Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Part 4160

tatrātmalakṣaṇadharmisiddhāvāgamaḥ,
ayamātmā [bṛha 4.4.3], apahatapāpmā [chāndogya 1.2.9], ajaro 'maraḥ [bṛha 4.4.25], sa eṣa neti netyādi [bṛha 3.9.26] /
anumānaṃ cecchādi [sūtra-1.1.10] samuttham /
janmābhāvarūpaliṅgasiddhau tu,
aśarīraṃ vāva santam
[chāndogya 8.12.1] ityādyāgamaḥ /
anumānaṃ tu pravṛttyabhāvaḥ /
pravṛttyabhāve 'pi,
yastvātmatireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ /
ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate //
[gītā 3.1.7] ityevamādi /
anumānaṃ tu doṣābhāvaḥ /
doṣābhāve 'pi,
raso 'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate /
[gītā 2.49] ityevamādi /
anumānaṃ tu mithyājñānābhāvaḥ /
atrāpi
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
[muṇḍaka 2.2.8] ityādi /
anumānaṃ tu tattvajñānasadbhāvaḥ /
ātmatattvajñāne 'pi
ātmā vā are dṛṣṭavyaḥ /
[bṛha 4.5.8] ityevamādi /
anumānaṃ tūpāyābhyāsaprakarṣa ityevamādi /
upalakṣaṇaṃ tvāgamānumānagrahaṇam /
pratyakṣamapi draṣṭavyam, evaṃ śarīrādiṣvapyūhyam, anumānamevātrārthe pramāṇamiti vipratipannaṃ pratipipādayiṣatāmiti śeṣaḥ upaniṣadāpi
tameva viditvātimṛtyumeti /
[śvetā 3.8] ityādīnāṃ prāmāṇyāt /
santānānumānasya ca pṛthagupadeśācca prameyasya pramāṇādibhyaḥ prathamasūtre etadvivaraṇādvacavacchetturagranthamevāvatārayati--yadi ceti /
vihitatvādādyena sūtreṇeti /
śrutyarthābhyāmiti śeṣaḥ /
tadiyatā
prabandhena vārttikakṛtā kiṃ kṛtamityata āha--tadaneneti //
uttaravārttikaviṣayībhūtabhāṣyaṃ tāvad vyācaṣṭa--atha kimiti /
nanu dvitīyasūtrārtho nātroditaḥ, tat kathaṃ tatrānūdyata ityata āha-- niḥśreyaseti /
atra ca hetvādyanuvādatrārttikaṃ nāstyevetyanāśaṅkanīyam, ṭīkākṛtā siddhavadutthāpitatvāt /
kvacillipyabhāvasya lekhakadoṣeṇāpyupapatteḥ /
anyathā bhāṣyatātparyārthānuvādakatvāt /
vyācaṣṭa iti tu yad vyākhyātam, tadabhiprāyaṃ tena taccaitaduttarasūtreṇānūdyate ityasyānuvādānantaramavyākhyāne 'pi na doṣaḥ /
evaṃ cārthaṃ dvitīyasūtra ityādinā pūrvameva vyākhyātatvāt tu nehedaṃ vyākhyātamityarthaḥ //

nanu dveṣaḥ kiheya eva na vā pravṛttiheturityata āha--upalakṣaṇamiti /
nanu hānapadamātyantikapadasamabhivyāhārādapavarge vartate, tat kathaṃ tattvajñānamityucyata ityata āha--hīyate hīti /
karaṇavyutpattimāśrityānena tattvajñānaṃ vivakṣitam /
bhāvavyutpattyā tvātyantikapadasamabhivyāhārādapavarga ityarthaḥ /
tattvajñānapadasya vyutpattisaṃdehamapanayannevāha-- tasya pramāṇasyeti /
etenādivākyavirodhaḥ parihṛtaḥ /
arthapadānīti bhāṣyagatasyārthapadasya tvanyathārtho bhaviṣyatīti yaduktaṃ tadāha--puruṣārthasthānānīti /
tātparyamityarthaḥ /
vārttikasyeti śeṣaḥ //
prasthānaṃ prakāra itthambhāvaḥ tathā cetthambhūtatvādānvīkṣikyā iti yadyapyabhimatameva, tathāpi nirūpapattika itthambhāvaḥ syādityata āha--prasthānaṃ vyāpāraḥ /
tadanena bhāṣyagatasya prasthānapadasya prakṛtyartho 'bhihitaḥ, pratyayārthastu saṃśayādibhiḥ padārthaiḥ pṛthak prasthāpyate iti vadatā bhāṣyakāreṇaiva darśitaḥ /
tadetaduktaṃ bhavati, nyāvyutpādane vyāpāravattayā hi iyamānvīkṣikī vidyāntarād bhidyate /
sa ca saṃśayādyaḍgopāṅgavyutpādanenaiva vyutpādito bhavati /
tato 'syāḥ saṃśayādayo 'pi viṣayabhūtāḥ tānantareṇa nirviṣayatayā vidyaiva na syāt /
viṣayāntaravattayā vidyāntarameva vā syāditi /
atreva śaṅkate--na ca vācyamiti /
na hyanyā vidyāḥ svaṃ svamarthaṃ pratipādayantyo 'pi kathametadityaśraddhāmalamapanetumīśate vinaināmānvīkṣikīmityāśayavān pariharati--etasyā eveti /
vārttikāntaraviṣayaṃ bhāṣyaṃ darśayati--sa cācamityādibhāṣyamiti /
nirdalaṃ deśyaṃ dīpayati jñānamiti /
upalabdho 'nirṇotaśceti vyāghāto 'nupapanna eva upalabdhernirṇayaparyāyatvasyānantarameva nirākṛtatvāt /
nāpi pramāṇapravṛttiviṣaya upalabdho bhavannirṇota eva bhavedityata ākṣepturabhiprāyantaraṃ darśayati--pañcarūpa iti /
yathā pratyakṣamāgamo vā ajñāte 'pyavatarati, tathā asandigadhe 'pi /
anumānaṃ tu yathā nājñāte tathā asaṃdigdhe 'pi tasmādasyānyaiva rītirityarthaḥ /
samānaviṣayatvam ekaviṣayatvam /
samāmānādhikāraṇyaṃ na samarthayasa iti, na tādātmyamiti bhāvaḥ /
parasparasamānenādhikaraṇena saṃbandhamātra sāmānādhikaraṇyam /
na tu tādātmyamityabhipretya parihāraṃ vivṛṇoti--sāmānya viśeṣayoriti /
saṃdigdhe pravartave ityasya yogyatāparatāṃ darśayati-asaṃdigdha iti /
saṃśayānarhaśca prakāradvayena, sarvathā ajñāto viśeṣato vā nirṇātaḥ, tadviparītastu saṃdigdhaḥ saṃśayārhaḥ /
tatra nyāyaḥ pravartata iti tātparyam /
ata eva vyatirekapradhānāmupalakṣaṇatayaikāṃ vidhāmudāharati--nahīti //
nanu kiṃ punaḥ prayojanamiti praśne yena prayuktaḥ pravartata ityuttaraṃ vaiyātyādityata āha--sphuṭataramevaitaditi /
nanu vayaṃ
nviti svābhimatapradarśanamekadeśimate aparitoṣaṃ sūcayitum, na cāparitoṣabījamupalabhāmaha ityatastadvījaṃ praśnapūrvakameva tāvad darśayati--tatreti /
sarveṣāmeva kāmyatvāt dharmādīnāmiti /
tathā ca dharmādiviṣayastātsādhanaviṣayo vā kāmastatrāpi pravartaka ityarthaḥ /
na ca tadviṣayatvenāpi dharmādīnāmupādānam, srakcandanādīnāmapyupādānaprasaṅgāditi /
sarakaḥ pānam /
nanu tathāpi naiteṣāṃ prayojanatvakṣatirityata āha--dharmamokṣayoriti /
upalakṣaṇa caitat /

kākārthayorapi viraktān pratyaprayojakatvamiti draṣṭavyam /
tenaitaduktaṃ bhavati, na hi dharmādiṣu dharmatvādikameva pravṛttiṃ prati prayojakam /
kiṃ nāma? iṣyamāṇatvam /
anyathā aviśeṣeṇa sarvasya sarvatra pravṛttiprasaṅgāditi /
nanu yathāśrute ko doṣo yena viṣayeṇa viṣayiṇaṃ pratyayamupalakṣayatīti vyākhyetyata āha--asatyoriti /
satyorveti saptamī /
uttaravārttikaṃ grahītumetat /
yathāśrutaṃ dūṣayati--tathāpīti /
iha phalajñānamanyatra pravartavat tatsādhana eva pravartayatīti ato nātiprasaṅga ityevaṃ yadyapi śaṅkitumucitam, tathāpi
tatsadhanatvenājñāne pravṛttireva nāsti ityatastajjñānamantarbhāvya āśaṅkate--tatsādhanatvajñānāditi /
sāmānādhikaraṇyena ekaviṣayatayā, saṃpratipatteravirodhataḥ kāryakāraṇabhāvasiddherityarthaḥ /
evaṃ tarhi
sukhaduḥkhāptihānibhyāmiti vārttikamasaṅgatameva kimityata āha--etaduktaṃ bhavatīti /
vivakṣitu prasthalīkarotiteneti /
pravṛttiviṣayatayeṣyamāṇatvamupādeyatā, svarūpeṇeṣyamāṇatvamuddeśyatā, ubhayorapi jñānaṃ prayojayatīti ubhayamapi prayojanam /
iyāṃstu viśeṣo yadupādeyajñānaṃ sākṣāt pravartaṃyati /
etadeva ca tasya sākṣātpravartakatvaṃ yat sākṣāt prayatnajananasamarthāmicchāṃ prasūte /
saivādyā pravṛttirityucyate /
uddeśyajñānaṃ tu tadviṣayāmicchāṃ janayat tathābhūtatatsādhanajñānajananadvāreṇa ityarthaḥ //
nyāyaparīkṣāśabdayorekārthatvamapaśyata ākṣepa ityāha--nyāyeti /
nanu parīkṣāśabdasya vicāraṇārthatve prayojanāpekṣitvaṃ kadācid yujyate, sa cet nyāyārthastasya ca vyutpattibalena pramāṇamātramarthaḥ, tasya ca na prayojanāpakṣeti sarvaṃ samākulamityākṣepāvatāraṭīkārthāḥ /
nanvetāvatāpi codyaṃ tadavasthamevetyata samādhānaṃ vibhajate--pratyakṣādīti /
nanu avayavairarthasya parīkṣaṇamadhigatiryadi nyāyaḥ, tarhi kiṃ tasya phalamityata āha--arthasya
liṅgasyeti /
atha yadi parīkṣāparanāmā nyāyo nānumeyaviṣayaḥ, kutastadadhigamo bhaviṣyatītyata āha--parīkṣitaṃ tviti /
atha yathā pramāṇamūlairavayavairliḍgāṃ pratipādyate tathānumeyameva kiṃ netyata āha--na tviti /
nanu saṃdigdhatvāviśeṣe 'pi kuta etadityata āha--tasyeti /
parīkṣānāspadatvālliṅgapratipādanamantareṇa tadapekṣiṇa pratyāhatya pratipādayitumaśakyatvādityarthaḥ /
na tarhi pramāṇairiti /
tathā cārthasya liṅgasya parīkṣādhigatirna pramāṇphalaṃ syāt /
atha pramāṇaireva, niṣphalāstarhi avayavā ityāśayaḥ /
na sākṣādityādinā liṅgādhigatāvavayavānāṃ svātantryaṃ nirākurvatā adhigaterapramāṇaphalatvamapāstam, avāntaravyāparatvaṃ cāvedayatā avayavānāmānarthakyamapāstamiti /
pramāṇatvāviśeṣai'pi tasyaiva vipratipannapuruṣapratipādakatvaṃ nānyasyetyatrāpi hetuṃ paraḥ prakṣyatītyatastathaivāha--samasteti /
tadayaṃ vārtikārthaḥ so 'yamitthaṃbhūtasamastapramāṇopakaraṇātmā yatastasmāda vipratipannapuruṣapratipādakaḥ tataśrva parama iti
vyavahriyata ityarthaḥ /
nanu nāviruddhatvamevāśritatvamāśritasyāpi aviruddhatvād viruddhasyāpyāśritatvāt, ata eva nāvinābhāvo 'pyanayoḥ, tatkathamāha--āśritatvamityavirodhīti? na caiva tatprakṛtamityata āha--pajcāvayave iti /
nyāyamūlaphalayorekaviṣayatvaṃ vastutaḥ, taccāvirodhe sati nirvahati nānyatheti /
tadetadbhāṣyakāreṇārthataḥ kathintaṃ vārttikakāreṇākṣaraireva vivṛtamityarthaḥ /
yadyapi agniśabdastejoviśeṣavacanaḥ sūryālokādāvagnivyavahārādarśanāt, tathāpi tejāmātre 'pi kvacit prayujyaje /
tadabhiprāyeṇa paramāṇunā bhāgāsiddhatāpi mā bhūdityāśayavānāha"--agniravayavīti //

nanu viruddhārthaṃpariccheda eva pramāṇavirodhaḥ, sa cātra pratyakṣeṇa sphuṭatara eveti kimartha praśnaḥ kaḥ punarityata āha--idamatreti /
tata eva rūpatrayāsaṃpattereva /
tadanumānamābhāsamiti vyavahartavyamiti śeṣaḥ /
na ca rūpatrayasaṃpannamevedam, sādhyasiddhiprasaṅgāditi /
atra śaṅgate--atheti /
nanu yadi rūpatrayasaṃpattireva avinābhāvaḥ tadā kathaṃ bādhayā saha saṃbhavaḥ? ihaiva saṃbhavādityata āha--bādhāyāmiti /
pakṣadharmatvaṃ svīkṛtyānaikāntikatvavyupādanam /
ato na ca sapakṣetyādiśaḍkā na niravakāśā bhavati /
yatredaṃ tatredamityākāreṇa pakṣasyāpi sādhanavataḥ sādharmyavattāpratītiḥ sarvopasaṃhāraḥ /
ayaṃ ca yatra nedaṃ sādhyamasti tatrāpyetat sādhanamabhimatamastītyetāvanmātreṇaiva bhajyate /
eṣa ca vyabhicāraprakāraḥ pakṣe 'pi na nivārayituṃ śakya ityarthaḥ /
na bādhasya svātantryeṇa dūṣaṇatvaṃ vyabhicārāt pakṣadharmatāvirahiṇi tadabhāvāt /
yatra ca bādhasaṃbhavastatra tayorevānyatrāvagatasvātantryayorvidyamānatvādanumānamābhāsatāṃ gatam, vyabhicārādyutthāpanena tu viroghaḥ caritārtha iti
pūrvapakṣārthaṃḥ //
anumānāviṣaye prayoga iti yathāśrute vārttike parābhimatamapakṣadharmatvameva sphuṭamapakṣasyaivānumānāviṣayatvāt, ato 'nyathā vyācikhyāsurbhūmimāracayati--vakṣyate hīti /
atiprasaṅgādativyāpterityanumānādhikāre vakṣyate hīti yojanā /
kimato yadyevamityata āha--sa ceti /
ārdrendhanamekopādhirekavyabhicārāt,
adhyayanamubhayopādhirūbhayavyabhicārāt /
so 'yamityādinā nāstītyantena pratyakṣasyākāro darśitaḥ /
yadyabhaviṣyaditi tarkasya /
nāstyevati phalabhūtasya niśrvayasya //
nanu kṛtakasya tejaso baddhau viparivartānatve yo yaḥ kṛtakaḥ sarvo 'nuṣṇa iti sarvopasaṃhāro na saṃbhavatyeva /
aparisphurati ca tasmin na tarām /
na hi yadyatra na sphurati tadapi tasya viṣaya ityata āha--sāmānyena yo yaḥ kṛtaka iti /
anenākāreṇa so 'pi buddhau viparivartata eva, na tu viśeṣākāreṇa vyāptigrahaṇaviṣayatāmagniragādityata āha--na tu nirvimajya viśeṣato jñātvā tejo 'vayavini eva saṃbandho 'vadhārita ityarthaḥ /
atha sāmānyākāreṇāpi tejo 'vayavinaḥ kimityavakāśo deyo yāvatā pṛthivyādāveva vyāptiravadhāryatāmityata āha--na hīti /
na hi samānyākāreṇa vyāptaugṛhyamāṇāyāṃ pratyakṣabādhāt prāgeva tejo 'vayaviparityāge kācidupapattirasti, anyatrādarśanāt /
tathā ca na kevalaṃ sa eva na dṛṣṭaḥ, pṛthivyādayo 'pi kecinna dṛṣṭā eveti te 'pi parityājyāḥ /
evaṃ ca gṛhītvā gṛhītvā vyāptirgrahītavyā /
adṛṣṭeṣu vyabhicārāśaṅkayā na vetyubhayathāpi sarvānumānocchedaprasaṅga ityarthaḥ /
svayameva paraḥ pakṣaṃ gṛhṇātvityabhisandhinā sukumāraprakāramāha--na tāvaditi /
na hi vyāptyanapavāde vyabhicārāvakāśaḥ samastīti hṛdayam /
tarhi tadapavāde satyeva hetoranaikāntikatvamastvityāśayavānāśaṅkate--pratyakṣeṇeti /
iha vyāpterapavādaḥ pakṣatāmaparibhūya, tatparibhave vā? tatrādyaṃ tāvad dūṣayati--neti /
pravṛttānumānāpratirodhe vyāpterapavāda iti kutaḥ? tatpratirodhaṃ tu viparītapratyakṣaṃ na cet karoti, ko 'paraḥ kariṣyatītyāśayaḥ /
nanu yadi pakṣe 'pi vyabhicāraḥ saṃbhavati, sa nodbhāvya iti kasyāyaṃ daṇḍa ityata āha--anyatheti /
na na pakṣadharmatāmaparibhūya pratyakṣeṇa vyabhicāraḥ śakyagrahaḥ, na hyasti saṃbhavaḥ saṃdigdhasādhyadharmā dharmo tadviraheṇa nirṇotaśceti śūnyahṛdayaṃ prati tu pratibandirityarthaḥ /
pratyakṣeṇa pakṣadharmatāparibhavād vyabhicāro bhaviṣyatītyāśaṅgate--pratyakṣeṇeti /
nirākaroti--tarhīti /

yathā hi sādhyaviparītapravṛttireva sādhyanivṛttiḥ, tathā viparītapramāṇapravṛttireva sādhananivṛttiḥ /
anyathā viparītapramāṇapravṛttāvapi yadi sādhakaṃ na nivartate tadā tadāyattaṃ sādhyamapi na nivarteta, tadanivṛttau tu na pakṣatvakṣatiriti na vyabhicārāvakāśa
ityarthaḥ //
siddhamarthaṃ vārttike samarpayati--tadidamuktamiti /
nanu yadi nāmānumānanivṛtteḥ pūrvamapakṣadharmatvaṃ vyabhicāro boddhārayituṃ na śakyastathāpi taduttarakālaṃ tāvacchākyata eva, tatastāveva stām, kṛtamapahṛtaviṣayatvenetyata āha--evaṃ ceti /
yāvaddhi pratyakṣavirodhenānumānaṃ na dūṣyate, tāvad vyabhicārādyavakāśo nāstyeva /
tataḥ sāvakāśāvetau
pratyakṣavirodhamupajīvataḥ /
tena ced dūṣitamanumānam, kimābhyām? na hi mṛto 'pi māryata iti siddhāntasaṃkṣepaḥ //
nanvaśrāvaṇaḥ śabda ityevaṃ bruvāṇaḥ kathaṃ śabdāsattvamabhipreyāt, yāvatendriyāntaragrāhyameva kimiti nāmipraiti?
atha tatra virodho 'sti, tat kiṃ svarūpāpalāpe sa nāsti? tasmādabhiprāyaḥ parasya niyantuṃ na śakyata ityata āha--na hīti /
indriyāntaravyāpāravyabhicārāt tadagrāhyatvaviniścayapakṣe svarūpāpalāpa evābhipretaḥ /
tatraivedamudāharaṇamityarthaḥ /
balitapūrvapakṣādalanādalagnakaṃ vārttikaṃ niveśayituṃ pīṭhamāracayati--saviśeṣaṇe hīti /
viśiṣṭavidhānapi ityupalakṣaṇaṃ viśiṣṭaniṣedho 'pi draṣṭavaya iti /
agatiḥ pramāṇāntarādalābhaḥ /
lauhityaviśiṣṭamuṣṇīṣaṃ
vidhīyate /
jīrṇatāmalavattāviśiṣṭaṃ vāsaḥ pratiṣidhyate /
na samasitaśrāvaṇapadaśravaṇaṃ śrutiḥ /
viśeṣaṇāviśeṣyabhāvāvasthitapadasamūho vākyam, tayoḥ sāmarthyāt /
etaduktaṃ bhavati, samāse na uttarapadārthaniṣedhārthaḥ,
tatraivāsya sāmarthyaṃ vācakatvaṃ yataḥ /
asamāsapakṣe 'pi samānādhikāraṇayorviśeṣaṇaviśeṣyayormadhye viśeṣaṇenaiva na saṃbadhyate, tatraivāsya sāmarthyamanvayayogyatā yataḥ /
tadihobhayathāpi saḍketabalādanvayayogyatābalād vā na naḥ śabdapadena saṃbandha iti //
syādetat /
śrūyamāṇasya naḥ śrāvaṇapadenaivāstu saṃbandhaḥ, śabdaniṣedhastvarthādāpadyata ityata āha--nāpīti /
śrūyamāṇo hyartho yena vinā nopapadyate sa tenākṣipyamāṇor'thād āpadyata ityucyate /
na copapādako virodhī nāma /
sa hyanupapādaka evetyarthaḥ /
virodha meva dyotayati--śrāvaṇatveti /
nanu kalpitenāpyadhikaraṇena niṣedhanirūpaṇamupapadyate, tasya
tucchatvāt /
tathā ca nāsattvādhikaraṇatvayorvirodha ityata āha--na ceti /
evaṃ vyavasthite vārttikārtha
dyotayati--na ca śrāvaṇatvamiti /
śabdaśrotrayoḥ saṃbandha śabdagrahaṇopāyabhūtaḥ //
nanu yadi saṃbandhaḥ, kathaṃ vārttikakāro vṛttirityāhetyata āha--vṛttiriti /
nanu na sākṣād vede naraśiraḥ
kapālāśaucaṃ śrūyate /

pratyuta,
rudro ha vā mahāvrataṃ cacāra /
sa eva naraśīrṣamaṃpasaṃdadhāra iti viparitaiva śrutiḥ /
ataḥ kathamāgamavirodha ityata āha--manvādimiriti /
yadyapyasminnarthe na sākṣāt śrutiḥ pratīyate, tathāpi tanmūlā smṛtireva sphuṭatarā pramāṇam /
rudro havetyādi tvarthavādamātraṃ naramedhādau prāśastyapratipādanārtham, nāsya śucitāyāṃ pramāṇaṃ bhavatītyarthaḥ /
nanūpadarśitamāgamaṃ dṛṣṭvāpi kutaḥ pṛcchatītyata āha--nāsmākamiti /
atra vastuti śabdetarapramāṇagocare āgamāntarāṇāmapramāṇyādityarthaḥ /
kutaḥ punarasya nirghṛṇasya kapālaśaucābhimāna ityata āha--avigītā hīti /
na hyāgamādeva dharmādiviniścayo 'pi tvavigītād vyavahārādapi /
sa cāsmākamapyasti /
na ca vācyaṃ sārvatriko vyavahāraḥ pramāṇam /
yathā kanyāpariṇayanavidhau purandhrīṇāmācāraḥ /
prādeśikastvayamityāśaḍkyodāharaṇaṃ kṛtam--dākṣiṇātyānāmiveti //
upahāse bījamāha--śrutismutīti /
āhnenaivukādikriyā āmnāyamūlā avigītavedārthānuṣṭhātṛvyavahāratvādagnihotrādivaditi prayogaḥ /
atha śreyohetutaivāsyāḥ kuto nāvasīyata ityata āha--na khalviti /
yadyapi śakyata evaitadāpātataḥ, tathāpi nirmūlatvaśaḍkālakaḍkitatvenānuṣṭhānaparyantatāṃ na yāyāt /
ato mūlānumānameva sādhīya ityarthaḥ /
na vedānumāne mūlaṃ liṅgamityarthaḥ /
kimuktaṃ bhavati śucītyanena punaruktatāṃ pariharannāha--api ceti /
atha trayīvidveṣāditi /
na ca vācyam, yāvati vivādastāvānevārthaḥ pakṣaḥ /
gomayādestu śucitvamubhayavādisiddhamatastāvadeva dṛṣṭāntayiṣyata iti /
tasyāpi śucitvaṃ nāgamaprāmāṇyamanabhyupagamya śakyamabhyupagantumiti codayati--atheti /
vyutthitābhisandheḥ praśna ityarthaḥ /
abhisandhimāha--na khalviti /
nanvekasminnanumānadvayasamāveśo virodhaścarastyeva tat kathamabhāvādityata āha--ayamabhisandhiriti /
na hi pūrvapravṛttena yadeva tadeva bādhyate, aniyamaprasaṅgāt, ata uktam--tabdalabhāvīti /
svasiddhyarthaṃ svāśrayasiddhyarthaṃ svasyāpakasiddhyarthaṃ ca tadapekṣamityarthaḥ /
svavyāpakasādhakena bādhitamudāharati--evamiti /
svasādhakena bādhitaṃ tu yathaikasantatipatitāni jñānāni ekapratipattṛvirahe 'pi pratisandhānayogyāni kāryakāraṇabhāvādityapi draṣṭavyam //
na hyatra kāryakāraṇabhāva ekapratipatrabhāve siddhyati /
kva tarhi asamāveśo yadabhisandhāyāha--samāveśābhāvādityata āha--tasmāditi /
samastarūpopapattiḥ sāmarthyam /
samāveśapakṣe 'vaśyamantata ekatarasyānyatararūpahānyā bhavitavyam /
anyathā tadekaṃ vastūbhayātmakamanubhayātmakaṃ vā syāt /
tasmād
vastutastulyabalayorviruddhayoḥ samāveśo nāsti /
samāviṣṭayośca na vāstavī tulyabalatetyarthaḥ //

tat kimidānīṃ satpratipakṣatā nāstyevetyata āha--na hīti /
evametad vastutaḥ satpratipakṣatā nāstyeva, kiṃ tvagṛhyamāṇaviśeṣavasthāyāṃ pramānutpādakatvaṃ parasparapratikṣepeṇa /
ataḥ sa eva doṣatvenopanibaddho muninetyarthaḥ /
etadeva vārttikamukhena darśayati--kasmāt punariti /
anumānayoruktarūpayoranvayavyatirekasaṃpannayorapi samāveśadarśanāt yathāśrutavārttikamasaṃgatamityata āha--iheti /
abādhitaviṣayeṇa saha pratyakṣādīnāmapi samāveśo nāsti /
tatastebhyo na
kaścidanumānasya viśeṣa uktaḥ syāt /
atastadrūpaparihāreṇopalakṣaṇam //
nanu yathā agṛhyamāṇaviśeṣāvasthāyāmanumānayoḥ satpratipakṣatvaṃ tathā pratyakṣānumānayorapyastu tataḥ kva bādhyabādhakabhāvaḥ? atha viśeṣeṇa gṛhīte pratyakṣamanumānasya bādhakamiṣyate, anumānamapyevamiṣyatām /
tathā ca parasparanirapekṣayoranumānayorapi bādhyabādhakabhāvo 'stvityāśayavān codyābhiprāyamāha--pratyakṣamapīti /
parihārābhiprayamāha--tulyabalau hīti /
pratyakṣaṃ hi nānumānasyānyathāsiddhyananyathāsiddhī pratīkṣate /
kiṃ tu svayamananyathāsiddhaṃ sadanumānamāskandatyeva, yathoṣṇatvagrāhiṇānanyathāsiddhena pratyakṣeṇānuṣṇatvānumānamanaupādhikatayā bādhakajñānāt pūrvamananyathāsiddhamapyāskanditam /
tadetadanayorhenādhikabalatvam /
anumānaṃ tu svayamananyathāsiddhamapi satpratipakṣānumānasyānyathāsiddhiṃ pratīkṣate /
na hyananyathāsiddhaṃ tattvena bādhituṃ śakyate aviśeṣāt /
tadetadanayostulyabalatvam /
na cānanyathāsiddhenāpyanyathāsiddhaṃ bādhyatāmiti yuktam, tasyānyathāsiddhatvenaiva dūṣitatvāt /
na ca yatra pratyakṣamanyathāsiddhaṃ tatrānumānenāvaśyamanyathāsiddhena bhavitavyam, ubhayorananyāsiddhau vastu
dustaraṃ vyasanamāsādayet, tatastadapi tenaiva paribhūtam, kiṃ tatra pratyakṣabādhayeti vācyam /
tadanyathāsiddheḥ pratyakṣabādhotthāpyatvāditi viśeṣaḥ /
tasmād yāvat pratyakṣasyānanyathāsiddhatvaṃ nāvadhāryate, tāvatkālameva tatra
nirṇayānudayaḥ satpratipakṣarūpatāṃ pratirūpayati /
taduttarakālaṃ tu kiṃ varākamanumānamityarthaḥ /
tadidamuktam-- pratyakṣamananyathāsiddhamiti /
upadarśitaprakārādanyena prakāreṇa vyavasthāpayitumaśakyam ityarthaḥ /
anyaprakāravyavasthāpanaṃ ca viṣayasekocamātreṇa na bādhakaṃ vinā bhrāntatvenāpi /
tathā satyatiprasaṃgāditi //
athopamānetyādi codyaṃ saṃbhāvayati gosadṛśa iti /
nanu nopamānaviruddhamiti vipratipattireva saṃpratipattirnāgarikalokasaṃpradāyenetyata āha--na bhavatītyanuṣajyate /
yodyavārttikasthamiti śeṣaḥ /
anyathāsiddhapratyakṣāgamasamutthāpitamupamānamanumānena yadi vādhyate satpratipakṣyate vā, tadā tathābhūtau pratyakṣāgamāvevābādhitau satpratipakṣitau vā syātām /
tathā ca sati sarvaṃ samākulamāpadyeta /
tasamād yathā tābhyāmanumānamapanudyate tathā tadutthāpitaphalaśarīreṇopamānenāpīti ṭīko pabṛṃhitasya vārttikasyārthaḥ //
prayojanasvarūpeti bhrāntasyākṣepa iti vivaraṇaphalam prayojanavyākhyānāṅgamiti /
vādajalpau saprayojanāvityādibhāṣye yadyapi prayojanamaṅgatayā śrūyate tathāpyaḍgi pratyetavyam /
tenāyamartho bhāṣyasya, prayojanaṃ tāvad vādajalpau vyāpnoti, vitaṇḍāṃ tu vyāpnoti na veti cintyata iti vivaraṇārthaḥ /
nanu vādajalpayoḥ prayojanavattvasiddhau vitaṇḍāyāstaccintyetāpi, tayoreva tu prayojanavattvaṃ kena bhāṣyeṇa pratipāditamityata āha--tatra śabdārthamiti /
vakṣyati hi pṛthagupadiṣṭa upalākṣaṇārtham, upalakṣitena vyavahārastattvajñānārthaṃ bhaviṣyatīti /

sa ca vyavahāro hetvābhāsebhyo hetovivecanalakṣaṇo 'vāntaraprayojanamapi asādhāraṇatayeha tatraśabdena bhāṣyakārasya vivakṣitamatastadeva vārttikakṛtā vyākhyātamityarthaḥ /
nanu tathāpi tatra nyāye vivecayitavye iti yuktaṃ , na hi nyāyābhāsa eva viveka pradhānamityata āha--nyāyāmāsa iti tu sannidhānāditi //
tadanena vicāraviṣayo vivicya darśitaḥ /
parīkṣapūrvarūpaṃ saṃśayaṃ darśayituntatkāraṇatayā vyākhyātṛvipratipattimāha--pratipakṣeti //
parīkṣāyā3 prayojanamāha--tatra yadīti /
pūrvapakṣaḥḥ---tatra keciditi /
siddhāntaḥ---parapakṣasādhaneti /
yadyapi parapakṣadūṣaṇenāpi prayojanena vitaṇḍāyāḥ saprayojanatva siddhacati,
yamarthamadhikṛtya pravartate tatprayojanam /
iti vacanāt, yadi ca parapakṣadūṣaṇamapi nādhikuryāt tadā vaitaṇḍika eva na syāt /
tathāpyetadeva svayaṃ kiñcidapyanabhyupagacchato na syādityataḥ pāriśeṣyādapi svapakṣasiddhim abhisaṃdadhānasyaiva pravṛttiryuktetyāśayaḥ /
nanu
nāstyevāsau vādī yaḥ kiñcidapi nābhyupagacchet, antato narthasyaivābhyupagamāt /
tadanabhayupagame tu kiñcidapi
nābhyupagacchāmītyetadapi na brūyāt /
tasmāt kimanenāsadudbhāvanenetyata āha--nāstiko hīti /
nāstiko mādhyamikādiḥ /
anena hi parapakṣo nāmyupagamyate na punaḥ parapakṣapratiṣedho 'bhyupagamyata ityarthaḥ /
tadidamuktaṃ parapakṣapratiṣadhamātraprayuktaḥ pravartata iti /
tathā hi nedaṃ jagadasti, bādhyamānatvāt /
nāpi nāsti, pratīyamānatvāt /
nāpi sadasadrūpam, virodhāt /
nāpyanubhayarūpam, virodhādevāpratīteśceti /
nanu na hi yadeva pratyeti, tadevābhyupagacchati /
tathā sati prativādivacanārthaḥ pratītaścedabhyupagataḥ syādita matānujñā nigrahasthānam /
apratītaścedajñānaṃ nigrahasthānam ityāyātamityata āha--pratipattirabhyupagamaḥ /
iha vivakṣita iti śeṣaḥ /
tathāpyabhyupagamaviṣayatvādeva na pakṣastasya jñāpyatvādityata āha--yadyapīti /
tannāntarīyakatvāditi abhyupagamanāntarīyakatvāt /
jñāpyatāyāḥ pakṣaśabdena siddhānto 'tra vivakṣita ityarthaḥ /
asiddhaviruddhatvādidoṣo vādyuktasādhanaviṣaya iti śeṣaḥ //
adṛṣṭāntasyāpi sādhanavikalādeḥ pratyakṣaviṣayatvādityativyāptiḥ /
āgamādiviṣayasyāpi vyāptigrahaṇagocarasya dṛṣṭāntatvādityavyāptiḥ /
nanu tathāpyativyāptirevetyata āha--atra ceti /
saṃmugdhaṃ vārtikaṃ vivecayati--yatteṣu teṣviti /
atha lakṣaṇasūtravyāghāta eva kasmānna bhavati, yāvatā tadapi pratyakṣāpratyakṣasādhāraṇamityata
āha--na tūdāharaṇeti /
sādhāraṇaṃ viśeṣaviṣayatayāpi śakyaṃ vyākhyātumityarthaḥ //
tat kimidānī bhāṣyamalagnamevetyata āha--tasmāditi /
nanvanumānāt ko 'paro nyāyo yenānumānāśrayatāmuktvāpi nyāyāśrayatāṃ dṛṣṭāntasya pṛthagāha bhāṣyakāraḥ, vārtikakāro 'pi tathaivānumanyata ityata

āha--nyāyasya pañcāvayavātmakasyeti /
tathāpyāśrayatvaṃ saṃyogasamavāyābhyāṃ dṛṣṭāntasya na ghaṭate,
vākyasyākāśāśrayatvādityatta uktaṃ--mūlamiti /
tathāpyanumānāśrayatvaṃ dṛṣṭāntasyāsaṃgataṃ liṅgasya pakṣāśrayatvāt
tajjñānasya cāmāśrayatvāt /
ata uktam--anumānaṃ nimittatvamāheti /
pūrvapratyakṣadṛṣṭamiti yathāśrutaṃ bahvākulayatītyata āha--dṛṣṭānteti /
evaṃ ca satyanumānanimittatvāt pakṣasyāpi pṛthagabhidhānaṃ syāditi na codyam /
siddhāntābhidhānenaiva gatārthatvāditi /
nanu śabde dṛṣṭāntāpekṣā nāstyeva,
agniṣṭomena yajeta svargakāmaḥ
ityādau tamantareṇaiva vākyārthapratīterityata āha--saṃbandhagrahaṇaviṣaya iti /
saṃbandhagrahaṇaviṣayatāmātreṇa dṛṣṭāntatvaṃ vivakṣitvedamuktam, na punarvyāptilakṣaṇasaṃbandhaviśeṣagrahaṇaviṣayatayetyabhiprāyaḥ /
yattu tatpramāṇye tadviṣayagocarānumānābhiprāyeṇa dṛṣṭāntāpekṣā āgamasyāpyastīti kaiścid vyākhyātaṃ tat pūrvaṃ jñātaṃ cārthaṃ parasmā ācaṣṭa iti vadatā vārtikakṛtaiva apāstam /
atastadupekṣitavāniti //
atrārthāmyupagamayorguṇapradhānabhāvasya vivakṣātantratvādarthābhyupagamo 'bhyupagamyamāno vārthaḥ siddhāntaḥ /
tena sūtrabhāṣyavārttikaṭīkāsu mitho na virodhaḥ /
idamitthaṃbhūtaśabdayorviśeṣaṇaviśeṣyamāvabhramaṃ nivārayati--idamitīti /
na tu
puruṣaviśeṣe vyavasthāpayatīti /
vyavasthāśabdo na puruṣaviśeṣe abhyupagamaniyamamāha--kiṃ tarhyanabhyupagamasamuccayaṃ nirākurvan svarūpaniyamamityarthaḥ /
nanu vādādipravṛttyarthaṃ pratitantrasiddhānta evopayujyate, tat kimaparairityata āha--tatheti /
nanu yata eva sarvatantrasiddhānta na vipratipattiviṣayaḥ, ata eva na vādādipravṛttiheturityata āha--tathā
hīti /
yadyapi svarūpeṇa sarvatantrasiddhānto na vādādipravṛttyaṅgam, tathāpi pratitantrādisiddhāntotthāpanadvārā nyāyāśrayatayā copayujyeta ityarthaḥ /
etenaiva pratitantrasiddhāntaprayojanaṃ chalataḥ prakaṭīkṛtam /
kimāśrayaśrva nyāyaḥ syāt? asati sarvatantrasiddhānta iti śeṣaḥ /
adhikaraṇasiddhāntaprayojanamāha--tatheti /
sādhyasāmānyavyāptaṃ sādhānasāmānyamiti sādhanaviśeṣāt sādhyaviśeṣaḥ kathaṃ gamyeteti yojanā /
ayamarthaḥ /
adhikaraṇasiddhāntena hi phalena viṣayeṇa vā pakṣadharmatā phalavatī viṣayavatī vā syāt /
tadabhāve tu sā niṣphalā nirviṣayā vā, tathā ca vyāptirapi sāmānyaviṣayā satī kevalā sāmānyamātramupanīya pakṣe kathaṃ vyavasthāpayet? avyavasthāpya ca kathaṃ kṛtārthā syāt? tathā cānumānamātram ucchidyeta /
evaṃ ca kva nyāyaḥ? kva vā vādāyata iti? tasmādadhikaraṇasiddhānto 'pi pakṣadharmatāphalaviṣayatayā avaśyaṃ vyutpādanīyo yena vyāptirapi tatsahāyā satī phalavatī syāditi //
mukhyamartha gṛhītvā śaṅkate--nanviti /
bhaktyā ca vṛttyā pariharati--avayavā iveti /
bhaktimāha--yathā hīti, kriyodāharaṇaṃ--someneti, somapadasya karmanāmadheyatvāt /
dhātvarthamātravivakṣayā ca karakapadāt pṛthagamidhānam,
vastutastu somasyāpi kārakatvameva /
godohaneneti kārakodāharaṇam, apaḥ praṇayanasya vākyāntaraprāptatvāt /
prātipadikārthodāharaṇam--yasyeti vrātyaśabdasyārthavato 'dhātvapratyayarūpatvāt /

tathāpi na samūho vyutpādita ityata āha--tadaneneti /
nanu viśeṣapratyayahetavo 'vākyabhūtā api santīti anenābhiprāyeṇa pṛcchati--ka iti /
pratyayasya prādhānyaṃ nirākurvanneva pratyayapadopādānaprayojanamāha--na ca taditi /
viśeṣaṇāsiddhiṃ parihārannāhapratītiśceti //
athānubhava eva kasmānna bhavati? na hyantyapadaṃ nānubhūyata eva /
tathā sati smaryetāpi kathamityata āha--na hīti /
tathāpyevaṃbhūtasyāpi tadasya smṛtiranubhūtimantareṇa na syādityata āha--saṃbhavanti tviti /
astu tarhi tadanubhava evārthapratītyaṅgamityata āha--na caita iti /
tadanenānubhava evārthapratyāyanāṅgamiti nirastam /
anubhavasmṛtisamuccayaṃ nirākaroti--na ca pūrveti /
smṛtyunabhavayostu syāt sahabhāva ityanuṣañjanīyam /
etacca upāntyāntyavarṇānubhavāntarāle smṛtyabhyupagamena draṣṭavyam /
yadi tu varṇānāṃ nirantarotpādavatāṃ nirantarā evānubhavāstadā vinaśyadavinaśyadavasthayoḥ upāntyāntyānubhavayoreva sahabhāvaḥ śaṅganīyaḥ, nirākaraṇīyaścoktayuktyā /
ato na pṛthagāśaḍkitaḥ ṭīkākṛtā /
kāraṇasamuccayavaśād viṣayāsamuccayavataḥ pratyayasya svarūpasamuccayaṃ parasvīkṛtaṃ śaṅkate--na ca pūrveti /
nirākaroti--saṃbandheti //
yadyapi sahakārilābhādaparaḥ saṃskārasyodbodho nāma nāsti, tathāpi na yaḥ kaścit pratyayaḥ tasya sahakārī, sarvadā sarvasaṃskārodvodhe sarvasmṛtiprasaṅgāt /
nāpi saḍketaviśeṣasmaraṇe padaikadeśavarṇānubhavastatsaṃskārasya sahakārī, tathā satyatiprasaṅgāt /
tasmāt padatvena pratisandhānameva samayasmṛtihetusaṃskārasya
sahakārītyupagantavyam /
tathā caikapraghaṭṭakenāpi vicitrajñānena viṣayīkṛto varṇāḥ khaṇḍaśaḥ padabhāvena pratisandheyāḥ,
arthasaṃbaddhatvena smartavyā iti kuto 'nubhavāvakārśaḥ ityarthaḥ /
prakriyā ta, antyavarṇānubhavasyotpādaḥ,
tatsaṃskārapadatvapratisandhānayorūtpadyamānatetyekaḥ kālaḥ /
atha tayorūtpādaḥ, sa eva padapratisandhānotpādātmā samayasaṃskārodbodhaḥ saṃbandhasmaraṇasyotpadyamānatā saṃskārodbodhād vicitrapratyayasya vinaśyattetyekaḥ kālaḥ /
atha saṃbandhasmaraṇotpādaḥ vicitrapratyayasya vināśaḥ padatvānusaṃdhānasya vinaśyattetyekaḥ kālaḥ /
na caitadadṛṣṭaṃ kalpanamityāha--ata eveti //
nanvekapraghaṭṭakena vicitrapratyaya evānusaṃghānātmā bhaviṣyati, kariṣyati ca samayasmṛtiṃ tathāvidhām /
athāpi
pūrvasmṛtiraśeṣapadāvagāhinyekaiva svīkartavyā ityata āha--evaṃ ceti /
anubhūtaṃ hi pratisaṃdhīyate, na taṃ prathamata eva, tathā ca pūrvavarṇāṇāmunabhūtatvena padatvānusaṃdhānasaṃbhave 'pi antyavarṇasyānanubhūtatayā nāntyapadapratisaṃdhānasaṃbhavaḥ /
na cānubhavānusaṃdhānayorekakālatā, kāryakāraṇabhāvāt /
tasmāt tadanantarameva padatvānusaṃdhānamiti suṣṭhūktaṃ, yadā padārthapratyāyane 'nubhavo na kāraṇamiti tadaupayikasmṛtyutpattau tu kāraṇameveti /
avadhāraṇādītyatrādiśabdena taṣāṃ smaraṇaṃ vivakṣitam /
prakaraṇādayastu yogyatāviśeṣatvāt tatraivāntarbhūtā iti tata eva vākyārthapratīterūpapatteḥ, anupapattau tvasiddhirlakṣaṇasya doṣa ityāśayaḥ //
nanu kramānubhūtānāmapyekasmṛtisamārohaḥ saṃbhavatyeva, kiṃ tu padāni krameṇāpi nānubhūtānītyata uktam--nirantareti, nirantarasmṛtibhirviṣayīkṛtāni tata ekasmṛtisaṅkalitānityarthaḥ /
nairantaryaṃ ca smṛtīnāṃ sannikarṣād boddhavyam /
nanvetāvatāpi asiddhameva lakṣaṇam /
na hyevaṃbhūtamapyantyapadaṃ viśeṣapratipattiheturityāśayavānāha--syādetaditi /
nanu pratyekaṃ vyabhicāre hi parasparānugrahaḥ syāt /

na ca padakadambakapratisaṃdhānavat tadarthasmṛtirapi tathāvidhāṃ vākyārthapratyayotpatti prati vyabhicaratītyata āha--etaduktaṃ bhavatīti /
ayamāśayaḥ, na tāvat tadārthā eva vākyārthe pramāṇam, sarvadātatpratītiprasaṅgāt /
nāpi ta eva smṛtāḥ, prakārāntareṇāpi smṛtānāṃ tathābhāvaprasaṅgāt /
nāpi ta eva padaiḥ smāritāḥ, padānāṃ padārthasmaraṇamātropayoge pūrvavat pratītiprasaṅgāt /
vākyārthapratītyupayoge tu teṣāṃ kathaṃ na taddhetutvam /
tathāpi guṇapradhānabhāvavinagimanāyāṃ ko heturiti
cet? asādhāraṇakāraṇatvaṃ padānām /
tadarthānāṃ tu atītānāgatādirūpatayā kāraṇatvameva nāsti, kuto 'sādhāraṇatm? ata eva na smṛtisteṣāṃ vyāpāraḥ, kiṃ tu kāraṇībhūtānāṃ padānāmeva /
tathā ca vyāpārāvyabhicāramādāya nirvyāpārāvasthāyā vyabhicāravatāmakāraṇatvābhyupagamo bahuvyākulayatīti //
pratisandhīyamāna iti vārttikanirākaraṇīyamativyāpakatvaṃ darśayati--yadīti /
niṣpatterbhedaṃ darśayituṃ punaḥ
siddhirvyākhyānamanuvadati--vāstava iti /
na hi pratijñāvacanaṃ niśvāyakaṃ viśiṣṭasyeti śeṣaḥ /
hetuvacanādivaiyarthyāt
vaiyarthyaprasaṅgāt /
sādhanasya nyāyaḥ pravṛttiprakāraḥ /
sa ca nānupalabdha ityādibhāṣye darśitaḥ /
tasyātipāto 'bhāva eva /
tameva vyutpādayet pradhānatayeti śeṣaḥ /
tasya ca nyāyaviṣeṣasya ātmādiviṣayasyetyarthaḥ /
alaukikopacāratvāt prayojanamāha--āgamopacārasyeti /
arthasaṃvādeneti karaṇe tṛtīyā /
āgamavirodhaśaṅgānivṛttiranugrahaḥ /
dṛḍhabhūmiśca saṃskāra āgamaikaviṣayatvāt /
saprayojanaśca bhavati niḥśreyasena prayojanena prayojanavāṃśca jñāto bhavatītyarthaḥ /
kutaḥ?
āgamārthajñānasyeti /
nirūḍhatvāt prasiddhatvādityarthaḥ /
tat khalu hetuvacanamanumānapratipādakaṃ parāmṛśyamānaliṅgapratipādakaṃ yadi syāt, tadā viṣayatayānumānena parāmṛśyamānena liḍgenānugrahītavyam /
na ca tasya parāmṛśyamānaṃ liṅga viṣaya iti bhāvaḥ //
nanu yadeva dṛśyamānaṃ liḍgaṃ hetuvacanasya viṣayaḥ, tadevānumitibhāvakamityata āha--na ca liṅgadarśanamātramiti /
dṛśyamānaliṅgamātramiti /
api tu saṃbandhasmṛtisahakārīti parāmṛśyamānaṃ liṅgamityarthaḥ /
tadidamuktam--tasmānna liṅgavacanamanumānapratipādakamiti /
dvitīyadaśanaviṣayaliḍgaṃ pratipādakaṃ na parāmṛśyamānaṃ liḍgaṃ pratipādakamityarthaḥ /
vyākhyānaṃ granthānurodhādasphuṭamityāśayavānāha--etaduktaṃ bhavatīti /
evaṃ ca tatpratipādakasya tadviṣayapratipādakasyetyarthaḥ /
liṅgaparāmarśastāvadanumānam /
tasya ca
vyāptismṛtisahakāritānumitau, dvitīyāliṅgadarśanasyāpi vyāptismṛtisahakāritā parāmarśajñānajanana evetyubhayorapi saṃbandhasmṛtisahakāritāsāmyādanumānatvam /

tatastadviṣayaliṅgasyāpi, tatastadanugṛhītasya tadvacanasyāpītyarthaḥ /
kimasyopacārasya phalamityata āha--evaṃ ceti //
nanu pratyakṣaviṣayasya smṛtitaḥ punarūpadarśanāditi vaktavye kuto viparītamabhihitamityata āha--yatreti /
yadyapi pūrvapratyakṣaviṣayo dṛṣṭāntaḥ, tathāpyudāharaṇakāle tayāsmṛtyārūḍha eva vyāpriyata ityetāvatā tathaivoktamityarthaḥ /
na kevalaṃ pratyakṣeṇa sahaikaviṣayatvamupacāre bījam, api tu samānavyāpāratvamapītyāha--punarūpadarśanāt panuḥ smaraṇāt /
pratyakṣamapi hi vipratipatti paribhūya vyāptiviṣayatayā dṛṣṭāntaṃ smārayati--tadvacanamapīti /
aparamapi bījamāha--mūlabhūteti //
nanu yathā śabdatadarthayorūpanaye vārtāpi nāsti, tat kathamāha---yathā tatheti? ata āha---upanayo hīti /
yadyapi nigamane 'pi pramāṇaviśeṣasamāveśo 'styeva, tathāpi jātyabhiprāyeṇāyaṃ vivakṣitaḥ, na ca tatra catuṣṭavijātīyaṃ pramāṇamastītyatastadvyākhyānāt pūrvameva paramatvopapādanāya samastapramāṇaviniveśanamāha---so 'yamiti //
mūlasamavāyābhāvādaupacārikaḥ samavāyo bhaviṣyatītyata uktam--pramāṇānāṃ veti /
adhyāropo viniveśanaṃ vā bhrāntirvā na saṃbhavatītyata āha--adhyāropa iti /
samārthya hīti /
dharmaḥ kāraṇatvalakṣaṇaḥ /
tadanena kiṃ punaḥ samarthyamiti pṛcchato 'bhisandhiḥ darśitaḥ /
uttarābhisandhimāha--iha tviti /
sāmarthyākāṅkṣayoḥ parasparavyāpterākāṅkṣaiva sāmarthyaśabdeneha vivakṣitetyarthaḥ /
tadevarūpayoḥ samavāyasāmarthyayoḥ pradarśanena phalaṃ darśayati--tadatreti /
prayojanābhede 'pyākāṅkṣāvirahitatvāt vākyaikavākyatvaṃ na bhavati /
yathā---
bhago vāṃ vibhajatu, pūṣā vāṃ vibhajata, aryamā vāṃ vibhajatu ityādi /
ata uktaṃ vibhajyamāneti /
ākāḍkṣāyāmapi prayojanānakatve vākyaikavākyatvaṃ na bhavati //
yathā---
syonaṃ te sadanaṃ kṛṇomi ghutasya dhārayā suśevaṃ kalpayāmi ityādi /
ata uktamekaṃ prayojanamiti /
tadenena,
arthaikatvādekaṃ vākyaṃ sākāḍkṣaṃ cedvibhāge syāt
iti jaiminīya vākyaikavākyatālakṣaṇamabhimatam /
nanu yadi vipratipannaḥ vākyenaiva paraḥ pratibodhayituṃ śakyate, atha vākye tadarthe vā vipratipadyamānaḥ kenopāyena bodhanīyaḥ? vākyāntareṇa cedanavasthetyata āha--yadyapīti /
ananyathāsiddhapratyakṣāgamāgocarābhiprāyametadityarthaḥ /
vikalpaḥ anuvādaviśeṣaḥ /
tasya prayojanaṃ vidhiḥ pratiṣedho vā? atra cākṣepāvasare pratiṣadha eva, viśeṣapratipādakatvamiti vadatā tattvavyavasthāśrayatvaṃ vivṛtam, tatra tattvaṃ viśeṣaḥ /
tasya pratipattirvyavasthā /
taddhetutvam āśrayatvam /
tatra viśeṣaḥ ka ityata uktama--dharmaviśiṣṭo dharmoti /
vākyāddhi sādhanadharmaviśiṣṭo dharmo sākṣāt pratīyate sādhyarūpadharmaviśiṣṭastu taddvāretyubhayamapi vivakṣitvā saṃmugdhamuktamiti //
nanu pramāṇāntaratve 'pi tarkasya pramāṇapadena saṃgraha eva sāmānyena viśeṣasya saṃkalanāt, tat kimityāha--na
pramāṇāntaramiti? ata āha--pramāṇapadena hīti dṛṣṭo hi sāmānyaśabdenāpi kasyacidasaṃgrahaḥ kutaścit kāraṇādityabhisandhiḥ /
ata eva pramāṇāntaratvaśaḍkāyāṃ saṃgṛhītebhyo viśeṣebhyo 'nyatvamuktvā prameyaṃ dṛṣṭāntatvenopāttam /
aniśrvāyakatvāt /

svātantryeṇeti śeṣaḥ /
kiṃ tu pramāṇaviṣayavibhāgahetutayeti /
yasya
pramāṇasyeyamitikartavyatā tadīyaviṣaye tadapekṣatvādityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati, tarko hi pramārūpaṃ vā pramāṇaṃ syāt liṅgadarśanavat, apramārūpaṃ vā indriyādivat /
na tāvadādyaḥ, tasyāhāryāroparūpatvāt /
ata eva na tatkaraṇasyāpi prāmāṇyamapramāphalatvāt /
nāpi dvitīyaḥ, svaviṣayavyāpyaviṣaryaye hyasya prāmāṇyamāśāḍrikatam /
tena ca nāsya niyāmakaḥ saṃbandhaḥ /
asaṃbaddhasya gamakatve 'tiprasaṅgaḥ /
tadviparyayasya tu tena saha svābhāvikaḥ saṃbandho 'sti /
tena tatsaṃvalitasya pravṛttestaditikartavyatātvameva /
na hi viparyayāparyavasitaṃ kvacidapi kṛtārthaṃ prasaṅgamīkṣāmahe //
nanvevaṃ tarhi pramāṇasyāpi kevalasya na kvacidapi kṛtārthatvam /
tathā ca sati prasaṅgatadviparyayapiṇḍa eva pramāṇyaṃ paryavasyet /
evametat, setikartavyatākasyaiva sarvatra karaṇatvāt /
itikartavyatātadvadbhāvakalpanāyāṃ tvayaṃ vibhāgaḥ /
tadidaṃ vakṣyati--tasya prasaṅgarūpatayā pāratantryeṇa svayamasādhākatvāditi /
prasaṃjanīyasya pramāṇaviruddhatvenāniṣṭatvamayuktatvam /
sādhanīyasya pramāṇāviruddhatveneṣṭatvaṃ yuktatvam, tenāyamartho vārttikasya, yadyevaṃ nābhaviṣyat tadaivaṃ yuktatvamahāsyat, idaṃ cāyuktatvamupādāsyatetyata āha--itikāreṇeti /
tataḥ
prasaṅgārūpavyutpādanasaya vārttikena avirodhaḥ /
bhāṣyaṃ tu prasaṃge sphuṭameva /
nanu bhavatīti pramāṇavyāpārāt prāgeva yadi niścitam, tadā tarkaḥ pramāṇameva syādityata āha-- saṃbhavatīti /
saṃbhāvanā cehāvirodhamātram, na tu saṃśayaḥ,
ayuktāṃśasyāpi saṃśayāspadatvāt /
anujñā ceyameva yat pravartamānapramāṇānukūlatvenāvasthānam /
tadāha--etaduktaṃ bhavatīti /
anujānan tadviruddhadharmavyudāsarūpeṇāvirodhayannityarthaḥ /
anugṛhṇāti savyāpārīkarotītyarthaḥ /
tadviṣayapramāṇānukūlyena tarkasyāpi tadviṣayatvamiti bhrāntimāśaḍkya nirākaroti--na ceti /
pāratantryeṇa viparyayaparatantratayetyarthaḥ /
āroparūpatāmupadarśamanneva svaviṣayadvārāpyasya prāmāṇyaṃ nirācaṣṭe--asti hīti /
na prasaḍgo heturna prasajyamāno
heturliṅgamasiddhatvādityarthaḥ /
nanu na hi yadeva vidyate tadeva dṛśyata ityasti niyama ityata āha--tena saheti /
tasmāt nāstīti phaladvāreṇa tarkasyānugrāhyaṃ pramāṇaṃ darśitam /
tenānujñāyamānaṃ pramāṇaṃ pravartate phalaṃ sādhayati /
phalamāha-kevalamevedamiti /
kaivalyasvarūpavipratipattestad vivṛṇoti--neheti //

tadevamabhāvaviṣaye pratyakṣe 'pi tarkaṃ darśayatā anupalabdhiliṅgakānumānasya sādhyo 'bhāva iti saugatamatamapāstam /
anupalabdherapi niṣedharūpatayā anumānāntarasādhyatāyām anavasthānāt, asiddhāyāścāgamakatvāt, pratyakṣatastatsiddhau tvanumānānavakāśāt, vyavahārasyāpi vikalpānugatavyāpārāt pratyakṣata eva saddhitvāt /
anyathā vidhivyavahārārthamapyupalabdhiliṅgakamanumānamāstheyam /
evaṃ ca punarapyanavasthaiva /
na hi liṅgamapyavyavahniyamāṇamevānumitiṃ bhāvayet /
tasmād vidhivyavahāravanniṣedhavyavahāro 'pi pratyakṣasiddha eva /
vipratipannaṃ prati tu parīkṣakaistarkaḥ sahāyatvenopaneya iti ramaṇīyam /
āgamasahāyaṃ tarkamāha--evaṃ svargeti /
yajetetyatra samānapadopāttatvād bhāvyatvācca dhātvarthaḥ sādhyo bhavatu, bhavatu, vā puruṣārthatvāt svarga iti saṃśaye tarkasyāvatāraḥ /
yadi sādhyo dhātvarthaḥ syāt, tadopadeṣṭurāptatvaṃ vidheśceṣṭopāyatvaṃ vākyasya tadabhidhāyakatvaṃ prekṣāvatā ca pravṛttirna syāt /
asti caitat sarvaṃ pramāṇataḥ siddhamityarthaḥ /
anujñāyamānaṃ pramāṇamāha--samānapadeti /
na hi yāgabhāvanāyāḥ svargaphalatve dhātvarthasyātatphalatve samānapadopāttattvabhāvyatvayoḥ kaścid vidodhaḥ /
tasmāt tadavirodhena svargaphalatvaṃ yuktam /
dhātvarthasya ca sādhyatvaṃ viruddhatayā ayuktamityarthaḥ //
nanu pramāṇānugrahāya yuktatvāyuktatve vivecayati tarko na tu niścinoti iti kuto viśeṣādityata āha--na ceti /
kriyātipattiriti, kriyātipattiḥ pratyayopasthāpite ghaṭasattvadhātvarthasādhyatve eva kriyātipattiśabdena vivakṣite, na hyevaṃbhūtapratyayāviṣayo ghaṭo vā sādhyatayā dhātvartho vāstītyarthaḥ /
kimato yadyevamityata āha--yadāśrayeti /
yasminnāśraye tulyopalambhayogyatvena duḥkhatvena vā aniṣṭaprasaṃjakena hetunā upapannastarko yuktāyuktaviṣayaviścayasādhanaṃ
bhaviṣyati sa eva nāstītyarthaḥ /
tadanena prasajyamānasyāśrayāsiddhisādhanāsiddhī dirśite, pūrvaṃ tu svarūpāsiddhirdarśitā /
tasmādāropatvānna svaviṣaye pramāṇaṃ svaviṣayavyāpyaviparyaye niyāmakābhāvācca /
niyatasaṃbaddhasvaviṣaye viparyayāpekṣitve tu pāratantryāt na pramāṇamityarthaḥ /
tarhi kvāsyopayoga ityata āha--niśrayāya tviti //
nanu tarkapramāṇayorabhimataṃ bhedaṃ mīmāṃsāyā vedādabhedavādo virūṇaddhītyata āha--pramāṇeti /
atha yathāśruta eva
vārttikārthaḥ kāsmānna bhavatītyata āha--itikarttavyatātvaṃ cetyādinā /
nikāyaviśiṣṭābhiḥ rityasya vyākhyānasya
śarīrendriyāṇāṃ śukraśoṇitāderāhārādibhūtakāryatvāt, tatkāryatvācca buddhivedanayornimittāntare pramāṇaṃ nāstīti tātparyam /
vicitranimittatve sādhye bhedavatvāditi hetuḥ svarūpābhiprāyeṇānaikāntikaḥ syāt svarūpabhedavatāmapi ghaṭādīnāmavicitranimittatvādataḥ prakārabhiprāyeṇa vyācaṣṭe---vicitratvādityartha iti /
vaicitryeṇotpādādityarthaḥ //
nanu nimittavaicitryamātraprasādhane siddhasādhanam, na hi nimittaṃ kiścid vicitram astītyetāvataiva dharmādharmasiddhiḥ, dharmādharmalakṣaṇavicitranimittasādhanena tu nānvayo na vyatireka ityata āha--pramāṇamuktveti /
nimittasya vaicitrye janmano vaivitryagrasaṅgaḥ nimittasyāvaicitrye janmano 'vaicitryaprasaṅgaḥ /
yāgādīnāmeva nimittatve niranvayapradhvastāt kāryotpattiprasaṃgaḥ /
nimittasya nityatve kāryasya sadātanatvaprasaṃgaḥ /
anekadravyatve 'bhyudayasādhāraṇatvaprasaṃgaḥ /
sādhāraṇaikadravyatve 'pi eva doṣaḥ /
emistarkaiḥ pakṣadharmatāmupajīvya pravṛttairanugṛhyamāṇaṃ sāmānyavyāptibalapravṛttaṃ vaicitryānumānaṃ viśeṣavirodhaṃ paribhūyābhimataṃ viśeṣaṃ sādhayatītyarthaḥ //
nanu jātyā kiṃ phalanirṇayo nāstyeva, yena kālaviśeṣaṃ pṛcchati kadā punarityato 'bhiprāyamāha--syādetaditi /
nanu nirṇayopādānaprayojane vaktavye nirṇītaprayojanasya tarkasya punarāvṛttau kiṃ tātparyamityata āha--saṃkalayyeti /

saṃkalanayā ubhayoravinābhāvo vivakṣita ityarthaḥ //
svasiddhāntānurūpaṃ sādhanaṃ dūpaṇaṃ cāhaturiti svādhyaparasādhyayoryathāsaṃkhyam /
nanu yadyapi sarvatra jalpe nirṇayāvasānatvameva nāsti kvacidanirṇaye 'pi puruṣāparādhataḥ kathāvicchedāt, tathāpi yatra nirṇayāvasānatvamasti, na tato jalpādanyatarādhikaraṇanirṇayāvasānatvena vādo vyavacchetuṃ śakyate /
na ca sarvavādavyāptiḥ, nirṇayasya vādaphalatvāt /
phalasya copāyāvyāpakatvādityata āha--vāde hīti /
nirṇayā vasānatā hi tadyogyatā abhipretā /
sā ca vivadamānayoḥ tattvabubhutsutayā tamuddhiśya pravṛttiḥ /
tadidamuktam, tatvabubhutsorvādinorvāde 'dhikārāditi /
tadayamarthaḥ, tattvanirṇayamuddhiśya tayoḥ sādhanadūṣaṇavacanasaṃdarbho vāda iti /
evaṃ ca nāvyāptirna vā atiprasaṅgaḥ //
jalpaḥ punaḥ kīdṛśa ityata āha--jalpe tviti /
puruṣaśaktītyuddeśyamāha /
tadayamarthaḥ, bhavatu nāma kvacita jalpato 'pi tattvanirṇayaḥ /
tathāpi nāsāvaddeśyo na ca śraddheyaḥ /
svaśaktiparāśaktikhyāpanamātramuddeśyamiti /
tasmādanyataranirṇayāvasānatveneti /
nirṇayāvasānābhiprāyeṇetyarthaḥ //
nanu jalpavitaṇḍayorvādaviśeṣatve kathaṃ sāmānyaviśeṣayoḥ parisaṃkhyāsamabhivyāhāraḥ, kathaṃ ca parasparaviruddhayoḥ sāmānyaviśeṣabhāvo 'pītyata āha--viśiṣyete iti /
aparamapi bhedahetumāha--vādāt jalpavitaṇḍayoriti śeṣaḥ /
pūrvaṃ vādavyākhyānāvasare bhede heturuddeśyaviśeṣābhisandhiruktaḥ tadapekṣayā aparamapīti /
yau tau vādajalpayoḥ prayoktātau tāvekatrāvijigīṣayā anyatra vijigīṣayā viśeṣitau vādajalpau parasparato vyavacchindāte ityarthaḥ //
dūṣayitum ekadeśivyākhyānaṃ tanmatena vyācaṣṭe iti yojyam /
ubhayathāpyanaikāntikatvāditi /
yadyapi vyabhicārādarśane 'pi avinābhāvo na sidhyati pṛthagabhidhānasya puruṣecchādhīnatvāt, vāde codanīyatvasya cānudbhāvane tattvapratipattivyāghātahetutvaprayuktatvāt, tathāpi vyabhicārasya sphuṭatvāt sa eva darśitaḥ /
tasmād vāde codanīyā bhaviṣyantītyanena pṛthagabhidhānaprayojanamātraṃ pratipāditam /
hetutvaṃ punaravivarkṣitameva tārkikaṃmanyenaikadeśinā āropitāmityarthaḥ /
nanvevaṃrūpaprayojanalābho 'pi katham? na hi pṛthagabhidhānamātramatrapramāṇayituṃ śakyamityata āha---sāmānyeneti /
sāmānyo 'bhihitaṃ viśeṣato 'bhidadhatā sūtrakṛtā prayojanaviśeṣaḥ sūcitaḥ /
sa eva bhāṣyakṛtā darśita ityarthaḥ /
atha yadyetadeva vivakṣitamasya sūtrakṛtaḥ, tadā kimiti na kvacit śāstrapradeśe svayameva darśitavānityata āha--etāvāneveti /
atha bhāṣyakāreṇa kathamidamunnītamityata āha--tatreti /
kimevamapīti /
kimanena pratipāditena phalamityarthaḥ /
nanvagrevāde codanīyatvameva pratipādayati, iha tu vidyāprasthānabhedajñāpanārthatvaṃ varṇayati /
tat kuto na virodha ityata āha--vādajalpavitaṇḍā ityādi /
atraivārthe sūcakaṃ vārttikamāha--ata eveti /
ayamarthaḥ /
yadi vidyāśabdenāsya vādādayo na vivakṣitāḥ kathamagre vādavyāpāraṃ darśayitvā jalpavitaṇḍayoḥ sarvāṇyeva nigrahasthānāni vyāpāratvenāha? tad yadayameva brūte nūnamayamasyārtho vivakṣita iti /
tadayaṃ tātparyasaṃkṣapaṃḥ, na tāvadajñātasvarūpa vadajñātavyāpāraphalabhedā vādādayaścetanenādhiṣṭātuṃ śakyante /
na cānadhiṣṭhibhyaḥ phalasiddhiḥ /

tasmāt svarūpavad vyāpāraphalabheda apyamīṣāṃ pratipādanīyā bhavanti /
ata eva caturthe phalamapi darśayiṣyati
sūtrakāraḥ //
prayujyeran saṃbhāvyeranniti /
na tu teṣāmasti saṃbhavati prayoga iti /
nanu lakṣaṇena padārthasvarūpaṃ na vyavasthāpyate, api tu vyavasthitaṃ jñāpyate, tat kuto lakṣaṇatantrtvamityata āha--lakṣyata iti lakṣaṇamiti /
nanu yadi pṛthagabhidhānenaiva vāde codanīyatvaṃ pratipādyate, kathaṃ nyūnādhikāpasiddhāntānāṃ pṛthaganabhidhāne tatra codanīyatvapratipattiḥ? athānyathāpi teṣāṃ tad gamyata eva tadā hetvābhāseṣvapi sa eva prakāro 'sta, kṛtaṃ pṛthagabhidhānenetyata āha--hetvābhāsānāṃ ceti /
ayamāśayaḥ /
na hi hetvābhāsāḥ pṛthagabhihitā ityeva vāde codanīyatvaṃ teṣāṃ gamyate /
api tu vādasya tattvapratipitsukathātvāt, hetvābhāsānāṃ cānudbhāvane tattvapratipattivyāghātāt tattvabubhutsunā avaśyamudbhāvanīyāste /
anyathā vādo vādatvaṃ jahyāt /
hetvābhāsānāṃ cānudbhāvanaṃ tattvapratipattivyāghātakamiti /
ayameva ca nyāyo viśeṣataḥ pṛthagabhidhānena sūcitaḥ sūtrakāreṇa /
sa ca nyūnādiṣu
samāna iti /
evaṃ ca vyavasthite vārtikakṛto 'pi praśno nāprāstāvika ityāha--tatra pṛcchatīti /
nanu yadi jalpavitaṇḍayostattvapratipādanārthamavatāraḥ kim apratibhādyudbhāvanena? atha na tadarthatvaṃ tayoḥ, kiṃ tadavatāreṇa? na cānyārthatve tayoretacchāstravyutpādyatvamityata āha--sāhaṅkāro hīti /
ahaṅkṛtasya tasya
tattvapratipatterayogādahaṅkāraśātanamevānayostattvapratipādanārthatvam, taccāpratibhādyudbhāvanaṃ vinā na syāditi tattvaṃ pratipipādayiṣatā kartavyamevedamityarthaḥ //
nanuc chalādīnāṃ parijñānaṃ na sākṣānniḥśreyasa upayujyate ātmādivat /
nāpi tadvyavasthānadvārā pramāṇavat /
nāpi nyāyāṅgatayā saṃśayādivat /
na ca parijñānameva phalam, apuruṣārthatvādityata āha--parijñānasya ca phalamuktamiti /
tattvapratipatyupāyabhūtakathātrayaparikaraśuddhidvārā tatparijñānaṃ niḥśreyasopayogītyarthaḥ /
svayaṃ ca sukaraḥ prayoga iti granthasya pratyakṣasiddhatvāt kimuktaṃ bhavatīti tatsvarūpapraśno 'saṃgata ityataḥ pūrayati--anena bhāṣyeṇeti //
bhāṣye prayojanāntarābhidhānaṃ na sūtrakṛdabhihitaprayojanavirodhi, kiṃ tu tadanuguṇam evetyāśayavān sautraṃ prayojanamanuvadati--sūtrakāreṇeti /
anuguṇatvaṃ tu vyāptipradarśanena /
na hyasti saṃbhavaḥ, puruṣārthaścāpramāṇahetukaśceti /
tenāyamartho bhāṣyasya, yataḥ sarvaṃ prekṣāvatprayojanamānvīkṣikīvyutpādyapramāṇamūlam, ato niḥśreyasasya paramapuruṣārthasya tanmūlatāyāṃ viparyayaśaḍkaiva nāsti, atanmūlatve puruṣārthatvahāniprasaṃgāditi /
tadidamuktaṃ nāstyeva taditi /
nanu na
tāvaditarāsu pramāṇavyavahāro nāstyeva, taditaravyavahārasyāpyucchedaprasaṃgāt, pramāṇavyavahāra sadbhāve tu kimānvīkṣikyā tatra prakāśayitavyam? tatpramāṇaireva prakāśitattvādityata āha--yadyapīti /
vyutpāditena pramāṇādīnā tatra vyavahārastadvyutpattistvita eva, na tu tata ityarthaḥ //
nanu praṇetṛśrotrapramāṇopajīvanamānvīkṣikyāmapi samānamato na vidyāntarād viśeṣa ityata āha--na tu pramāṇādīti /
pramāṇopajīvane samāne 'pi yathaitadvyutpādyamupajīvanti tāḥ, naivaṃ tadvyutpādyamiyamapītyarthaḥ /
nanu upajīvakatāsāmye 'pi parasparopajīvyopajīvakabhāvaḥ kva nāma dṛṣṭa ityata āha--yatheti /
pratyakṣādyapi hi svaprāmāṇyavyavasthitaye pramāṇāntaramapekṣate /
anumānamapi svotpattaye /
tathāpi pratyakṣādyevāpekṣyānumānaṃ svaviṣayu pravartate /
na tūpajīvakānumānamapekṣya pratyakṣādi, anumānāntaraṃ tu svaprāmāṇyavyutpādakamapekṣate /

tadapi na tadaiva, kiṃ tu prāgeva ityabhiprāyeṇa vyutpādyasajātīyāpekṣānirākaraṇāyoktam--na pratyakṣādiviṣayamapi tadānīmeveti /
pratyakṣādirūpo viṣayaḥ pratyakṣādiviṣaya iti /
vidyopakaraṇaṃ pramāṇādi /
tasya grahaṇaṃ pramāṇādigrakāśitamarthamitarā vidyāḥ pratipādyante iti vārttikena /
etaduktaṃ bhavati, vārttike pramāṇādigrahaṇaṃ bhāṣyoktavidyāprakāśakatvanirvāhāya /
na tu svātantryeṇa /
ato na virodhaḥ /
tadevaṃ svarūpeṇāpekṣāṃ darśayitvā viṣayagatā apekṣā bhāṣyakṛtā darśitā--upāya iti /
tadvārttikaṃ yojayituṃ vyācaṣṭa--saṃpratīti /
nanu vidyāntarāṇāṃ śabdātmakatayā pramāṇatvāt tasya ca svapratipādye 'napekṣatvāt, kiṃ tatrānvīkṣikī kariṣyatītyata āha--na hīti /
pramāṇasya sataḥ svapratipādye pramāṇāntarāpekṣā nāsti, na tu svetikartavyatābhūtatarkāpekṣāpi /
sa cānvīkṣikīlabhya ityarthaḥ //
atha tarkamanapekṣamāṇasya kiṃ syādityata āha--mā bhūditi /
ādigrahaṇena
yajamānaḥ prastaraḥ
ityādi grāhyam /
tarkaśca saṃśayamantareṇa nāvataratītyupasaṃhāre so 'pi darśitaḥ /
yadyapi satarkapramāṇapravṛttireva parīkṣā, tathāpīha gobalīvardanyāyena pramāṇasya svapadopāttatvāt prayojanajijñāsātarkā eva vivakṣitāḥ /
pramāṇasya nivaśaḥ pravattiḥ /
tasya dvāramavirodhaḥ /
arthatattvaṃ padārthatattvaṃ vākyārthatattvaṃ vā, avadhārya pramāṇāntarādarthavādādeva vā /
tatra trayī vidhiniṣedharūpā niveśanīyetyarthaḥ /
evaṃ ca daṇḍanītyāṃ yathā yamo rājā kubero vā rājatyādi, vārttāyāṃ māghe parikarṣitā bhūmiḥ suvarṇamayaṃ phalamādhatta ityādi tarkānapekṣayā viphalāyate /
tasmāt tatrāpi tadapekṣā astītyatidiśati--evamiti /
viṣayamiti śeṣa ityatrāpi vidheyatayā niṣedhyatayeti śeṣaḥ //
idānīṃ vyāpāragatāmapekṣāmāha bhāṣyamatena--api ceti /
dravyasya yathā
dadhnā juhoti
ityādi /
guṇasya yathā
arūṇayā somaṃ krīṇāti
ityādi /
karmaṇo yathā
vrīhīnavahanti
ityādi /
daṇḍanītyāmapi yathā dravyasya
svāmyamātya-
ityādi /
guṇasya yathā
sāmabheda-

ityādi /
karmaṇo yathā
śastraśikṣā gajavājivāhanam
ityādi /
vārttāyāmapi dravyasya yathā
yathartu bījaṃ saṃgṛhṇīyāt /
ityādi /
guṇasya yathā
bhūmiṃ plāvayecchoṣayet /
ityādi /
karmaṇo yathā
syānāntaraṃ ninīṣannanokahamabhimantrayet /
ityādi /
viṣayaṃ darśayitvā saṃśayamāha--tatra kimiti /
saṃśayakāraṇaṃ ca vidhipadasamabhivyāhārastatpadasya /
vidhipadasamabhivyāhṛtasvapado hyadhikārī na vidhiviṣayaḥ /
tathābhūtameva cāgnihotraṃ tadviṣayaḥ /
ataḥ sādhye saṃśayaḥ kiṃ vidhipadasamabhivyāhṛtapadatvādagnihotrādivadvidhiviṣayo bhavatu svargo 'dhikārivad vā neti pūrvapakṣamādarśayanneva tatrāniṣṭaprasaṃgamāha--tatra yadīti /
na ca śyenādisādhyāyā hiṃsāyā vihitatvenārthatvameva bhavatu kā kṣatiriti vācyam /
vidhirhi pravartakaḥ svajñānena icchāmantarā kṛtvā prayatyanotpādakaṃ iti yāvat /
sa ca prayatno na sādhyaviṣayaḥ kartuṃ śakyate /
upayo hi prayatnaviṣayo na tu phalam /
tasmāt prayatnaviṣayatvāt sādhanetikartavyate eva vidhīyete na tu sādhyam, tadaviṣayatvāt /
na hi jñāpakatvamātraṃ vidhitvam, api tvicchāprayatnaviṣayajñāpakatvamiti /
tasmāt śyenādisādhyā hiṃsā anarthabhūtaivārthaḥ syād yadi vidhiviṣayaḥ syāditi sādhūktam /
siddhānte pramāṇamādarśayanneva sādhyapadasamabhivyāhārastarhi kvopayujyate ityāśaḍkāmapanayati--atha sādhyāṃśamiti /
iṣṭābhyupāyatā hi neṣṭamapratītya pratyetuṃ śakyā /
na cāpravṛttaiva sā pravartayati /
atastāṃ viśeṣṭumiṣṭasyānuvādo 'yamityarthaḥ //
tat kimidānīmavihitamityetāvataivānarthaḥ? netyāha--na hiṃsyāditi /
nanu bhavatvevaṃ tāvat tathāpyānvīkṣikyā kimāyātamityata āha--tadiheti /
viṣayāntaramāha--evamiti /
yathā ābhikhyāyāḥ prayojakatvaṃ kṣīrahomasthāne tadviniveśanād rasādisāmyāt, vājinasyāprayojakatvamavarjanīyotpattikatvāt /
ādigrahaṇena śeṣabhāgahomavilopādayo gṛhyante /
sarvā vidyā iti vidyaśabdena taddharmān lakṣayatīti na bhāṣyavyākhyāvirodhaḥ /
vārttikakārastu dharmāṇāṃ vidyāpāratantryaṃ vivakṣanniti śeṣaḥ /
saṅkaraprasaṅga iti phalasya /
tathā ca vidyāntarulenaivāsya phalavattvaṃ na
punarasādhāraṇaṃ phalamasyā astītyarthaḥ /
asāṅkaryaṃ darśayituṃ tāsāmeva tāvadasādhāraṇaṃ phalamāha--vidyāntarāṇīti /

etasyā asādhāraṇaṃ phalamāha--iha tviti /
anyatrāsyāḥ pratipāditopayogavirodho mā bhūditāśayavatoktam--pramāṇādi
yadyapi sādhāraṇamiti /
etenaitaduktaṃ bhavati, vidyāntarulānyapi yadānvīkṣikyāmāyatante seyamūṣmasiddhirasyāḥ /
yattu pradhānamasyāḥ phalaṃ tadasaṃkīrṇameva vidyāntareṣvasaṃbhavāditi //
vādādīnāmiti atadguṇasaṃvijñāno bahuvrīhiḥ, vādasya parābhibhavārthamapravṛtteḥ /
jalpādayo hi madādihetavaḥ parābhibhavopāyatvāt dravyaśarīrasaṃpattivaditi prayogaḥ /
tatrāsya viruddhatvaṃ tāvadāha--tatra jalpādīnāmiti /
ayamāśayaḥ /
na tāvat pratipādyasya jalpavitaṇḍayoradhikāraḥ /
kiṃ tu pratipannasya tattvapratipattipālanārthaṃ duravaliptapratipādanārthaṃ ca tayoradhikāraḥ /
parāhaṅgāraśātanaṃ ca madamānādiviruddhameva, teṣāṃ doṣaviśeṣatvāt /
ahaḍkāraśātanasya ca tannirodharūpatvāt /
na ca parābhibhāvopāyabhūtaśabdavācyatāmātreṇānumānam, vāgādīnāmapi viṣāṇitvaprasaṃgāditi //
syādetat /
parābhibhavopāyatvena hetunā madamānādihetutvaṃ mā saitsīt, anvayavyatirekābhyāmeva tu siddhacatvityata āha--madamānādihetutvaṃ ca heturasiddha iti /
sati ca tattvavidāṃ na saṃbhavantīti vadatā yathāśrutasya
parābhibhavopāyatvasyānaikāntikatvamapi sūcitam /
ato jalpāditattvajñānavatāmapi yadi mānādayo dṛśyante, na te taddhetukāḥ, kiṃ tu balavanmithyājñānahetukā eveti sanakādyudāharaṇaphalamiti /
etacca sphuṭamityabhiprāyeṇāha--upasaṃharatīti //1 //
// pariśuddhiḥ //
apratītasvarūpasya prayojanāmisaṃbandhasya parīkṣā na yujyate, rirāśrayatvāt /
prathamasūtraṃ tūddeśaparamevetyata āha--tadevamiti /
abhidheyasaṃbandhaprayojanaparādeva tasmāduddeśo 'pyavagataḥ /
sa cāpekṣitatvād gṛhīta ityarthaḥ /
etena parīkṣāviṣayo darśitaḥ /
ucitaṃ darśayanneva tadatikrame hetumāha--teṣāmiti /
aitena chalataḥ saṃbandhaparīkṣāyāḥ prayojanamapi
darśitam /
abhidhānasya dvaividhyam-ubhayakoṭisaṃsparśaḥ /
samīcīnamityādyanurodhena yathā vārttikādityādāvārthaḥ kramo grāhyaḥ /
tasmādamidhānasāmānyāt abhidhānasādhargyamātrāt nirṇāyakarahitāt dṛśyamānāditi yāvat /
ubhayathā darśanācceti /
tatsahacaritobhayakoṭidarśanajasaṃskārabhuvaḥ smaraṇāditi yāvat /
etacca sūtrakārasyāptatvāvadhāraṇāt prāgiti mantavyam /
yadyapi
cātra vacana eva sākṣāt saṃśayaṃ darśayati, tathāpi taddvārā artha eva draṣṭavya iti /
saṃbandhini ca prayojane tattvajñānakāryatayā parīkṣyamāṇe saṃbandha eva kāryakāraṇabhāvalakṣaṇaḥ parokṣito bhavatīti tadeva parīkṣyatayā nirdiśyate--tat khalu vai niḥśreyasamiti /
vastutastu saṃbandhaparīkṣaiveyamityato na pratijñāsaṃśayaparīkṣāṇāṃ vaiyadhikaraṇyamiti /
tatreti /

sūtre vyākhyātavye /
utsūtreṇeti /
pūrvapakṣaṃ vinā siddhāntasūtrasyāvatārābhāvāt ityāśayaḥ //
nanu jīvanmuktipakṣe tadvatāmavasthānaṃ na syāditi codyamānamanavakāśamityata āha--tadatyanteti /
nanu mā bhūt
tattvajñānānantarameva niḥśreyasam, kā no hāniḥ /
na hyevaṃ pratijñātamasmābhirityata āha--tathā satīti /
yadyapi sākṣādevaṃ na pratijñātam, tathāpi tattvajñānaniśreyasayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ sūtrakṛtā darśitaḥ, sa cānanantaryaniyama eva syāt, nāto 'nyatheti pūrvapakṣī manyata ityarthaḥ /
tadidamuktam--mithyeti //
nanu tathāpi, tadatyantavimokṣo 'pavargaḥ /
[1.1.22] ityatāvadeva niḥśreyasamiti kena pratijñānaṃ yāvatā jīvanmuktirapi riḥśreyasaṃ bhavatyevetyata āha--na cānyaditi /
abhisandhau bījaṃ tattvajñānasyotpannasyāpavarge
kartavye 'pekṣaṇīyābhāvaḥ /
bhāve vā tadevāpavargasādhanam, na tattvajñānamiti /
tadidakukta vārttikakṛtā--satyapi tattvajñāne
yasyābhāvānnāpavṛjyate so 'nyor'thaḥ iti sphuṭaṃ vārttikamiti ṭīkārthaḥ /
sūtrasamutthatāṃ siddhāntavārttikasya darśayituṃ sūtramavatārayati--atredamiti /
yathāśrutaṃ vārttikaṃ na pūrvāpakṣācchādakaṃ na hyaparamapi niḥśreyasaṃ śāstrīyāt tattvajñānāt sākṣādbhavatīti, yasmācca sākṣādbhavati na tacchāstrīyamityato bhūmimaracayati--catasro hīti /
sā cānvīkṣikyāmāyatate āyattā bhavati /
tatparikaropayogamāha--ānvīkṣikī ceti //
nanu śravaṇasya tāvadākāṅkṣotthāpanenopayogo, mananasyāpyevamevetyavadhāraṇena, tat kimaparamavaśiṣyate yadarthaṃ pratipattyantaropāsanam? na hi niścayātiriktaṃ kasyacit pramāṇasya phalamityata āha--na cāyamiti /
āyamāśayaḥ /
na hi niścayo mohaḥ aupadeśikenānumānikena vā tattvaniścayena nirākartuṃ pāryate, tadupāyānuṣṭhānena tu tayorūpyogaḥ /
tasmād ye vedāntino vākyārthajñānādeva muktimicchanti, te praṣṭavyāḥ, kiṃ bhavatāṃ vastusantamupāyopeyabhāvasaṃbandhamabhyupagamya pravṛttiḥ, savṛtisantaṃ vā? ādye 'dvaitasiddhāntakṣatiḥ, kāryakāraṇabhāvasya bhedādhiṣṭhānatayā tayoḥ paramārthikatve bhedasyāpi pāramārthikatvaprasaṃgāt, dvitīye tu kimaviśeṣeṇa pravṛttiḥ, yathāsaṃvṛtivyavasthaṃ vā? ādye bhogino 'pyapavṛjyeran /
dvitīye tu na śābdādānumānikād vā tattvajñānādaindriyakavyāmohavigamaḥ /
kiṃ tarhi, sākṣātkārādeva dṛṣṭa iti tathaiva tadarthinaḥ pravṛttiryuktā /
na ca vācyaṃ vākyādevātmasākṣātkārodaya iti, tasya kevalasya sāmarthyānupalambhāt /
yadi tu svasaṃviditasvarūpatayā kiṃ tatra dhyānādikamapūrvamādhāsrūtītyucyate, tadā śruterapi vaiphalyamanenaiva nyāyena /
yadapi bhautadaśakanadīsaṃtaraṇamudāhṛtaṃ, tatrāpi na kevalenaiva vākyena sākṣātkāraḥ kiṃ tu cakṣurādinaiva /
ihāpi manasā sahakṛtena bhaviṣyatīti cet--na, anekadhā śrutaśruterapi satyapi ca paṭīyasi manasi brahmasākṣātkārābhāvāt /
tat kasya hotoḥ? bhautānāmiva svaśarīre cākṣuṣasya dṛḍhatarābhyāsasya mumukṣormānasasyātmanyabhāvāt /
tasmāt tadarthamabhyāsa eva śaraṇam /
tadidamuktaṃ lokasiddhamiti /
lokasiddhaḥ kāryakāraṇabhāvastāttviko bhavatu mā vā bhavatu sarvasya puruṣārthapravṛttasya tāvat sa eva śaraṇam /
tadanādare tu puruṣārtho 'pi nādaraṇīyastulyayogakṣematvāditi //
yadi nāma catasraḥ pratipattaya ātmādau prameye, prakṛte tu kimāyātamityata āha--atheti /
etaduktaṃ bhavati--yadi śrautamānumānikaṃ vā tattvajñānamādāya pūrvapakṣaḥ, tadā anabhyupagama evottaram /
na hi tasya sākṣānniḥśreyasahetutvamācakṣmahe /
kiṃ tarhi? paramparayā saiva catasro hītyādinā darśitā /
tasmāt sākṣātkāramādāya pūrvapakṣaḥ /

Original text: Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc