Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Part 2140

tadetadanupapannam /
phalajñānaṃ hi phalasya siddhāvasthasya sādhanānarhatayā niṣprayojanībhūtatvād vā na parīkṣyet tattajjātīyajñānasya sarvāsvavasthāsu arthāvyabhicāritayā niḥśaṅkatvād veti? na tāvadādyaḥ, phalasya siddhāvasthatve tadvat tatsādhanībhūtasyāpi niṣprayojanībhūtatvādaparīkṣyatvaprasaṅgāt /
uttarottarulābhisaṃdhānena tatsādhanaṃ parīkṣyata iti ceta?
phale 'pyevamastu /
siddha eva hi phale parīkṣite tatsādhanasya tathātvasiddhāvuttarottarulābhisandhiḥ syāt /
nāpi dvitīyaḥ, phalajñānasyāpi bhūyo bhūyaḥ spapnādyavasthāsu vyabhicāra darśanāt /
svasthāvasthasya phalajñānaṃ na vyabhicaratīti cet--evaṃ tarhi pirīkṣitameva phalajñānaṃ syāt /
tathā hi yat svasthāvasthasya phalajñānaṃ tadavyabhicārīti vyāptisiddhau yatraiva tathābhūtajñānatvaṃ paśyati, tatraivāvyabhicāramavadhārayatītyanenābhiprāyeṇāha--vayaṃ tviti /
asyāpyabhyāsadaśāpannatvaṃ prāmāṇyāvināmūtaliḍgopalambhastathā tajjātīyatvaṃ punaḥ svasthāvasthasya phalajñānatvameva /
etenecchādveṣaprayatnajñānaṃ vyākhyātam //
nanu yadvijñāna dṛṣṭāntayitavyaṃ tasyāpi prāmāṇyaṃ kathaṃ sādhanīyam? evaṃ tattatsādhanasyāpi dṛṣṭāntaparamparāyāḥ kathamityata āha--na ceti /
phalajñānasyetyupalakṣaṇam /
tajjātīyatvena liḍgena prāmāṇye sādhiyitavye yadyad dṛṣṭāntīkriyate tasya tasyeti mantavyam //
yadyavam, pravṛttisāmarthyamanavakāśameva, na hyasti tadvijñānaṃ yat sarvathaivāpūrvaviṣayam /
tathā ca pramāṇator'thapratipattipravṛttisāmarthyayoḥ kathamanāditvamāha--vārttikakāra ityata āha--eteṣu ca madhya iti /
śaḍkitavyabhicāraṃ tajjātīyatvāparāmarśāditi śeṣaḥ /
yadyapi phalaṃ na pravṛttiviṣayastathāpi tatsādhanagocarāyāḥ tatsaṃtānagocarāyā eva vā pravṛtteḥ tajjātīyaphalāntarasaṃbandhastannāntarīyakavijātīyaphalasaṃbandho vā svasya narāntarasya vā pravṛttisāmarthyaṃ phalajñānasya draṣṭāvyam //
tadevaṃ samānanyāyatayā rūpādibāhyarthapratyakṣaprāmāṇyasamarthanānantaraṃ śabdraprāmāṇyaṃ samarthya tadubhayopapattaye samānanyāyatayaiva āntarapratyakṣajñāneṣu madhye phalajñānaprāmāṇyaṃ samarthitam /
samānanyāyatayaivecchādveṣaprayatnagocarasyāpi
jñānasya prāmāṇyasamarthanaṃ sūcitamityanaṃvyavasāyo 'vaśiṣyate /
tasya cānumānasamānanyāyatayā anumānaprāmāṇyasamarthanānantarameva samarthanaṃ kariṣyata ityabhiprāyavānāha--anumānasyeti /
dvidhā hi vyabhicāraśaḍkā kāraṇataḥ svarūpataśca /
sā ca vyāptipakṣadharmatāgrāhakaireva pramāṇairapanīyata iti bhavati nirastasamastavyabhicāraśaṅkamanumitijñānam /
tasyaivaṃbhūtasya svata eva prāmāṇyaṃ niścīyata iti śeṣaḥ //
nanu pramāṇatvāviśeṣe 'pi kathamanumitereva svataḥ, na pratyakṣāderityata āha--anumeyeti /
anumitijñānaṃ hyarthasya tathātvaṃ vyavacchindadevotpadyate vahnimānevāyamiti /
tathā cānuvyavasānenānuvyavasīyamānamidaṃ svasvārthāvadhāraṇātmakamevāvasīyate /
na cāviparītārthakatvamanubhavasyānadhyavasyatā avadhāraṇātmakatvamasyāvasitaṃ bhavati /
tathā ca tad avaśyamavaseyam /
tadeva ca prāmāṇyam /
kadācidevaṃbhūtānuvyavasāye 'pi viparyayatvaśaḍkā tadavaskandatītyavaśiṣyate /
sā ca liṅgasamutthatvādeva nāsti /
na hi viśeṣadarśanagrastotpattau śaḍkāvakāśaḥ /
tadetadāha--na hīti /
liṅgākāraṃ vijñānaṃ niścitāvyabhicāramiti śeṣaḥ /
pratyakṣaśābdajñāne tu nāyogavyavacchedātmake, api tvāropānārāpasādhāraṇaviṣayamātrāvabhāsinī /
tathā cānuvyavasāyenāpi tathaivānubhūyete /
na tvavadhāraṇātmakatayeti na tayoḥ svataḥ prāmāṇyagrahaḥ /
atha daivādayogavyavacchedātmake evotpadyete anuvyavasīyete ca, tadā ca niyāmakamantarbhāvyaiva /
tadabhāve tvaviśeṣādavadhāraṇātmakatvaṃ paribhūya tadatadrūpasādhāraṇamevāvatiṣṭheta ityāśayavān niyāmakābhāvamevāha--pratyakṣajñānaṃ tviti //

dhūmādiyuktadhūmadhvajādijñāne hi yadyapyarthasyāpyarthenāvyabhicāro 'sti, yadyapi cārthādapi tathābhūtādeva tajjñānaṃ jāyate, tathāpyavyabhicāro vā, tadgraho vā? prāktanaḥ tatrākiścitkara eva, indriyāpātamātrādeva yugapadubhayorapyekajñānāvabhāsitayā parāmarśakālānapekṣaṇāt /
aparāmṛṣṭasya cāniyāmakatvāt /
tadidamuktam--api tu sattāmātreṇāvasthitāditi /
avyabhicāriṇo 'pīti śeṣaḥ /
etena śaḍkāmātramapanīyate jñānāntarairiti yaduktaṃ kaiścit tannirastam /
śaḍkā hi saṃśaya evābhidhīyate /
sa ca tattvanirṇayavyatirekeṇāpanetumaśakya eveti tattvanirṇayopāyo 'nusartavyaḥ /
tathā ca jñānasvarūpagrāhiṇaḥ kauṇṭhye pratyakṣādyantarābhāve cānumānamevopāya iti tadāha--pravṛttisāmarthyamiti //
syādetat, yadi pratyakṣaśābdajñānayoḥ parataḥ prāmāṇyam, tat kimidānīmanuvyavasāyasyāpi parata eva? tathā ca liḍgaṃ niścitameva niścāyakamityanena nyāyena liṅgāntaraparamparājñānamanavasthāmavatārayatītyata āha--jñānagateti /
atrāpi saiva yuktiḥ /
atadrūpavyudāsenaiva svaviṣayamālambyaivotpattestathaivānubhavaḥ /
utpatterevārabhya viṣayaviśeṣagrahaṇagrastatvācca na śaḍkāvakāśaḥ /
viśeṣaścānuvyavasāyatvameva /
na hyajānannāpi kaścit jānāmītyanuvyavasyati /
na ca śuktikākāre jñāne rajataṃ jānāmīti syāditi tadidamuktam--tādṛśasyeti /
upalakṣaṇaṃ caitat /
sabāhyabhyantaraṃ dharmi mātragocaramapi pratyakṣaṃ svata eva pramāṇam, vibhramasyāpi nirālambanasye kvacidanupapatteriti /
uktuyuktiṃ hṛdi nidhāyātidiśati--eteneti /
upamānamupamitirityarthaḥ /
vyākhyātam /
svato 'vadhārya prāmāṇyatayeti śeṣaḥ /
na hyatideśavākyārthajñānasādṛśyajñānayoḥ prāmāṇye niśvite upamitirābhāsībhavati /
yadyapi cānumānopamānānuvyavasāyadharmijñānānāmapi prāmāṇyaṃ parato 'pi śakyagrahameva, santi hi tatrāpi yathāyogaṃ liṅgasādṛśyajñānasamutthatvādīni tajjātīyatvaliṅgāni tathāpi koṣṭhagatyā svata eva prāmāṇyagraho 'tra na svayamiti sa eva darśitaḥ /
vipratipannaṃ prati tu parata eva sādhanīyaṃ taditi paramārthaḥ /
ataḥ svata evetyavadhāraṇaṃ nāyogavyavacchede nāpyanyayogavyavacchede /
kiṃ tarhi? atyantāyogavyavaccheda iti //
nanvetāvatāpi vijñānakaraṇānamindriyādīnāṃ prāmāṇyasya kutaḥ siddhiḥ? na hi phalayathārthatvamevāmīṣāṃ prāmāṇyamityata āha--sevadanasya ceti /
nanvindriyādayo yadyarthavyāmicāriṇaḥ kathamarthadhiyamavyabhicāriṇī janayeyuḥ, tathātve vā rāsabho 'pi vahnadhiyamavyabhicāriṇī janacet, aviśeṣādityata āha--na ceti /
yathārdrendhanaṃ dahanavyamicāryapi dahanasaṃbandhāt
dahanāvyabhicāriṇaṃ dhūmaṃ janayanna niyogaparyanuyogāvarhati kāraṇasvābhāvyāt, tathendriyādyapyarthavyabhicāriṇaṃ tathāvidhasahakāryupabṛṃhitaṃ tenārthena saṃbandhāt tadarthāvyabhicāri jñānaṃ janayedityarthaḥ /
tadetatprāmāṇyaṃ nāvaśyaṃ sarvatrāvadhāryate, tadā śrayasyaiva saṃvedanasya sarvatrānavadhāraṇāt /
tathā sati cānavasthāyā viṣayasaṃcāro na syāt /
tasmāt tīvrasaṃvegitayā yattu saṃvedanamavaśyaṃ saṃvedanīyam, yatra yatra cāparo viśaṣataḥ
sāmānyato vā vipratipadyate jijñāsate vā tatra tatra prāmāṇyamuktenāpāyenāvadhāraṇīyamityato nānavasthetyāśayavānupasaṃhāravyājenoktamarthaṃ saṃkalayya āha--tasmādathasaṃdehāditi //
nanvarthāniśvayenāpi pravartamāno na hi tatsādhanatāmanumāya pravartitumarhati arthitvābhāvāt, na hi tatsādhanatvānumānaṃ vyāptigrahaṇaṃ vinā /
na ca so 'pi pravṛtti vineti tadavasthamevetaretarāśrayatvamityata āha--arthasyeti /
yadyapi prāmāṇyāniścayavadapekṣitopāyatvāniścayenāpi tatra tatra pravartate tathāpyapekṣitopāyatāṃ pākṣikīmapyurarīkṛtya pravṛttiḥ /
na ca tatsaṃśayastasyāmapyanupalabdhāyāmanyatrāpi syāt /
ataḥ punarapyupalabdhirāyāteti /
ato 'nāditāmādāyaiva parihṛtam /

arthapratipattiriti vārttike yadyapyarthaśabdo 'pekṣitopāyamevāha tasyaiva pravṛttiviṣayatvāt,
aryamānatvācca, tathāpi dharmimātrapratipattyanumeyapratipattyorbhinnakālatvādapekṣitatvācca tathaiva vyācaṣṭe--arthapratipattiriti //
nanu pramāṇasya prayojanavattvamākṣiptaṃ vā samādhīyeta jijñāsitaṃ vā jñāpyeta? na tāvadādyaḥ /
na hyasti puruṣo yaḥ pramāṇaṃ niṣprayojanamiti brūyāt, tanmūlatvāt sarvapuruṣārthasiddheḥ /
yasya tu puruṣārtho nāsti sa nirūcchvāsa eva śīryeta /
nāpi dvitīyaḥ, tasya saṃśayādivat sūtrapāṭhānantarameva jñāpayitumucitatvādityata āha--tatredamiti /
neyaṃ pramāṇaprayojanajijñāsā /
kiṃ nāma? śāstrārthaubhūtasya paramanyāyasya niḥśreyasaṃ prati gurupāyatve manyamānena laghīyati pravṛttyupāyaṃ vidyamāne śāstrārambha evākṣipyate /
sa ca samādhātumārabdha ityarthaḥ /
daśānāṃ duḥkhasaṃjñābhāvanaṃ mumukṣutādāḍhrayārtham /
ātmano yāthātmyaṃ sakalopādhivinirmuktatvam /
tasya bhāvanaṃ dhyānam /
ādigrahaṇena tu tadupāyabhūtāḥ pravṛttayo yamaniyamāsanaprāṇāyāmadhāraṇālakṣaṇa gṛhyante /
ātmatattvasākṣātkāra iti samādhiḥ /
vairāgyaṃ
paramā vaśīkāraḥ /
paripākaḥ savāsanakleśanirmokṣaḥ /
etena sāḍgopāḍgo yogo darśitaḥ /
śaḍkāmukvā bhāṣyamuttarayati--tatredamupaniṣṭhata iti tathāpi nyāyasya gurupāyatve na parihṛtam, nyāyanirṇotārthasyāpi pravṛttyapekṣāṇāt /
pravṛttasya nyāyānapekṣaṇādityata āha--etaduktaṃ bhavatīti /
nanu ubhayorapi tulyatve kuto viśeṣāt pramāṇameva vyutpādyate na pravṛttiparītyata āha--tathāpīti /
śravaṇamanananididhyāsanasākṣātkāralakṣaṇāyā pravṛtteḥ svarūpataḥ phalataśca pramāṇāntarbhūtatvāt tadvyutpādanameva pravṛttivyutpādanam /
na ca pravṛttivyutpādanena pramāṇaṃ vyutpāditaṃ bhavati /
na hi pravṛtteḥ phalaṃ pramāṇaṃ tatsvarūpaṃ vetyarthaḥ /
nanu śāstrārthasya prayojanavyutpādanāvasare pramāṇamarthavaditi kutaḥ? na hi pramāṇaṃ śāstrarthaḥ, api tu nyāya ityata āha--sāmānyābhidhānaṃ ceti //
tadanena prabandhena niṣprayojanatvāśakyaprayojanatvānabhimataprayojanatvopāyagauravaśaḍkāḥ parihṛtāḥ /
tat kimaparamavaśiṣyate yadarthaṃ lokavṛttamanūdyata ityataḥ prathama tātparyamanusmārayanneva vārttikamavatārayati--prāmāṇyeti /
apramāṇenetyatrāpi yadyapi vāñmanasavisaṃvādaḥ niṣedhavidhyupāya eva hi pramāṇam /
tasmānniṣedhopāyatāṃ jānato 'pyapramāṇena niṣedhāmīti vacanaṃ manovisaṃvādyava /
tathāpi vyāmohādapyupapatterevaṃbhūtābhiprāyasthairye 'pi nāsmākaṃ kācit kṣatirityetāvatā anujñaivāttaraṃ dattam--vāḍmanasayorvisaṃvāda iti /
prāmāṇyāgrahe pramāṇenetyevaṃ vaktuṃ na śakyate /
tataḥ pramāṇenetyevaṃ vadato 'vaśyaṃ prāmāṇyaṃ manasi viparivartate /
tathā cāgṛhītaprāmāṇyeneti vacanaṃ manovisaṃvādītyarthaḥ /
lokavṛttamabādhito vyavahāra ityarthaḥ //
nanu pramāṇena khalvayaṃ jñātetyādi, bhāṣyaṃ lokavṛttānuvādo 'stu /
pramāṇata ityādi punaḥ kathamityata āha--kāraṇapradarśanadvāreṇeti /
na hi lokavṛttaṃ svarūpeṇopayujyate /
kiṃ tarhi? tasyāvaśyābhyupeyatayā tadupāyo 'pyavaśyābhyupeya ityanenābhisandhinā sopāyameva tadanūdyata ityarthaḥ //
āgāmibhāṣye heyādīnāṃ sphuṭatvāt tasyedānīmakṣarārtho vyākriyata iti mā śaḍkiṣṭhā ityāha--asyaiveti /
vārttikasaṃbaddho granthor'thapadānītyākāro vārttikagranthastasya /

tādṛśa eva bhāṣyagato bhāṣyasaṃbaddho granthastasyetyarthaḥ /
amidheyānāṃ paurvāparyaniyamāya guṇapradhānabhāve jijñāsyamāne abhidhānarūpasya śāstrasya kaḥ prastāva ityata āha--śāstraśabda iti /
evaṃ tarhi heyādīnāṃ śāstrārtharūpatayā na pṛthakkoṭitvam /
tathā caikakoṭikatayā kimapekṣya guṇapradhānabhāvacintetyata āha-atra ceti /
kathaṃ punaranena pramāṇādicaturvargo 'tra labhyate iti vārttikamanuktopālabhbho mā bhūdityata āha--teneti /
tanmūlatvād itarasiddheriti /
siddhiḥ pratītirniṣpattiśca /
tatra heyopāyayoḥ pratītireva /
adhigantavyasya tu pratītirniṣpattiśca /
yadyapi ca hānasyāpi pramāṇarūpasya pratītirastyeva, tathāpi pramāṇādeveti taditaretyuktam /
niṣpattistu hānasyājñānādeva yasmāt kiṃ tajjñānena? jñānāt tu yasmāt tasya pramāṇāyattatvameveti bhāvaḥ /
pramātrādicaturvarge tu pramātṛprameyayoḥ siddhiḥ pratītireva /
pramāyāśca niṣpattirapīti /
tadidamuktam--pramāyāśca tatkāryatvāditi /
nanu pramātrādīnāmapi prayojanavattvādarthavadityanena kiṃ pramāṇasyādhikyamāhitamityata āha--atiśāyane matuciti //
nanvasya caturvargadvayasya niḥśreyasādhigamaṃ prati vikalpaḥ, samuccayo vā? ubhayamāpyanupapannamabhinnatvāt tathā hi ya evārthaḥ pramātā prameyaṃ pramitiriti sa eva heyo 'dhigantavya iti ya evārtho hānopāyāviti sa eva pramāṇamiti /
saṃśayādīnāmapi nyāyaparikaratayā nyāyaśarīratvāt tasya ca pramāṇatvāditi /
tasmāt abhinnatvāt na vacanabhaḍgibhedamātreṇa vikalpaḥ /
nāpi samuccayaḥ /
na hi bhavati tarūṇā vā vṛkṣeṇa vedaṃ sādhanīyaṃ tarūvṛkṣābhyāṃ vetyata āha--vivakṣābhedenati /
tadanupapatterityata anena nimittabhedamabhipraiti /
tenāyamarthaḥ yadyapyubhayatrāpi ṣoḍaśaiva padārthāḥ saṃgṛhītāḥ, tathāpi yathā pramāṇtvena pramāṇaṃ jñeyaṃ tathā hānatvenāpi /
anyathā hānāntaramanuśriyeta /
nirarthakaṃ ca pramāṇaṃsyāt /
pramāṇatve cājñāte hānatā na nirvahet /
yathā ca svarūpeṇa saṃśayādayo jñeyāḥ pramāṇaparikaratayā tathā hānopāyatayāpi /
anyathopāyāntaramanuśriyeta /
nirarthakāścaite syuḥ /
parikaratve cājñāte upāyatā na nirvahet /
yathā ca śarīrādayo daśa prameyatayā jñeyāḥ tathā heyatayāpi, anyathā aheyāḥ syuḥ /
heyāntaraṃ cānuśriyeta /
prameyatve cājñāte heyatā na nirvahet /
yathā cāpavargaḥ prameyatayā jñeyaḥ, tathā adhigantavyatayāpi /
anyathā adhigamyāntaramanuśriyeta /
anupādeyaśca syāt /
prameyatayā cājñāte 'dhigantavyatā na nirvaheta /
yathā cātmā prameyatayā adhigantavyaḥ, tathā pramātṛtayāpi /
anyathā pramātrantaramanuśriyeta, anavasthā ca syāt /
prameyatve cājñāte sopādhinirūpādhirūpatayā
heyopādeyate na nirvahecātām /

yathā ca buddhirbuddhitvena tathā tabhdedaḥ pramititayāpi /
anyathā pramityantaramanuśriyeta, niṣphalaṃ vā pramāṇaṃ syāt /
prameyatve cājñāte heyatā na nirvahediti /
tasmāt ta eva pramāṇādayaḥ ubhayathā jñāyantāmiti vivakṣitvobhayacaturvargopādānaṃ kṛtamityarthaḥ //
yadapyuktaṃ kaiścit--heyahānopāyādhigantavyeṣveva caturṣu puruṣārthaḥ parisamāpyate /
yathā loke heyaḥ kaṇṭakaḥ /
hānamupānat /
tadupāyastu pādukākṛdātiḥ adhigantavyo duḥkhābhāvaḥ /
śāstre ca heyo rogaḥ /
cikitsā hānam /
tadupāyo nidānajñānam /
adhigantavyamārogyamityataścaturṣu vaktavyeṣu ṣoḍaśapadārthavarṇanaṃ kkopayujyata iti tadāpi nirastam, caturvargasyaiva vivakṣābhedāt ṣoḍaśadhā bhedenābhidhānāt /
vivakṣābhedasya copapatti pratipadaṃ bhāṣyakāra eva darśayiṣyati /
etadavagamyaiva yenādhikaṃ coditaṃ tanmatamapākaroti--eteneti //
vyākhyāyate avayavaśa iti viśeṣaṇe kriyāyāstātparyam /
na tu viśeṣye ityarthaḥ /
etadevāttaratra sphuṭayati--tatrāsyāvayaveṣviti /
kasmāt pramāṇāditi nābhihitam? evaṃ hyasaṃdigdhaiva pañcamī syādityarthaḥ /
asyeti prakṛtapañcamīparāmarśe liṅgāsaṃgati rityata āha--asyeti /
pañcamyāḥ taseḥ prayogaṃ darśayitvā pañcamīvyatirekeṇa taseḥ ākṣepasamādhāne asaṃgate ityākṣepaṃ vyākhyāyāvatārayati--vacanavyāptyarthamiti /
nanu pramāṇābhyāṃ pramāṇairiti bhavataṃ saṃplavaḥ, pramāṇeneti tu kathamityata āha--yatra dvayoditi /
viṣayaikatāmātra saṃplavaḥ, na tu kāraṇānāṃ samuccayaḥ /
tathā sati phalabhedo na syāt /
nāpi samuccitānāṃ karaṇatvam /
tathā sati vyāpārabhedo na syāditi jñāpanārthamityarthaḥ /
ata eveti /
evakāraḥ sādhakatamāntaraṃ vyavacchindan tasya vyāpāraṃ phalaṃ ca vyavacchinatti, na tvasya svavyāpārulayoritaretaranairapekṣyaṃ darśayati, tasya saṃplave 'pi saṃbhavādityarthaḥ //
kasmāt punaḥ karaṇārtho gamyate? prakṛtipratyayayoḥ katarasmādityarthaḥ /
ayamāśayaḥ /
yadi tṛtīyayā karaṇatvamabhidhīyate kiṃ prakṛtisthena lyuṭpratyayena? atha tenaiva, kiṃ tṛtīyayeti? jñāpakasya kārakatvaśaḍkā mā bhūdityata āha--arthamarthādhigatimiti /
nanu hetukaraṇabhāvo 'vagamyatāmityetadarthaṃ vibhaktivyāptirāsthīyate pramāṇamiti, prātipadikādeva sākṣātkaraṇatvamarthato hetutvaṃ gamyata iti kiṃ vibhaktivyāptyetyata āha--atra ceti /
na ca vācyaṃ karaṇabhāvenāpi pramāṇaphalayostādātmyaṃ pratiṣedddhuṃ śakyam, tat ki tannāntarīyakahetutabhdāvāmidhānārthaṃ pañcamyeti, sādhākatvamātrasyaiva sāmarthye tamabarthasyāsamarthatvāt /
tatra vipratipatteśca /
kasmāditi praśnārthamabhipretyāha--pramāṇapratipadiketi /
tadevamanuvādakatvaṃ
samarthayatā lyuṭtṛtīyayoḥ paunarūktyaṃ samāhitam /
na
cānuvādakatvaṃ śabdābhyāsasya prayojanavattāvyatirekeṇa sidhyatītyataḥ prayojanaṃ darśayati--pramākārakāntarebhya iti /
laukike tu prayoge saṃkhyābhidhānādvibhakteḥ sārthakatvaṃ draṣṭavyamiti /
viśiṣṭaviṣayatvena saṃplavākṣepo 'saṃgata eva, agnyādiviśiṣṭe parvatādau pratyakṣānumānayoḥ saṃplavādityata āha--viśiṣṭo bhinna iti /

viṣayatvasāmānyābhiprāyamekavacanam /
arthasamārthyasamutthaṃ pratyakṣaṃ yato 'tor'thagocaram /
tat kiṃ hetutvameva viṣayalakṣaṇam? netyāha--sa eva cārtha iti /
kimato cadyevamityata āha--na ca sāmānyamiti //
nanu ca sāṃvyavahārikaṃ svalakṣaṇamapyevamevetyata āha--svalakṣaṇamiti /
deśakālānanugataṃ vicārasahamityarthaḥ /
nanu yadyapi pratyakṣaṃ na sāmānyarūpamavagāhate tathāpi yadyanumānamapi svalakṣaṇamavagāheta tata eva tāvatāpi saṃplavaḥ syādityata āha--na ceti /
nanu bhavatvanumānaṃ sāmānyamātraniyatam, pratyakṣamapi hyatra pravartsyati /
bhaviṣyati ca sāmānyamapi sattvādākārādhāyakamato 'pi saṃplavasiddhirityata āha--na ceti /
bhavitumarhati paramārthasaditi śeṣaḥ /
vicārāsahatvādityabhiprāyaḥ /
tat kiṃ sāmānyasyāsattvāt svalakṣaṇe ca pratibandhagrahāsaṃbhavādanumānaṃ nirviṣayamevetyata āha--tadidamiti /
tat kimanumānamapramāṇameva aparamārthagocaratvāt? yadyevaṃ kathaṃ tadanyadullikhyānyatra pravartayati /
kathaṃ ca tadavisaṃvādakam? kathaṃ ca bādhitākāraṃ pramāṇatayā vyavahiyata ityata āha-tasmāditi //
nanu pramāṇāntareṇa saha saṃplavo bhaviṣyatyanayorityata āha--na ceti /
nanvasti śabdādikamityata āha--pramāṇasyeti /
nanu nāntarbhavatyevāsvalakṣaṇaviṣayatvād viṣayāpratibaddhatvāccetyata āha--anantarbhāve ceti /
nanu svalakṣaṇasāmānyalakṣaṇayorvyavasthāyāmapi pratyakṣānumānayorviṣayāntare saṃplavo bhaviṣyatyanayoḥ /
asti hi viṣayāntaraṃ tadvadityāha--na ceti /
na hyasatā sāmānyena paramārthasat svalakṣaṇaṃ tadvad bhavitumarhati, sadasatoḥ saṃbandhābhāvādityarthaḥ /
so 'yaṃ gahanaḥ panthā ityāśayavān āha--yathā caitaditi /
viśeṣa ityatra yadi karmakārakaṃ na ca
tatastadvannāmāparo 'stītyata āha--viśeṣa iti saṃplavamamṛṣyamāṇa idamāha mīmāṃsaha iti śeṣaḥ /
adhigataṃ cārthamityādivārttikasyādhigatatvādivārttikādadhikārthatāṃ vivakṣatrāha--syādetādityādi /
adhigater'the pramāṇāntarasya na tāvadarthādhigamaṃ pratyupayogaḥ, tasya prāgave pramāṇāntarasiddhatvāt /
nāpyanttarottaravyavahārapravāhanirvāha prati, tasyāpi tajjanyasaṃskāraprabhavasmṛtisaṃtati siddhatvāt /
na ca vācyaṃ smṛtisaṃtatiradhigatisaṃtatirvā astu vyavahārapravartinī na kaścidviśeṣa iti, smṛtivadupadarśitārthamātraviṣayatayā tāsāmapramātvena tatsādhānasyāpramāṇatvaprasaṃgāt /
tāsāṃ ca tata eva smṛtitvaprasaṃgāt /
smṛtisaṃtateścāvaśyaṃbhāvitayā tata eva vyavahārisiddhāvadhigatisaṃtatikalpanāyāṃ kalpanāgauravaprasaṃgādityāśayavān piṣṭapeṣaṇamevopasaṃharati--adhigatamiti //
nanu anyatheti vārttike yadi kāraṇagatamanyaprakāratvaṃ vivakṣitaṃ tadā kāraṇagataprakārabhede 'pi na kaścid viṣayagato viśeṣaḥ piṣṭapeṣaṇaparihāropayogī darśitaḥ syāt /
atha viṣayagata eva pramārabhado darśitaḥ, tadā anadhigatārthagantṛtayā kutaḥ saṃplavaḥ? na ca viṣayābhede 'pi pramāṇabhedāt kaścit phalaprakārabhedaḥ prakṛtopayogavānastītyata āha--ayamabhisandhiriti /
piṣṭapeṣaṇe niṣphalatvaṃ vā syāt, aviśiṣṭaphalatvaṃ vā, anapekṣitaphalatvaṃ vā, adhigate 'pyarthe kimityadhigatisādhanamadhigati karotīti praśnamātraṃ vā, sādhanāsaṃbhava eva veti /
tatra sādhanāsaṃbhavaṃ dūṣayati--na hīti /
svakāraṇapratibandhe hi pramāṇaṃ na syāt /
na ca viṣayādhigamaḥ pramākāraṇavirodhī, yena tasmin, satceva pramākāraṇamakāraṇaṃ bhavet /
tasmādālocya svayameva nivarterat yadi cetayeran, na caitadastītyarthaḥ /
praśnamātraṃ dūṣayati--nāpīti /
anapekṣitaphalatvamutthāpya nirākaroti--pramāturiti /
niṣphalatvaṃ nirākaroti--tasmāditi /
pratyutpannakāraṇasāmagrījanitatvaṃ tātkālikāsādhāraṇakāraṇaviśiṣṭasāmagrījanitatvam /

etenānubhavatvaṃ darśitam /
smṛterhyasādhāraṇaṃ kāraṇaṃ saṃskāraḥ, ātmāntaḥkaraṇādīnāṃ jñānāntarasādhāraṇyāt /
sa ca cirakālotpanno na pratyutpannaḥ /
yattu pratyutpannamudbodhāparanāma sahakāri na tadādhāraṇam /
anubhavasya tu catuṣṭayasannikārṣādyasādhāraṇam /
tacca pratyutpannaṃ pratyagramutpannam /
tathābhūtā buddhirabādhiteti śeṣaḥ //
aviśaṣṭaphalatvamabhyupetya parābhiprāyaṃ nirākaroti--tajjanakānīti /
prathamapramāṇaphalato 'pyaviśiṣṭaphalatayā yadyānarthakyam, dvitīyavat prathamapramāṇasyāpi dvitīyāviśiṣṭaphalatayā ānarthakyaṃ syāt /
anapekṣatvat sārthakamiti
cet? evaṃ tarhi dvitīyasyāpi svaphale 'napekṣatvameva /
tatphalaṃ pramārūpameva na bhavati /
gṛhītamātragocaratvāt smṛtivadityapi na
yuktam, yathārthānubhavatvaniṣedhe sādhye kālātītatvāt /
anadhikārthatve ca siddhasādhānāt, sādhyasamatvācca /
vyavahāraniṣedhe ca tannimittavirahopādhikatvāt, bādhitatvācca /
pramāvyavahāranimittaṃ ca vakṣyāma ityarthaḥ /
eve tarhi vārttikārthaḥ ka ityata āha--sa eva ceti /
nanu phalasyāpi sākṣātkārāsākṣātkārarūpaḥ prakārabhedo 'styeva, sa evānena kiṃ na pradarśyata ityata āha--yadyapīti /
ādigrahaṇena kāraṇagato 'pīndriyaliṅgādirūpaḥ prakārabhedaḥ saṃgṛhītaḥ /
kāraṇabhedasaṃplavanirāsārthameva hi paraḥ pratyavasthitaḥ /
sa kathaṃ tenaiva pratibodhanīyaḥ? parapratibodhaśca prakṛtaḥ /
tadidamuktam--prakṛtānupayogāditi //
evaṃ siddhaṃ pramāṇaṃ hṛdi kṛtvā saṃplavavyavasthe vicārite /
saṃprati pramāṇasvarūpaṃ nirūpyata ityāha--vibhaktyarthamiti /
avadhāraṇamiti /
yadi niścayo 'bhimataḥ syāt tasya nāvaśyaṃ saṃśayapūrvakatvamiti sandigdhasya praśna upapannaḥ syādata āha--avadhāryata iti /
tathā ca vicārasya parīkṣāyā avaśyaṃ saṃśayapūrvakatvādagre
saṃdigdhasya praśno yukta iti bhāvaḥ /
saṃdehakāraṇatvana vipratipattimāha--keciditi /
pramāṇaṃ hi karaṇaviśeṣaḥ /
karaṇaṃ ca sādhakatamam /
na ca sādhyasiddhau tajjātīyasya sādhakatamatvamasti, chinne vṛkṣe paraśoriva /
tasmād yathaivācchinnaviṣayatayā vyāpriyamāṇaḥ paraśuḥ chedanaṃ tathā pramite viṣaye vyāpriyamāṇamindriyādikaṃ pramāṇamiti momāṃsakāḥ //
matāntaramāha--viṣayasārūpyamiti /
phalaṃ tāvat pramāṇasyārthapratītireva pramārūpatvāt /
na hi pramāṇasyārthe pramātiriktamapi kiñcit kartavyamasti /
prāptirapi pravṛttireva /
pravṛttirapi pravṛttiyogyārthopalambhanameva /
tasmāt pramāṇasyārthapramītyatiriktaṃ na /

kiñcit phalamiti, yadāha--tadeva pratyakṣajñānaṃ pramāṇaphalamarthapratītirūpatvāditi /
pramāṇamapi tadeva yadarthaṃ vyavasthāpayati /
arthamapi tadeva vyavasthāpayati yadarthapratītiṃ tadīyatayā niyamayati /
tathātvenāniyatāyāṃ tu tasyāṃ na kasyacit sā pratītiḥ /
sarvasya veti nārthena niyatā pratītiḥ syāt /
aniyatārthapratītijanakaṃ ca kathaṃ pramāṇa nāma? na cendriyādibhirjñānakaraṇairjñānaṃ tadīyatā niyamyate /
na hi cakṣuṣā janitatvādeva nīlasya nīlavijñānam, pītajñānasyāpi tathātprasaṅgāt /
api tu nīlākāratvādeva nīlajñānaṃ nīlasya /
tasmādarthākāra evabuddhigato buddhiṃ tadīyatā vyavasthāpannarthamapi tathā vyavasthāpayati /
tataścārthavyavasthāpanahetutvāt sa eva pramāṇaṃ yadāha--arthasārūpyamasya pramāṇam, tadvaśenārthapratītisiddheriti /
arthapratītisiddheḥ arthapratītivyavasthiteḥ, tathā cārthavyavasthiteriti yāvat /
na cābhinnātmani karaṇaphalabhāvo virudhyate, tatra kāraṇabhavasyaiva virodhāt /
sa hi vyāpāravyāpāribhāvo vā, gamyagamakabhāvo vā svīkriyate eva /
vṛkṣādibhiḥ saṃyujyamāna eva hi paraśuḥ saṃyogena vyāpāreṇa karaṇamiti vyavahniyate loke /
na ca saṃyogo nāma vigrahavānanyaḥ saṃyujyamānāt paraśorasti /
gamyagamakabhāvo 'pi svaprakāśe vijñāne bāhye ca vṛkṣe śiśapayā gamyamāne dṛṣṭa eva /
na hi śiṃśapātaḥ kaścidanyo vṛkṣo nā vṛkṣād vā śiṃśāpā /
vaikalpike tu vyavahāre yathātra vyāvṛttibhedastathā ākāratadvatorapīti na kaścid viśeṣa iti sautrāntikāḥ //
matāntaramāha--vijñānasyaiveti /
arthaprakāśane hi yasya vyāpārastadeva pramāṇam /
prakāśanaṃ ca caitanyarūpaṃ tasyaiva yaścetayate /
na cendriyādīni karaṇānyapi tathā, jaḍarūpatvāt /
na hi jñānāniriktaḥ kaściccetano nāma /
tasmād vijñānameva cetanatayā darśanavyāpāram /
tathā ca pramāṇam /
vyāpāravyāpāriṇoścābheda evaṃ saṃyujyamānaparaśuvaditi nirākāravādino vaibhāṣikādayaḥ //
matāntaramāha--upalabdhīti /
vṛddhāḥ pramāṇavṛddhāḥ /
etena pūrveṣāṃ bālatvaṃ sūcayati /
bhāvapraśnavyākhyānena bhavitṛpraśno vyākhyāta iti tu sahetyaśyāhṛtya kecid vyācakṣate /
kecit tu bhāvapraśnavyākhyā boddhavyā anena bhavitṛpraśno vyākhyāta iti /
anye tu bhavāpraśnavyākhyānena hetunā bhavitṛpraśno vyākhyāto bhāvapraśnaṃ vyākhyātuṃ bhavitṛpraśno vyākhyātaḥ, tadantareṇa tadanupapatteriti /
lipipramādo 'yamiti saṃpradāyavidaḥ /
vyabhicāro visaṃvādaḥ /
anarthavattvaṃ viparītarthatvam /
ato na sādhyāviśiṣṭatā /
nanu sthāṇurvā puruṣo vetyatropadarśitayorantaraḥ prāpyata eva, tat kathaṃ visaṃvādakatvam? kathaṃ cārthavattvamitya āha--no khalviti /
yato na prāpyate, ata eva nārthakriyāsūpayujyate,
aprāpteranupayogācca nāstītyarthaḥ /
yadyapyanubhāvābhiprāyeṇopalabdhau vyākhyāyamānāyāṃ smṛtihetau nāsti prasaṅgaḥ /

smṛterananubhavatvāt, tathāpi--
buddhirūpalabdhirjñānamityanarthāntaram /
iti sūtrayopalabdhiśabdo jñānaparyāyaḥ svīkṛtaḥ /
asti ca smṛterapi jñānatvamityanenābhiprāyeṇoktam--na hyasāviti /
atītārthe paramparayā tatkāryatayāpi śabdaliṅgāderarthasambandho 'sti, anāgate tu so 'pi nāstītyata āśaḍkitaṃ jñāpakatayeti /
saṃskārasyāpīti /
tasyāpi taramparayā arthakāryatvamarthajñāpakatvaṃ ca sākṣāt samānamityarthaḥ /
smṛtirūpopalabdhihetoḥ smṛtirūpajñānahetorityarthaḥ /
pariharati--naivamiti //
nanu na smṛti /
prametyatraiva vivāda ityata āha--loketi /
anena pramāśabdapravṛttinimittgrāhakaṃ pramāṇamapalakṣayati /
tathā hi, na tāvad asya smṛtitvameva pravṛttinamittam, anubhavasyāpramātvaprasaṅgāt /
nāpi tadekārthamasavetaṃ jñānatvādikaṃ tannimittam, yena smṛtirapi pramā syāt, viparyayasyāpi tathātvaprasaṅgāt /
nāpi pramātvaṃ nāma sāmānyaviśeṣaḥ samasti jñānagatasya sāmānyaviśeṣasya manomātragrāhyatvāt /
pramātvasya cānumeyatayā prāgeva pratipāditatvāt /
kiṃ ca yadi pramātvaṃ sāmānyaviśeṣaḥ syāt, tadā tadabhāvavati tadviruddhasāmānyavati vā viparyayajñāne na samaveyāt /
tathā ca viparyayajñānaṃ dharmiṇyapi na pramāṇaṃ syāt /
evaṃ ca tat nirālambanamāpadyeta /
sāmānyaṃ ca sāmānyāntareṇa saha parāparabhāvena ekasyāṃ vyaktau samāviśet /
tatrānubhatvaṃ vā paraṃ pramātvaṃ vā? ādye smṛti kathaṃ pramā? dvitīye tvanubhavaḥ pramātvaṃ na vyabhicaret /
tathā ca viparyāyo 'pi dattajalāñjaliḥ syāt /
sākṣātkāritve ca yadi paraṃ tadā asākṣātkāravatyo 'numitiprabhṛtayo na pramāḥ syuḥ /
athāparam, viparyayabuddhirna sākṣātkāravatī syāt apramātvāditi /
tasmāt na pramāṇatvaṃ sāmānyaviśeṣaḥ /
yathārthatvamāyātamiti cet--na, smarāmītyatrāpi pramiṇomīti buddhivyapadeśaprasaṅgāt /
iṣṭa evāyamiti cet--na, riśvaretarecchāmātreṇa laukikaprayogāprayogayorniyantumaśakyatvāt /
tenaivāyaṃ pramāṇaśabdo yathārthajñānamātre niyataḥ kṛta iti cet--na,
maharṣibhistadabhiyuktaiḥ smṛtiphalasya pramāṇatvenāparisaṃkhyāt /
ukteṣvantarbhāvādaparisaṃkhyānamiti cet--na, pratyakṣasyāsākṣātkāriphalatvānupapatteḥ /
liṅgaśabdādeśca sattāmātreṇa pratītyasādhanatvāditi //
kiṃ ca smṛteryāthārthyamapi kṛtaḥ? na hi yādṛśor'thaḥ smaryate yadā tādṛśa evāsau tadā, pūrvāvasthāyā vartamāne nivṛttatvāt /
anavṛttau hi pūrvataiva na syāt /
na ca nivṛttapūrvāvasthatayaiva tamarthaṃ smṛtirālambate, pūrvāvasthānivṛtterananubhūtatvāt /
ananubhūte cārthe ananubhūtaṃ saṃskārābhāvāt /
nanu samānaviṣayatvepi smṛtyanubhavayoranubhavo yathārtho, na tṛ smṛtiriti kṛta etat? anubhavakāle tasyārthasya tādavasthyat, smṛtikāle tvatādavasthyāt /
nanu pūrvaṃ tāvattadavastha evāsāvāsīt, etāvataiva jñānamastu yathārtham /
na, pramārakte 'pi śyāmatāpratyasya yathārthatvaprasaṅgāt /
nanvatītaḥ śyāma iti pratyayaḥ tatra yathārtha eva /
satyam, tadviṣayasya tadānīmeva tadavasthatvāt /

na tu smaryamāṇārthaḥ tadānī tadavasthaḥ /
tasmāt smṛtirayathārthaiva /
yathānubhava tu bhavet /
tatrānubhavasya yathārthatvāt tadekaviṣayā smṛtirapi yathorthetyucyate /
ata evānubhavasyāyathārthatve smṛtiḥ avapirītāpyayathārthaiva /
yathā rajjuṃ bhujaṅgatayā anubhūya vidrutasya tathaiva smṛtiḥ /
tasmāt smṛteryāthārthyaṃ yācitakamaṇḍanaprāyam, nājānikam /
idameva pāratantryapadavācyaṃ kaiścinniruktikuṇṭhairanyathāpaplūta iti /
tasmādubhayathāpi smṛteranyasyānubhavatvaikaniyataṃ yathārthatvameva pramāpadasya pravṛttinimittaṃ loko 'vadhāritavān /
kathamanyathā tatraiva pramāśabdaṃ prayuḍkte nānyatreti yadyapi, tathāpi dharmiṇyapi smṛteḥ pramāṇyaṃ mābhūdityāśayavān prāguktayuktikaṃ lokaprayogamavāśritavān /
tadidamuktam--lokaśceti /
evaṃ tāvadyathārtho 'nubhavaḥ pramā /
tatsādhanaṃ ca pramāṇamiti svalakṣaṇamāśaḍkitātivyāptinirākaraṇenāduṣṭamiti samāhitam //
na caitanmīmāṃsakasyāpyanabhimatam /
na hi tenāpyatrāvyāptyativyāptī prasaṃjayituṃ śakyete /
na hyasti saṃbhavo mīmāṃsakasyāpi yathārthānubhavo na ca prameti /
tallakṣaṇe tvasmākaṃ kuto vipratipattirityata āha--anadhigatārthagantṛtvaṃ ceti /
upalakṣaṇaṃ caitat /
nityapadārtheṣu anadhigatatvaṃ nāma nāstyeva /
yadi neha janmani janmāntare 'pyadhigamāt /
yadi na pratyakṣeṇānumānopadeśābhyāmapi anityeṣvapi prāyaśaḥ upalabdhānāmevopalambhācca /
anyathā ca pratyabhijñānaṃ dattajalāñjali syāt /
tataśca svarūpato 'pyanadhigatatvaṃ bahvākulayet /
prakārato 'pi bhūyo
bhūyastaṃmādiṣvanubhūyamāneṣu na kaścid guṇaprakāraḥ pratikṣaṇalabdhajanmāpavargaḥ paribhāvyate /
karmakṛto 'pyāśutaravināśī
na pratikṣaṇamapūrvaḥ /
na ca catuḥpañcakṣaṇāvasthāyinyapi tasminnekamevajñānaṃ janayitvendriyādikamudāsīnam anāgatakarmādijanma pratīkṣate /
tataśca sarvajanmāntaropalambhādanye taduttarakālapratyayā dhārayā vicchedena vā bhavanto na pramāṇaṃ syurityarthaḥ //
śaṅkate--naceti /
yadyapi svarūpasya prakārasya vā tathāvidhasya tādavasthyam, tathāpi pratyakṣajñānadhārāyāṃ vartamāna evārthaḥ parisphurati /
na ca kramabhāvināmeka eva vartamānaḥ kālo viṣayaḥ, nānāpramātṛvajjñānayaugapadyaprasaṅgāt /
pratyabhijñānānupapattiśca, jñānānekatve 'pi ekakālāvasthānākalanāt /
tasmāt pūrvapūrvajñānairanākalita eva vartamānor'tha uttarottarairavasīyata ityanadhigatārthatvameva tatrāpītyarthaḥ /
pariharati--parameti /
na tāvat pratikṣaṇavartamānatvaṃ saugatavad vastunaḥ eva svarūpotpādaḥ /
nāpi saṃkhyavad vasturūpasthairye 'pi pariṇatibheda eva mīmāṃsakaiḥ svīkriyate /
nāpi dharmabheda eva kaścit
pratikṣaṇāpūrvo vartamānatvāparanāmā samasti /
na ca tairabhyupetaḥ /

