavaḥ, tairarthadvāraivāsya nirvāhaścintanīya inyāśaṅkate--tābhayāmiti //
tvaduktameva vāsanādvāramupādāya yeti vāstava evāyaṃ vyavahāraḥ syāt, tadā kīdṛśo doṣa ityāśayavānāha--astu tāvaditi /
tathāpi vāstava evāyamityatra kiṃ pramāṇamityata āha---tathā satīti /
asyendriyārthasannikarṣajatve svābhāvikaṃ sākṣātkāritvameva pramāṇamityarthaḥ /
nirvikalpakopadhānaṃ kalpeta vināpramāṇamiti śeṣaḥ /
yadi hi svakāraṇabalena notpatteravicārakatvaṃ mānasasyāpyavicārakatvaprasaṅga
ityāśayavānā---hanteti /
manasaḥ sarvaviṣayatvaṃ na tāvad vyāpārānubandhitayā parasya vivakṣitam, indriyārthasannikarṣasyāpi saṃskārasahitasya tathābhāvavyavasthāpanāt /
tasmāt pratipattyanubandhitayā vā syāt, sarvavāsanādhāratayā vā? ādyaṃ dūṣayati--yadi pūrvakamiti /
asmākaṃ tu manaḥ sarvaviṣayakamapi na pratipattyanubandhitayā asarvaviṣayamapratipattirūpatvāt iti bhāvaḥ /
na ca sakalasaṃskārādhāratayetyāha--acetanatayā na vicārakam iti /
vicāraupayikasakalavāsanānādhāratvādityarthaḥ /
tvadabhipretasya ca manasaḥ sakalavāsanādhārakatvaṃ niṣetsyata ityanenābhiprāyeṇāha--tasmādātmaiveti /
sthitaṃ jñānaṃ jñānavāsanetyarthaḥ /
atra hetuḥ--sa hi bauddheti /
atra
pramāṇam--gamyata iti /
ataḥ smaraṇe 'sya sāmarthyam /
co hetau //
nanu yadyevaṃbhūtacetanādhiṣṭhitamindriyam, tarhi nirvikalpakotpattikāla eva labdhasaskārasacivatayā vikalpameva janayedityata āha--sa khalviti /
prāgālocya udbuddhasaṃskārasamupajātasmṛtisahāyaḥ paścād vikalpayatīti yojanā /
evaṃ tarhīndriyārthasannikarṣādālocanam, saṃskārodbodhaḥ, tataḥ smṛtiḥ, tatsahāyaśca vikalpayatīti na cakṣuṣaḥ kaścidupayoga ityata āha--cakṣuṣeti //
nanvevaṃbhūtā sāmagrī militāpi yadi cakṣurvyāpāravirahe na vikalpikāṃ dhiyam upajanayet, tatastasyāpi kāraṇatvaṃ kalpyeta, natvetadastītyata āha--gaurayamiti /
etena sākṣātkāraṃ prati tasyānvayavyātirekau sta iti darśitam /
etadevābhipretyottaraślokamāha--yathāheti /
saha cetanayā vartata iti sacetanaḥ //
tathāpi ka upakāraḥ samarthita ityata āha--teneti /
jñāpyajñāpakabhāva ityupalakṣaṇam, kāryakāraṇabhāvo 'pi na sarvatrāstīti draṣṭavyam /
kvacittu dravyaguṇakarmaṇām astīti nodāhṛtaḥ /
tadarthālocanānugataṃ smaraṇaṃ yayoste viśeṣaṇaviśeṣye tathokte tayoḥ /
atadadhikaraṇavyavacchedapratītijananameva viśeṣaṇena viśeṣyasyopakāra ityarthaḥ /
yadyapi svābhāviko viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo nopakāramapekṣata iti tatra tatra vakṣyati /
na copakāryopakārakabhāvo 'pyupakārāntaraprāptaḥ, tathā satyanavasthāpātāt /
tathāpīha saṃbhavaprācuryeṇābhidhīyata iti mantavyam //
nanu yadi svābhāvikamanayorviśeṣaṇaviśeṣyatvam, prathamataḥ svabhāve gṛhyamāṇe kiṃ na gṛhītam, na ca svabhāvastadānīṃ na gṛhīta ityata āha--arthau hīti /
na khalu rūpaparamāṇuṣu sparśādiparamāṇavo 'pi svabhāvataḥ sthitā ityetāvataiva pratītipathamavataranti /
sāmagryabhāvānna tatheti cet? sa ihāpi samāna ityarthaḥ /

ata eva pramāṇaṃ kṛtsnavṛttīti matvā yadāpāditam, tadapi nāstītyata āha--teneti //
svarūpābhiprāyeṇa kṛtsnavṛttitvaṃ pramāṇasyānumanyāmahe eva, svābhāvikasamastasambandhābhiprāyeṇa tu sarvajñetaradhiyāmaprāmāṇyamāpādayatīti upasaṃhāraṃ sthāne saṃkalayyāhā---savikalpakaṃ tviti /
paścādapi jāyamānamiti yojanā ālocanāditi śeṣaḥ /
tasmāt sarvaṃ tulyam /
kṣaṇabhaḍge paraṃ vivādo 'vaśiṣyata ityāśayavānāha---akramasyāpīti /
vivādādhyāsitā iti /
sākṣātkāriṇa ityarthaḥ /
tena taditaravyudāsaḥ /
sidvasādhyatāvyudāsārthaṃ svagocara iti /
pītaḥ śaḍkha ityādinā vyabhicāranivṛttyartham avyabhicāritve satīti /
atra ca kṛtaḥ prayatnaḥ //
na caitanmantavyamiti bhāṣyamiti indriyārthasannikarṣamantareṇāpi saṃśayotpattidarśanāt atatkāraṇatayā prasaṅga evāsya nāsti /
kuto 'nvācīyamāne 'pi vyudāsa iti pūrvaḥ pakṣaḥ /
yadyapi na savaḥ saṃśayaḥ indriyārthasannikarṣajastathāpi sākṣātkāravānavaśya tajjanyaḥ /
tasmād vyudāso 'nvācīyata iti prakāraṇārthaḥ //
syādetadityādi /
mana eva kevalamindrayanirapekṣaṃ bahirvyāpriyamāṇaṃ sākṣātkārisaṃśayādi janayati, dṛṣṭo
hyasyānuvyavasīyamānajñānaviśeṣaṇe ghaṭadau vyāpāraḥ, indriyavyāpāravigame 'pi saudāminīsaṃpātādau sakṛdupajātasyārthaniścayasya samandhakāre 'pyanuvyavasīyamānatvāt, tasya cānuvyavasāyasya sākṣātkārijātīyatvāt /
tasmāt aprasaṅga eva punarāpatita iti /
manasā hyanuvyavasīyamānajñānalakṣaṇaviśeṣyasannikṛṣṭena asannikṛśṭo ghaṭādiravacchedakatayā vyavasīyate /
cakṣuṣeva ghaṭasannikṛṣṭena prāgupalabdhā tadavasthā /
saṃśayajñānaṃ tu nordhvārthopalabdhiviṣayam, nāpi sthāṇupuruṣasmṛtiviṣayam, kiṃ tvanirdhāritasthāṇupuruṣatvordhvapadārthaviṣayam /
na ca tatsannikṛṣṭaṃ manaḥ /
bāhyena viśeṣyeṇāpyasannikṛṣṭaṃ manaḥ kathamiva jñānamutpādayet? utpādane
vāndhabadhirāderapyutpādayet iti siddhāntaḥ //
tatpūrvaṃ vyavasāyotpattau /
svaviṣayaprāptisampattaya iti śeṣaḥ /
tathā ca saṃśayajñānotpāde 'pīti sahakāritayeti śeṣaḥ /
avyāpakatvenetyādi codayati pārśvasthaḥ /
pariharati pūrvapakṣī /
punaḥ pārśvasthasya śaḍkā mā bhūditi /
ata āheti /
pūrvapakṣī /
na ca sukhādau pramāṇāntaramasti /
pratyakṣaṃ vihāyeti śeṣaḥ /
saṃvedanatve hi teṣāṃ svasaṃvedanatā śaḍkāspadamapi syāditi śeṣaḥ /
nanvindriyasya vai sata iti vadato bhāṣyakṛto manasa indriyatvamiṣṭamevetyata āha---na ca taditi /
manasa indriyatvābhyupagamo vātsyāyanīye gautamīyasūtra viruddha ityarthaḥ /
mā bhūd vibhāgaparamidaṃ sūtram, tathāpi sūtrākārasya mana indriyaṃ yadyabhimatamindriyaprakaraṇa eva lakṣayedityata āha---tatra ceti /
indriyatvena tatprakaraṇa evābhighāne prāpte yadanyatra karoti tenādhikamasya kiñcid rūpaṃ vijñeyamiti sūcayati, na tvindriyatvameva na sahata ityarthaḥ /

Original text: Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc