ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યપરિશુદ્ધિ · ભાગ 6180

તસ્ય હિ સાક્ષાદેવ નિઃશ્રેયસહેતુતા અભ્યુપગમ્યતે ।
તત્રાભયનોદ્યપરિહારાર્થં નિઃશ્રેયસદ્વેવિધ્યપ્રતિપાદનમુપસ્થાપ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
અથ ઇદ્યુચ્યત ઇત્યન્તેન પૂર્વપક્ષઃ ।
પૂર્વઃ પૂર્વો હેતુરુત્તર ઉત્તરસ્તદ્વાનિતિ ॥
નનુ સાક્ષાત્કારવાંશ્ચ દેહાદિમાશ્ચેતિ દુર્ઘટમિદમ્ ।
ન હિ શ્રવણાદેરિવ પરે નિઃશ્રેયસે કર્તવ્યે સાક્ષાત્કારસ્યાપિ કિઞ્ચિત્ કર્તવ્યાન્તરમસ્તીત્યત આહ--ન ચૈવમિતિ ।
ચોદ્યસંભાવનાય દૃષ્ટાન્તઃ--ન ચ પ્રાયશ્ચિત્તેનેવેતિ ।
ન તાવત્ પ્રાયશ્ચિત્તસ્યાધિકારાપત્તિઃ ફલમ્, આગમમન્તરેણાદૃષ્ટકર્મણાં ફલવિશેષકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ શ્રૂયમાણફલપરિત્યાગપ્રસંગાચ્ચ ।
બલવતિ બાધકે સતિ નેદમનિષ્ટમિતિ ચેત્--ન, અનન્યથાસિદ્ધસ્યાગમસ્ય બાધકસહસ્રેણાપ્યપનેતુમશક્યત્વાત્ ।
શક્યત્વે વા સુરાપયેત્વાનુમાનમપિ દુર્નિવારમિતિ હૈતુકાનાં દત્તઃ સ્વહસ્તઃ સ્યાત્ ।
અત એવ ન પ્રાયશ્ચિત્તાચરણદુઃખમેવ બ્રાહ્મહત્યાદીનાં ફલમ્, તત્ફલત્વેનાશ્રુતેઃ, પ્રાયશ્ચિત્તવિધિવૈફલ્યપ્રસંગાચ્ચ
અવિશેષાધાનાચ્ચ ।
અનિચ્છેતો ઽપિ કર્મબલાદેવ તત્સિદ્ધેશ્ચ ।
તસ્માદદત્તફલાન્યેવ કર્માણિ પ્રાયશ્ચિત્તેન ક્ષીયન્ત ઇત્યેવ સાધુ ।
તથા તદ્વદેવ તત્ત્વસાક્ષાત્કારો ઽપિ કરિષ્યતીત્યર્થઃ ॥
અત્ર ચાગમબલપ્રવૃત્તા આગમેનૈવ બોધયિતું યુજ્યન્ત ઇત્યાશયવાનાહ,
નાભુક્તં ક્ષીયતે
[]ઇતિ ।
નનુ
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ...ભસ્મસાત્ કુરૂતે તથા ।
[ગીતા 4.37] ઇત્યેવં વિપક્ષે ઽપિ સ્મૃતિરસ્તિ ।
તત્ કથં નિર્ણયો ભવિષ્યતીત્યત આહ--અન્ત્યસુખેતિ ।
સ્યાદપ્યેવં યદિ નાભુક્તમિત્યાદિસ્મૃતેરનુગ્રાહકો ન્યાયો ન સ્યાત્, અસ્તિ ચ તથા ।
તથા ચ પ્રયોગઃ, વિવાદાધ્યાસિતાનિ કર્માણિ
ભોગાદેવ ક્ષીયન્તે અચીર્ણપ્રયશ્ચિત્તકર્મત્વાદારબ્ધશરીરકર્મવત્ ।
ન ચાત્રાગમવિરોર્ધઃ, તસ્યાગમાન્તરવિરોધેનાનિર્ણાયકત્વાદિત્યર્થઃ ।
ન ચોત્સર્ગસિદ્ધાયાઃ સ્મૃતેરસતિ બાધકે ઽન્યથામાવો યુજ્યત ઇત્યાશયવાનાહ--ઔત્સર્ગિકસ્યેતિ ।
નનુ,
મિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે ॥
[મુણ્ડક. 2.2.8] ઇતિ શ્રુતૌ પરિપન્થિન્યાં કથમુચ્યતે ઽસતિ બાધક ઇતિ, કથં ચ તદ્વિરોધેન સ્મૃતેર્નિર્ણાયકત્વમનુમાનાનુગ્રહો ઽપીત્યત આહ--ક્ષીયન્ત ઇતિ ।
ન હીયં શ્રુતિરદત્તફલાનામેવ કર્મણાં તત્ત્વજ્ઞાનાત્ ક્ષયમાહ, કિં તુ ક્ષયમાત્રમ્ ।
તચ્ચોપભોગેનાપિ ભવન્નકિઞ્ચિદ્ વિરૂણદ્ધીતિ ભાવઃ ।
દેહેષૂપભોગો દેહોપભોગઃ ।
અપિ ચ વિપરીતાપિ શ્રુતિર્વિદ્યત ઇત્યાહ--તાવદેવેતિ ।
અસ્ય તત્ત્વસાક્ષાત્કારવતઃ તાવદેવ ચિરં વિલમ્બઃ ।
યાવન્ન વિમોક્ષ ઉપાત્તકર્મરાશેઃ સકાશાત્ ફલોપયોગેન ।
અથ તસ્મિન્ સતિ સંપત્સ્યતે કૈવલ્યેનેત્યર્થઃ ।
ભોગેન ત્વિતરે ક્ષપયિત્વા
[]ઇતિ વાક્યશેષાત્ ॥

નનુ ભોગેન પ્રક્ષયો ઽનુપપન્ન એવ, કર્મરાશેરનન્તતયા અનિયતવિપાકકાલતયા ચેત્યત આહ--યોગર્દ્ધીતિ ।
ઉક્તમ્ આદિવાક્યે ।
શઙ્કતે--ન ચેતિ ।
અયમાશયઃ--યદિ તાવત્ કર્મણામેવાયં મહિમા, યદેકદૈવ નાનાવિધદેહાદ્યવાન્તરવ્યાપારૈસ્તૈસ્તૈરૂપભોગઃ સાધ્યઃ, કિં યોગપ્રભાવપરિકલ્પનયા? અથ નૈષ મહિમા નેષામ્, તથાપિ ક્વ યોગપ્રભાવસ્યોપયોગઃ? ન હીશ્વરો ઽપિ કર્મણાં સ્વભાવં વિપર્યાસયિતુમર્હતિ ।
તસ્માત્ સ્વપ્રતિભયા કલ્પનીયમેતત્ ।
એવં ચેદ્ વરમદત્તફલાન્યેવ યોગપ્રભાવાત્ ક્ષીયન્ત ઇતિ કલ્પ્યતાં લાઘવાયેતિ ।
પરિહરતિ--દૃષ્ટાનુસારેણેતિ ।
પ્રમાણાનુસારેણ ॥
યથા હ્યુપભોગાદેવ કર્મણાં ક્ષયઃ, દેહાદિષુ સત્સ્વેવ ચોપભોગઃ, લબ્ધવૃત્તિભિરેવ કર્મભિર્દેહાદિસમ્ભવઃ, સહકારિલાભ એવ તેષાં વૃત્તિલાભઃ, તે ચ સહકારિણઃ ક્વચિત્ફલોન્નેયાઃ યથા યુગપદનેકેન્દ્રિયોપગ્રહે, ક્વચિદાગમગમ્યા યથા વાસુદેવસૌભરિપ્રભૃતીનાં કાયયૌગપદ્ય ઇતિ સર્વત્ર પ્રમાણમસ્તિ, નૈવમનુપભુક્તકર્મક્ષયે ।
યથા ચ મહાપ્રલયે સર્વકર્મણામેકદૈવ વૃત્તિનિરોધ આગમપ્રામાણ્યાદાસ્થીયતે, તથા યોગર્દ્ધિકાલે ઽપિ સર્વેષાં વૃત્તિલાભ આસ્થેય આગમપ્રામાણ્યાદેવેતિ ન કિઞ્ચિત્ સ્વપ્રતિભામાત્રેણ કલ્પિતમિત્યર્થઃ તાદૃશશ્ચ મુનિરપરનિઃશ્રેયસવાનિત્યર્થઃ ।
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ--ઇતિ ન વાતપુત્રીયમિતિ ।
અથ પરં નિઃશ્રેયસં કીદૃશમિત્યત આહ--પરં ત્વિતિ ।
ઇત્યુપપન્નં નિઃશ્રેયસદ્વૈવિધ્યમિતિ ।
પૂર્વપક્ષનિરાકરણાયેતિ શેષઃ ।
ન સુખદુઃખતયા મનુતે રાગદ્વેષપ્રસવહેતુત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
ન હ્યસ્તિ સમ્ભવો ન તત્ર તૃષ્યતિ તચ્ચ તસ્ય સુખુ યાદૃશમજ્ઞાનિનઃ તૃષ્ણાજનકમ્, ન તદ્ દ્વેષ્ટિ તચ્ચ તસ્ય દુઃખમિતિ યાદૃશમજ્ઞાનિનો દ્વેષજનકમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તં તાત્પર્યમક્ષરાર્થીકર્તું સમર્થિતમેવ શઙ્કતે--સ્યાદેતદિતિ ।
ઉપભોગપ્રયત્ન આસ્થેયો મોક્ષાય ત્વરમાણેનાપિ કાયવ્યૂહાદાવિતિ શેષઃ ।
યસ્તુ ત ત્વરતે યદા ભવિતા કર્મક્ષયસ્તદા ભવિતા મોક્ષો ઽપિ કિં ત્વરયા? પ્રાપ્તા તાવન્નિરપાયા ભૂમિરિતિ સમર્થિતહૃદયઃ, તસ્ય તુ નિઃશ્રેયસદ્વયયૌગપદ્યશડ્કાપિ નાસ્તીતિ ભાવઃ ॥
નન્વેતાવતૈવ સર્વં સુસ્થં કિમુત્તરપ્રબન્ધેનેત્યત આહ--તદેવમર્થગતિમિતિ ।
મિથ્યાજ્ઞાનદોષપ્રવૃત્તીનાં પ્રવાહરૂપાણામિતિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
પ્રવૃત્તિશ્ચાત્ર કારણરૂપા ગ્રાહ્યા, કાર્યરૂપાયા અનુચ્છેદાત્ ।
જન્મદુઃખયોઃ પ્રવાહરૂપયોરૂચ્છેદક્રમો નાસ્તિ ।
કુતઃ? પૂર્વોપાત્તસ્યેતિ ।
મૂલાનુચ્છેદાદિત્યર્થઃ ।
આગામિવાર્ત્તિકવિરોધં પરિહરન્નાહ--ઇદં ચેતિ ॥
યદ્યપિ દુઃખાદીનામેકાર્થસમવાયલક્ષણો ઽપિ યોગઃ સંભવતિ તથાપિ શરીરાદેર્જન્મનઃ સ નાસ્તિ ।
કાર્યકારણભાવસ્તુ તસ્યાપિ સ એવ ગ્રાહ્ય ઇત્યાહ--યોગ્યતયેતિ ।
કારણસ્ય હિ પૂર્વવર્તિત્વં યુજ્યત ઇત્યત આહ--અત્ર
ચેતિ ।
ઉત્તરસ્યાનન્તરં ચ પૂર્વમેવ સ્યાત્, ન ચ પૂર્વં કાર્યમિત્યત આહ--તદનન્તરત્વં ચેતિ ।
અવ્યવહિતમવ્યવધાનં
તેનાદૌ પાઠો ઽવ્યવહિતાદિપાઠઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાને કારણે તત્કાર્યા દોષાઃ અવ્યવધાનેનૈવ આદૌ પઠિતા ઇતિ શેષઃ ।
યથૈતત્ તથાન્યત્રાપીત્યત આહ--એવમિતિ ।
તેનાયમર્થઃ ।
દુઃખાદીનાં કાર્યકારણભાવઃ ।
તેષામેવોત્તરોત્તરાપાયે
તદનન્તરાભાવાદપવર્ગં ઇતિ ।
દૂષયતિ--ન હીતિ ।

અપવર્ગ એકોર્ઽથંઃ ।
ઉત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાભાવાદિતિ ચ પદદ્વયમ્ ।
કેષામિતિ દુઃખાદીનામિતિ ચ પદં કિં ભવતીતિ સાકાડ્ક્ષમ્ ।
તસ્માદેકવાક્યત્વલક્ષણયોગાદેકમેવેદં વાક્યમિત્યર્થઃ ।
યદપિ વાક્યભેદેન પ્રયોજનાધિક્યમભિહિતમ્, તદપિ નાસ્તીત્યાહ--એકનિવૃત્ત્યેતિ ॥
વિશ્વતોમુખત્વે ઽપ્યસંદિગ્ધત્વં પ્રકરણાનુવૃત્ત્યાદિભિરિત્યવિરોધઃ ।
સારવત્ પ્રયોજનવત્ ।
અનવદ્યં શિષ્ટાનામદુઃખપ્રતીતિકરમ્ ।
પ્રકૃતત્વેનાસ્તોભમિતિ વ્યાચષ્ટે--અસ્તોભમિતિ ।
યથાવ્યાખ્યાતે વિપ્રતિપદ્યમાનં લક્ષણાન્તરેણ બોધયતિ--તથા હ્યાહુરિતિ ।
લાઘવં વાક્યેષુ પદકૃતમ્, પદેષુ સ્વલ્પત્વમક્ષરકૃતમિત્યપૌનરૂક્ત્યમ્ ।
એતચ્ચ કાર્યકારણભાવસ્ય યોગવિભાગેનાભિધીયમાનત્વમભ્યુપગમ્યોક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ તેનાપ્યસૌ સૂચનીય એવ ।
ન હિ યોગવિભાગસ્ય એતત્સામર્થ્યમ્ ।
અપિ ત્વર્થાધિક્યસૂચનમાત્રમ્ ।
એતચ્ચ વિભાગે ઽપિ લભ્યત ઇત્યાહ--ઇતરેતરેત્યાદિ ।
નનુ સૂત્રે મિથ્યાજ્ઞાનમાત્રમેવ શ્રૂયતે, તત્ કથમાહ તત્રાત્માદાવિત્યત આહ--યદ્યનિ સામેતિ ।
ભાષ્યવિષયતાં વાર્ત્તિકસ્ય દર્શયતિ--તદેતેનેતિ ।
ન ખલુ યથા કુણ્ડે બદરં સંયોગેન પટે વા શૌક્લ્યં સમવાયેનેત્યર્થઃ ।
નનુ ન તાવત્ સત્તામાત્રેણ સારૂપ્યં ભ્રાન્તાવુપયુજ્યતે જપાકુસુમાદિસન્નિધાનપરિભૂતસિતિમ્નિ સ્ફઠિકાદાવનુપલભ્યમાનવિશેષસ્મરણે ઽપિ રજતાદિવિપર્યાસાભાવાત્ ।
તસ્માદુપલભ્યમાનમેવ સારૂપ્યં તદ્ધેતુરિત્યાસ્થેયમ્ ।
તદપ્યસંગતમ્, સારૂપ્યસ્ય ભેદાધિષ્ઠાનતયા તત્પ્રતિભાસને ભેદસ્યાપિ પ્રતિભાનાભેદારોપાનવકાશાત્ ।
તસ્માત્ સદસતોઃ સારૂપ્યાભાવાદિત્યાશડ્કૈવેયમનુપપન્નેત્યત આહ--સર્વત્ર હીતિ ।
ન હીદમને, સદૃશમિતિ કૃત્વા સારૂપ્યગ્રહણમિતિ બ્રૂમઃ ।
કિં તર્હિ? રજતાદૌ યો ધર્મશ્ચકચિક્યાદિઃ ઉપલબ્ધપૂર્વઃ સ એવ તજ્જાતીયો વા પુરોવર્તિન્યુપલભ્યતે યદિ તદા ભ્રાન્તિ, નાતો ઽન્યથેત્યર્થઃ ॥
અન્વયં દર્શયિત્વા વ્યતિરેકમાહ--ન હીતિ ।
યદ્યપિ હસ્તિમશકાદાવપિ યથા કથઞ્ચિત્ સારૂપ્યમસ્ત્યેવ, તથાપિ વ્યવચ્દેદકધર્મેણાનભિભૂતં સારૂપ્યમિહાભિપ્રતમ્ ।
વ્યવચ્છેદકાનભિભૂતત્વં ચ તત્ર નાસ્તીત્યતઃ સર્વાત્મના વા સારૂપ્યમેકદેશેન વેત્યેવમાદિ પરાસ્તં વેદિતવ્યમ્ ।
શઙ્કતે--અસદૃશે ઽપીતિ ।
ઇદમત્ર વિવક્ષિતમ્, સારૂપ્યં હ્યારોપ્યસ્યારોપવિષયેણ ચિન્ત્યતે, અન્યથા વા? અનન્તરે ઽતિપ્રસંગઃ ।
પ્રથમે તુ ન તાવત પીતગુણી શુક્લગુણિનિ શડ્ખે આરોપ્યતે, પીતં ચિરવિલ્વમિદમિતિ પ્રત્યયાનુદયાત્ ।
નાપિ શુક્લગુણે પીતગુણઃ, શુક્લગુણસ્યાપ્રતિભાસનાત્ ।
નાપિ શુક્લત્વસામાન્યાધારે રૂપસ્વલક્ષણે પીતગુણઃ, ચાક્ષુષપ્રતીતૌ શુક્લત્વસામાન્યાનવભાસે તદાધારસ્ય રૂપસ્વલક્ષણસ્ય ભાસનાયોગાત્ ।
ભાસને ઽપિ વા દ્રવ્યત્વસામાનાધિકરણ્યં ન સ્યાત્ ।
નાપિ પીતત્વં સામાન્યં શુક્લત્વસામાન્યાધારે ।
તદ્ધિ તદાત્મતયા વા આરોપ્યેત્, તત્સંસર્ગિતયા વા? આદ્યે શુક્લત્વસામાન્યાધારા વ્યક્તિઃ પીતત્વસામાન્યાત્મના પ્રથમાના ન દેશકાલનિયતા સ્યાત્ ।
વ્યક્તિર્હિ દેશકાલનિયતા ન સામાન્યમ્ ।
સા ચાપ્રથિતૈવ ।
ન ચ પીતત્વસામાન્યમેવ શુક્લગુણવ્યક્તિરૂપેણરોપ્યત ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
તથા સતિ પીતત્વં ન પ્રતીયેત ।

નાપિ શુક્લત્વસામાન્યમેવ પીતત્વસામાન્યતદાત્મતયા આરોપ્યેત, તથા સતિ શુક્લત્વેન શુક્લત્વં પ્રતીયેત ।
ન હિ તસ્યાન્યત્ કિઞ્ચિદ્ રૂપમસ્તિ, યેન પ્રતીતિપથમવતરેત્ ।
સર્વથા અપ્રતીતં ચ નારોપવિષય ઇત્યસંગતિરેવાસ્ય કલ્પસ્ય, સંસર્ગિતયા તુ સામાન્યે આરોપ્યમાણે શુક્લગુણસ્ય શુક્લત્વેનૈવ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
ન ચ પીતિમપ્રતીતેર્વિનયતારતમ્યં સ્યાત્, સામાન્યસ્યૈકરૂપત્વાત્ ।
તસ્માત્ પીતગુણ શઙ્ખે સમારોપ્યત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તથા ચ ગુણગુણિનોઃ ક્વ સાદૃશ્યવાર્તાપીત્યર્થઃ ॥
સમાધત્તે--ન તત્રાપીતિ, ન હ્યત્ર પીતગુણ આરોપ્યો ઽપિ તુ પીતગુણશ્ચ શડ્ખશ્ચ આરોપવિષયૌ, સંસૃષ્ટસ્વભાવત્વં ત્વારોપ્યમ્ ।
તથા ચ સંસૃષ્ટસ્વભાવાભ્યાં ગુણગુણિભ્યામનયોઃ અસંસૃષ્ટસ્વભાવયોઃ સારૂપ્યમિહ પ્રયોજકમ્ ।
ઉપદર્શિતં ચ તદિતિ કિમપ્રયોજકેન ગુણિસારૂપ્યેણ ગુણસારૂપ્યેણ વા, સતા અસતા વેત્યર્થઃ ।
અસંબન્ધાગ્રહો વૈયધિકરણ્યાગ્રહો વિષયિણ વિષયમુપલક્ષયતિ ।
તેન વ્યાધિકરણગ્રહણાવિષયીકૃતત્વં સારૂપ્યં તયોઃ, યથા પીતિમાચિરબિલ્વયોઃ તથૈવ પીતિમશડ્ખયોરિત્યુક્તં ભવતિ ।
એકેન્દ્રિયોપનતસંબન્ધિદ્વયવિષયં સારૂપ્યમુપપાદ્યન્દ્રિયદ્વયોપનીતસંબન્ધિદ્વયવિષયં સારૂપ્યમુપપાદયતિ--એવં ત્વગિન્દ્રિયેતિ ।
ન ચૈવં સતિ
તાદાત્મ્યભ્રમે ઽપિ ભેદાગ્રહ એવ સારૂપ્યમસ્તુ, કૃતં ચાકચિક્યાદિનેતિ વાચ્યમ્, તદન્તરેણ સંસ્કારાનુદ્બોધાત્, તેન ચ
વિના રજતારોપનિયમાનુપપત્તેઃ ।
ઇહ તુ સંસૃષ્ટત્વાનુભવજનિતસંસ્કારોદ્બોધો યાવન્માત્રેણ તાવદેવોપયુક્તમ્, સંસર્ગસ્ય ચ સંસૃજ્યમાનાવેવ વિષયઃ ।
તૌ ચાનુભૂયમાનાવેવેતિ, કિં તદુપનાયકસાદૃશ્યાન્તરાપેક્ષયેતિ સર્વમવદાતમ્ ।
નન્વયમનુભવક્રમો ઽનુભવબાધિત એવેત્યત આહ--અતિશીઘ્રતયેતિ ॥
નનુ સાદૃશ્યં ચેદ્ ભ્રાન્તિબીજમુપપાદિતમ્, તર્હિ સર્વં સર્વત્રારોપ્યેત્, અસ્તિ હિ કેનચિત્ કસ્યચિત્ કથઞ્ચિત્ સારૂપ્યમિત્યત આહ--નેતિ ।
એવં દ્વિચન્દ્રેતિ ।
તથાવિધાપેક્ષાબુદ્ધિવિષયત્વં દ્વિચન્દ્રભ્રમે, ભેદમાત્રારોપે તુ નાનાદિગ્દેશાવયવસંબન્ધઃ ।
પ્રાચ્યાં પ્રતીચીભ્રમે દક્ષિણોત્તરાન્યત્વે સતિ દિક્ત્વમેવ ।
એવમન્યત્રાપિ અલાતચક્રભ્રમે મધ્યાસંબન્ધે સતિ સર્વદિક્સંબન્ધઃ ।
આદિગ્રહણાદગચ્છતિ ગતિવિભ્રમે વિભાગવૈપરીત્યમ્ ।
અસ્થૂલેષુ કેશેષુ સ્થૂલવિભ્રમે
તાવદ્દેશાચ્છાદકત્વમ્ ।
અપ્સુ દણ્ડસ્ય વક્રતાભ્રમે તરઙ્ગવક્રિમદણ્ડયોરસંસર્ગગ્રહ ઇત્યેવં નેયમ્ ।
સર્વત્ર ચ તત્ત્વાગ્રહઃ
સંપ્લવત ઇતિ ॥
ઇહાત્મનો દુઃખહેતુત્વેન શરીરેન્દ્રિયાદિવદ્ હેયત્વમેવ બૌદ્ધૈરાપાદિતમ્ ।
યથા હિ, ઇન્દ્રિયાદિના વિના નાત્મા દુઃખં જનયિતુમલમ્, એવં નેન્દ્રિયાદિકમપિ તમન્તરેણ ।
ન હિ નિરાશ્રયં દુઃખ નામ ।
અત આત્માપિ હેયઃ ।
તદુક્તમ્ ધર્મકીર્તિના---
ન તૈર્વિના દુઃખહેતુરાત્મા ચેત્ તે ઽપિ તાદૃશાઃ ।
નિર્દેષં દ્વયમપ્યેવં વૈરાગ્યં ચ દ્વયોસ્તતઃ ॥
[પ્ર.વા.1.227] ઇતિ તચ્ચૈતદસાધીયઃ તથા હિ, ન તાવદાત્મનો હાનં રોગાદિવદ્વિનાશલક્ષણમ્, નિત્યત્વાત્ ।
નાપિ દન્દશૂકદષ્ટાડ્ગુલીવદ્ વિપ્રયોગાદિલક્ષણમ્, નાપિ સુતમરણાદિવત્ પ્રતિપત્તિનિરોધલક્ષણમ્, સ્વસંવેદનત્વાદિતિ વેદાન્તિનઃ ॥
વયં તુ બ્રૂમઃ---તદ્ધિ તદા સ્યાત્, યદિ જ્ઞાતસ્ય સતો દુઃખં પ્રત્યાત્મનો હેતુત્વં સુતમરણાદેરિવ ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।

કિં નામ? સત્તામાત્રેણ ।
તસ્માદાત્મનો હેયત્વવ્યુત્પાદનં વૈયાત્યમાત્રવિજૃમ્ભિતમેતત્ ।
આત્મદૃષ્ટેસ્તુ હેયત્વવ્યુત્પાદનં મનાક્ સદલમિત્યાશડ્ક્ય નિરાકરોતિ--ન ત્વિતિ ।
અભ્યર્હિતતમમ્ ઉપકાર્યતમમ્ ।
સત્ત્વમ્ આત્મ ।
યદ્યપિ રાગાદિનિવૃત્તિહેતુર્નૈરાત્મદર્શનમિતિ ગુડજિહ્વિકા, વસ્તુતસ્તુ ન તાવન્નિત્યાત્માભાવદર્શનમાત્રં રાગાદિનિવૃત્તિહેતુઃ, ચાર્વાકાદીનામેવ વીતરાગત્વપ્રસંગાત્ ।
અહઙ્કારનિવૃત્તિહેતુર્નૈરાત્મ્યદર્શનમ્, તત એવ રાગાદિનિવૃત્તિરિતિ ચેત્? સાપિ કિં શરીરાદૌ, ચેતને વા? આદ્યે સિદ્ધસાધનમ્, શરીરાદવહઙ્કારસ્ય મિથ્યાત્વાત્ ।
તન્મૂલત્વાચ્ચ રાગદ્વેષયોઃ, તન્નિવૃત્તૌ તયોરપિ નિવૃત્તિરિતિ કો નામ નાભ્યુપૈતિ ।
ન ચ શરીરાદાવહઙ્કારનિવૃત્તેર્નિત્યાત્મદર્શનં વિરોધિ, કિં ત્વનુકૂલમેવ, ન હિ શુક્તિકાતો રજતં ભેદેનાવ્યવસ્થાપયતસ્તસ્ય રજતબુદ્ધિઃનિવર્તતે ।
અથ ચેતનવિષયૈવાહઙ્કારનિવૃત્તી રાગાદીનપનયતીતિ વિવક્ષિતમ્? હન્તૈવં સ્વાકારે ઽપીદન્તાવ્યવહારિણાં પૃથગ્જનાનાં વીતરાગત્વપ્રસંગઃ ।
ન હિ તે શરીરાદિવિવિક્તમ્ અહમિતિ પ્રતિયન્તિ ॥
અથ બાહ્યાભ્યન્તરવિષયતયાહઙ્કારનિવૃત્તિરભિપ્રેતા? સાપિ કિં સર્વથા જ્ઞાનાભાવાદેવ, ચેતનસ્યાપીદન્તાસ્પદત્વાદેવ વા, તસ્મિન્નેવ નાસ્તિત્વાધ્યારોપાદ્ વા? ન તાવદાદ્યઃ, અદૃષ્ટિત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચૈતત્ પ્રયત્નશતેનાપિ સિધ્યતિ ।
યથા યથા દૃષ્ટિનિરોધાય પ્રયત્નઃ, તથા તથા દૃષ્ટેઃ પ્રત્યાપત્તેઃ ।
ન ચાદૃષ્ટેરેવ રાગાદયો વિનિવર્તન્તે, યુગસહાસ્ત્રમપિ સુપ્તસ્ય પુનર્જાગરાવસ્થાયાં રાગાદિદર્શનાત્, નાપિ દ્વિતીયઃ, અહમભાવે સતીદમો ઽપ્યભાવાત્, આત્માનિ સતિ પરસંજ્ઞેતિ ત્વયૈવોક્તં યતઃ ।
નાપિ તૃતીયઃ, ગ્રહણાગ્રહણયોરૂભયોરપિ અસંભવાત્ ।
યદિ હ્યહમાસ્પદં ચેતનો ગૃહીતઃ, કથં નાસ્તિતાધ્યારોપઃ? ન ગૃહીતશ્ચેત્ કુત્ર નાસ્તિતાધ્યારોપઃ? ન ચ પ્રથમં ગ્રહઃ
પશ્ચાદારોપ ઇતિ ત્વયા વક્તું શક્યતે ।
ન ચાપરિસ્ફરતિ નિષેધ્યે નિષેધસંભવઃ ।
સ્વપ્રતિપષ્ઠજ્ઞાનમાત્રેણેતિ ચેત્--ન, જ્ઞાનસ્ય સ્વપ્રતિષ્ઠતાધ્રૌવ્યે ઽપિ રાગાદિદર્શનાત્ ।
તત્તબ્દહિરૂપપ્લવવિરહે સતીતિ ચેત્? તર્હિ બહિરૂપપ્લવવિરહે સ્વાત્મપ્રતિષ્ઠં જ્ઞાનં રાગાદિનિવૃત્તિહેતુરિત્યેવંભૂતયાત્દૃષ્ટ્યા કિમપરાદ્ધમ્, યેન તાં નિરસ્ય નૈરાત્મ્યદૃષ્ટિરૂપાદીયતે? ઔદાસીન્યદૃષ્ટિરેવ નૈરાત્મ્યદૃષ્ટિરિતિ ચેત્? કિમિદમૌદાસીન્યમ્? શૂન્યત્વમિતિ ચેત્? એવં તર્હિ સ્વાત્મદૃષ્ટિરપિ દૃષ્ટિર્ન સ્યાદિત્યદૃષ્ટિત્વપ્રસંગઃ ।
અનાલમ્બનતયા નિઃસંબન્ધિત્વમૌદાસીન્યમિતિ ચેત્? તર્હિ નિરાત્મીયતાદૃષ્ટિં વદન્ કુતો નૈરાત્મ્યદૃષ્ટિં સુપ્ત ઇવ પ્રલપસીતિ ।
એવં પ્રેત્યભાવાભાવજ્ઞાનસ્યેતિ પરમં નિદાનમિતિ અનુષજ્યતે ।
તથા ચ
ઇત્યપિ ગુડજિહ્વિકા ।
વસ્તુતસ્તુ નાસ્તિ કર્મ, નાસ્તિ કર્મફલમ્, નાસ્તિ પ્રેત્યભાવ ઇતિ ।
યાવજ્જીવેત્ સુખં જીવેન્નાસ્તિ મૃત્યોરગોચરઃ
ઇતિ ન્યાયમાલમ્બમાનેન પ્રાણિવધાદત્તાદાનાદાવેવ ઘટિતવ્યમ્ ।
સાધીયશ્ચૈવમસ્ય કૈવલ્યમિતિ ।
ન ચ
સન્તાનમાદાય પ્રેત્યભાવાદિદૃષ્ટિરૂપપત્સ્યત ઇતિ વાચ્યમ્, તદા હિ તમાદાય સોપપદ્યેત, યદિ તદ્દૃષ્ટિરનર્થાન્નિવર્તયેત્
અર્થાચ્ચ પ્રવર્તયેત્ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ચ સૈવ દૃષ્ટિઃ કરોતિ યા રાગદ્વેષૌ પ્રસૂતે, તન્મૂલત્વાત્ તયોઃ ।
તથા ચ તાદૃશી સંતાનદૃષ્ટિરપિ હેયૈવ ।
ન તાદૃશી ચેન્નાસ્તિકત્વમેવ નિર્વાહયેત્ ।
તદિદમુક્તમ્--સો ઽયં વૃશ્ચિકભિયેતિ ।
તસ્માદ્ યઃ પરલોકાર્થો તસ્ય પરલોકિનમાત્માનમડ્ગીકૃત્યૈવ સ્વર્ગે ઽપપર્ગે વા પ્રયત્નઃ, યસ્તુ નિત્યમાત્માનં નાભ્યુપૈતિ તસ્ય ચાર્વાકસ્ય ઇવ સ્વર્ગાપવર્ગાવેવ ન સ્તઃ, કુતસ્તદર્થા પ્રવૃત્તિરિત્યાશયવાનાહ--સેયમિતિ ॥
યત્તૂક્તમ્--આત્માનમભ્યર્હિતં પશ્યન્નિતિ સો ઽયં કસ્ય પ્રસઙ્ગઃ? કિં સર્વદુઃખોપશમમુપકારમપશ્યતઃ, પશ્યતો
વા? આદ્યશ્ચેદેવમેતત્ ।
ન હ્યેવંભૂતસ્ય નૈરાત્મ્યદૃષ્ટિરભ્યુપપદ્યતે ।
ન હ્યાત્મોચ્છેદમેવ કશ્ચિદુપકારત્વેન મનુતે, અપિ તુ દુઃખં જિહાસમાન આત્માનં જહાતિ, આત્માનમનપહાય દુઃખસ્ય હાતુમશક્યત્વાદિતિ મન્યમાનસ્તસ્માદ્ દુઃખમજિહાસતઃ સુખં ચોપાદાતુમિચ્છતો નૈરાત્મ્યદૃષ્ટેરસંભવ એવ ।

તથા ચ તથાભૂતસ્ય નૈરાત્મ્યદર્શિનો નિત્યાત્મદર્શિનો વા તુલ્યઃ સંસારઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ કલ્પો ઽસંગત એવ ।
ન હિ સર્વદુઃખોચ્છેદમ્ એવોપકારં પશ્યતિ સુખાય તદુપકારાય ચ ઘટત ઇતિ ।
સર્વદુઃખોચ્છેદશ્ચ સુખં ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમેતત્ ।
એવં સર્વદુઃખોચ્છેદમિચ્છતિ પરં ચાપકરોતીત્યેતદપ્યસંગતમ્, ન હિ પરાપકારઃ સર્વદુઃખોચ્છેદનિદાનમિતિ હૃદિ નિધાયાહ--અભ્યર્હિતતા ચેતિ ॥
સામાન્યધર્મો ઽહઙ્કારાસ્પદત્વમ્ ।
અહમિતિ કર્તૃપદવિષયત્વમ્, અનેન તત્પ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્ય કર્તૃત્વસ્યૈકદેશમુપલક્ષયતિ ।
તેનાયમર્થઃ, ઇતરકારકપ્રયોક્તૃત્વમ્ બાહ્યકારકપ્રયોજ્યતાં ચ દૃષ્ટ્વા ભેદાગ્રહે સતિ શરીરાદૌ કર્તૃત્વમારોપ્યાત્મત્વેન વિપર્યસ્યતીતિ તદિદમુક્તમ્--તાં ખલ્વિતિ ।
એવં સિદ્ધં કૃત્વા વિપર્યયમ્ અન્યથાખ્યાતિરૂપમિતિ શેષઃ ।
સંપ્રતિ સન્દિહાનો વિશેષત ઇતિ શેષઃ ।
નનુ સ્થાણાવેવાયં મમ ચોરપ્રત્યયો વૃત્ત ઇત્યાગાપાલાઙ્ગનં પ્રસિદ્ધમિતિ તદત્ર સંશય એવ નાસ્તીત્યત આહ--પરીક્ષકાણામિતિ ।
પ્રતિપત્તુઃ પ્રત્યયાત્ પ્રત્યેતવ્યાત્ ।
અવ્યતિરેકાત્ અભેદાદિત્યર્થઃ ।
નન્વિદં રજતમિત્યત્ર દ્વયં પ્રતિભાતિ, જ્ઞાનસ્યાત્મા, પુરોવર્તિ દ્રવ્યં ચ ।
તત્ર પુરોવર્તિનો રજતત્વે પ્રતિષિદ્ધે, અર્થાદાપદ્યતે જ્ઞાનસ્યેતિ, તદન્યેષાં તુ પ્રતિપત્ત્યનારોહાદેવ નાવકાર્શઃ ।
તત્ કથમુચ્યતે વણિગ્વીથ્યાદાવિતિ, અત આહ--આન્તરત્વં ત્વસ્યાનુપલબ્ધચરં કતસ્ત્યમ્? યદ્ધિ યસ્ય કદાચિદવગતમ્, તદન્યત્ર પ્રતિષેધે પારિશેષ્યાત્ તત્ર ગમ્યતે, ન તુ પ્રતીતિપથમવતીર્ણયોરન્યતરત્ર પ્રતિષેધે પારિશેષ્યાદિતરત્રાસંભાવિતમપિ, તથા સતિ નેદં રજતમિતિ શુક્તિકાયાં રજતત્વપ્રતિષેધે તદેકજ્ઞાનસંસર્ગિણો ભૂતકાદેરપિ રજતત્વં વિદધ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તસ્ય રજતત્વં કદાચિદપિ નોપલબ્ધચરં ।
યતઃ, તથા
સ્વાત્માનો ઽપિ રજતાત્મત્વં ન કસ્યચિદુપલબ્ધિગોચરઃ કદાચિત્ સ્વપ્ને ઽપિ ।
અથ દૃષ્ટમેવ સત્યરજતજ્ઞાને રજતાકારત્વમાત્મન ઇત્યાશયઃ? સો ઽયં સ્વપ્નાયતે, તત્રાપિ હિ પુરોવર્તિનિ રજતે અનુભૂયમાને સ્વાત્મનો રજતાકારત્વં
કસ્ય પ્રમાણસ્ય ગોચર ઇતિ ।
તદનેન સ્વાકારસ્ય બાહ્યત્વે સાધકપ્રમાણાભાવો દર્શિતઃ ।
બાધકમપિ સૂચિતમ્ ।
યથા હિ નેદં રજતમિતિ બાધકબલેન પુરોવર્તિનો રજતત્વપ્રતિષેધઃ, તથા નાહં રજતમિત્યપિ બાધકં સ્ફુટમેવ ।
અયમેવ ભ્રમ ઇતિ ચેત્? એવં તર્હિ ન રજતત્વમારોપ્યતે બાહ્યે, કિં તુ તસ્મિન્નેવાહમાસ્પદે બાહ્યત્વમારોપ્યતે ઇત્યાશયઃ ।
તથા સતિ બાધકપ્રત્યયેન તદેવાપનેયમ્, તસ્મિશ્ચાપનીતે ઽહં રજતમિતિ સ્યાત્ ।
એવં ચ સતીદં રજતમિતિ કોર્ઽથઃ? નાહં રજતમિતિ ।
નેદં રજતમિતિ કોર્ઽથઃ? અહં રજતમિતિ ।
તતશ્ચ યથેદં નેદમહં નાહમિત્યનયોર્વિરોધાત્ સમુચ્ચયાભિમાનો ઽપિ નાસ્તિ, તથા નેદં રજતં નાહં રજતમિત્યનયોરપિ વિરોધાત્ સમુચ્ચયાભિમાનો ઽપિ ન સ્યાત્ ।
અસ્તિ ચ, તસ્માદુભયોરપિ રજતત્વપ્રતિષેધો ઽન્યસ્ય રજતત્વં વ્યવસ્થાપયતીતિ પાષાણરેખેયં ન દુરૂત્તરપાંસુપૂરણમાત્રેણાપનેતું શક્યતે ॥
સામર્થ્યાતિશયઃ સ્વભાવાતિશયઃ ।
અતિશયસ્તુ વિષયજન્યજ્ઞાનાપેક્ષયા ।
સન્તમિવેતિ સત્યજ્ઞાનાભિપ્રાયં સ્વરૂપાભિપ્રાયં વા ।
વિષયસામર્થ્યમિતિ સામર્થ્યં કારણત્વમ્, તભ્દાવસિદ્ધેઃ ।
અત એવેતિ કૃત્વા વેદાન્ત્યેકદેશિનઃ અપિ
નિરાકારબૌદ્ધમતાનુમતિર્દર્શિતા ।
સદસત્ત્વેન ગૃહ્ણાતીતિ ન વિકલ્પિતમતિનિર્દલત્વાત્ ।
પ્રવૃત્ત્યૌપયિકો હ્યર્થઃ પ્રકૃતે પ્રકાશતે, ન તુ સદસત્ત્વેન ગૃહીત્વા પ્રવૃત્તિરૂપપદ્યતે ।
અસદેવ રજતં પ્રકાશતે ।

પુરોવર્તિભેદગ્રહાચ્ચ શુક્તો
પ્રવૃત્તિર્નાન્યત્રેત્યાદિ નાશડ્કિતમ્, પ્રાભાકરપક્ષેણ તુલ્યયોગક્ષેમત્વાદપોહે નિરાકરિષ્યમાત્વાચ્ચ ॥
અનિર્વચનીયખ્યાતિમનુભવવિરોધેન નિરાકરોતિ---ન ચેતિ ।
ત થાહિ કિમિદમ્ અનિર્વચનીયત્વમ્, કિં નિરૂક્તિવિરહ એવ, આહોસ્વિન્નિરૂક્તિનિમિત્તવિરહ એવ? ન તાવદાદ્યઃ, ઇદં રજતં નેદં રજતમિતિ
નિરૂક્તેરનુભૂયમાનત્વાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, નિરૂક્તિનિમિત્તં જ્ઞાનં વા સ્યાત્ વિષયો વા? ન તાવદાદ્યસ્ય વિરહઃ, ખ્યાતેઃ સ્વયમવાભ્યુપગમાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, વિષયો ઽપિ કિં ભાવરૂપો ઽભાવરૂપો વા? આદ્યે અસત્ખ્યાત્યભ્યુપગમપ્રસઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયે તુ સત્ખ્યાતિરેવ ।
ઉભૌ ન સ્ત ઇતિ ચેત્? અથ ભાવાભાવશબ્દેન લોકપ્રતીતિસિદ્ધાવેવોભાવભિપ્રેતૌ, વિપરીતૌ વા? આદ્યે તાવદ્
યથાભયોર્વિધિર્નાસ્તિ, તથા પ્રતિષેધો ઽપિ, પરસ્પરવિધિનિષેધયોવિ ધિનિષેધનાન્તરીયકત્વાત્ ।
દ્વિતીયે તુ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ ।
ન હ્યલૌકિકવિષયસહસ્રનિવૃત્તાવપિ સત્યજ્ઞાનવિષયનિવૃત્તિસ્તન્નિરૂક્તિનિવૃત્તિર્વેતિ ।
અથાપિ નિઃસ્વભાવત્વમનિર્વચનીયત્વમ્? અત્રાપિ નિસઃપ્રતિષેધાર્થત્વેન સ્વભાવશબ્દસ્યાપિ ભાવાભાવયોરન્યતરાર્થત્વે પૂર્વવત્ પ્રસંગઃ ।
પ્રતીત્યગોચરત્વં નિઃસ્વભાવત્વમિતિ ચેત્? અત્ર તુ સ્વવચનવિરોધઃ, પ્રતીત્યગોચરશ્ચ પ્રતીયતે ચેતિ ।
યદ્ યથા પ્રતીયતે તત્ તથા નેતિ ચેત્? અત્ર ન વિપ્રતિપદ્યામહે ।
તસ્માત્ આકારાસદનિર્વચનીયખ્યાતિવાદિભિરપ્યન્યથાખ્યાતિરવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યેત્ ઇ ॥
નનુ યદ્યથાસત્પ્રકાશતે પ્રપઞ્ચો ઽપિ તર્હિ તથૈવાસ્તુ જાત્યાદિકં ચેત્યત આહ---યઃ પુનરિતિ ।
અસચ્ચેત્? અસત્તેયૈવ પ્રકાશેત, ન પ્રવૃત્તિગોચરઃ સ્યાત્ ।
સત્તયા ચેત્? નૂનં સાદૃશ્યમપ્યપેક્ષ્યમ્ ।
ન ચ તદસ્તિ ।
અસદૃશસ્યાપિ સત્તયા પ્રકાશને ચાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ॥
સંવિદ્વિરુદ્ધમ્ વિચાર્યસંવિદ્વિરુદ્ધમ્ ।
સર્વસર્વજ્ઞતાપત્તિરતીતાનાગતાભિજ્ઞતાપત્તિશ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પ્રતિભાસમાનં યુદલ્લિખદ્વિજ્ઞાનં જાયત ઇત્યર્થઃ ।
ઔત્સર્ગિકકાર્યાનુકૂલસહકાર્યભિપ્રાયેણ શ્યામાકવીજમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
તત્પ્રતિરોધિકારણાન્તરસાહિત્યાભિપ્રાયેણ કૃટજબીજમિતિ ।
વિવાદધ્યાસિતે વિભ્રમે પ્રવૃત્તિકારણમગ્રહો વા સ્યાત્, ઇદમિતિ જ્ઞાનં વા, રજતમિતિ જ્ઞાનસહિતં વા, ભેદાગ્રહસહિતં વા ઉભયમિતિ? તત્રાદ્યે ન તાવદિત્યાદિ દૂપણમ્ ।
દ્વિતીયે તુ હન્ત ભોઃ ઇત્યાદિ ।
તૃતીયે તુ નનુ રજતવિજ્ઞાનમ્ ઇત્યાદિ ।
ચતુર્થે તુ સામ્યાપાદને સતિ જ્ઞાનધર્મો વા અગ્રહો વિશેષણમ્, વસ્તુધર્મો વા? આદ્યે સામ્યં નાસ્તિ, ઉભયજ્ઞાનસ્યાગૃહીતભેદસ્ય ભ્રાન્તિહેતુત્વેનાનભયુપગમાત્ ।
દ્વિતીયે તુ વિષયધર્માણામજ્ઞાતાનાં પ્રવૃત્તાવકિઞ્ચિત્કરત્વમ્ ।
જ્ઞપ્તૌ પુનરસ્ત્યેવ ।
તત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ--મૈવં જ્ઞાનહેતૂનામિત્યાદિ ॥
અથવા દૃશ્યકારણસામ્યે ઽપ્યદૃશ્યહેતુવિશેષવશાદ્ ભ્રાન્તિસંભવઃ, કાર્યોન્નેયત્વાત્ સામગ્ર્યાઃ ।
તદિદમુક્તમ્--મૈવમિત્યાદિ ।
મામાપ્યેવમિતિ ચેત્---ન, તસ્ય કારણવિશેષસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણાપ્રવર્તકત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમ્--ચેતનેતિ ।
જ્ઞાનદ્વારેણેતિ ચેત્--ન, તસ્ય પવૃત્તિનિવૃત્તિસાધારણ્યાત્ ।
તદિદમુક્તમ્--બુદ્ધિપૂર્વકત્વે ત્વિતિ ।
અતો ન સામ્યમ્ ।

તત્સિદ્ધમિત્યાદિપ્રયોગો વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ ।
નિયમેન નિશ્ચયેનેતિ સામાન્યજ્ઞાનસ્ય વિશેષપ્રવર્તકત્વવ્યુદાસાવદ્યોતનાર્થમ્ ।
ન ચ ફલજ્ઞાનેનાનૈકાન્તિકત્વં તસ્યાપ્રવર્તકત્વાદેવ ।
તત્સાધનજ્ઞાનં તુ પ્રવર્તકમ્ ।
તચ્ચ તદ્વિષયમેવેતિ ।
કાર્યત્વબોધસ્તુ પ્રવર્તક ઇતિ નિરાકરિષ્યતે ।
અનવભાસમાનત્વાદિતિ હેતુપક્ષે ઽસિદ્ધત્વં સિદ્ધસાધનં વા દૂષણમ્ ।
પ્રત્યક્ષોપવર્ણને તુ શુક્તિકાત્વેનાનાલમ્બનત્વમસ્માકમપ્યનુમતમ્ ।
સિતભાસ્વરતયા ત્વનવભાસમાનત્વમનુભવવિરુદ્ધમિતિ પરમાર્થઃ ।
દોષવત્ત્વાદિતિ હેતુપક્ષે ઽનૈકાન્તિકોદ્ભાવનમ્ દૃષ્ટાન્તમાત્રોદ્ભાવને તુવેત્રબીજાદિઃ ।
નેદં રજતમિતિ ઉપલક્ષણમ્ ।
શુક્તિરિયમિત્યાદ્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
અનાશ્વાસસ્તુ યથાર્થત્વાજ્ઞાનં વા સ્યાત્, યથાર્થત્વાયથાર્થત્વસન્દેહો વા? આદ્યઃ પ્રામાણ્યોપાયકથનેનૈવ નિરસ્તઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ વિશેષોપલબ્ધૈઃ પ્રાગિષ્યત એવેત્યાહ--યથા ચેતિ ॥
નનુ ક્રમવ્યતિક્રમો ઽનાદિતાં પ્રતિપાદયિતુમુક્તઃ ।
અનાદિતાપ્રતિપાદનં પુનઃ કિમર્થમિત્યત આહ--અનાદિત્વાચ્ચેતિ ।
તસ્યાપિ બાધ્યત્વગ્રસઙ્ગાદિતિ ।
તથા ચ સર્ત્યાગથ્યાજ્ઞાનયોરવિશેષપ્રસંગ ઇતિ ભાવઃ ।
પૂર્વજ્ઞાનસ્ય મિથ્યાત્વમાદર્શયત્ ઇતિ ।
તદુપદર્શિતપ્રકારાસહનતયા જાયમાનમિત્યર્થઃ ।
તજ્જનિતાં પ્રવૃત્તિં વિઘટયદિતિ તદુચિતવ્યપદેશાભિપ્રાયમ્, વિપરીતમભિપ્રાયં કુર્વદિત્યર્થઃ ।
ફલમસ્યાપહરતીતિ વિષયદારભ્ય ફલપર્યન્તમિત્યર્થઃ ।
અયમેવ વિષયાપહારો યત્તદ્વિષયાધિક્ષેપસ્ય સ્વભાવસ્ય સમુત્પાદઃ ।
સ ચ તત્ફલપ્રવાહપ્રતિક્ષેપપર્યન્ત ઇતિ સમુદાયાર્થઃ ।
પરસ્પરાભાવધર્મિણોરિતિ ।
યયાર્ધર્મિણોર્યૌ ધર્મૌ
પરસ્પરાભાવવન્તાવુપલબ્ધૌ તયોરિત્યર્થઃ ।
બાધ્યત્વે હેતુરિતિ ।
હેતુર્વ્યતિરેકલિઙ્ગલક્ષણમિતિ યાવત્ ।
તત્ત્વવિષયબુદ્ધિધારામિતિ ધ્યાનમ્ ઇત્યર્થઃ ।
અનુગતમેકં સ્વરૂપં સમાનાસમાનજાતીયવ્યચ્છેદકો ધર્મો લક્ષણમિતિ યાવત્ ॥2 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
સર્વત્ર તસ્ય સુલભત્વાદિતિ ।
સ્વાભાવિકં તુ શાસ્ત્રસ્ય ત્રૈવિધ્યં નાસ્ત્યેવ તસ્ય પુરુષાયત્તત્વાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પ્રયોજનસ્યેતિ ।
અવાન્તરસ્યેત્યર્થઃ ।
ચતૂરૂપોભવતીતિ પ્રતીતિવિષય ઇતિ શેષઃ ।
અર્થવિપર્યયકીર્તતેન વ્યાઘાતાદિતિ ।
પ્રત્યક્ષપ્રમાણાનુવાદઃ ।
અતો ન સાધ્યાવિશિષ્ટત્વં વ્યધિકરણત્વં વા? અવદ્યમાને શશવિષાણાદાવલક્ષણમ્, વિદ્યમાને ત્વનુપયોગિનિ ગઙ્ગાવાલુકાદાવલક્ષણમ્ ।

અતઃ સમાનધર્મદર્શનાત્ અસતિ નિભાગે સંશયઃ, તન્નિવૃત્ત્યર્થો વિભાગારમ્ભઃ ॥
નનુ સદનુપયોગિસંશયાનુચ્છેદે કિં સ્યાત્? કથમનુપયુક્તં તદિતિ જિજ્ઞાસાયા અનિવૃત્તિઃ? અપિ
ચાર્થાપત્ત્યાદીનામુપયોગવતામપિ પરૈરૂદ્ઘુષ્યમાણાનામપિ લક્ષણાકરણાત્ સ્યાત્ સન્દેહઃ-- કિં લક્ષણાકરણાદસન્તિ, અનુપયોગીનિ વેતિ? તત્રૈવાન્તર્ભૂતાનિ વા? અતસ્ત્તદપનુત્તયે વિભાગઃ ॥
તથા બૌદ્ધાપેક્ષયા મીમાંસકાનામધિકપ્રમાણલક્ષણાભિધાનં વિનૈવ પ્રમાણાનામ્ આધિક્યાત્ ।
સાંખ્યસ્ય તુ તદપેક્ષયૈવ અધિકપ્રમાણલક્ષણાભિધાનં સત્યાધિક્યે ।
તદ્ ઇહાપિ સાંખ્યાપેક્ષયા અધિકાભિધાને ભવતિ સન્દેહઃ, કિં સત્યાધિક્યે અથાસતીતિ? તદપનોદનાય વિભાગવચનમ્ ।
અત એવાધિક્યમાશડ્ક્ય વિભાગપરીક્ષામવર્તયત્ સૂત્રકારઃ ।
પૂર્વાપરગ્રન્થસંગતિશ્ચાત્ર સ્ફુટેત્યેતદપિ મન્તવ્યમ્ ॥
શક્તેરનભ્યુપગમે પ્રમાણાભાવો મૂલમ્, અસત્પ્રતિપક્ષેભ્યો દૃષ્ટકારણેભ્ય એવ કાર્યોત્પત્તાવર્થાપત્તેઃ ક્ષીણત્વાત્ ।
પ્રતિપક્ષતા ચ મન્ત્રાદીનાં સહકારિવિરહરૂપત્વાત્ ।
તદ્વિરહસ્ય ચ વ્યતિરેકમુખેન સહકારિત્વાવધારણાત્ ।
ત્રયો હિ
ભાવા ભવન્તિ કાર્યાનુકેલાઃ, તત્પ્રતિકૂલાસ્તદુદાસીનાશ્ચ ।
તત્રાનુકૂલા દહનાદેઃ પવનાદયઃ ।
તત્પ્રતિકૂલા અપિ
દ્વિવિધાઃ સ્વરૂપતઃ સહકારિતશ્ચ ।
સ્વરૂપતો જલાવસેકાદયઃ ।
સહકારિતો મન્ત્રાદિપ્રયોક્તારઃ ।
તે હિ મન્ત્રાદીન્
પ્રયુઞ્જાનાસ્તદ્વિરહલક્ષણં સહકારિણં વિરુન્ધન્તિ ।
ઉદાસીનાસ્તુ તત્રૈવ રાસભાદયઃ ।
તત્રાનુકૂલત્વમન્વયવ્યતિરેકરમ્યમ્ ।
પ્રતિકૂલત્વં ચ તદન્વયે કાર્યવ્યતિરેકગમ્યમ્ ।
તચ્ચ તદ્વિપર્યર્યાન્વયે પર્યવસ્યતિ ।
ઉદાસીનત્વં ચ વ્યભિચારગમ્યમ્ ।
એવં ચ સતિ યત્ર યદા યસ્ય યથાનુકૂલત્વે પ્રતિકૂલત્વે વા પ્રમાણમસ્તિ, તત્ર તદા તસ્ય તથૈવ સ્વીકર્તવ્યમ્ ।
કિમધિકસામર્થ્યકલ્પનયા? સર્વશ્ચ પરેષાં વિમર્શસંભવો ઽતીન્દ્રિયસામર્થ્યે ઽપિ સમાન ઇત્યર્થાપત્તિમ્ ઉપેક્ષ્યાન્યદેવાતીન્દ્રિયશક્તિસ્વીકારબીજમાશડ્ક્ય વિમૃશતિ--સ્યાદેતદિતિ ॥
સ્વરૂપસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે સાકલ્યસ્ય ચ કાર્યૈકવ્યડ્ગ્યત્વે ઽનુમેયમતીન્દ્રિયં સામર્થ્યમ્ અવશિષ્યત ઇતિ પૂર્વપક્ષાર્થઃ ।
કાર્યસંબન્ધિતાં કાર્યોપલક્ષિતતામિત્યર્થઃ ।
યદાહ-- કાર્યોપહિતં રૂપમિતિ ।
નન્વન્યકાર્યેણોપધાનં તત્કાર્યેણૈવ વા? આદ્યે અહેતુરેવ હેતુઃ સ્યાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વિતરેતરાશ્રયત્વમ્, તસ્ય તત્કારણત્વે સિદ્ધે સતિ તત્કાર્યત્વં સિદ્ધં સ્યાત્ ।
તત્કાર્યત્વે સતિ ચ તદુપલક્ષિતં કારણત્વં ભવેદિત્યત આહ--ઇદમેવ ચાસ્ય તદુપધાનં યત્ તત્કાર્યોત્પાદાત્ પૂર્વમવશ્યંભાવઃ ।
યુદત્પાદાત્ પૂર્વ યસ્યાવશ્યંભાવઃ તત્ કારણમિતરત્ કાર્યમિત્યર્થઃ ॥
નન્વેવંરૂપં કારણત્વં તજ્જાતીયસ્ય સમામન્યતો ઽનુમીયેત પ્રતિવ્યક્તિ વા? ન તાવત્ પ્રતિવ્યક્તિ, તદુત્તરકાર્યાભાવે ઽપિ કાસાઞ્ચિદ્ વિનાશદર્શનાત્ ।
તજ્જાતીયસ્ય તુ પ્રાગેવ સામાન્યતો ઽવધારિતમ્ ।
તદિહ સ્મર્યત ઇત્યાશડ્ક્યાહ--ન ચ તજ્જાતીયસ્યેતિ ।
યથા યો યો ધૂમઃ સો ઽગ્નિમાનિતિ સામાન્યતો ઽવધારણે ઽપિ એષ ધૂમો ઽગ્નિમાનિતિ નવાધારિતમ્ ।
તથેદમુદકં પિપાસોપશમનનિમિત્તમિત્યનવધૃતભેવાવધાર્યત ઇત્યર્થઃ ।
ન ચ ક્વચિત્ કાર્યમકૃત્વૈવ વિનષ્ટે વ્યભિચારઃ, સતિ સહકારિસાકલ્યે કુર્યાદિતિ સાધ્યત્વાત્, તસ્ય ચ સહકાર્યસાકલ્યપ્રયુક્તકાર્યાભાવવત્ત્વરૂપસ્ય તત્રાપિ ભાવાદિતિ ।

તસ્માદ્ યા નોભયપ્રયત્નપ્રસવહેતુઃ સોપેક્ષાબુદ્ધિઃ તૃતીયેતિ વિષયભેદાદ્ બુદ્ધિભેદઃ ।
સ ચ સુખહેતુર્દુઃખહેતુરતદ્ધેતુશ્ચેતિ ત્રિવિધ ઇતિ સુવ્યક્તમિત્યર્થઃ ॥
અનુમાનપદં વ્યુત્પાદયતા ભાષ્યકૃતા પ્રસંગાત્ લક્ષણમપ્યભિહિતમિતિ ટીકાકૃદ્ અપિ સ્મૃત્યાદિવ્યવચ્છેદ્યં દર્શયતિ--તથા ચેત્યાદિના ।
યતો ભાષ્યે લક્ષણમપ્યુક્તમ્, અતો વાર્ત્તિકે તદાક્ષેપો નાનુક્તોપાલમ્ભ ઇત્યાહ--તદેતદ્ભાષ્યમનુભાષ્યેતિ ।
ફલવતઃ પ્રમાણત્વાત્, તદ્વિશેષત્વાચ્ચાનુમાનસ્ય નાફલત્વં યુજ્યતે ।
કથઞ્ચિત્ ફલાન્તરસંભવે ઽપ્યેતસ્ય પ્રત્યક્ષફલં લિઙ્ગપરામર્શઃ, સુપ્રસિદ્ધમનુમાનમનેન વ્યાપ્યત ઇત્યપિ પૂર્વપક્ષે દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવં ચ સતિ તત્રેત્યાદિનોભસમાધાનસંગતિઃ ।
સમાધાનાન્તરમાહેતિ ।
કસ્મિન્નાક્ષેપ ઇત્યત આહ--પૂર્વોક્તમિતિ ॥
નનુ હાનાદિવિષયં પ્રામાણ્યમુચ્યમાનમનુમાનસ્ય સ્વગોચરં પ્રત્યેવોક્તં ભવતિ, હાનાદાવેવ તસ્ય વ્યાપારાનુબન્ધાત્ ।
અત આશડ્કૈવેયમનુપપન્ના કિમત્ર સમાધાનેનેત્યાશડ્ક્ય વ્યાપારાનુબન્ધિતયા હાનાદિરસ્ય ગોચરઃ, પ્રતીપત્યનુબન્ધિતયા તુ વહિનજ્ઞાનસ્ય વહિનરેવ વિષયઃ, તદભિપ્રાયેણ ચ શડ્કાસમાધાને ઇત્યભિપ્રાયવાનાહ--યદ્પીતિ ।
વિજ્ઞાને યત્ પ્રકાશતે યેન વિજ્ઞાનં નિરૂપ્યત્ ઇત્યર્થઃ ॥
ન ચ સ્વવિષયાદન્યદ્ વિષયાન્તરમસ્ય સંભવતિ, અતિપ્રસંગાદિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વપક્ષિણ ઇતિ શેષઃ ।
ઔત્પત્તિક ઇતિ સ્વભાવાપ્રતિબદ્ધઃ ।
નનુ હેયાદિબુદ્ધયઃ કેન વિશેષેણ દ્વિતીયાનુમાનસ્ય ફલમ્, ન તુ દ્વિતીયસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યેત્યાહ--પરોક્ષાર્થાવગાહિતયેતિ ॥
નનુ સામીપ્યસ્ય સાદૃશ્યસ્ય માનં મિતિઃ સંજ્ઞાસંજ્ઞિપરિચ્છેદે પ્રમાણમિત્યુક્તે કુતો વ્યાઘાતાવકાશ ઇત્યત
આહ--અનુમાનશબ્દવદિત્યાદિ ॥
નનુ સ્વવિષયપરિચ્છિત્તૌ તાવત્ સ્વરૂપતઃ પ્રમાણમ્, વ્યાપારવતઃ કારણવિશેષસ્ય પ્રમાણત્વાત્ ।
નાપિ વાક્યાર્થપ્રતિપત્તિરસ્યાઃ ફલમ્, તદાનીં તસ્યા વિનષ્ટત્વાત્ ।
નચ સ્મૃતિરૂપાયા અપિ શબ્દપ્રવૃત્તેસ્તત્ફલત્વમ્, અનુપયુક્તસમયાનામસ્મર્યમાણપદાર્થાનાં શબ્દસ્મરણે ઽપિ તદભાવાદિત્યત આહ--યત્ ખલુ ચૈત્રેતિ ॥
નનુ સ્વવિષયપરિચ્છિત્તૌ પ્રધાન્યમનુમાનાદેરપિ, તત્ કુતઃ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રધાનત્વાદ્ ઇતિ એકદેશી વક્તીત્યત આહ--પ્રત્યક્ષપરા હીતિ ।
પ્રાયેણ પ્રત્યક્ષમાત્રપૂર્વકમિતિ સાક્ષાત્, પરંપરયા તુ સર્વમેવાનુમાનં તથેત્યર્થઃ ।
ઉપમાનં તુ પ્રત્યક્ષપૂર્વકમપિ શબ્દપૂર્વકમેવેતિ ।
શબ્દપૂર્વકત્વે સત્યેવ પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વં તસ્ય, કેવલા તુ પ્રત્યક્ષપૂર્વકતા અનુમાનમાત્ર એવેત્યર્થઃ ॥
નન્વેવં સતિ શબ્દાનન્તરમુપમાનમભિધીયતામિત્યત આહ--સ્મરણસહકારિતેતિ ।
યદ્યપિ શબ્દસ્યપિ પ્રમાણસ્ય વાક્યરૂપસ્ય સ્મૃતિસ્થસ્ય પદાર્થસ્મૃતિ પદાર્થસ્મૃતિસહકૃતસ્યૈવ વાક્યાર્થબોધકત્વમ્, તથાપિ ન
ક્વચિદપ્યનુભૂયમાનસ્ય લિડ્ગં ત્વનુભૂયમાનમપિ શબ્દસ્ય વિશેષાભિધાને ન્યાયસિદ્ધે ઽપ્યેકદેશ્યભિમતપ્રયોજનાભિધાનં
તદકૌશલખ્યાપનાય યદ્યપિ પ્રથમમેકદેશિમતં દુષ્યત્વેનાભિમતમેવ, તથાપિ દૂષણાભાસેન ત તદ્ દુષયિતું શક્યમિતિ શિક્ષયિતું વાર્ત્તિકકૃતમનરઞ્જયન્નેવોત્તરગ્રન્થમવતારયતિ--તદેતદેકદેશિમતમિતિ ।
પ્રત્યક્ષં પૂર્વ પ્રાધાન્યાદિત્યેકે ।
ઉક્તમુપપાદયિતું મહાવિષયત્વાચ્ચાદૌ શબ્દોપદેશ ઇત્યપરશ્ચેદ્યચઞ્ચુઃ ।
તત્ર મહાવિષયત્વમનૈકાન્તિકામિતિ શબ્દસ્ય મહાવિષયત્વાત્ આદ્યત્વમાપાદયતા પ્રત્યક્ષસ્યાનાદ્યત્વમિચ્છતા અન્ય એવ દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણીયઃ ।
તથા ચ ચિત્રાદૌ વિપક્ષભૂતે પ્રત્યક્ષઽપિ ગતત્વેન મહાવિષયત્વમનૈકાન્તિકત્વમિત્યર્થઃ ॥
તદેતત્ પ્રસઙ્ગાવસ્થાયામ્, સ્વતન્ત્રસાધનપક્ષે તુ કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વમ્ ।
શબ્દચરમતાયાઃ પ્રત્યક્ષપ્રાથમ્યસ્ય ચ પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાદેવ ।
વ્યતિરેકિપક્ષે ચ વિરુદ્ધત્વમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
મહાવિષયત્વેતિ ।
પૂર્વમુપદિશ્યમાનં પ્રમાણં ધર્મિ, મહાવિષયત્વાદિતિ સાધારણો ધર્મઃ પ્રત્યક્ષં વા શબ્દો વેતિ સંદેહઃ ।
સાઘરણતયા ન હેતુરિતિ ભાવ ઇતિ ।
પ્રાધાન્યખ્યાપનં પ્રયોજનં યદિ પ્રાથમ્યં વિના ન સિદ્ધ્યેત્ તદાનુમાનસ્યાપિ પ્રાધાન્યાત્ પ્રાથમ્યં સ્યાદિત્યર્થઃ ॥

નન્વસતિ ચ સંપ્લવે કા નો હાનિઃ? સતિ વા કિં ભેવદ્ યેન ભાષ્યકારો વિચારયતિ સ્મેત્યત આહ--સ્યાદેતદિતિ ।
વ્યવસ્થિતવિષયત્વાત્ પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનવિષયે પ્રવૃત્તિસ્તદા ન સ્યાત, યદ્યનુમાનમપિ વ્યવસ્થિતવિષયં ભવેદિત્યત આહ---ન ચાનુમાનવિષયે સામાન્યરૂપ ઇતિ ।
અતો ન પુનરૂક્તમ્ ।
અવ્યાખ્યાને કારણમિતિ કિમિતિ ન વ્યાખ્યાતમિતિ શઙ્ગાનિવૃત્તિકારણમિત્યર્થઃ ।
સન્દિગ્ધેન હીતિ ઉપદેશપ્રામાણ્યે તદ્દ્વાર વહ્નાવપ્યુત્તરકાલમિતિ મન્તવ્યમ્, અતો વહિનં પ્રત્યાહિત ઉત્પાદિતઃ પ્રત્યયો નિશ્ચયો યસ્યેત્યનેન ન વિરોધઃ ।
અભ્યર્હિતતમં મન્યત ઇત્યેકદેશોત્કીર્તનેન પૂર્વોક્તસંપ્લવોપપાદનં સ્મારયતિ ॥
નનુ ચ નિશ્ચવફલત્વાવિશેષે ઽપિ પ્રત્યક્ષત એવ આકાક્ષાનિવૃત્તિરિતિ કુત એતદિત્યત આહ--તાવદયમિતિ ।
પ્રત્યક્ષફલસાક્ષાત્કારસ્યૈવંસ્વભાવત્વાદિત્યર્થઃ ॥
નન્વડ્ગં વિશેષણમિત્યેકોર્ઽથઃ, તત્ કુતો વ્યાપકત્વેનેતિ વ્યાખ્યાયતે? કુતશ્ચ પૂર્વાચાર્યપ્રદશિતઃ પન્થાઃ પરિહ્નીયત ઇત્યત આહ--તત્ત પ્રકૃતાનુપયોગિતયેતિ ।
નિરૂપધાનલક્ષણં સાક્ષાત્કારણમાકાક્ષાનિવર્તનયોગ્યં પ્રત્યક્ષધર્મો ઽનુમાનાદિષુ નાસ્તિ, તેન નાનુમાનાદિપરિચ્છિન્નેર્ઽથે આકાક્ષાનિવૃત્તિરિતિ હિ પ્રકૃતમ્, ન ચ વિશિષ્ટાર્થગ્રાહકત્વોપદર્શનેનાનુમાનાદિષુ તદભાવો દર્શિતી ભવતિ ।
વિશિષ્ટાર્થગ્રાહકત્વે ઽપિ પ્રત્યક્ષસ્ય તભ્દાવાદિત્યર્થઃ ।
વ્યવસ્થિતાનાં પ્રત્યેકમેકત્વાદિતિ દ્વિતીયાસંસૃષ્ટવિષયત્વાદિત્યર્થઃ ॥
॥ તાત્પર્યપરિશુદ્ધૌપ્રથમાધ્યાયે
ત્રિસૂત્રી સમાપ્તા ॥
॥ પ્રમાણપ્રકરણમ્ ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણવિશેષલક્ષણાનામિતિ સ્વરૂપકથનાર્થમ્ ।
લક્ષણ હીત્યાદિ, અર્થાક્ષિપ્તેતિ ચ
પ્રકૃતસ્વરૂપસંગતિકથનાર્થમ્ ।
લક્ષણ હિ જિજ્ઞાસુપ્રતિપાદનાય, સા ચાનિર્જ્ઞાતસામાન્યસ્ય વિશેષે નાસ્તિ ।
સામાન્યજ્ઞાનં ચ તલ્લક્ષણાધીનમતસ્તલ્લક્ષણમ્ ।
વિશેષવિભાગં ચ કૃત્વા શિષ્યસ્ય જિજ્ઞાસામુત્થાપ્ય વિશેષલક્ષણાવતારઃ ।
તથા ચ સામાન્યલક્ષણવિભાગોદ્દેશજ્ઞાનસ્ય જિજ્ઞાસદિજનનદ્વારા વિશેષલક્ષણજ્ઞાનં પ્રતિ હેતુત્વાત્ તદ્ગોચરયોરપિ હેતુહેતુમભ્દાવં વિવક્ષિત્વોક્તમ્--હેતુત્વેનેતિ ॥
વ્યવચ્છેદો નાસ્યામિધેય ઇત્યત આહ--પ્રયોજનમિતિ સમાનજાતીયમનુમાનાદિ પ્રમાણત્વેન, અપ્રત્યક્ષેણ તુ તદપિ વિજાતીયમેવ ।
અતો નાસાધારણ્યં લક્ષણસ્ય ।
વિશેષકત્વં લક્ષણધર્મઃ ।
તત્પ્રયોજનમિત્યસંગતમ્ ।
અતઃ કારકાત્ ફલભૂતાં ક્રિયાં નિષ્કૃષ્ય દર્શયતિ--વિશેષકત્વં વિશેષ ઇતિ ।
વિપક્ષવ્યાવૃત્તપ્રત્યક્ષપ્રતિપાદનમ્ ઇત્યર્થઃ ।
કઃ પુનરનેન લક્ષણેન પ્રતિપાદયિષ્યત ઇત્યત આહ--યઃ ખલ્વિતિ ।
ન ચ સર્વે વ્યામૂઢાઃ, યેન પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકવ્યવસ્થા ન સ્યાત્ ।
ન ચ સર્વત્ર વ્યામોહો યેનાનવસ્થા સ્યાત્, ન ચ સર્વે વ્યામોહહેતવો યેનાપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ ।
ન ચ સર્વાપ્રતિપત્તિઃ, યેનાશ્રયાસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ લક્ષ્યમપ્રસિદ્ધત્વાત્ કથં ધર્મિ? પ્રસિદ્ધત્વે વા કિં લક્ષણેન? કિં ચાસ્યાભિધેયમ્, યદિભિદધત્ તત્પરં સ્યાદિત્યત આહ--તસ્માદિતિ ।
નનુ લક્ષણં યદિ પ્રસિદ્ધં કિં વિધેયમ્, તસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
વિધેયં ચેત્ કથં લક્ષણમ્, તસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાદિત્યત આહ--ઇતસ્ત્વવગતલક્ષણ ઇતિ ।
પ્રતિપાદ્યાપ્રસિદ્ધત્વાદ્ વિધેયત્વમગ્નિહોત્રાદિવત્, ન તુ પ્રતિપાદકાપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
પ્રતિપાદ્યશ્ચ વિધેઃ પ્રતીત્યૈવ લક્ષણં યાગમિવ પશ્ચાત્ સાધ્યં સાધયતીત્યર્થઃ ।
વિશેષ્યજ્ઞાનં સવિકલ્પકમિત્યર્થઃ ॥
નન્વિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષઃ પ્રત્યક્ષકારણમેવ ન ભવતિ, સત્યપિ તસ્મિન્ પરમાણ્વાદિષુ ઇન્દ્રિયસંયુક્તવ્યવઘાયકસંયુક્તેષુ ચ ઘટાદિષુ તદનુપપત્તેઃ ।

અતો ઽસિદ્ધમિદં લક્ષણમિત્યત આહ--અર્થગ્રહણેનેતિ ॥
નનુ રૂપત્વાદિસામાન્યં નાસ્ત્યેવ, તત્ કિમર્થં સંયુક્તસમવેતસમવાયાભ્યુપગમ ઇત્યત આહ--ન ચેતિ ॥
નનુ સાદૃશ્યમર્થાન્તરં રોચયમાનાનામપિ કુતો વ્યાઘાતઃ, ન હિ તદ્વિપરીતમિહ કિઞ્ચિદભ્યુપેતમિત્યત આહ--તષામિતિ ॥
નન્વસન્નિકૃષ્ટસ્યૈવ સન્નિકૃષ્ટાશ્રયસ્ય વા ગ્રહણમગ્રહણમેવ વા ભવિષ્યતિ, તત્ કુતો વ્યાઘાત ઇત્યત આહ--ઇતરથેતિ ।
અસન્નિકૃષ્ટસ્ય હિ ગ્રહણે ઇન્દ્રિયપ્રાપ્યકારિતાભ્યુપગમવ્યાઘાતઃ ।
સન્નિકૃષ્ટાશ્રયસ્ય તુ ગ્રહણે સંયુક્તસમવાયાભ્યુપગમવ્યાઘાતઃ ।
અગ્રહણે ચ તદભ્યુપગમવ્યાઘાતઃ, પ્રમાણાભાવાદિત્યર્થઃ ।
ચતુર્થસન્નિકર્ષાનનુભવાત્ કુતસ્તદ્વ્યાઘાત ઇત્યત આહ--અનુભૂયન્તે હીતિ ।
રૂપત્વાદ્યનુભવસ્ય ચતુર્થસન્નિકર્ષકાર્યતયા તમભ્યુપગમયંસ્તદનભ્યુપગમં વ્યાહન્તીત્યર્થઃ ।
ઉપહિતપ્રત્યયાયોગાત્ ।
તન્મૂલસ્ય ચોપહિતવ્યપદેશસ્ય તદભાવે ઽનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ॥
ન ચ રૂપત્વાદિસામાન્યવિશેષવિશિષ્ટરૂપાદ્યુપલબ્ધિમન્તરેણ પ્રમાણમસ્તિ પરસ્પરવ્યાવૃત્તેષુ ચક્ષુરાદિષુ વિશિષ્ટોપલબ્ધેરેવ પ્રમાણત્વે પરસ્પરાશ્રયત્વમ્ ।
ન ચાવિશિષ્ટોપલબ્ધિમાત્રોપનીતમવિશિષ્ટમિન્દ્રિયમાત્રમુપધિર્વિષ્ટવ્યપદેશે રસાદિષ્વપિ રૂપાદિવ્યપદેશપ્રસડ્ગાદ્ ઇત્યાશયવાનાહ--ન ચેન્દ્રિયાણીતિ સો ઽયં ચાક્ષુષત્વાદ્યુપધિનિબન્ધનત્વમિમાનઃ પરસ્ય રૂપાદિવ્યપદેશાભેદ ઇતિ સ
એવોદાહૃત્ય નિરાકૃતઃ ।
પરમાર્થતસ્તુ નીલમધુરાદિવ્યપદેશાભેદે સો ઽપિ નાસ્તિ ।
તાવતાપ્યસ્માકમભિમતલાભ ઇતિ ।
શબ્દત્વાસિદ્ધૌ તુ તાત્પર્યાં, તતઃ સાધારણવચસોપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ॥
નનુ નેન્દ્રિયવિશેષણતયા કસ્યચિદ્ ગ્રહણમસ્તિ, અન્યવિશેષણતયા તદ્ગ્રહણે કિમાયાતમિન્દ્રિયસન્નિકષસ્યેત્યત આહ--વિશેષણભાવેન ચેતિ ।
ન ચ વિશેષણભાવપદેનોભયસંગ્રહે સમવાયપદેનાપિ ચતુષ્ટયસંગ્રહો ઽસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્, વિશેષણભાવસ્ય શુદ્ધસ્ય પ્રત્યક્ષાનઙ્ગસ્વેન તદઙ્ગપ્રસ્તાવ વિશિષ્ટસ્ય સુલભત્વાત્, સમવાયસ્ય શફદ્ધસ્યાપિ પ્રત્યક્ષાઙ્ગત્વેન પ્રસ્તુતતયા તત્પદસ્ય તાવન્માત્રાભિધાનેનૈવ પર્યવસિતત્વાદિતિ ॥
સમવાયે ચાભાવે ચ વિશેષણવિશેષ્યભાવાદિતિ વાર્ત્તિકમ્ ।
તચ્ચાનુપપન્નમ્, સમવાયસ્ય તત્પ્રત્યક્ષતાયાશ્વાસિદ્ધત્વાદિત્યત આહ--અવયવેત્યાદિ ॥
નન્વવયવશ્વાવયવી ચેત્યાદ્યેવાપલભ્યતે, ન તુ તયોઃ સમ્બન્ધો ઽપીત્યત આહ--નાન્યથેતિ ।
એવંભૂતા હિ
પ્રતિપત્તિઃ પરસ્પરાસમ્બદ્ધેભ્યો વ્યાવર્તમાના પરસ્પરસમ્બદ્ધેષુ વિશ્રામ્યતીતિ ભાવઃ ॥
નનુ સામાનાધિકરણ્યં સમાનેનાધિકરણેન સમ્બન્ધ ઇતિ પર્યાયૌ, તત્ કિમનેનોક્તમ્ ઇત્યાશયવાન્ પૃચ્છતિ--કિં
પુનરિતિ ।
ન હ્યત્ર કુણ્ડમિવ દ્રવ્યમધિકરણત્વેન પરિસ્ફરતિ ।
નાપિ બદરાણીવ શુક્લત્વપટત્વે આધેયત્વેન, અપિ તુ ય એવ શુક્લઃ સ એવ પટ ઇત્યભેદેનૈવ પ્રતીતિરિત્યાશયવાનાશડ્તે--તાદાત્મ્યમિતિ ચેદિતિ ।
બુદ્ધેઃ પૌનરૂક્ત્યં પૂર્વાપેક્ષયા અન્યૂનાનતિરિક્તાર્થત્વમ્ ।
યદિ હિ ગુણગુણિનોરભેદ એવ સ્યાત્ તદા તદ્વાચકયોરેકાર્થત્વાત્ તરૂવૃક્ષશબ્દવત્ સહપ્રયોગો ન સ્યાત્ ।
પટમાનયેત્યુક્તે યત્મિઞ્ચિત્ શુક્લ્માનયેત્, તસ્યૈવ પટત્વાત્ ।
અપટઃ પટ ઇતિવદશુક્લઃ પટ ઇત્યપિ વિરુધ્યેતિ ।
અન્ધસ્યાપિ પટો ઽયમિતિવત્ શુક્લો ઽયમિત્યપિ પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ ।
શુક્લાપ્રતિપત્તિવદ્ વા પટપ્રતિપત્તિરપિ ન સ્યાત્ ।
મહારજનાદિસંયુક્તે શુક્લત્વવત્ પટો ઽપિ તિરોહિત ઇતિ ન પ્રતીયેતેત્યેવમાદિતર્કસહાયં પ્રત્યક્ષમેવ પટશુક્લત્વયોર્ભેદમાકલયતીતિ પરિહારાર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
એકાન્તાભેદે હિ સર્વમેતદ્ દૂષણમ્ ।
વયં ત્વનેકાન્તવાદિનઃ ।
તથા હિ ભેદમાદાયાપૌનરૂક્ત્યમ્, અભેદમાદાય ચ સામાનાધિકરણ્યમિત્યત આહ--ન ચૈકં વસ્ત્વિતિ ।
ભેદાભેદયોઃ પરસ્પરવિરોધાદિત્યર્થઃ ।

ભેદો હિ લૌકિકપરીક્ષકપ્રસિદ્ધઃ ।
અભેદે તુ સામાનાધિકરણ્યપ્રતિપત્તિઃ પ્રમાણમિત્યાહ પરઃ ।
સા ચાભેદં નોલ્લિખતીતિ ચિન્તિતમધસ્તાદિત્યતો લોકપ્રસિદ્ધયોર્ભેદાભેદયોરસંકીર્ણતયા વિરોધ એવ, લૌકિકભેદાભેદાતિરિક્તસ્તુ ભેદાભેદનામા સમવાયો વા સ્યાત્, વાજ્ઞ્માત્રં વા, ઉભયથાપિ ન નો દર્શનહાનિરિત્યાશયવાનુપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ॥
નનુ યદ્યપિ સામાનાધિકરણ્યપ્રતિપત્તિન તાદાત્મ્યમુલ્લિખતિ, તથાપિ ભેદસમ્બન્ધાભ્યાં વ્યાવર્તમાના અભેદં વા અભેદસમ્બન્ધં વા સાધયેત્ ।
તથા હિ પ્રયોગઃ, પટશુક્લત્વે ન ભિન્ને સમ્બદ્ધે, સામાનાધિકરણ્યાત્ ।
યે પુનર્ભિન્ને સમ્બદ્ધે ન તે સમાનાધિકરણે યથા દધિકુણ્ડે ।
ન ચ તથેમે ।
તસ્માન્ન તથેત્યાશયવાનાશઙ્કતે---સમ્બન્ધે ઽપીતિ ॥
ભવેદેવમ્, યદિ ભેદસન્બન્ધાભ્યામસ્ય વ્યતિરેકઃ સ્વાભાવિકઃ સ્યાત્ ।
કિં તુ રક્તઃ પટઃ, અગ્નિર્માણવક ઇતિવત્ શબ્દવૃત્તિભેદોપાધિકઃ ।
શબ્દવૃત્તિભેદસ્તુ સડ્કેતોપાધિક ઇત્યાહ---ન શબ્દેતિ ।
સામાનાધિકરણ્યાદિતિ ।
ચ હેતુર્યથા ભેદસમ્બન્ધાભ્યાં વ્યાવર્તતે તથા અભેદસમ્બન્ધાભ્યામપીત્યસાધારણઃ ।
અભિન્નં ચ તત્સમ્બન્ધિ ચેતિ સાધ્યમ્, ન ચૈવંભૂતમુભયવાદિસંપ્રતિપન્નં કિઞ્ચિદસ્તિ યતો વ્યાવૃત્તેરસાધારણો હેતુઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ન, ઉભયવ્યવચ્છેદપર્યવસાનસ્ય મનોરથેનાપ્યસિદ્ધેઃ ॥
યો હ્યભિન્નઃ સ કથં સમ્બદ્ધઃ, સમ્બન્ધસ્ય ભેદાધિષ્ઠાનત્વાત્ ।
યઃ સમ્બદ્ધઃ સ કથમભિન્નઃ, તેનૈવ તસ્યાસમ્બન્ધાત્ ।
ભિન્નો ઽપીતિ ચેત્? તથાપિ ભેદમાદાયૈવ સમ્બન્ધો ન પુનરભેદમાદાય ।
તથા ચ સમ્બન્ધો ભેદેનૈવ વ્યાપ્તઃ ।
અભેદસ્ત્વસમ્બન્ધેનૈવેતિ કથમ્ અભિન્ને સમ્બન્ધે ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ન વ્યાહતા? પ્રકારભેદમાદાયેતિ ચેત્---ન, તસ્યાભાવાત્, ન હિ દ્રવ્યસ્ય ગુણત્વમપ્યસ્તિ, ગુણસ્ય વા દ્રવ્યત્વમપિ, યેનાભેદઃ સ્યાત્ ॥
ઉક્તપ્રકારેણ ચ ભેદ એવ ।
સત્ત્વેનાભેદ ઇતિ ચેત્? કિમિદં સત્ત્વં સત્તા વા, સ્વરૂપં વા? સ્વરૂપં તાવદ્
ગુણો ગુણ એવ, દ્રવ્યં દ્રવ્યમેવ ।
સત્તા તુ તાભ્યામસાધારણાભ્યાં સાધારણી ભિન્ના કથમિવ તયોઃ સ્વભાવઃ? કેનચિદાકારેણ તથેતિ ચેત્? ન વૈદ્રવ્યગુણકર્મસાધારણાદાકારાદસાધારણમાકારં સત્તાયાઃ પશ્યામો યેન સા તથા સ્યાત્ ।
એવં તેષામપિ દ્રવ્યગુણકર્મણાં પરસ્પરાસડ્કીર્ણાત્ રૂપાન્ન સ્વભાવાન્તરં પશ્યામઃ પ્રતીયમાનરૂપમેવાભિન્નમિત્યુચ્યમાને સત્તા વા ન સ્યાત્, તાનિ વા ન સ્યુરિત્યુક્તપ્રાયમ્ ।
તસ્માત્ દ્રવ્યગુણયોઃ સત્તૈવ
સાધારણં સ્વરૂપં સ્વભાવો ધર્મો વિશેષણમિત્યર્થઃ ।
દ્રવ્યત્વગુણયોર્દ્રવ્યમેવ સ્વભાવો ધર્મી વિશેષ્યમિત્યર્થઃ વિશેષ્યસ્યૈકસ્યૈવ વિશેષણદ્વયદ્વારોભયશબ્દબુદ્ધિવિષયત્વાદ્ ગુણગુણ્યાદીનામેવાભેદં ભેદાભેદૌ વા પરે મેનિરે ઇતિ યદ્યુપનિબન્ધેનાહ--શબ્દાનાં ત્વિતિ ॥
નન્વેકાન્તભિન્નાનાં કાલતો દેશતો વા વિવેકખ્યાતિરૂપલબ્ધા ।
સા ગુણગુણિભ્યાં વ્યાવર્તમાના સ્વવ્યાપ્યમૈકાન્તિકં ભેદમપિ વ્યાવર્તયતીતિ અત આહ--અયુતસિદ્ધ્યેતિ ।
અસ્ત્યેવાસૌ, ન તુ સ્ફુટતરો નિર્લુઠિતગર્ભતયા ।
ન ચ તન્નિવૃત્તિમાત્રેણ ભેદનિવૃત્તિઃ, લોહદહનયોરભેદપ્રસડ્ગાદિત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
ભિન્નસંમ્બન્ધ્યનુભવે ઽપિ કુતઃ સમ્બન્ધાનુભવ ઇત્યત આહ---ન ચાસાવિતિ ।
ન હ્યગૃહ્યામાણે વિશેષણે વિશિષ્ટપ્રતિપત્તિઃ ।
ન ચ બુદ્ધ્યા બોધ્યમનુમીયતે પ્રત્યક્ષોચ્છેદપ્રસડ્ગાદિત્યર્થઃ ।
યો વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ સર્વઃ સંન્ધાન્તરપૂર્વકં ઇતિ વ્યાપ્તિરિહૈવ ભજ્યત ઇતિ પરેણાપિ સ્વીકરણીયમેવ ।
ન હ્યસૌ સમવાયમભાવં વા અભ્યુપગચ્છન્ વિશેષણતામસ્ય ન સ્વીકરોતિ ।
અન્યથા સમવાયાભાવવિશિષ્ટપ્રતીતિમેવ ન સ્વીકુર્યાત્ ।
કિં તુ
સમ્બન્ધાન્તરરહિતો વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ પ્રત્યક્ષાડ્ગં ન ભવતીતિ કદાચિદ્ બ્રૂયાત્ ।

અતસ્તં સમાનન્યાયેન નિવારયતિ--તત્
કિમત્રેતિ ।
યથા વિનૈવ સમ્બન્ધાન્તરેણ તદ્વિશિષ્ટપ્રતિપત્તિઃ, તથા તસ્યા એવૈન્દ્રિયકત્વનાન્તરીયકઃ સાક્ષાત્કારઃ પ્રતીયતે, વિપક્ષે ત્વનવસ્થાપ્રસઙ્ગલક્ષણસ્તર્કઃ સમાન ઇત્યર્થઃ ॥
ન ચ ગુણકર્મસામાન્યેષ્વપિ વિશેષણત્વમાત્રેણૈવ ગ્રહણમસ્તુ, કૃતં સમવાયાદિનેતિ વાચ્યમ્ ।
શબ્દસ્ય સ્વાશ્રયાવિશેષણસ્યાપિ સમવાયેન ગ્રહણાત્ ।
સો ઽપિ તૃતીયો ઽસ્ત્વિતિ ચેત્---ન, ગન્ધરસયોરતથાભૂતયોરપિ સંયુક્તસમવાયેન ગ્રહણાત્ ।
સો ઽપિ ચતુર્થો ઽસ્ત્વિતિ ચેત્---ન, શબ્દરૂપત્વયોરપિ પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
વિશેષણભાવેનૈવેતિ ચેત્---ન, દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યાનાં સમ્બન્ધાભાવે વિશેષણભાવસ્યૈવાનુપપત્તેઃ ।
સમ્બન્ધશ્ચ પ્રસાધિતઃ ।
અતો ન સમવાયાભાવવત્ પ્રત્યક્ષબાધઃ, નાપ્યનવસ્થા, સમ્બન્ધાન્તરનિરપેક્ષસમ્બન્ધ એવ વિશ્રાન્તેઃ ઇતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
ભૂતલમેવ ઘટાભાવસ્તચ્ચ સંયોગાદેવ પ્રતીયતે ।
અતઃ કિં તદર્થેન વિશેષણભાવેનેત્યત આહ---ન ચેતિ ।
સત્યપિ ઘટાદૌ ભૂતરસ્ય ભાવાત્ ।
ભૂતલવ્યવહારવત્ ઘટાભાવવ્યવહારપ્રસડ્ગાદિતિ શેષઃ ॥
ન ચ કેવલ્યમિતિ ।
કેવલ્યં હિ ભૂતલધર્મો ઘટાદ્યવિરોધી યુદ્યુચ્યેત ન ઘટાદિના સહ સંભવેત્, તથા ચ સ દોષસ્તદવસ્થ એવ, વિરોધી ચેત્? સ તાવન્નોભયવાદિસિદ્ધદ્રવ્યાદિષ્વન્યતમઃ, તેષાં ઘટેન સહ સંભવાત્, અભાવવ્યવહારકાલે ઽપિ ચ કેષાઞ્ચિદસંભવાત્, ભૂતલધર્માણાં ચ તેષાં ઘટૈનાવિનાશાદનાવૃતેશ્ચ ।
તદતિરિક્તં તુ દશમં દ્રવ્યમ્, પઞ્ચવિશતિતમો વા ગુણઃ, ષષ્ઠં વા કર્મ, સામાન્યવિશેષસમવાયા ન સંભવન્ત્યેવ, તસ્ય દ્રવ્યાદ્યન્યતમત્વેન તદવિનાભાવિધર્માપત્તેઃ ।
અનાપત્તૌ વા તત્ત્વાનુપપત્તેઃ ॥
સ ખલ્વયં સપ્તમઃ પદાર્થો ભવેત્? તત્રાપ્યસૌ ભાવનિષેધાકારો વા સ્યાત્, અન્યથા વા? ન તાવદન્યથા ।
તથા સતિ અવિરોધિત્વપ્રસંગાત્ ।
નિષેધાકારો ઽપિ યદ્યનુત્પન્નો ઽપિ ન નિવર્તતે, તદા ઘટાદિવ્યવહારઃ કદાચિદપિ ન સ્યાત્ ।
ઉત્પન્નો વા યદિ નિવર્તેત, તદા વિનષ્ટો ઽપિ ઘટઃ કદાચિદુપલભ્યેત ।
અતઃ પદાર્થાનાં સપ્તમો નિષેધરૂપો ઽનુત્પન્નપ્રધ્વંસી ચ ઉત્પન્નવિનાશી ચ ભૂતલાદિધર્મઃ કૈવલ્યમભાવ ઇતિ એકોર્ઽથ ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્--ન ઘટાભાવાદન્યો ઘટાભાવ એવેત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ યદ્યપિ જ્ઞેયરૂપં તત્ત્વાન્તરં નાસ્તિ, તથાપિ જ્ઞાનરૂપં ભવિષ્યતિ ।
વિષયશ્ચ તસ્ય દૃશ્યે પ્રતિયોગિનિ ભૂતલમેવેત્યત આહ--ન ચેતિ, યથા ભૂતલપક્ષે ઘટવત્યપિ પ્રસડ્ગો ભવતિ, તથા ભૂતલજ્ઞાનપક્ષે ઘટવભ્દૂતલજ્ઞાને ઽપિ પ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ દૃશ્યે પ્રતિયોગિનીત્યુક્તં ઘટવભ્દૂતલજ્ઞાને તુ ઘટો ન દૃશ્યઃ કિં તુ દૃશ્યમાન ઇત્યત આહ---નહીતિ ।
ન હિ દર્શનાનર્હે દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ।
દર્શનાર્હે હિ ઘટઃ તત્ર યદિ ન નાસ્તિ તદા ભૂતલવદકામેનાપ્યુપલભ્યેતૈવ, ભૂતલમપિ વા નોપલભ્યેત, તુલ્યયોગક્ષેમત્વાત્ ।
તસ્માદ્ ભૂતલોપલબ્ધાવપિ તદનુપલમ્ભસ્તદભાવમાદાયૈવોપપદ્યત ઇતિ ।
યદ્યપ્યુપલભ્યાભાવમડ્ગીકારયિતું શક્યતે તર્કગત્યા પરઃ, તથાપિ સ્વવચનવિરોધમપ્યપશ્યન્તં પ્રતિ કિં તેનાપીત્યાશયવાનાહ---દૃશ્યે ઽનુપલભ્યમાન ઇતિ ॥
અનુપલમ્ભો હ્યુપલમ્ભાભાવાક વા સ્યાત્, દૃશ્યે સ્મર્યમાણે ભૂલોપલમ્ભ એવ વા, ઘટોપલમ્ભે વા સ્મર્યમાણે કેવલાત્મોપલમ્ભઃ? ન તાવદ્ દ્વિતીયતૃતીયૌ, સ્મર્યમાણે દૃશ્યમાને ઘટે ભૂતલોપલમ્ભે સતિ ઘટવત્યપિ પ્રસઙ્ગસ્ય
દુર્નિવારત્વાત્ ।
તસ્માદુપલમ્ભાભાવ એવાનુપલમ્ભઃ ॥
નન્વ્નેનૈવ સર્વવ્યવહારોપપત્તો કિમુપલભ્યાભાવેનેત્યત આહ--કિમપરાદ્ધમુપલભ્યાભાવેનેતિ ।
તથા હિ યથોપલમ્ભનિષેધકાત્ પ્રમાણાદુપલમ્ભાભાવસિદ્ધિસ્તથોપલભ્યનિષેધકાત્ પ્રમાણબલાદેવોપલભ્યાભાવસિદ્ધિરપિ ભવતિ ।
ભવતિ હિ ઘટં નોપલભૈતિવત્ ઘટો નાસ્તીતિ પ્રતીતિઃ ।
ન ચૈકવિષયત્વમનયોઃ, નિમીલિતલોચનસ્ય હ્યુપલમ્ભાભાવનિશ્ચય ઉપલભ્યાભાવે ચ સન્દેહો જિજ્ઞાસા ચ કથઞ્ચિદ્ ભૂતલનિશ્ચયે ઽપિ ।
ન ચૈતદેકત્રૈકદા સંભવતીત્યાશયવાનુપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।

અસદિતિ સન્નિષેધ ઇત્યર્થઃ ॥
સ ચ દૃશ્યાનુપલબ્ધરેવાવગમ્યતે, અક્ષવ્યાપારસ્યાધિકરણગ્રહણોપક્ષીણત્વાદિતિ કેચિત્ ।
તદનુપપન્નમ્, અન્ધસ્યાપિ ત્વગિન્દ્રિયોપનીતે ઘટાદૌ રૂપવિશેષાભાવપ્રતીતિપ્રસડ્ગાત્ ।
અસ્તિ હિ તસ્યાધિકરણસ્ય ગ્રહણમ્, અસ્તિ ચ પ્રતિયોગિસ્મરણમ્, અસ્તિ ચ નીલે શુક્લત્વસ્ય યોગ્યસ્યાભાવો ઽનુપલબ્ધિશ્ચ ॥
અધિકરણગ્રાહકેણેન્દ્રિયેણ ગ્રાહ્યાભાવવાદિનો ઽપિ સમાનમેતદિતિ ચેત્---ન, પ્રતિયોગિગ્રાહકેણેન્દ્રિયેણ
તદભાવો ગૃહ્યતે ભાવાયત્તત્વાત્ તસ્યેતિ સિદ્ધાન્તમર્મત્વાત્ ।
મમાપિ યદભાવો ઽનુપલબ્ધ્યા બોધ્યઃ તદ્ગ્રાહકેણેન્દ્રિયેણાધિકરણગ્રહણે સ ગૃહ્યત ઇતિ સિદ્ધાન્તસારમિતિ ચેત્---ન, વાયૌ ત્વગિન્દ્રિયોપનીતે
રૂપાભાવપ્રતીત્યનુદયપ્રસડ્ગાત્ ।
ન હિ રૂપગ્રાહકેણ તત્રાધિકરણમુપનીતમ્ ।
તત્રાપિ તાવચ્ચક્ષુરિન્દ્રિયં સંબદ્ધમિતિ ચેત્? એવં તર્હિ તસ્ય નાધિકરણગ્રહણે વ્યાપારઃ, નાપિ પ્રતિયોગિસ્મરણે રૂપાભાવપ્રતીત્યા ચ નિયમેન અપેક્ષત ઇત્યાયાતમ્, અનન્યથાસિદ્ધમૈન્દ્રિયકત્વમભાવસ્યેત્યન્યથાસિદ્ધત્વપ્રલાપં ગજનિમીલનેનાવધીર્ય વિદ્ધવદાહ---ઇન્દ્રિયવ્યાપારે સતિ તત્પ્રત્યયાદિતિ ।
આન્તરાલિકમેવ વ્યાપારં વ્યવધાયકમિતિ ભ્રાન્તં પ્રતિબોધયન્નાહ---ન ચ પ્રતિયોગીતિ ॥
પ્રતિયોગિસ્મરણમિત્યત્ર વાક્છલવાદિનમુત્થાપ્ય બોધયતિ---ન ચ શબ્દસ્મરણાદીનામિતિ ।
અભાવજ્ઞાનોત્પત્તાવિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષો ન કારણં વ્યભિચારાદિતિ વાદિનમ્ ઉત્થાપયતિ---નનુ સ્વરૂપેતિ ।
તદિયમિતિ ।
પ્રમાણાન્તરં તુ તેન સંભવતીત્યભિમાનઃ પરસ્યેત્યર્થઃ ।
સેયમનુપલબ્ધિઃ સત્તામાત્રૈણાભાવં ગમયેત, સ્વજ્ઞાનેન વા? ન તાવદાદ્યઃ, તદાનીં ગેહસ્ય વિપ્રકૃષ્ટસ્ય વ્યવહિતત્વેન યોગ્યાનુપલબ્ધેરસત્ત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, અનવસ્થાપ્રસડ્ગાત્, અનુપલબ્ધેરપ્યભાવરૂપતયા અનુપલબ્ધ્યન્તરસાધનીયત્વાત્ ॥
યોગ્યસ્ય સ્મરણાભાવસ્તાવદસ્તીતિ ચેત્---ન, અભાવે વિપર્યયસંશયાભાવપ્રસંગાત્ ।
ભવતિ હિ કદાચિત્ પ્રતિયોગ્યધિકરણયોઃ સ્મરણે ઽપ્યસતો ઽપિ સભ્દાવપ્રતીતિઃ, સતો ઽભાવપ્રત્યયઃ, કથમન્યથા નાસ્તીત્યુક્ત્વા ઝટિતિ સંજાતવાધઃ પ્રાહ, ન હિ ન હિ ભ્રાન્તો ઽસ્મિ, દૃષ્ટ એવાસૌ તત્ર મયેતિ, અસ્તીતિ વા પ્રથમમુક્ત્વા પશ્ચાન્નાસ્તીતિ ।
કિમાસીન્નવેતિ નાવધારયામીતિ વેતિ ।
ન હિ પ્રતિયોગિનમધિકરણં વાનુપલબ્ધમેવાન્યથાકારં સ્મરતિ ।
ન ચ સ્વરસસિદ્ધસ્ય સ્મરણસ્યાનુપલભ્યમાનસ્યૈવ વિપર્યયઃ સંભવતિ ।
ઇયતી ચ સામાગ્રી યદુત પ્રતિયોગ્યધિકરણસ્મરણં તત્તાસ્મરણં ચેતિ ।
ન વા સાધારણં પ્રમાકરણમદૂષયન્ત એવ દોષા વિપર્યયહેતવઃ, સર્વત્રાનાશ્વાસપ્રસડ્ગાત્ ।
ત્વયાપ્યેતત્ સમર્થનીયમિતિ ચેત્---ન, યોગ્યાસ્મરણસ્ય મયા લિઙ્ગત્વેનેષ્ટત્વાત્ ।
લિઙ્ગવિપર્યયસંશયાભ્યાં ચ તલ્લૈડ્ગિકસંશયવિપર્યયયોઃ સુલભત્વાત્ ।
યદા તુ સુનિપુણૈકજ્ઞાનગ્રહણયોગ્યસ્ય ચૈત્રસ્ય ગેહસ્મરણૈઽપ્યસ્મરણલક્ષણં લિઙ્ગમવધાર્યતે, તદા લિડ્ગિપ્રતીતિરવિપરીતા ભવત્યેવ ।
અત એવ ક્ષણં ધ્યાત્વેત્યાહ ।
અન્યથા ધ્યાનમપ્યનુપપન્નમ્ ।
અસ્મરણમાત્રસ્ય હિ વ્યભિચારમ્ ઉપલભ્ય તદનાદૃત્ય વિશિષ્ટાસ્મરણં જ્ઞાતુકામસ્ય પ્રણિધાનમુપપદ્યતે ।
તસ્માત્ લિઙ્ગત્વેનૈવ અસ્મરણમુપયુજ્યતે ।
કિં તુ તદપિ કથં જ્ઞાતવ્યમિત્યવશિષ્યતે? તત્રાહ---નૈતદિતિ ।
વ્યધિકરણતાં પરિહર્તું પ્રયોગં દર્શયતિ---તથા હીતિ ॥
ન ચાવચ્છેદ્યાવચ્છેદકયોર્વૈયધિકરણ્યં દોષઃ, વિશેષણ એવ તન્નિયમાત્, અત્ર તૂપલક્ષણત્વાત્, વૈયધિકરણ્યે ઽપ્યુપલક્ષણત્વાવિરોધાત્, ન[?]અતાવન્માત્રેણૈવોપયોગાત્ ।
ઉપલક્ષિતં તુ સાધ્યસમાનાધિકરણમેવ ।
અત એવાનુત્પન્નપાદવિહારસ્ય અચલચક્ષુષ ઇત્યાદિ વ્યધિકરણમેવ દર્શયતિ સ્મ વાર્ત્તિકકારઃ ।
ટીકાકારો ઽપિ તથા અનુમેને, યતો નાન્યથાકૃતવાન્ ।
પરૈરપિ યદ્યદા યજ્જાનનસમર્થમિતિ વદભ્દિઃ સ્વીકૃતમેવૈતત્ ।
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથૈવ પ્રતિબન્ધસિદ્ધેઃ ॥
નન્વિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષવ્યભિચારસ્તદવસ્થ ઇત્યત આહ---ન ચ યદિતિ ।

સાક્ષાત્કારિણી હિ
પ્રતીતિરસ્મદાદીનામિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષં ન વ્યભિચરતિ, ઇયં ત્વાનુમાનિકી પારોક્ષ્યવતી તસ્માન્ન ક્વચિદ્ વ્યભિચારશડ્કા ।
યદ્યનુમાનગમ્યો ઽભાવઃ, કથં પ્રત્યક્ષસ્ય તત્ર પ્રવૃત્તિ? અનયોરસડ્કીર્ણવિષયત્વાદિતિ તુ કદાચિદ્ બ્રૂયાત્ ।
તચ્ચ સંપ્લવવ્યવસ્થાપનયૈવ સમાહિતમિત્યર્થઃ ॥
ન તર્હિ ઇત્યાદિભાષ્યેણ કઃ સૂત્રાવયવો વ્યાખ્યાત ઇતિ શડ્કામપનયન્નેવ વાર્ત્તિકમવતારયતિ---સંપ્રતીતિ ।
નનુ લક્ષણં તથાપ્યદુષ્ટમિત્યત આહ---પ્રત્યક્ષકારણેતિ ।
કારણાવધારણાભિમાનિનશ્ચોદ્યમિત્યર્થઃ ।
વિષયસંયોગિચક્ષુરાલોકશ્ચેતિ વદતા વિષયસંયોગેનૈવાલોકવ્યાપારો ન ત્વગિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનસંયોગેનેત્યુક્તમ્ ॥
એતચ્ચાન્ધકારમધ્યવર્તિનાપ્યાલોકમધ્યવર્તિવિષયોપલબ્ધેરાલોકમધ્યવર્તિનાપિ ચાન્ધકારમધ્યસ્થાનુપલબ્ધેરૂન્નેયમ્ ।
નનુ મહત્ત્વાનેકદ્રવ્યવત્ત્વયોઃ પરસ્પરાવિનાભૂતયોરગૃહ્યમાણવિશેષત્વેનોભયોરપિ ચાક્ષષત્વં પ્રતિ કારણત્વાત્ સમુચ્ચય એવ ।
વિશેષે વા એકસ્યૈવ કારણત્વમ્, કુતો વિકલ્પઃ? પરસ્પરવ્યભિચારિણો હ્યર્થક્રિયાયાં વિકલ્પસમ્ભવો ન ત્વિમે તથા ।
તસ્માચ્ચાક્ષુષદ્રવ્યલક્ષણે કર્તવ્યે ઽનયોર્વિકલ્પોપન્યાસઃ કર્તવ્યઃ ।
ઉભયોપાદાને ચાસમર્થવિશેષણં લક્ષણં ભવેદિત્યર્થઃ ।
અત એવાગ્રે સત્યપ્યેવં લક્ષણકત્વ ઇત્યાહ ઉક્તસામગ્રીસમ્ભવે ઽપિ ચક્ષુરવયવિનો ન પ્રત્યક્ષતા, અત ઉક્તં વાર્ત્તિકકૃતા ઉપલબ્ધિફલઃ સંસ્કાર ઇતિ ।
સ ચ દુર્નિરૂપઃ ।
તથાહિ ગુણિધર્મો વાસૌ સ્યાત્, ગુણધર્મો વા સ્યાત્? તત્ર ગુણિધર્મત્વે તબ્દલે રૂપસ્પર્શયોરવિશેષેણ ગ્રહણમ્, ન તુ ક્વચિદ્ ગ્રહણમ્ અગ્રહણં ચ ક્વચિદિતિ ।
તદેકાર્થસમવેતયોર્ગ્રહણમેવેતિ ચેત્---ન, નિશિ નિદાઘસમયે તેજઃ-સ્પર્શગ્રહે ઽપિ રૂપાગ્રહાત્, ચન્દ્રાતપરૂપગ્રહે ઽપિ સ્પર્શાગ્રહાત્, ગુણધર્મસ્ત્વનિત્યો ન ભવત્યેવ, નિત્યસ્તુ સામાન્યરૂપો ન સંસ્કારશબ્દવાચ્યો નાપ્યુપલબ્ધિફલઃ, તસ્ય
સ્વેપલબ્ધેરન્યત્રાનિમિત્તત્વાદિત્યત આહ--ધર્માધર્મનિમિત્ત ઉભ્દવસમાખ્યાત ઇતિ ।
રૂપાદીના સ્વકારણવશાદેવ સ સ્વભાવભેદો જાયતે કેષાઞ્ચિત્, યત્રોભ્દવત્વં નામ સામાન્યવિશેષઃ સમવૈતિ ।
સ ચ ધર્માધર્મજન્યતયા સંસ્કાર ઇત્યુચ્યતે, ઉપલબ્ધિફલશ્ચ ભવતીત્યર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષલક્ષણતયા તત્કારણમુક્તમ્, ન તુ કારણતયૈવ ।
ન ચ કારણં લક્ષણમિત્યેકમ્ ।
ઉત્પત્તિવ્યવસ્થાપકં હિ લક્ષણમલક્ષણં વા, કારણસ્વરૂપવ્યવસ્થાપકં તુ કારકમકારકં વા લક્ષણમ્ ।
ન ચૈવમાલોકાદયઃ, તેષામતિવ્યાપકતયા અવ્યાપકતયા ચ પ્રત્યક્ષસ્વરૂપાવ્યવસ્થાપકત્વાત્ ।
ઉત્પત્તિવ્યવસ્થાપકાઃ પુનરેતે ભવન્તિ ।
તેષામન્યતમાપાયે ઽપિ પ્રત્યક્ષાનુપપત્તેરિત્યાશયવાન્ પરિહારં વ્યાચષ્ટે---પ્રત્યક્ષલક્ષણેતિ ॥
નનુ યદ્યપિ સ્વરૂપતઃ સન્તાનતો વા ઇન્દ્રિયાભેદાદિન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષાભેદો યથાયથં સંભવતિ, તથાપિ વિજ્ઞાનાભેદો વ્યક્તિકૃતો જાતિકૃતો વા સ્યાત્ ।
પૂર્વસ્મિન્નિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાભેદે ઽપિ ધારાવાહિકવિજ્ઞાનાનિ ભિદ્યન્તે ।
ઉત્તરત્ર તુ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષભેદે પ્યભેદ એવ, સર્વેષાં સાક્ષાત્કારિજાતીયત્વાદિતિ ।
તત્ એકદેશિપરિહારો ગર્ભસ્ત્રાવેણૈવ ગત ઉપન્યાસયોગ્યો ઽપિ ન ભવતીત્યાશયવાનાહ---યદા હીતિ ॥
અસ્તિ હિ સ્વરૂપજાતિકૃતભેદાતિરિક્તો વિષયકૃતો વિશેષો બુદ્ધીનામ્ ।
સ ચેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષભેદાદેવ દૃષ્ટઃ, નેન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષભેદાત્ ।
યત્ર તુ ધારાવાહિજ્ઞાને નેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષો ભિદ્યતે, તત્ર જ્ઞાનસ્યાપિ ન વિષયકૃતો ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્---ક્રમવન્તિ હાસ્તિકાશ્વીયાદિવિજ્ઞાનાનીતિ ।
નિરાકરણે ઽપ્યેતદનુરૂપમુદાહરતિ---યદા ઇતિ ।
તસ્યૈવ ગોશ્ચક્ષુષા સંયોગેન તત્રૈવ ગવિ સમવાયેન પ્રથમં શુક્લગુણજ્ઞાનં પશ્ચાદ્ ગમનકર્મજ્ઞાનમિતિ ભેદે ઽભેદાદિતિ ।
સમાનમિત્યર્થઃ ॥
યદ્યપ્યપ્રસિદ્ધત્વમવ્યપદેશકત્વવ્યાપકત્વાત્ તદભિધાનેનૈવ લબ્ધમ્, તથાપ્યાલોકવિષયસન્નિકર્ષો ઽવ્યપદેશકત્વે ઽપિ પ્રસિદ્ધઃ, ઇન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષસ્ત્વવ્યપદેશકો ઽપ્રસિદ્ધશ્ચ ઇત્યેતાવતા પ્રકારાન્તરત્વમ્ ॥
નન્વન્યતરાતીન્દ્રિયાધારત્વમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્યાપ્યસ્તિ, ઉભયાતીન્દ્રિયાધારતા તુ આત્મમનઃસન્નિકર્ષસ્યાપિ નાસ્તીત્યત આહ--આત્મા તુ યદ્યપીતિ ॥
નનુ વિશિષ્ટકર્માભિનિર્વર્તિતત્વેન પ્રસન્નાન્ધાનન્ધકૃષ્ણસારાણાં ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ, ન હિ રૂપોપભોગાનર્થિનઃ કૃષ્ણસારે તૃષ્ણા તત્કર્મસંભવઃ ।

અસંભવે ચ કથમસ્યોત્પત્તિરિતિ? અતઃ કાર્યે ઽપિ કર્મણઃ સહકારિતામાહ--એતદુક્તં ભવતીતિ ।
કર્મક્ષયાત્ ઇત્યુપલક્ષણમ્, પ્રતિબન્ધાત્, સહકારિવિરહાચ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદિ હિ રથાદિસંયોગાનાં નભોવ્યાપકત્વં ભવેત્ તદા તત્કાર્યસ્યપિ શબ્દસ્ય સર્વત્રોત્પાદપ્રસડ્ગેઃ ।
અસમવાયિકારણપ્રાદેશિકત્વાનુરોધેન હિ
વ્યાપકગુણાઃ પ્રદેશાવચ્છેદેન જાયન્તે ।
ઇહ તુ તદભાવાદનવચ્છિન્નદેશતૈવ સ્યાત્ ।
તતશ્ચ તદ્દ્વારેણોપલમ્યમાના રથાદયસ્તત્સંયોગાશ્ચ ન નિયતદેશતયા પ્રતીયેરન્નિત્યાશયવાનાહ---મા ભૂતસર્વત્રેતિ ॥
નન્વાકાશપ્રત્યક્ષતાપક્ષઃ કિમિતિ નાશડ્કિત ઇતિ પરિહરત્નાહ--નાસ્માકમિતિ ।
ત્વગાદિભિરિતિ તત્ર ત્વગુદાહણમુક્તમ્ ।
રસનોદાહરણં તુ તિક્તત્વાભાવવિશિષ્ટો મધુરતરો ગુડઃ ।
તથા ઘ્રાણોદાહરણં પૂતિગ્રન્ધાભાવવિશિષ્ટા સુરભિતરા કસ્તૂરિકેત્યતો બહુવચનાવિરોધઃ ।
બૌદ્ધસિદ્ધાન્તે ચ ગુણગુણિનોરભેદાદ્ ગુણિમૂર્તત્વમેવ ગુણમૂર્તત્વમ્ ।
ગુણગ્રાહકમેવેન્દ્રિયં ગુણિગ્રાહકમ્ ।
ગુણાભાવ એવ ચ ગુણ્યભાવઃ ।
અતો મૂર્તાભાવવિશિષ્ટગ્રહે ઉદાહરણીયે
અલ્પાભાવવિશિષ્ટગ્રહમાહેતિ ॥
નનુ મા ભૂત્ સહાન્તરેણ ગ્રહણં સાન્તર ઇતિ વા ગ્રહણં હેત્વર્થઃ, શરીરેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાસમ્બન્ધસ્ય ગ્રહણમર્થો ભવિષ્યતિ ।
ન હ્યયમન્યથાસિદ્ધઃ, એતસ્યૈવોત્તરોપાધિત્વેન પ્રયોજકત્વાદિત્યત આહ---ઇન્દ્રિયસમ્બન્ધો ભવતુ મા વેતિ ।
યચ્છરીરસમ્બ્દ્ધં તદવશ્યમિન્દ્રિયસમ્બદ્ધમિતિ ।
યદિન્દ્રિયસમ્બદ્ધં તદવશ્યં શરીરસમ્બદ્ધમિતિ વા ન પ્રમાણમસ્તિ,
તયોર્વિભિન્નત્વાત્, વિભિન્નાશ્રયત્વાચ્ચ ।
ન હ્યસ્તિ નિયમો યત્ પ્રદીપેન સમ્બણ્સતે તદવશ્યં મલ્લિમયાપિ યદ્ વા મલ્લિમયા તદવશ્યં પ્રદીપેનાપિ ।
તસ્માત્ તત્ર સાધાકબાધકપ્રમાણાભાવાત્ સન્દેહ એવેત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ તદન્યથાસિદ્ધિરેવેત્યસિદ્ધિવ્યવચ્છેદાર્થં સજલસતેજઃપટાદિગ્રાહિણા પ્રાપ્યકારિણા ત્વગિન્દ્રિયેણ વિરુદ્ધમપિ સહાન્તરેણ ગ્રહણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
આવરણાનુપપત્તિરૂપસ્ય તર્કસ્યોપસ્કુર્વાણઃ પ્રયોગેણ પ્રમાણમાહ--પ્રયોગસ્ત્વિતિ ॥
ઇહ દ્વિવિધઃ સમ્બન્ધઃ પ્રાપ્તિલક્ષણો યથા, આલોકાદીનાં ઘટાદિભિઃ ।
તદ્વિપરીતશ્ચ યથા, અભિધાનજ્ઞાનાદીનામભિધયજ્ઞેયાદિભઃ ।
તત્ર સ્વવિષયં પ્રાપ્યેતિ સિદ્ધસાધનવ્યુદાસાર્થમ્ ।
જનકત્વાદિત્યુક્તે શબ્દાદિભિરપ્રાપ્તસ્વવિષયપ્રતિપત્ત્યાદિજનકૈરનૈકાન્તિકમતસ્તદપ્રાપ્તાવજનકત્વાદિતિ ।
એતાવન્માત્રેણ તુ સર્વથા
અજનકૈરનૈકાન્તિકમતો જનકત્વે સતીતિ ।
યુક્ત્યન્તરમ્ તર્કાન્તરમ્, દૂરાન્તિકાનનુવિધાનપ્રસઙ્ગઃ ।
અસ્યાપિ વિપર્યયેણ પ્રયોગો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
નનુ પ્રાપ્તત્વાવિશેષે સૂર્યમણ્ડલવન્મેરૂપૃષ્ઠમધ્યન્દિનોલ્કાપ્રકાશાવપિ ગૃહ્ણીયાત્ ।
અથાનુભ્દૂતાભિભૂતતયા ન સૂરસદનાદીનાં ગ્રહણમ્, ઉભ્દૂતાનભિભૂતત્વાત્ સૂર્યમણ્ડલં ગૃહ્યત ઇતિ, એવં તર્હિ વિષય એવ સ કશ્ચિત્ તાદૃશો યો ગૃહ્યતે નેતર ઇત્યભ્યુપેયતામ્, કિં વ્યભિચારિપ્રાપ્તિપરિગ્રહેગોત્યત આહ---પ્રાપ્તૌ ત્વિતિ ।
વિષયમાહાત્મ્યં હિ પ્રાપ્તિસહકારિ, ન તુ સ્વતન્ત્રમ્ ।
ન હિ સ્પર્શરસાદયો ગ્રહણયોગ્યા ઇત્યપ્રાપ્તૈરેવ ત્વગાદિભિર્ગૃહ્યન્તે, પ્રાપ્યકારિત્વાદ્ વા તૈરનુભ્દૂતાભિભૂતા અપિ તે પ્રાપ્તત્વમાત્રેણ ગૃહ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ॥
યદ્યપિ ક્ષણભઙ્ગપરિણામનયે ઽપિ પ્રાપ્તાનામેવ પરસ્પરં કર્તૃકરણકર્મણાં કાર્યજનનમ્, ન ત્વપ્રાપ્તાનામપિ, ન હિ પરસ્પરમપ્રત્યાસીદન્તઃ સહકારિપ્રત્યયા ભાવાનતિશાયયન્તો દૃશ્યન્તે ।
પ્રત્યાસત્તિસ્તુ નિરન્તરોત્પાદ એવ તેષામ્ ।
સૈવ ચ સ્વરૂપ્યોગ્યતા ।

તથા ચ સ્વરૂપયોગ્યતામિન્દ્રિયાર્થયોબ્રુવતા નિરન્તરોત્પાદ એવ વક્તવ્યઃ, ન પુનર્વ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટોત્પન્નાનાં ક્વચિદપિ સ્વરૂપયોગ્યતા નામ ।
તસ્માત્ પ્રાપ્તૌ સ્વરૂપાતિરિક્તાયાં વિપ્રતિપદ્યેત, ન તુ નિરન્તરોત્પાદે ઽપિ તત્રાધિકાપ્રાપ્તિઃ સાધનમર્હતીત્યાશયવાનાહ---નિષેત્સ્યેતે હીતિ ॥
એવં નિવારિતાભિમાનઃ પરદર્શને ઽપિ પ્રમાણમપશ્યન્ સન્દિગ્ધ ઇતિ ॥
નનુ જનકત્વે સતીતિ નિર્ણયહેતું પશ્યન્ કથં નામ સન્દિગ્ધ ઇત્યત આહ---અયમભિસન્ધિરિતિ ।
અદૃશ્યમાનપ્રાપ્તાવયસ્કાન્તે ઽપિ દૃષ્ટત્વાદનૈકાન્તિકસ્યાભિમન્યતે પર ઇત્યર્થઃ ।
ત્વગાદીનાં દણ્ડાદીનાં ચ પ્રાપ્તાનામેવ કાર્યજનકત્વં પશ્યન્ કથમિવ સર્વત્ર વિપ્રતિપદ્યત ઇત્યતો વિપ્રતિપત્તિબીજમાહ---યોગ્યતયૈવેતિ ।
નન્વયસ્કાન્તસ્યાપ્રાપ્યકારિત્વે હેત્વન્તરે ઽપિ કઃ પ્રતીકાર ઇત્યત આહ---અયસ્કાન્તમણેરિતિ ।
નનુ તસ્ય વૃત્તિભેદઃ અનુપલમ્ભબાધિત ઇત્યત ઉક્તમ્---ચક્ષુષ ઇવેતિ ।
તુલ્યયોગક્ષેમત્વાદિત્યર્થઃ ॥
વ્યવધાનવિપ્રકર્ષૌ હિ અનિરન્તરોત્પાદો વા સ્યાદપ્રાપ્તિર્વા, સ્વરૂપયોગ્યતા વા? તત્રાનિરન્તરોત્પાદાભાવો
નિરન્તરોત્પાદઃ સ્યાત્ ।
ન ચ કૃષ્પાસારસ્યાર્થેન મણેર્વા લોહેન નિરન્તરોત્પાદઃ સંભવતિ ।
અપ્રાપ્ત્યભાવસ્તુ પ્રાપ્તિરેવ, તથા ચ કઃ પ્રતિકૂલો ઽનુકૂલમાચરતિ? અયોગ્યતાભાવસ્તુ યોગ્યતૈવ ।
સ ચ બૌદ્ધનયે કારણજાતીયસ્ય નિરન્તરોત્પાદાન્ન ભિદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્ સ્થિરનયે કાર્યં જનયન્તિ કારણાનિ પરસ્પરપ્રાપ્તિં વા વ્યભિચરન્તિ,
પ્રાપ્તિર્વા સ્વરૂપયોગ્યતાપ્રયુક્તાં વ્યાપ્તિમુપજીવતીત્યવશિષ્યતે ।
તત્રાહ---પ્રાપ્તેરેવેતિ ॥
નનુ લક્ષણાન્તરેણ વ્યવસ્થિતે લક્ષ્યે કથમન્યોન્યાશ્રયત્વમિત્યત આહ---અગતિર્વેતિ ।
તદ્ધિ લક્ષ્યસાપેક્ષમનપેક્ષં વા? આદ્યે અન્યોન્યાશ્રયત્વદોષાદેવાગતિઃ ।
ઉત્તરત્ર તુ અવગતે લક્ષ્યે તત્સાપેક્ષેણ લક્ષણેન કિં ગમયિતવ્યમિત્યગતિરેવેત્યર્થઃ ।
અસ્તિ હીતિ ।
યદિ વિજ્ઞાનાભિન્નહેતુજત્વાત્ સુખં વિજ્ઞાનજાતીયં સ્યાત્ સુખાભિન્નહેતુજત્વાત્ તદપિ સુખજાતીયં ભવેત્ ।
વિજ્ઞાનં ન સુખેનાભિન્નહેતુજમિતિ ચેત્? એવં તર્હિ કથં સુખમપિ વિજ્ઞાનેનાભિન્નહેતુજમિત્યર્થઃ ।
નનુ જ્ઞાનહેત્વનુગમઃ સુખે ઽપ્યસ્તિ, ન તુ સુખહેત્વનુગમો જ્ઞાને, અતો યત્કારણાનુગમો
યત્ર તજ્જાતીયત્વં તત્રાસ્તુ ।
યથાડ્કુરમાત્રકારણાનુગમે યવાડ્કુરસ્યાપ્યડ્કુરજાતીયત્વમ્ ।
ન તુ સર્વસ્ય યવાડ્કુરત્વમ્ તત્કારણાનુગમાભાવાદિત્યાશયવાન્ આશઙ્કતે---અવાન્તરેતિ ।
ન હ્યસ્તિ નિયમો યજ્જાતીયકાર્યહેતુચક્રાનગમો યત્ર તત્ર તજ્જાતીયત્વમિતિ ।
બીજજાતીયકાર્યહેતુચક્રાનુગમે ઽપ્યડ્કુરસ્ય બીજાજાતીયત્વાદિતિ સામાન્યોપસંહારે ઽનૈકાન્તિકત્વમ્, વિશેષોપસંહારે તુ
સન્દિગ્ધાનૈકાન્તિકત્વમાહ---ન કિઞ્ચિદિતિ ॥
આકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગભયાદ્ધિ કાર્યભેદોપપત્તયે સકલકારણભેદમનુસરન્ પ્રયસ્યતિ ભવાન્, સ ચ કાર્યભેદઃ કિઞ્ચિત્કારણભેદેનૈવ બીજાડ્કુરાદિવત્ જ્ઞાનસુખાદાવપ્યનાકસ્મિક ઇત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તં તદર્થત્વાચ્ચેતિ ।
નનુ રૂપરસગન્ધસ્પર્શાનાં હિ ઉપાદાનભેદાભેદમાત્રાનુવિદ્ધં તજ્જાતીયાતજ્જાતીયત્વમ્ ।
ન હ્યસ્તિ સંભવો રૂપાદ્યુપાદાનં ચારૂપાદિકં ચેતિ ।
અતો જ્ઞાનોપાદાનત્વે સુખં જ્ઞાનજાતીયમેવ સ્યાત્ ।
અજ્ઞાનત્વે વા ન જ્ઞાનોપાદાનત્વમિતિ યદિ પ્રત્યવતિષ્ઠતે તત્રાહ---ન ચેતિ ।
યદિ હ્યેકજાતીયોપાદાનતયૈકજાતીયત્વં ભવેત્, અવાન્તરૈકજાતીયમપિ કિં ન સ્યાત્? તથા ચૈકસ્માત્ સમનન્તરપ્રત્યયાદનેકાવાન્તરજાતીનયાનુત્પાદપ્રસઙ્ગઃ ।
દૃશ્યતે ચ રૂપજ્ઞાનાદ્ રૂપજ્ઞાનં રસજ્ઞાનાદિજાતીયં ચ ।
સાક્ષાત્કારિણઃ સાક્ષાત્કારશ્ચાસાક્ષાત્કરશ્ચેત્યાદિ ॥
અથ વિલક્ષણાનેકસહકારિપ્રવેશાદનેકાવાન્તરજાતીયકાર્યકરણસ્વભાવસ્ય કસ્યનચિદેવોત્પાદનિયમ ઉપપાદ્ય ।

એવમવાન્તરજાતિભેદોપપાદનવદ્વિવક્ષિતૈકજાતીયોપાદાનત્વે ઽપિ વિલક્ષણાનેકસહકારિપ્રવેશાદ્ વિવક્ષિતાનેકજાતીયકાર્યકરણસ્વભાવસ્ય કસ્યચિદેવોત્પાદનિયમ ઉપપત્સ્યત ઇત્યર્થઃ ॥
સો ઽયમેકોપાદાનકત્વે ઽપ્યવાન્તરજાતિભેદાભ્યુપગમઃ પરેષાં દૃષ્ટાન્તાર્થમુભ્દાવિતઃ અપિ ચેત્યાદ્યુભ્દાવિતં સન્દિગ્ધવ્યાવૃત્તિકત્વં સ્ફુઠયિતુમતો નાસઙ્ગતમિતિ ।
તદેતત્ સકલં બૌદ્ધસિદ્ધાન્તાભ્યુપગમેનોક્તમ્ ।
પરમાર્થતસ્તુ યદુપાદાનવત્ તત્સજાતીયં યદ્વ્યાપકોપાદાનવત્ તદ્ગુણજાતીયમિતિ નિયમઃ ।
અતઃ પરમનિયમઃ ।
તદ્યદિ સત્તયા ગુણત્વેન વા સુખજ્ઞાનયોરેકજાતીયત્વં સાધ્યતે, તદા સિદ્ધસાધનમ્ ।
અન્યત્રાનિયમે ઽસડ્કીર્ણમુદાહરણમ્ આહ---અત એવેતિ ।
એકોપાદાનત્વે ઽપિ રૂપાદીનાં ન વ્યક્તિકૃતો ભેદઃ, નાપ્યવાન્તર જાતિકૃતઃ નાપિ ગુણતયા પિઠરોપાદાનત્વે ઽપિ કર્મણો ઽગુણત્વાત્ ।
અત્રોપાદાનમાત્રબલેન યથા દ્રવ્યગુણકર્મણામસતામેવ સત્ત્વં બહિઃ, તથા આન્તરમપિ જ્ઞાનસુખાદીનામ્ ।
યથા ચ તેષાભવાન્તરકારણભેદાદ્ દ્રવ્યત્વં પૃથિવ્યાદીનામ્, ગુણ્ત્વં રૂપાદીનામ્, કર્મત્વમુત્ક્ષેપણાદીનામ્, તથાવાન્તરકારણભેદાદ્ દર્શનસ્પર્શનસ્મરણાદીનાં જ્ઞાનત્વં નિરૂપાધ્યનુકૂલાનૂકૂલતરાદીનાં સુખત્વમિત્યાદિ ।
એકમવાન્તરાસાધારણનિમિત્તાદિભેદાદ્ યથા પૃથિવ્યા ઘટાદિભેદો, રૂપસ્ય શુક્લાદિભેદઃ, ઉત્ક્ષેપણસ્ય ચ પાટવાદિભેદસ્તથા જ્ઞાનસ્યાપિ દર્શનાદિભેદઃ સુખસ્યાપિ તારતમ્યાદિભેદો ભવિષ્યતીત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્, અજ્ઞાનરૂપતાયાં પુનઃ કિં પ્રમાણમિત્યત ઉપસંહારવ્યાજેનાહ---તસ્માદિતિ ।
યદ્યપિ વિજ્ઞાનસુખાદીનાં ભિન્નજાતીયત્વમનુભવસિદ્ધમ્ ।
ન હિ ચન્દનમહં જાનામીત્યત્ર સુખં પરિસ્ફુરતિ તદાહં સુખીતિ સ્યાત્ ।
નાપિ સુખ્યહમિત્યત્ર જ્ઞાનં પરિસ્ફુરતિ તદા જાનામીતિ સ્યાત્, ન ચૈતદસ્તિ ।
જ્ઞાનવિશેષઃ સુખં તથાવિધે ચ સુખબુદ્ધિર્ભવત્યેવેતિ ચેત્---હન્ત ભોસ્તસ્ય જ્ઞાનવિશેષસ્ય વિષયવિશેષો ઽપ્યસ્તિ ન વા? નાસ્તિ ચેત્? નિર્વિષયજ્ઞાનં સુખમિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
ન ચૈતદ્ દૃષ્ટમિષ્ટં શકયં વા સાધયિતુમ્ ।
અસ્તિ ચેત્? બાહ્ય આભ્યન્તરો વા? ન તાવદ્ બાહ્યઃ કશ્ચિદ્ વિષયભેદો ઽસ્તિ ।
યદેવ હિ રાગવતા ગીતમનુભૂયતે તદેવ વીતરાગેણાપિ ।
તદેવ ગીતમ્, પરં રાગવતા અનુકૂલતયા, વીતરાગેણ તુ તદ્વિપરીતતયેતિ ચેત્? કિમનુકૂલત્વમસ્ય નિરૂપાધિકમ્, સોપાધિકં વા? કથં કઞ્ચિત્ પ્રતિ, સોપાધિકત્વે સ એવોચ્યતામ્ ।
ઇચ્છૈવોપાધિરિતિ ચેત્---ન, ઇતરેતરાશ્રયત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
ઇષ્યમાણત્વાદનુકૂલત્વમ્, તેન ચેષ્યમાણત્વમિતિ ॥
તસ્માત્ તસ્ય જ્ઞાનવિશેષસ્ય સુખત્વેનાભિમતસ્યાભ્યન્તર એવ વિષયવિશેષો નિસર્ગાનુકૂલસ્વભાવ એષ્ટવ્યઃ, યદ્ધેતુતયા બાહ્યો વિષયો ઽનુકૂલતયાભિમતત્વેનેષ્યમાણો ભવતિ સ એવોક્તરૂપો વિષયઃ સુખમિત્યુચ્યતે ।
તથાપિ મૂઢધિયાં વ્યવહારાર્થં સમાનાસમાનજાતીયવ્યવચ્છેદકા ધર્મા જ્ઞાનાદીનામુક્તાઃ ।
તત્રાર્થપ્રવણત્વં જ્ઞાનસ્યાર્થનિરૂપણાધીનનિરૂપણત્વમિત્યર્થઃ ।
તદપ્રવણત્વમજ્ઞાનલક્ષણમ્ ।
તત્રાપ્યનુકૂલવેદનીયત્વં સુખલક્ષણમ્, પ્રતિકૂલવેદનીયત્વં દુઃખસ્યેત્યેવમાદિ સમાનતન્ત્રાનુસાદેણ બોદ્ધવ્યમિત્યર્થઃ ॥
નન્વજ્ઞાનાત્મકત્વે ઘટાદિવદવશ્યસંવેદ્યાઃ સુખાદયો ન ભવેયુઃ ।
અવશ્યસંવેદ્યાશ્ચ તે ।
ન હ્યસંવિદિતે
સુખે પ્રમાણમન્યદસ્તિ ।
તદેતદ્ જ્ઞાનાત્મત્વે પરમુપપદ્યતે સ્વસંવેદનત્વાદિત્યત આહ---તીવ્રસંવેગિતયેતિ ।
સન્તિ હિ પદાર્થાઃ સ્વકર્મોપાર્જિતત્વાવિશેષે ઽપિ કેચિદધ્યક્ષા એવ, યથા સ્વશરીરાદયઃ ।
કેચિત્ તુ પરોક્ષા એવ, યથા તદન્તર્ગતનાડીસંસ્થાનાદયઃ ।
એવમજ્ઞાનત્વાવિશેષે ઽપિ કારણલબ્ધસ્વભાવભેદાઃ કેચિત્ અવશ્યસંવેદ્યાઃ સુખાદયઃ કેચિદન્યથેત્યર્થઃ ॥
સગોત્રમુત્થાપયતિ---સ્યાદેતદિતિ ।
તથાપિ જાગરાવસ્થાયાં તાવદનુભવજનનદ્વારા સુખોત્પત્તાવિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષ ઉપયુજ્યતે ।
અન્યથા સુખવદનુભવો ઽપિ તેન વિનૈવ સ્યાત્ ।
ન ચ સાક્ષાત્કારણમેવ કારણમ્, તથા સતિ વ્યાપારિણ ઉદાસીનાઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
વ્યાપારાવ્યવધાયકત્વવાદસ્ત્વત્રાપિ તુલ્ય ઇત્યત આહ---ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય ત્વિતિ ।

જ્ઞાનમાત્રમવ્યાપારીભૂતં તત્ર ઉપયોગાદિત્યર્થઃ ॥
અયમાશયઃ ।
ભવેદેવં યદીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય જ્ઞાનં વ્યાપારઃ સ્યાત્ ।
સહિ કાર્યાસવાનો વ્યાપાર્યવ્યભિચારી ભવતિ ।
જ્ઞાનં પુનઃ કાર્યાવસાનમપિ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષમ્ અતિપતત્યેવ સ્વપ્નાન્તિકે ।
અન્યથા તુ વ્યાપારકલ્પનાયામનિયમપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ ।
પરિહરતિ---તદયુક્તમિતિ અસિદ્ધેરપ્રતીતેઃ ।
પ્રમાણાભાવાદિતિ શેષઃ ।
નનુ માનસઃ અત્રાનુભવઃ પ્રમાણમિત્યત આહ---તદ્જ્ઞાનસ્યેતિ ।
કુતો મિથ્યાત્વાવગતિરિત્યત આહ---યથા હીતિ ।
આલમ્બ્નં ત્વસ્ય વિપર્યાસસ્ય યથા પૂર્વાનુભૂતા સ્મરણાર્હા કામિનીત્યેવં તજ્જાન્મપૂર્વાનુભૂતં સ્મરણાર્હં સુખમેવ ।
વિપર્યાસત્વં પુનરેતાવતૈવાસ્ય યત્ વિપ્રકૃષ્ટદેશકાલયોઃ કામિનીતજ્જન્યસુખયોઃ સન્નિકૃષ્ટદેશકાલતયાવભાસઃ ।
ન પુનરકામિન્યસુખયોઃ કામિનીસુખત્વેન પ્રતિભાનમ્ ।
તથા સતિ કામિનીત્વસુખત્વનિષેધેનાન્યસ્ય કસ્યચિત્ પ્રતિભાસનં બાધકં ભવેત્ ।
ન ચ વાચ્યમ્ યદિ ન સ્વપ્નાન્તિકે સુખમુત્પદ્યતે ન
નસ્મૈ ઘિરહી સ્પૃહયેદિતિ, મોહાદસાધને ઽપિ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
શીતાપનુત્તયે ગુઞ્જાપુઞ્જ ઇવ મર્કટાનામ્ ।
તદિદમુક્તમ્---સ્મરણવિપર્યાસ ઇતિ ।
સ્મરણે પ્રાપ્તે વિપર્યાસઃ સ્મરણવિપર્યાસઃ અનુભવલક્ષણસ્તદ્વિષય એવેત્યર્થઃ ॥
નનુ સુખદુઃખોત્પાદપ્રયોજનૌ ધર્માધર્મૌ યદસુખદુઃખારૂપાન્ દેહાદીન્ ઉત્પાદયતઃ તત્તદર્થતયૈવ, એવં તયોઃ સર્વોત્પત્તિમતાં નિમિત્તત્વં નિર્વહતિ ।
ઇદં તુ સ્વપ્નજ્ઞાનં ન સુખરૂપમ્, સંખસાધનમપિ યદિ ન સ્યાત્, ન તર્હિ ધર્મનિમિત્તકમ્ ।
નાપ્યધર્મનિમિત્તકમદુઃખત્વાદતદ્ધેતુકત્વાચ્ચ ।
તતશ્ચાદૃષ્ટનિરપેક્ષોત્પત્તિરસ્ય ચ બહ્વાકુલયેદિત્યત આહ---સુખેતિ ।
સુખાદ્યુપભોગો હ્યદૃષ્ટસ્ય પ્રધાનં પ્રયોજનમ્ ।
ન ચ સુખાદિ સ્વરૂપતઃ ઉપભોગઃ, કિં તુ તદનુભવઃ ।
સ ચ પ્રત્યુત્પન્નસુખાદ્યનાલમ્બનત્વે ઽપિ પૂર્વોત્પન્નમ્ આલમ્બ્ય જાયમાનઃ સર્વં સમઞ્જસયતિ ।
ન ચ સર્વત્રૈવમસ્તુ સામગ્રીવૈચિત્ર્યાત્, સત્યમિથ્યાપ્રત્યયવિભાગવ્યવસ્થાપનાત્ ॥
ન હ્યેકદોપલબ્ધરજતવિષયસંસ્કારવશાદરજતે ઽપિ રજતપ્રત્યયઃ ઇતિ સર્વદૈવમેવાસ્ત્વિતિ વક્તુમુચિતમ્ ।
યસ્તુ મન્યતે સ્વપ્ને તાવત્સુખાદિકમનુભૂયત ઇત્યવિવાદમ્ ।
તત્ર તુ બાધકં ભવદ્ દ્વિરૂપં ભવેત્---અસુખમેતદિતિ વા, નાસીત્ સુખમિતિ વા ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
જાગરાવસ્થાયાં તુ નાસીત્ કામિનીતિ યુજ્યતે બાધકં સ્થિરત્વાત્ ।
સહસાપસરણસ્યાપ્યસંભવાત્ ।
તત્કાર્યાણાં ચ દશનનખક્ષતાદીનામનનુવૃત્તેઃ ।
ચરમધાતુવિસર્ગાદીનાં ચાનુવૃત્તાવપ્યતત્કાર્યત્વાત્ ।
તત્કાર્યત્વેન તદનુવૃત્તાવન્યેષામપિ તત્કાર્યાણામ્ અનુવૃત્તિપ્રસડ્ગાત્ ।
નાસ્તીદાનીં સુખમિતિ ત્વિદાનીન્તરસુખસ્ય બાધો ન પ્રાક્તનસ્ય, ક્ષણિકત્વાત્ તસ્ય ।
તત્કાર્યાણાં ચ હર્ષાશ્રુપુલકાદીનામનુવર્તમાનાનામુપલમ્ભાદન્યથા આશુતરવિનાશિનાં ક્ષણાન્તરે ઽદર્શનાત્ તદનુભવાનામપ્રામાણિકત્વમેવ સ્યાત્ ।
તસ્માતબાધિતાનુભવસિદ્ધત્વાદસ્તિ સ્વપ્નાન્તિકે સુખમિતિ તં પ્રત્યાહ---ન ચાસતીતિ ।
યદ્યપિ સ્વપ્નાન્તિકસુખસ્ય જાગરાવસ્થાયામાહત્ય બાધકં નાસ્તિ, તથાપિ સ્વપ્નાન્તિક એવ તત્કારણત્વેન પ્રતીતાનાં ચન્દનવનિતાદીનામસ્તિ બાધકમ્ ।