na ca kālaḥ pratyakṣagocaraḥ, nāpi bhinnasvabhāvaḥ /
tasmāt kālakalābhedakā upādhaya eva kālabhedaḥ /
tatpratkṣameva kālabhedapratyakṣamiti paramārthaḥ //
tatra na tāvat pratīyamānastaṃmādisaṃsṛṣṭā upādhayaḥ saṃbhavantītyuktam /
jñātatāyāśca nirākariṣyamāṇatvāt, dhāravahanabuddhiṣu tadabhāsānācca /
pratīyamānetarasaṃsṛṣṭāstūpādhayaḥ tajjñānasaṃsargiṇo vā syuranyathā vā? na tāvat stambhādiṣu taditarasaṃsargiṇaḥ kṣaṇabhaḍgurāḥ kecanāvaśyaṃ tajjñānasaṃsargabhājo bhavanti /
kvacid bhavantyapīti cet, tatraiva taddhiyāṃ pramāṇatā syāt /
yatra tu tadekajñānasaṃsargiṇa upādhayo na santi tatra dhārāvāhikabuddhīnāmapramāṇatvameva syāt /
tathāvidhā eva ca vicāraviṣayatvenābhipretā jñānāntaragocarā viṣayāntarasaṃsargiṇa upādhayo bhaviṣyantīti cet--evaṃ tarhi dhārāvahanabuddhayo na syureva iti lābhāya gato mūlamapi hāritavāt /
na khalu pramāṇāntareṇa indriyāntareṇa tenaiva vā taddharmiparityāgāddharmyantare anubhūyamāne vivakṣitaikaviṣayabuddhidhārasaṃbhavaḥ /
iṣṭa evāyamarthaṃ iti cet--na, apūrvāpūrvopādhyupanipātaniyame pramāṇābhāvāt /
anupanipātināṃ ca jñānāntareṇāṣyanākalanāt /
ata eva ghaṭo 'yaṃ ghaṭo 'yamiti buddhisahasrasyāpi na viṣayakṛtaṃ viśeṣamūpalabhāmahe /
anupalabhyamānasya tu viṣayatvakalpanāyāṃ sarvasarvajñatāpattiriti //
tasmāt stambhādireva prāgabhāvanivṛttipradhvaṃsābhāvānutpattirūpo vartamānaḥ /
tadavacchinnaḥ kālo 'pi vartamānaḥ /
saca tathāvidho 'nekajñānasādhāraṇa eva /
na caitāvatā jñānayaugapadyāpattiḥ, sūkṣmakālāpekṣayā kramasaṃbhavāt /
na ca sūkṣmopādhīnāmapratītiścedato 'saṃbhava eva, kāryakrameṇaivonnīyamānatvāt /
nāpi pratyabhijñānānupapattiḥ /
pūrvajñānaviṣayānusaṃdhānameva hi pratyabhijñānam /
tacca jñānakramādevopapannam /
tasmāt kālatadupādhipratyakṣatve 'pi na sarvatra sūkṣmopādhisaṃsargaḥ, nāpi tatpratītiḥ /
tadidamuktam--paramasūkṣmāṇāmiti //
etenaitannirastam--siddhe sādhakatamatvābhāvāditi /
na hi sādhakatamasya tathātvaṃ sādhākatamāntarāpekṣayā, kiṃ tu pradhānakriyākārakāntarāpekṣayā /
anyathā yatra karaṇānāṃ samuccayastatra parasparāpekṣayā anatiśayitatvādakaraṇatvāpatteḥ karaṇānāṃ samuccayaḥ kvacidapi na syāt /
itarakārakāpekṣayā tu dhārāvāhikabuddhiṣvapi pramāṇasyātiśayitvamastyeva /
yattu chinne kuṭhārasyākāraṇatvamiti, tacchidā lakṣaṇaphalābhāvāt /
na ca chinne chidāntarābhāvavān /
na ca jñāte 'pi jñānāntarāsaṃbhavo yenātrāpyaphalatvādevākaraṇatvaṃ bhavet, dhārāvāhikajñānotpatteḥ /
tasmād yo 'nādhigatārthabodhanaṃ pramāṇamicchati, tasya dhārāvāhikabuddhayo 'pramāḥ prasajyerannityarthaḥ /
śaṅkate--na ceti /
pravṛttiṃ prāptiṃ ca janayadeva vijñānaṃ pramā, tadarthameva pramāṇānusaraṇāt /
ādyaṃ ca tathā /
tatastadeva pramā /
dvitīyādīnāṃ ca na pravṛttiprāptihetutvam /
ato naitāni pramārūpāṇi /
tatastajjanakānyapi na pramāṇānīti tadetadiṣyata evetyarthaḥ /
pariharati--nahīti /

na hyapravartayadeva vijñānamarthaṃ prāpayati /
nāpi haṭhādeva pravartayati /
kiṃ tvarthopadṛṣṭirūpatayā /
sā ca sarvasamānetyarthaḥ /
tadidamuktam--pradarśanaṃ ceti /
nanu tathāpi prathamādevāpekṣitasiddhaḥ puruṣasya kiṃ dvitīyādinetyata āha--puruṣeti //
syādetat /
vādivipratipattayo vārttikakṛtā na nirākṛtā /
nāpi viśeṣavidhānasya śeṣapratiṣedhaviṣayavāditi nyāyo nāvirodhāt /
na hyanadhigatārthagantari sārūpyevārthavyavasthāpayitari śaktau vā
ātmānātmaprakāśayitryāmupalabdhihetutvaṃ virudhayate ityata āha--upalabdhīti /
vyāpakasyāvyāpakaviruddhatvādanadhigatārthagantustena rūpeṇa pramāṇatvamevārthānniṣiddhamityarthaḥ /
sārūpyaśaktī nirākaroti--hetviti /
tadīyatayā hyarthapritītiṃ vyavasthāpayannākāraḥ pramāṇamiti kor'thaḥ? na tāvat tadīyatayā niyatāṃ pratītaṃ janayan, svātmani kriyāvirodhāt /
nāpi jñāpayan, svātmīmūtapratītiṃ prati jñānāntarājanakatvāt /
nāpi niścāyayan, ākāratadvatorekatvena vyāvṛttyoścaikaniścayagocaratvena niśceyaniścāyakatvaniyamānupapatteḥ /
nīlamahaṃ jānamīti hyakāraniścayaḥ /
na cāto 'paraḥ tadīyatāniścayo nāma /
nīlamidamityākāravyavasāyaḥ prarthamam, atha nīlamahaṃ jānāmītyarthakarmakapratītyanuvyavasāya iti cet--tat kiṃ buddhāvaniścitāyāmevākāro niścitaḥ? na caitat saṃbhavati, sāmānyāniścaye viśeṣāniścayāt /
niśrvīyata eva, paraṃ na tadīyatayeti cet--atha keyamarthākārādanyā tadīyatā nāma? tadudbhāvatvamiti cet--nanvevamanumitiṃ bhāvāyannākāraḥ pramāṇam /
omiti cet--hanta, hataṃ tarhi pāmarapratyakṣamatiriktamarthamanumāpayatā ākāreṇa vyavasthāpitatvāt /
api ca yā kriyā yatkaraṇaphalatvena vivakṣitā, janayadeva tāṃ tatkaraṇamiti lokasiddham /
na hi chidāmajanayanto 'pi cakṣurādayastanniścāyakatāmātreṇa chedanatayā vayavahniyante /
api tu aniścāyayanto 'pi janayanta eva kuṭhārādayaḥ /
tadatrāpi pramāṃ janayadevāniścāyakamapi pramāṇamiti vyavahniyatām /
na tu tāmajanayanniścāyako 'pyākāraḥ, evaṃ ca loke 'nukūlatā /
anyathā tu piribhāṣāṃ kurvatā loko 'pratipāditaḥ syāt /
na ca janyajanakayostādātmyagandho 'pīti //
etena śaktiḥ pramāṇamiti pratyuktam, śakteḥ śakayaniṣṭhatvāt /
śakayaṃ ca kāryamucyate /
prakāśanaṃ cātmabhūtatvāt na tasyāḥ kāryamiti /
tadidamuktam--hetuhetumadbhāvasyeti /
nanu yadi pramāṇa siddham, kiṃ tatra pramātrādinā kartavyam? na hi siddhena siddhameva sādhyate /
na cānyatra caritārthasyānyatra kārakatvamasti /
athāsiddham, kathaṃ pramāṇam? na hyasiddhaṃ kārakaṃ nāma /
nāpyakārakaṃ karaṇam /
nāpyakaraṇaṃ pramāṇamityata āha--ayamartha iti /
karaṇībhūtasya paraśoḥ saṃyogasya vyāpārībhūrasyeti śeṣaḥ /
pariṇativiśeṣaḥ sahakārisamavadhānam /
karaṇaṃ vyāpāryotpādya

vā phalārthaṃ kartavyāntarābhāvāt kartuścaritārthatā /
karaṇasya tu phalena vinā aparyavasānamacaritārthatetyarthaḥ //
atha prameyasya kathaṃ pramāṇe caritārthatvam? na hi pramātṛvat tenāpi pramākaraṇamutpādyate vyāpāryate vetyata āha--prameyasya tviti /
ayamāśayaḥ /
sarvatra hi karmakārakakaraṇaphalatadvyāpārayorviṣayatayā vyavatiṣṭhate /
tatra phalaviṣayatvamasya na karmatvaṃ prati prayojakam, asattvenākārakasyāpi phalaviṣayatvāt, yadāha---kevalamityādi /
karaṇavyāpāraviṣayatvāt tu karmatvam, na hyasti saṃbhavaḥ karma ca, na ca karaṇavyāpāraviṣaya iti /
tatra karaṇasya vyāpāraviṣayatvābhāvāt vyāpāra eva na nirvahediti tannirvāha evāsya caritārthatvamiti /
tadidamuktam--tatrāpīndriyasaṃbandhamātra iti /
na ca karaṇamapi kartṛvyāpāraviṣayastāvanmātreṇaiva caritārthamadhikavyāpāravattvāt /
nāpi karmavyāpāraviṣayaḥ karaṇam /
nāpi phalaviṣayaḥ, taduddeśena karmaṇaḥ kartrā avyāpāritatvāt /
phalasya tannirūpaṇādhīnanirūpaṇatvāt, yena karmavadasya caritārthatvaṃ kalpyeta /
tasmāt /
kartṛkarmaṇoścaritārthatve 'pyacaritārthameva karaṇamiti /
samavāyitvaviṣayatvakṛtāṃ saṃnipatyopakārakabhrānti prayogāmyāṃ nirākaroti--tat siddhametaditi //
yadyapyanumeyādyatītādyahetureva, tathāpi sāmānyaniṣedho viśeṣaprakāramapyāśrayetetyetāvataiva dṛṣṭāntatvam /
tasmāt
tadeva phalahetuḥ /
saṃnipatyeti śeṣaḥ /
kathañciditi /
anāhatya ityarthaḥ /
tadanena kārakāntare 'caritārthasya hetutvameva karaṇatvamiti karaṇalakṣaṇaṃ darśayatā kartṛvyāpāragocaraḥ karaṇamityapi karaṇalakṣaṇaṃ sūcitam /
tathaiva ṭīkākṛtā vyākhyātam /
etacca yadvāniti vārttike sphuṭībhaviṣyati /
akaraṇā pramāṇotpattiḥ prasajyeta kartuḥ karaṇe caritārthatvāditi kiṃ kena saṃgatamityata āha--nākaraṇa iti /
vastusaddhipradhānakriyāsaṃbandhanibandhanaprabhṛtayaḥ kārakaśabdā ityāśayavataḥ codyaṃ yadītyādinā buddhisiddhapradhānakriyāsaṃbandhanibandhanapravṛttayaḥ kārakaśabdā ityāśayavataḥ samādhānam--na pācakaśabdādivadityādinā iti ṭīkāyāṃ vikṣiptasya vārttikatātparyasya saṃkṣepaḥ /
tulyavaditi tulayā saṃmitamiva na nyūnaṃ nātiriktaṃ vetyarthaḥ /
tadanena prapajcena pramāṃ pramātṛprameyayorakāraṇatvameva darśitamati bhramo mā bhūdityupasaṃhāravyājenāha--tatpramāṇamiti /
satyapi copalabdhisādhanatve sākṣāditi śeṣaḥ /
saṃpratyayo jhaṭitisphuṭapratyayaḥ /
atra hetuḥ---sātiśayatveti //
sādhakatamārtha pṛcchatīti--na tāvat sādhakānāṃ phalakṛtāvatiśayānatiśayau, tasyaikasya sarvān pratyaviśeṣāt /
nāpi vyāpārakṛtau, parasparavyāpāravilakṣaṇavyāpāravattāmātrasya sarvasādhāraṇyāt /
phalānuguṇatvaṃ tu vyāpārasyāviśiṣṭamevetyāśayavāniti hṛdayaśeṣaḥ /
yadyapyayogavyavaccheda evātiśayaḥ, tathāpi tulyatve satyapyatiśayānatiśayau tasyaiva cintyete /
na tu vaidharmyamātramatiśaya ityabhisaṃdhāyānyayogavyavacchedo 'pi darśitaḥ ayogānyayogavyavacchedābhyāmiti /
amuṃ cārthamanantarameva vibhāvayiṣyati /
nanu yathā kartrādau sati phalaṃ nāvaśyakam, tathā karaṇe 'pi sati kadācinna bhavet, kārakatvāviśeṣāt /
dṛśyate ca /

na hi paraśau sati chidā bhavetyevetyata āha--pramātṛprameye hīti /
upakṣīṇavṛttinī iti vyāpāravataḥ kārakatvamabhipraiti /
tena paraśurapi vyāpāravāneva san karaṇam /
tathābhūtena ca phalasyāyogavyavaccheda eva, na tu vyāpāravatāpi kartrādinā, tadvyāpāreṇa karaṇavyāpārasya saṃpādanavilambanāt /
vyāpāravatastu karaṇasya nānyat saṃpādanīyamastītyarthaḥ /
tadidamuktam--pramāṇavyāpāre sati tu bhavatyeveti /
tadanena vyāpāravataḥ phalāvyabhicāritvaṃ sādhakatamatvamiti darśitam //
kalpāntaram--yadvāniti /
paratantreṇeti /
paravyāpāryeṇāśrīyate apekṣata ityarthaḥ /
etadeva pūrvamuktamiti smārayati--kartradhīnaṃ ceti /
yadyapi kartṛvyāpāryatvaṃ karaṇatvamiti na vyabhicaratyeva, tathāpi paramparāvyāpāryeṇāpi karmaṇā vyabhiyāro mā bhūdityāśaḍkya prakṛte 'vadhāraṇaṃ saṃbhavaprācuryāt kṛtam /
āgāmivārttikasya kalpāntaratvaṃ nivārayati--asyaiveti /
kalpāntaramiti /
pūrvakalpavivaraṇena paunarūktyabhiyā kalpāntaraṃ gṛhītaṃ kathañcit
samarthayati--pūrveṇeti /
karmaṇaḥ svātantryamasaṃbhavi, tato viśeṣaniṣedho 'nupapanna ityata āha--akatṛtvamiti /
kalpāntaram--saṃyogavaditi /
atrāpi kārakāntarebhyaḥ caramavyāpāraṃ karaṇamiti lakṣaṇam /
kalpāntaram--pratipatteriti /
atrāpyanantaraṃ phalaṃ karaṇamiti lakṣaṇam, vikalpasamuccayābhāvāt--co 'vadhāraṇe /
asmin pakṣe sa etātiśaya ityarthaḥ /
kalpāntaram--asādhāraṇeti /
sarvakaraṇeṣvasādhāraṇatvopapādanānupayogāt prakṛte pramāṇe ghaṭayati--catatra iti /
atrāpi pramāvivakṣitajātibhedavyapadeśakaṃ pramāṇamiti lakṣaṇam /
pramāṃ prati kāraṇānā sādhāraṇatvāsādhāraṇatve nirūpyamāṇe puruṣaviṣayasya sādhāraṇyasya kimāyātamityata āha--aśeṣa iti /
kalpāntaram--pramākāraṇeti /
atrāpi
vivakṣitapramājātibhedaupayikatvena pramityasamavāyikāraṇaviśeṣakaṃ pramāṇamiti lakṣaṇam //
svarūpāt kāryātaḥ karturarvāk prāk kartṛkāryayoḥ /
pramājāteḥ pramāhetuviśeṣānmānalakṣaṇam //
iti saṃgrahaślokaḥ //
tadebhirnimittaiḥ karaṇavyavahāre vyavasthāpyamāne yadi karmādivyavahāranimittasamāveśāt tadvyavahāro 'pi bhavati, bhavatu tasyeṣyamāṇatvāt /
ebhirnimittaistu karmādivyavahāro neṣyate /
sa tu nāstyeva /
tathā hi--sarvatra karmavyavahāraḥ karaṇavyāpāraviṣayatvādibhiḥ, karaṇavyavahāraśca kartṛvyāpāraviṣayatvādibhiḥ /
teṣāṃ ca nimittānāṃ bheda eveti nātiprasaṃgaḥ /
tātparyato vyācaṣṭe--vākye 'sphuṭatvādityarthaḥ /
evaṃ ca satyagre arthyata iti vyutpattirapi tātparyaparatayaiveti manatavyam /
kasmāt punariti /

na hi pramāṇaviṣayasya pramāṇasyārthavattvamavyutpādanīyameveti śaḍkābījam /
tātparyāntaramiti /
kathañcid bhāgāsiddhatāparihārasya phalasyaikatvāt /
tat kiṃ pravṛttisāmarthyābhāvādapramāṇameva tadityata āha--na ceti /
kathaṃ tarhi tatprāmāṇyamavaseyamityata āha--tsyāpīti /
na tāvat sarvo viṣayaḥ sarvatra sarvasya sarvadopakṣaṇīyaḥ, nirmāṇavaiyarthyaprasaṅgāt /
tathā cānupekṣaṇīyatādaśāyāṃ pravṛttisāmarthyena tadviṣayasya jñānasya prāmāṇyamavadhārya gṛhītena tajjātīyatvenopekṣaṇīyatādaśāyamapi prāmāṇyaṃ sugrahameva /
yatrāpyāhatya pravṛttirna bhūtā tatrāpyasaṃbhavadvādhasaṃvāditvaṃ prātyakṣikamānumānikamaupadeśikaṃ vā tajjātīyatvamavaseyamityakṣarārthaḥ //
śaḍkānivartane manda ityata āha--ayamabhisandhiriti /
sākṣāt janakatvaṃ gṛhītvā vyadhikāraṇatvaśaḍkā mā bhūdityavaśyaṃ darśanīyam /
tacca pramāṇasya pratītijanakatvakathanamantareṇāśakyamityarthaḥ /
kathamayamartho vārttikāllabhyate ityata āha--pramāṇasya viśeṣa iti /
etāvatāpi kimuktamityata āha--etaduktaṃ bhavatīti /
nanu tavāyamāśayo na tu vārttikakṛta ityata āha--tadidamuktamiti /
tadidamaparam anarthasūtram /
na hi pratipattipravṛttisāmarthyayoḥ
pratipādyapratipādakabhāva ityata āha--ayamartha iti /
nanu arthagrahaṇena sarvasaṃgraho 'yukta eva kimityāśaḍkyate?
tathāvidhaśaḍkāyāmanavasthānādityata āha--ekadeśīti /
vyāghāta iti /
yadyapyapavargasya sukhaduḥkhataddhetubhāvo nāsti, ata eva tathātvenāryamāṇatayārthapadena sarvasaṃgraho 'pyaśakyaḥ, tathāpi tadabhyupagame vyāghāta eva sphuṭa iti sa evoktaḥ /
sa ca śāstrāvatāreṇa yadi hyapavargaḥ sukhaduḥkhataddhetutayā heyaḥ svīkṛtaḥ, tarhi śāstramapi viparītaprayojanatvādanārambhaṇīyam /
śāstrapramāṇayostu sāmānyato yadyapi duḥkhahetutvam, tathāpi vivakṣitaparamapuruṣārthaviṣayayostaddhetutayā duḥkhahetutāṃ paribhūyopādeyatvameva /
anyathā punarapi sa eva vyāghātaḥ /
itaraddheyaṃ tāvat pramāṇena hīyate /
pramāṇaṃ tu pramāṇāntareṇa heyaṃ sadanavasthāṃ sāvakāśayati /
tataśca saiva pramāṇavyaktiḥ tenaiva pramāṇena hātavyā /
taccāśakyam //
nanvaśakyatvenāheyatve sukhataddhetutvenopādeyetvamapi kathamityata āha--na cāsmāditi /
tasmādubhayathāpi svātmani kriyāvirodhena paramapuruṣārthahetutvena ca pramāṇaṃ na śakayahānam /
na caive satyahānirevāsya syāt, svocchedakakāraṇavaśenopādeyasya puruṣaprayatnenāśakyahānasyāpi sukhavaducchedādityarthaḥ /
adhikārādanuvṛtte rityanupapannam, ādivākyatvādityata āha--pravṛttisāmarthyeti /
adhikāro yogyatā /
sā cātra prakṛtatvāt pravṛtti pratītyarthaḥ /
iha hi prakaraṇe samarthapravṛttijanakatvaṃ heturabhipretaḥ /
sa ca sukhaduḥkhataddheturūpārthaviṣayāyā eva pratipatterasti /
tator'thaśabdena viṣayo 'bhidhīyamānaḥ tathāvidha eva vaktavyo 'taḥ prakaraṇaviśeṣaniyama evādhikāra itayarthaḥ /
ekadeśyupālambhe pūrvahetubhiḥ saha hetvantarasya samuccayaṃ darśayannāha--na kevalamiti /
aśakyatvādapiṃ saṃvidi hetvorasiddheriti śeṣaḥ /
nanu asaṃvedyamānāyāḥ saṃvidaḥ pramāṇasadbhāve kathamasaṃvedyatvam, tadabhāve vā kathaṃ sattvavyavahāra ityata āha--na tāvaditi //

anavasthāprasaṅgalakṣaṇaṃ tarkaṃ darśayatā tadviparyaye mānasameva pratyakṣaṃ pramāṇamādarśitaṃ bhavati /
ajñātoparatajñānavyavahāre
tu kālāntare tadviṣayaṃ smaraṇameva nimittam /
evaṃ ca sāmānyākāreṇa jijñāsānurodhāt jajjñānamastyeva, ajñātasya vidhiniṣedhavyavahārāviṣayatvāt, tataśca sāmānyākāreṇa siddhamādāya vicāraṇā /
yadi jñānaviṣayaṃ jñānamavaśyaṃ jñāyeta, avaśyaṃ vā vijñāsyeta tadā jñānaparamparālakṣaṇā anasthā syāt /
sā
cānupalambhavādhitetyarthaḥ /
tadidamuktam--kasyāściditi /
bhāṣyagrantheneti vadatā na kevalamarthavirodhaḥ granthavirodhaścetyapi pratipāditaṃ draṣṭavyam //
catuṣṭayasyomayatvavirodhaṃ pariharannāha--kāryakāraṇābhyāmiti /
nanvarthaśabdasya prayojanavattave 'pi virodhavyadhikaraṇatve tadavasthe evetyata āha--candanādīti /
parisaṃkhyātuṃ niyantumiti vadatā gaṇanīyartho 'nabhyupagamena parihṛtaḥ /
atha kimabhipretyāprastutameva bhāṣyakṛto idaṃ prastūyata ityata āha--evaṃ kileti /
na pramāṇaprayojanaṃ bhavitumarhantīti pramāṇasya bhūtārthatvādita bhāvaḥ /
tathā ca pramāṇadīnāṃ śakyājñānatve 'pi tadvyutpādakaṃ śāstramanārambhaṇīyameva, paramārthikaprayojanavirahāditi nigarvaḥ /
tatredamupatiṣṭhate nirākaraṇabhāṣyamiti śeṣaḥ /
sarvasādhāraṇanīlādivaidharmyeṇa hi kālpanikatvaṃ kāryakāraṇabhāvasya vyutpādayatā nīlādi paramārthikameva svīkartavyam /
tadapāramārthikatve tvabhimatasiddhireva na syāt /
na ca kāryakāraṇabhāvasyāpāramārthikatve nīlādi pāramārthikaṃ bhavitumarhati, nityatvaprasaṅgāt /
tasmād yo nīlādi paramārthikamicchati, tena kāryakāraṇabhāvo 'pi paramārthika eva eṣṭavyaḥ /
na cobhayamapi /
tathā ca tatrāpi tulyametat /
idaṃ tvavaśiṣyate--kathamekamanekaṃ parasparaviruddhaṃ kāryaṃ kuryāt? tatsvabhāvatvāditi yadi tadotpatterārabhya kuryādaviśeṣat tatrāha--nivedayiṣyate hīti //
na jātyā janmaprabhṛtisahakārinirapekṣatayetyarthaḥ /
jātideśeti /
svabhāvaniyāmikā jātiḥ /
avyavasthayeti sahakārivyavasthāvaicitryeṇetyarthaḥ /
pramāṇārthaḥ sukhaduḥkhalakṣaṇaḥ /
aniyataḥ candanāt sukhameva kaṇṭakād duḥkhameveti niyamarahitaḥ, aniyata hetukatvāt /
aniyatacandanādisahakārikāraṇakatvādityarthaḥ /
prāṇabhṛditi sahakārivaicitryasūcanāya /
ata evodāharaṇam--aniyatakālamiti /
yathā aniyatakāletyupalakṣaṇam, deśovasthāsahakāriṇāmapi aniyamo draṣṭavyaḥ /
etaduktaṃ bhavati, yathā keṣucit kāladeśāvasthāsahakāriṣu satsu meghāḥ salilamudvamanti, keṣucit tu satsu ta eva salilaṃ pibanti, tathā candanādayo 'pi keṣucit satsu sukhamupajanayanti keṣucicca duḥkhamiti /
viṣṭiḥ daṇḍākṛṣṭaḥ karmakaraḥ /
nanvarthavati ca pramāṇe pramātrādīnyarthavanti bhavanti jñāyanta
ityabhipretam, na tu jāyanta iti /
na caivamasti, pramityavyabhicāreṇaivetareṣāmavyabhicārāvadhāṇādityata āha--yadpīti /
na ca vācyam, vaidikī pratipattirarthāvyabhicāriṇī āptopadeśajapratipettitvāditi śakayata eveti /
na hyāptopadeśo 'vyabhicāriṇīmevārthadhiyamādhatta ityanavadhārya śakyamidam /

na cāvyabhicāripratipattijanakatvādanyadeva pramāṇānāmarthavattvamityuktameveti /
tathāpi loke tāvadevamastīti cet? ata āha--adṛṣṭārtheti //
yadyapi tatsamavāyaḥ pramāsamavāyaḥ pramātṛtvamiti prakṛtopayogi syādeva, tathāpi vārttikakṛtā praśnopalakṣaṇābhyāṃ khātantryamupakrāntam--sāmānyanyāyena viśeṣo 'pi labhyata ityabhisandhāyātastathaivavyācaṣṭai--kārakāmidhāneneti /
prādhānyena dhātupratyayābhidhīyamānavyāpārasaṃbandha eva tatsamavāyaḥ /
prādhānyaṃ ca kārakāntarāttairaścīnyamātramabhipretam /
tena pacatītyādau sarvatrātiraścīnapākādivyāpāravato devadattādereva kartṛtvaṃ siddhaṃ bhavati /
pācayatītyādau tu prayojyavyāpārapratītāvapi tasyānyatiraścīnatvāt na tadvataḥ kartṛtvam /
kiṃ nāma? prayojakasyaiva, tadvyāpārasyātiraścīnatvāt /
evaṃ tarhi,
svavyāpāre hi kartṛtvaṃ sarvatraivāsti kārake /
iti nyāyena karaṇādivyavahāravilopaprasaṅga ityata āha--prādhānyeneti /
svavyāpārāpekṣayā na karaṇādivyavahāraḥ, kiṃ tu pradhānakriyāpekṣayetyabhiprāyaḥ //
nanu ca kārakasādhyatvāviśeṣe 'pi (karaṇādivyavahāraḥ) pradhānakriyāpekṣayā ityetadeva kuta ityata āha-- avāntareti /
avāntareti /
asti hi kāñcit kriyāmuddeśya pravartamānānāṃ kārakāṇāmavāntaravyāpārayogaḥ /
, na tvavāntaravyāpārārthameva teṣāṃ pravṛttirityarthaḥ /
nanu na sarvo vyāpāraḥ pradhānakriyā vā puruṣamāśrayate, tat kathamāha--puruṣa itītyata āha--puruṣa iti prakṛtāpekṣam /
tadetad vaiyākaraṇānāṃ lakṣaṇam /
taccānupapannam, śabdaprayogamātrasyāvyavasthāpakatvāt /
vyavasthāhetośca lakṣaṇatvāt /
abhidhānayogyatālakṣaṇamiti cet--na, tasyā eva vicāryamāṇatvāt /
vivakṣāmātramiti cet--na, tasyā api nimittamantareṇāvyavasthiterityāśayavānāha--lakṣaṇāntaramiti /
puruṣa iti vartate /
tathā ca tatprayoktṛtvamityatra tasya prayokteti
vigrahaśaḍkā mā bhūdityāśāyavānāha---tasya cetanasyeti /
etena sa cāsau prayoktā ceti vā tasya cetanasya
prayoktṛtvaṃ dharma iti vā vigraha ityarthaḥ /
atra ca savrakāraṇānīti svetaraparasparavisadṛśānekakārakāmiprāyam /
tenādṛṣṭamanadhitiṣṭhato 'pi kulālasva kartṛtvamakṣatameveti //
etāvataiva lakṣaṇe parisamāpte itarāprayojyatvamityanena cetanaprayukti prati svātantryamitareṣāṃ vyavacchindatā parasparaprayojanakatvamapi vyavacchinnam /
cetanasyāpi tāni vyāpārayata eva kartṛtvamityuktam /
tathā ca yathā kāryaṃ kartradhīnaṃ tathā kārakāntarādhīnamityubhayavyāptāt kāryādekatarāpāye 'pyanyatarāpāya iti darśitam /
ato lakṣaṇasya nātivyāpakatvam /
acetaneṣu tu kartṛvyavahāraḥ kathamityavaśiṣyate tatrāha--acetanasya tviti /
svābhāvikaṃ mukhyam /
tattvaṃ hi pramāṇavyāpyatvaṃ pramāṇavyāpāraviṣayatvamiti vadataḥ karaṇavyāpāraviṣayaḥ karmeti karmalakṣaṇa saṃmatam /
tatra lakṣaṇe 'vāntaravyāpāro grāhyaḥ /
prakṛte ca pradhānavyāpāraḥ pramitilakṣaṇa iti vibhāgaḥ /
viniyojyateti /
anena vārttikasthasya viniyogasya viṣayaniṣṭhatvaṃ darśayatā yogyatāpi viṣayagataiva draṣṭavyetyapi darśitam /

tena viniyogāya yogyatā viṣayagataivetyarthaḥ /
jñānaparaṃ caitat /
tenāyamarthaḥ viniyogo vārthagatastadyogyatājñānaṃ vā caturvargasya paryavasānamiti //
pañceti /
rūpaṃ saṃjñā saṃskāro vedanā vijñānamiti /
tatra rūparasagandhasparśaśabdāḥ rūpaskandhaḥ /
savikalpakaṃ vijñānaṃ saṃjñāskandhaḥ /
samanantarapratyayaḥ saṃskāraskandhaḥ /
sukhaduḥkhe vedanāskandhaḥ /
nirvikalpakaṃ jñānaṃ vijñānaskandhaḥ /
jīveti /
jīvaścetanaḥ /
taditaro 'jīvaḥ /
āstravantītyāstravāḥ /
srotāṃsīndriyāṇi /
srotobhiriva tairayaṃ jīvo dharmādharmābhyāmāpūryata ityarthaḥ /
saṃvaraṇaṃ saṃvaraḥ, jīvājīvaviṣayo 'bhedābhimānaḥ /
tena saṃvṛtohyayaṃ jīvo 'sarvajña iti /
nirjaraṇaṃ nirjaraḥ tapaścaraṇam, nigaḍakaṭakābhyāmivāyaṃ baddho 'svatanatro jīva ityarthaḥ /
mokṣaḥ sakalāvaraṇavigama ityarthaḥ /
sarvatra niyamo 'prāmāṇikaḥ //
nanu na vidhāyakapramāṇanivṛttimārgeṇāsattvamityata āha--taditi /
pramāṇaviṣayatvena sadasatorekatvamavilakṣaṇavyavahāraviṣayatvamabhimatameva, tato nirdalā śaḍketyata āha--sarvasāmarthyeti /
arthakriyāsāmarththaṃ hi sallakṣaṇam /
tacced bhavadabhimate abhāve 'pyasti so 'pi sadvyavahāraviśayaḥ prasakta iti
ṭīkārthaḥ /
na ca vayamityādinā abhāvasya sāmārthyamaḍgīkṛtam, na tu sāmarthyena sadvyavahāraḥ, ananusaṃhitasāmarthyasyāpi sadvyavahāraviṣayatvāt /
api tvastināstipratītiviṣayatvena /
na hyasti saṃbhavaḥ saditi vyavahniyate, na cāstipratyayaviṣaya iti /
asaditi vā vyavahniyate na ca nāstipratyayaviṣayaḥ iti prakāraṇārthaḥ //
syādetat /
prameyavailakṣaṇyavat pramāṇavailakṣaṇyenāpi sākṣātkārādivat pratītibhedo ghaṭate /
tataḥ sadantara eveyaṃ nāstīti pratīti /
kadācid bhavedityāśaḍkyāha---saṃpratīti /
abādhite prasiddhatare vipratipattirna kāñcit kṣatimāvahatītyarthaḥ /
nanu niṣidhyatāṃ bhāvāntaram /
tathāpyabhāvidhau kimāyātam? na hi nīlaniṣadhe pītādividhiravaśyamityata āha--nīlapītau hīti /
nanu sarvaśaḍkānirākaraṇapaṭīyasi pratyakṣe 'pi pravṛtte kutastarkasyāvakārśaḥ? tataḥ kimatropapattyetyata āha--yadi kaściditi /
santyeva hi kecid vādino ye vipakṣadaṇḍamapaśyantaḥ pratyakṣaparikalitamapahnutya śaḍakāmutthāpayanti, tān sāṃkhyādīn prati ayaṃ prakāra ityarthaḥ /
pūrvavad vyākhyeyam /

tulyopalambhayogyatātarkāntarbhāvenetyarthaḥ /
nanvabhāve tatpratyakṣatāyāṃ ca bahuvipratipattibījamastītyāha--sarva caitaditi //
nanu yadyasadbhedāḥ prakṛtānupayoginaḥ, tadā anupayogādeva nocyanta ityucyatām /
athopayoginastadā avaśyaṃ vaktavyā eva /
pāratantryeṇa pratibhāsanāt nocyanta iti kkopayujyata ityata āha--niṣedhyeti /
pratipādanāya hi te vaktavyāḥ /
tacca pratiyogyadhikaraṇapratipādanādevārthato bhūtamiti kiṃ tadarthaprayāsenetyarthaḥ /
tadidamuktaṃ gamyanta iti nāktā ityartha iti /
nanu yadyupāyapratipādanenaiva pratipāditā iti noktāḥ, tarhi prameyādayo 'pi pramāṇapratipādanenaiva pratipāditā iti kiṃ tatkathanenāpi? atha pratītā api prayojanaviśeṣādabhyarhitatayā pratipādyante, hanatāsadbhedā api upayuktāstathā kiṃ netyata āha--atha veti //
nanu bhāvaprapañcavadabhāvaprapañce 'pyuddiṣṭo veditavya iti pratijñāter'the caturvargānantarbhāvāditi heturbhāgāsiddho viruddhaścetyata āha-niḥśreyaseti /
tena niḥśreyasānapayogyabhāvaprapañcadhikaraṇatayā caturvargānantarbhāvo hetuḥ /
tadadhikāraṇatayā tathābhūta eva bhāvaprapañco dṛṣṭānto nocyata iti sādhyam /
niḥśreyasopayogī tūddiṣṭo veditavyaḥ,
catuvargāntarbhāvāt /
upayuktabhāvaprapañcavaditi vārttikārtha ityarthaḥ /
ata evoddiṣṭo veditavya iti anupalabdhibādhitaṃ manyamāna uttaragranthamavatārayati--atheti /
kāraṇānupalabdhyā sarva evānupalabdhiprabhedā upalakṣitāḥ /
apavarga eva mardhābhiṣiktaḥ pradhānatayā rājakalpaḥ /
etadapyupalakṣaṇam /
artho 'pi śatruputrādyabhāvādiḥ, pravṛttirapyahiṃsādiḥ, pretyabhāvo 'pi pūrvaśarīraparityāgādiḥ,
phalamapyutpannarogapradhvaṃsādyasadbheda iti mantavyam /
saṃśayasya jñānarūpatvādasadrūpatā na saṃbhavatīti tamullaḍghyātidiśati--evaṃ prayojaneti /
tathā hi sandhyāvandanaprāyaścittādāvahitanivṛttireva prayojanam /
dṛṣṭānto 'pi kaścidabhāvarūpo yathā suṣuptyavasthānamapavarge dṛṣṭāntayiṣyati /
siddhānto 'pi nairātmyādiḥ pareṣām /
asmākaṃ ca yathā bhābhāvastamaḥ [vai. sū. 5.2.19] ityevamādiḥ /
sarveṣāmapavargo duḥkhābhāva iti /
avayavatarkanirṇayavādajalpaviṇḍāstu sadbhedā eva /
hetvābhāsā dvividhāḥ /
yathā, anityaḥ śabdaḥ sattārahitatvāta, cākṣuṣatvādityevamādiḥ /
chalaṃ jātayaśca sadbhedā eva /
nigrahasthāneṣu vipratipattividhāḥ sadbhedāḥ /
apratipattividhā asadbhedāḥ /
tadidamuktam--evaṃ tatra tatrohanīyamiti /
nanu bhāṣye asadbhedakathanavārtāpi nāstītyata āha--atreti /
parasparaviruddhayorabhidhānānabhidhānayoḥ paramārthikatvaṃ na saṃbhavati /
tat kataradatra pāramārthikamityata āha--dvitīye tu kalpe pāramārthikaṃ iti /
sūtrasya saprapañca tātparyam--pramāṇata ityādiprapañcaḥ, sacca khalu ṣāḍaśadhā vyūḍhamupadekṣyata iti tātparyam /
tasya tātparyamiti /
tāsāṃ khalvāsāmityavatārabhāṣyasya, na tu sūtra pāṭhasya /

avayavārthaṃ vyācikhyāsunetyanenaiva tātparyasya sphoritatvāt //
// avatāraṇābhāṣyādivyākhyānam //
dvandvasvarūpamāha tattātparyābhidhānāyeti śeṣaḥ /
dvigvavyayībhāvau prayogamātranirākṛtatvāt nopanyastau /
saṃbhāvitaprayogān bahuvrīhikarmadhārayatatpuruṣān nirākaroti--bahuvrīhīti asaṃbhavādarthāsaṃbhavāt /
ṣaṣṭhīsamāsa iti saṃbhāvitatatpuruṣopalakṣaṇaparam /
iti hi ityādi hītyarthaḥ /
tenārthanirdeśaṃ samupādāya saṃśaye 'pi bahuvacanaṃ draṣṭavyam /
tatrāpi sādharmyavaidharmyavipratipattijanyānāṃ saṃśayānāṃ parasparanirapekṣāṇāmeva nyāyapravartakatvamiti tātparyam /
dṛṣṭānte 'pi viśeṣalakṣaṇakaraṇāvasare dvivacanameva /
tasyāpi parasparanirapekṣodāharaṇasaṃpratipattiḥ prayojanam /
evaṃ
siddhāntānāmapi svaprayojane parasparānapekṣatvemeva /
tacca bahuvacanasamānārthena saṃkhyāvacanena pratipāditam /
avayavānāṃ tu yadyapyekasmin vākyārthe pratipādayitavye mithaḥ sāpekṣatvam, tathāpi parasparāsaṃpratyayitamarthamabhidadhatāmeveti bahuvacanaprayojanam /
hetvābhāseṣvapi bahuvacanasya svavyāpāre parasparanirapekṣatvapratipādanameva tātparyam /
tathā chalajātinigrahasthāneṣvapi /
yatra tu nirdeśo nāsti tatra lakṣaṇe yathāvacanaṃ vigrahaḥ, sāmānyamātrasyaiva prayojakatvāditi bhāvaḥ //
kārakasyārtharūpatvānna tasyābhidheyamastītyata āha--kārakārthaḥ pradhānakriyeti /
arthaśabdaḥ pradhānakriyāvacano na kvacid dṛṣṭa itya āha--yaduddeśeneti /
kārakāṇāmavivakṣetyetāvataiva susthe pradhānakriyāyā avivakṣā kimarthamityata āha--kārakagrahaṇeti //
nanu kārakāṇāmavivakṣā śeṣalakṣaṇa tadā syād yadi tatra kārakatvaṃ saṃbhavet, tadeva tu nāstītyata āha--yadyapīti /
atra codayati śaiṣikyāṃ ṣaṣṭhyām /
ṣaṣṭhī cānarthikā niṣprayojanā /
avyatireke tadanupapatteḥ ṣaṣṭyarthasya saṃbandhasyānupapatteḥ /
ekadeśitve bījam--aniyamavādīti /
tasyāsvatantratvāt pramāṇādayo gamyanta iti kiṃ kena saṃgatamata āha--bhāvasyeti /
na pramāṇādimātramucyate tattvaśabdena atha ca nārthāntaraṃ tattvamiti parasparavyāhatamityata ekadeśinaṃ kiñciduddīpayati--abhede 'pītīti /
anāropitarūpeṇa svarūpataḥ pratīyantāṃ pramāṇādaya ityetadarthamanatiriktārthamapi tattvagrahaṇaṃ kṛtamityarthaḥ /
dṛṣṭāntamasiddhaṃ mattvā sopapatti vyācaṣṭe--dvitvaikatvayoriti /
vyavahāragativastugatyoḥ samānayogakṣematvaṃ manyamāno hyabhāvamapahnotuṃ na śaknotyeva, abhāvavyavahāragateḥ sarvavādisiddhatvāt /
yastu vastunirapekṣo 'pi vyavahāro 'stīti manyate, tanmatamavaśiṣṭa ityāśayavānāha--kṣaṇabhaṅgabhaḍgeti /
nivedayiṣyate vāttikakṛteti śeṣaḥ //
yathārthajñānotpatti prati svarūpalakṣaṇā śaktirāropahitattvameva sahakārilakṣaṇadoṣavirahīndriyādiḥ //
nanu dṛṣṭāniḥśreyasadūṣaṇe kiṃ tātparyam? na hi tadasmānna siddhyatītyata āha--etaduktaṃ bhavatīti /
adṛṣṭameva niḥśreyasamabhiprataṃ śāstraphalatveneti śeṣaḥ /
anyathā ātmādiprameyaviśeṣapratipādanaṃ na kuryāt, tattattvajñānamantareṇāpi dṛṣṭaniḥ- śreyasasiddheriti bhāvaḥ /
aprāmāṇikaṃ darśanābhāvāditi darśanaphalaikonneyaṃ pramāṇa kathaṃ
tadabhāve 'pyastīti bhāvaḥ /
āgamānumānayoḥ sahakāritā pakṣādya1panākatvena /

Original text: Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc