ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યપરિશુદ્ધિ · ભાગ 4160

તત્રાત્મલક્ષણધર્મિસિદ્ધાવાગમઃ,
અયમાત્મા [બૃહ 4.4.3], અપહતપાપ્મા [છાન્દોગ્ય 1.2.9], અજરો ઽમરઃ [બૃહ 4.4.25], સ એષ નેતિ નેત્યાદિ [બૃહ 3.9.26] ।
અનુમાનં ચેચ્છાદિ [સૂત્ર-1.1.10] સમુત્થમ્ ।
જન્માભાવરૂપલિઙ્ગસિદ્ધૌ તુ,
અશરીરં વાવ સન્તમ્
[છાન્દોગ્ય 8.12.1] ઇત્યાદ્યાગમઃ ।
અનુમાનં તુ પ્રવૃત્ત્યભાવઃ ।
પ્રવૃત્ત્યભાવે ઽપિ,
યસ્ત્વાત્મતિરેવ સ્યાદાત્મતૃપ્તશ્ચ માનવઃ ।
આત્મન્યેવ ચ સન્તુષ્ટસ્તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે ॥
[ગીતા 3.1.7] ઇત્યેવમાદિ ।
અનુમાનં તુ દોષાભાવઃ ।
દોષાભાવે ઽપિ,
રસો ઽપ્યસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે ।
[ગીતા 2.49] ઇત્યેવમાદિ ।
અનુમાનં તુ મિથ્યાજ્ઞાનાભાવઃ ।
અત્રાપિ
ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
[મુણ્ડક 2.2.8] ઇત્યાદિ ।
અનુમાનં તુ તત્ત્વજ્ઞાનસદ્ભાવઃ ।
આત્મતત્ત્વજ્ઞાને ઽપિ
આત્મા વા અરે દૃષ્ટવ્યઃ ।
[બૃહ 4.5.8] ઇત્યેવમાદિ ।
અનુમાનં તૂપાયાભ્યાસપ્રકર્ષ ઇત્યેવમાદિ ।
ઉપલક્ષણં ત્વાગમાનુમાનગ્રહણમ્ ।
પ્રત્યક્ષમપિ દ્રષ્ટવ્યમ્, એવં શરીરાદિષ્વપ્યૂહ્યમ્, અનુમાનમેવાત્રાર્થે પ્રમાણમિતિ વિપ્રતિપન્નં પ્રતિપિપાદયિષતામિતિ શેષઃ ઉપનિષદાપિ
તમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ ।
[શ્વેતા 3.8] ઇત્યાદીનાં પ્રામાણ્યાત્ ।
સન્તાનાનુમાનસ્ય ચ પૃથગુપદેશાચ્ચ પ્રમેયસ્ય પ્રમાણાદિભ્યઃ પ્રથમસૂત્રે એતદ્વિવરણાદ્વચવચ્છેત્તુરગ્રન્થમેવાવતારયતિ--યદિ ચેતિ ।
વિહિતત્વાદાદ્યેન સૂત્રેણેતિ ।
શ્રુત્યર્થાભ્યામિતિ શેષઃ ।
તદિયતા
પ્રબન્ધેન વાર્ત્તિકકૃતા કિં કૃતમિત્યત આહ--તદનેનેતિ ॥
ઉત્તરવાર્ત્તિકવિષયીભૂતભાષ્યં તાવદ્ વ્યાચષ્ટ--અથ કિમિતિ ।
નનુ દ્વિતીયસૂત્રાર્થો નાત્રોદિતઃ, તત્ કથં તત્રાનૂદ્યત ઇત્યત આહ-- નિઃશ્રેયસેતિ ।
અત્ર ચ હેત્વાદ્યનુવાદત્રાર્ત્તિકં નાસ્ત્યેવેત્યનાશઙ્કનીયમ્, ટીકાકૃતા સિદ્ધવદુત્થાપિતત્વાત્ ।
ક્વચિલ્લિપ્યભાવસ્ય લેખકદોષેણાપ્યુપપત્તેઃ ।
અન્યથા ભાષ્યતાત્પર્યાર્થાનુવાદકત્વાત્ ।
વ્યાચષ્ટ ઇતિ તુ યદ્ વ્યાખ્યાતમ્, તદભિપ્રાયં તેન તચ્ચૈતદુત્તરસૂત્રેણાનૂદ્યતે ઇત્યસ્યાનુવાદાનન્તરમવ્યાખ્યાને ઽપિ ન દોષઃ ।
એવં ચાર્થં દ્વિતીયસૂત્ર ઇત્યાદિના પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતત્વાત્ તુ નેહેદં વ્યાખ્યાતમિત્યર્થઃ ॥

નનુ દ્વેષઃ કિહેય એવ ન વા પ્રવૃત્તિહેતુરિત્યત આહ--ઉપલક્ષણમિતિ ।
નનુ હાનપદમાત્યન્તિકપદસમભિવ્યાહારાદપવર્ગે વર્તતે, તત્ કથં તત્ત્વજ્ઞાનમિત્યુચ્યત ઇત્યત આહ--હીયતે હીતિ ।
કરણવ્યુત્પત્તિમાશ્રિત્યાનેન તત્ત્વજ્ઞાનં વિવક્ષિતમ્ ।
ભાવવ્યુત્પત્ત્યા ત્વાત્યન્તિકપદસમભિવ્યાહારાદપવર્ગ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનપદસ્ય વ્યુત્પત્તિસંદેહમપનયન્નેવાહ-- તસ્ય પ્રમાણસ્યેતિ ।
એતેનાદિવાક્યવિરોધઃ પરિહૃતઃ ।
અર્થપદાનીતિ ભાષ્યગતસ્યાર્થપદસ્ય ત્વન્યથાર્થો ભવિષ્યતીતિ યદુક્તં તદાહ--પુરુષાર્થસ્થાનાનીતિ ।
તાત્પર્યમિત્યર્થઃ ।
વાર્ત્તિકસ્યેતિ શેષઃ ॥
પ્રસ્થાનં પ્રકાર ઇત્થમ્ભાવઃ તથા ચેત્થમ્ભૂતત્વાદાન્વીક્ષિક્યા ઇતિ યદ્યપ્યભિમતમેવ, તથાપિ નિરૂપપત્તિક ઇત્થમ્ભાવઃ સ્યાદિત્યત આહ--પ્રસ્થાનં વ્યાપારઃ ।
તદનેન ભાષ્યગતસ્ય પ્રસ્થાનપદસ્ય પ્રકૃત્યર્થો ઽભિહિતઃ, પ્રત્યયાર્થસ્તુ સંશયાદિભિઃ પદાર્થૈઃ પૃથક્ પ્રસ્થાપ્યતે ઇતિ વદતા ભાષ્યકારેણૈવ દર્શિતઃ ।
તદેતદુક્તં ભવતિ, ન્યાવ્યુત્પાદને વ્યાપારવત્તયા હિ ઇયમાન્વીક્ષિકી વિદ્યાન્તરાદ્ ભિદ્યતે ।
સ ચ સંશયાદ્યડ્ગોપાઙ્ગવ્યુત્પાદનેનૈવ વ્યુત્પાદિતો ભવતિ ।
તતો ઽસ્યાઃ સંશયાદયો ઽપિ વિષયભૂતાઃ તાનન્તરેણ નિર્વિષયતયા વિદ્યૈવ ન સ્યાત્ ।
વિષયાન્તરવત્તયા વિદ્યાન્તરમેવ વા સ્યાદિતિ ।
અત્રેવ શઙ્કતે--ન ચ વાચ્યમિતિ ।
ન હ્યન્યા વિદ્યાઃ સ્વં સ્વમર્થં પ્રતિપાદયન્ત્યો ઽપિ કથમેતદિત્યશ્રદ્ધામલમપનેતુમીશતે વિનૈનામાન્વીક્ષિકીમિત્યાશયવાન્ પરિહરતિ--એતસ્યા એવેતિ ।
વાર્ત્તિકાન્તરવિષયં ભાષ્યં દર્શયતિ--સ ચાચમિત્યાદિભાષ્યમિતિ ।
નિર્દલં દેશ્યં દીપયતિ જ્ઞાનમિતિ ।
ઉપલબ્ધો ઽનિર્ણોતશ્ચેતિ વ્યાઘાતો ઽનુપપન્ન એવ ઉપલબ્ધેર્નિર્ણયપર્યાયત્વસ્યાનન્તરમેવ નિરાકૃતત્વાત્ ।
નાપિ પ્રમાણપ્રવૃત્તિવિષય ઉપલબ્ધો ભવન્નિર્ણોત એવ ભવેદિત્યત આક્ષેપ્તુરભિપ્રાયન્તરં દર્શયતિ--પઞ્ચરૂપ ઇતિ ।
યથા પ્રત્યક્ષમાગમો વા અજ્ઞાતે ઽપ્યવતરતિ, તથા અસન્દિગધે ઽપિ ।
અનુમાનં તુ યથા નાજ્ઞાતે તથા અસંદિગ્ધે ઽપિ તસ્માદસ્યાન્યૈવ રીતિરિત્યર્થઃ ।
સમાનવિષયત્વમ્ એકવિષયત્વમ્ ।
સમામાનાધિકારણ્યં ન સમર્થયસ ઇતિ, ન તાદાત્મ્યમિતિ ભાવઃ ।
પરસ્પરસમાનેનાધિકરણેન સંબન્ધમાત્ર સામાનાધિકરણ્યમ્ ।
ન તુ તાદાત્મ્યમિત્યભિપ્રેત્ય પરિહારં વિવૃણોતિ--સામાન્ય વિશેષયોરિતિ ।
સંદિગ્ધે પ્રવર્તવે ઇત્યસ્ય યોગ્યતાપરતાં દર્શયતિ-અસંદિગ્ધ ઇતિ ।
સંશયાનર્હશ્ચ પ્રકારદ્વયેન, સર્વથા અજ્ઞાતો વિશેષતો વા નિર્ણાતઃ, તદ્વિપરીતસ્તુ સંદિગ્ધઃ સંશયાર્હઃ ।
તત્ર ન્યાયઃ પ્રવર્તત ઇતિ તાત્પર્યમ્ ।
અત એવ વ્યતિરેકપ્રધાનામુપલક્ષણતયૈકાં વિધામુદાહરતિ--નહીતિ ॥
નનુ કિં પુનઃ પ્રયોજનમિતિ પ્રશ્ને યેન પ્રયુક્તઃ પ્રવર્તત ઇત્યુત્તરં વૈયાત્યાદિત્યત આહ--સ્ફુટતરમેવૈતદિતિ ।
નનુ વયં
ન્વિતિ સ્વાભિમતપ્રદર્શનમેકદેશિમતે અપરિતોષં સૂચયિતુમ્, ન ચાપરિતોષબીજમુપલભામહ ઇત્યતસ્તદ્વીજં પ્રશ્નપૂર્વકમેવ તાવદ્ દર્શયતિ--તત્રેતિ ।
સર્વેષામેવ કામ્યત્વાત્ ધર્માદીનામિતિ ।
તથા ચ ધર્માદિવિષયસ્તાત્સાધનવિષયો વા કામસ્તત્રાપિ પ્રવર્તક ઇત્યર્થઃ ।
ન ચ તદ્વિષયત્વેનાપિ ધર્માદીનામુપાદાનમ્, સ્રક્ચન્દનાદીનામપ્યુપાદાનપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
સરકઃ પાનમ્ ।
નનુ તથાપિ નૈતેષાં પ્રયોજનત્વક્ષતિરિત્યત આહ--ધર્મમોક્ષયોરિતિ ।
ઉપલક્ષણ ચૈતત્ ।

કાકાર્થયોરપિ વિરક્તાન્ પ્રત્યપ્રયોજકત્વમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તેનૈતદુક્તં ભવતિ, ન હિ ધર્માદિષુ ધર્મત્વાદિકમેવ પ્રવૃત્તિં પ્રતિ પ્રયોજકમ્ ।
કિં નામ? ઇષ્યમાણત્વમ્ ।
અન્યથા અવિશેષેણ સર્વસ્ય સર્વત્ર પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
નનુ યથાશ્રુતે કો દોષો યેન વિષયેણ વિષયિણં પ્રત્યયમુપલક્ષયતીતિ વ્યાખ્યેત્યત આહ--અસત્યોરિતિ ।
સત્યોર્વેતિ સપ્તમી ।
ઉત્તરવાર્ત્તિકં ગ્રહીતુમેતત્ ।
યથાશ્રુતં દૂષયતિ--તથાપીતિ ।
ઇહ ફલજ્ઞાનમન્યત્ર પ્રવર્તવત્ તત્સાધન એવ પ્રવર્તયતીતિ અતો નાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યેવં યદ્યપિ શઙ્કિતુમુચિતમ્, તથાપિ
તત્સધનત્વેનાજ્ઞાને પ્રવૃત્તિરેવ નાસ્તિ ઇત્યતસ્તજ્જ્ઞાનમન્તર્ભાવ્ય આશઙ્કતે--તત્સાધનત્વજ્ઞાનાદિતિ ।
સામાનાધિકરણ્યેન એકવિષયતયા, સંપ્રતિપત્તેરવિરોધતઃ કાર્યકારણભાવસિદ્ધેરિત્યર્થઃ ।
એવં તર્હિ
સુખદુઃખાપ્તિહાનિભ્યામિતિ વાર્ત્તિકમસઙ્ગતમેવ કિમિત્યત આહ--એતદુક્તં ભવતીતિ ।
વિવક્ષિતુ પ્રસ્થલીકરોતિતેનેતિ ।
પ્રવૃત્તિવિષયતયેષ્યમાણત્વમુપાદેયતા, સ્વરૂપેણેષ્યમાણત્વમુદ્દેશ્યતા, ઉભયોરપિ જ્ઞાનં પ્રયોજયતીતિ ઉભયમપિ પ્રયોજનમ્ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષો યદુપાદેયજ્ઞાનં સાક્ષાત્ પ્રવર્તંયતિ ।
એતદેવ ચ તસ્ય સાક્ષાત્પ્રવર્તકત્વં યત્ સાક્ષાત્ પ્રયત્નજનનસમર્થામિચ્છાં પ્રસૂતે ।
સૈવાદ્યા પ્રવૃત્તિરિત્યુચ્યતે ।
ઉદ્દેશ્યજ્ઞાનં તુ તદ્વિષયામિચ્છાં જનયત્ તથાભૂતતત્સાધનજ્ઞાનજનનદ્વારેણ ઇત્યર્થઃ ॥
ન્યાયપરીક્ષાશબ્દયોરેકાર્થત્વમપશ્યત આક્ષેપ ઇત્યાહ--ન્યાયેતિ ।
નનુ પરીક્ષાશબ્દસ્ય વિચારણાર્થત્વે પ્રયોજનાપેક્ષિત્વં કદાચિદ્ યુજ્યતે, સ ચેત્ ન્યાયાર્થસ્તસ્ય ચ વ્યુત્પત્તિબલેન પ્રમાણમાત્રમર્થઃ, તસ્ય ચ ન પ્રયોજનાપક્ષેતિ સર્વં સમાકુલમિત્યાક્ષેપાવતારટીકાર્થાઃ ।
નન્વેતાવતાપિ ચોદ્યં તદવસ્થમેવેત્યત સમાધાનં વિભજતે--પ્રત્યક્ષાદીતિ ।
નનુ અવયવૈરર્થસ્ય પરીક્ષણમધિગતિર્યદિ ન્યાયઃ, તર્હિ કિં તસ્ય ફલમિત્યત આહ--અર્થસ્ય
લિઙ્ગસ્યેતિ ।
અથ યદિ પરીક્ષાપરનામા ન્યાયો નાનુમેયવિષયઃ, કુતસ્તદધિગમો ભવિષ્યતીત્યત આહ--પરીક્ષિતં ત્વિતિ ।
અથ યથા પ્રમાણમૂલૈરવયવૈર્લિડ્ગાં પ્રતિપાદ્યતે તથાનુમેયમેવ કિં નેત્યત આહ--ન ત્વિતિ ।
નનુ સંદિગ્ધત્વાવિશેષે ઽપિ કુત એતદિત્યત આહ--તસ્યેતિ ।
પરીક્ષાનાસ્પદત્વાલ્લિઙ્ગપ્રતિપાદનમન્તરેણ તદપેક્ષિણ પ્રત્યાહત્ય પ્રતિપાદયિતુમશક્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
ન તર્હિ પ્રમાણૈરિતિ ।
તથા ચાર્થસ્ય લિઙ્ગસ્ય પરીક્ષાધિગતિર્ન પ્રમાણ્ફલં સ્યાત્ ।
અથ પ્રમાણૈરેવ, નિષ્ફલાસ્તર્હિ અવયવા ઇત્યાશયઃ ।
ન સાક્ષાદિત્યાદિના લિઙ્ગાધિગતાવવયવાનાં સ્વાતન્ત્ર્યં નિરાકુર્વતા અધિગતેરપ્રમાણફલત્વમપાસ્તમ્, અવાન્તરવ્યાપરત્વં ચાવેદયતા અવયવાનામાનર્થક્યમપાસ્તમિતિ ।
પ્રમાણત્વાવિશેષૈઽપિ તસ્યૈવ વિપ્રતિપન્નપુરુષપ્રતિપાદકત્વં નાન્યસ્યેત્યત્રાપિ હેતું પરઃ પ્રક્ષ્યતીત્યતસ્તથૈવાહ--સમસ્તેતિ ।
તદયં વાર્તિકાર્થઃ સો ઽયમિત્થંભૂતસમસ્તપ્રમાણોપકરણાત્મા યતસ્તસ્માદ વિપ્રતિપન્નપુરુષપ્રતિપાદકઃ તતશ્ર્વ પરમ ઇતિ
વ્યવહ્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ નાવિરુદ્ધત્વમેવાશ્રિતત્વમાશ્રિતસ્યાપિ અવિરુદ્ધત્વાદ્ વિરુદ્ધસ્યાપ્યાશ્રિતત્વાત્, અત એવ નાવિનાભાવો ઽપ્યનયોઃ, તત્કથમાહ--આશ્રિતત્વમિત્યવિરોધીતિ? ન ચૈવ તત્પ્રકૃતમિત્યત આહ--પજ્ચાવયવે ઇતિ ।
ન્યાયમૂલફલયોરેકવિષયત્વં વસ્તુતઃ, તચ્ચાવિરોધે સતિ નિર્વહતિ નાન્યથેતિ ।
તદેતદ્ભાષ્યકારેણાર્થતઃ કથિન્તં વાર્ત્તિકકારેણાક્ષરૈરેવ વિવૃતમિત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ અગ્નિશબ્દસ્તેજોવિશેષવચનઃ સૂર્યાલોકાદાવગ્નિવ્યવહારાદર્શનાત્, તથાપિ તેજામાત્રે ઽપિ ક્વચિત્ પ્રયુજ્યજે ।
તદભિપ્રાયેણ પરમાણુના ભાગાસિદ્ધતાપિ મા ભૂદિત્યાશયવાનાહ"--અગ્નિરવયવીતિ ॥

નનુ વિરુદ્ધાર્થંપરિચ્છેદ એવ પ્રમાણવિરોધઃ, સ ચાત્ર પ્રત્યક્ષેણ સ્ફુટતર એવેતિ કિમર્થ પ્રશ્નઃ કઃ પુનરિત્યત આહ--ઇદમત્રેતિ ।
તત એવ રૂપત્રયાસંપત્તેરેવ ।
તદનુમાનમાભાસમિતિ વ્યવહર્તવ્યમિતિ શેષઃ ।
ન ચ રૂપત્રયસંપન્નમેવેદમ્, સાધ્યસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
અત્ર શઙ્ગતે--અથેતિ ।
નનુ યદિ રૂપત્રયસંપત્તિરેવ અવિનાભાવઃ તદા કથં બાધયા સહ સંભવઃ? ઇહૈવ સંભવાદિત્યત આહ--બાધાયામિતિ ।
પક્ષધર્મત્વં સ્વીકૃત્યાનૈકાન્તિકત્વવ્યુપાદનમ્ ।
અતો ન ચ સપક્ષેત્યાદિશડ્કા ન નિરવકાશા ભવતિ ।
યત્રેદં તત્રેદમિત્યાકારેણ પક્ષસ્યાપિ સાધનવતઃ સાધર્મ્યવત્તાપ્રતીતિઃ સર્વોપસંહારઃ ।
અયં ચ યત્ર નેદં સાધ્યમસ્તિ તત્રાપ્યેતત્ સાધનમભિમતમસ્તીત્યેતાવન્માત્રેણૈવ ભજ્યતે ।
એષ ચ વ્યભિચારપ્રકારઃ પક્ષે ઽપિ ન નિવારયિતું શક્ય ઇત્યર્થઃ ।
ન બાધસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ દૂષણત્વં વ્યભિચારાત્ પક્ષધર્મતાવિરહિણિ તદભાવાત્ ।
યત્ર ચ બાધસંભવસ્તત્ર તયોરેવાન્યત્રાવગતસ્વાતન્ત્ર્યયોર્વિદ્યમાનત્વાદનુમાનમાભાસતાં ગતમ્, વ્યભિચારાદ્યુત્થાપનેન તુ વિરોઘઃ ચરિતાર્થ ઇતિ
પૂર્વપક્ષાર્થંઃ ॥
અનુમાનાવિષયે પ્રયોગ ઇતિ યથાશ્રુતે વાર્ત્તિકે પરાભિમતમપક્ષધર્મત્વમેવ સ્ફુટમપક્ષસ્યૈવાનુમાનાવિષયત્વાત્, અતો ઽન્યથા વ્યાચિખ્યાસુર્ભૂમિમારચયતિ--વક્ષ્યતે હીતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગાદતિવ્યાપ્તેરિત્યનુમાનાધિકારે વક્ષ્યતે હીતિ યોજના ।
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ--સ ચેતિ ।
આર્દ્રેન્ધનમેકોપાધિરેકવ્યભિચારાત્,
અધ્યયનમુભયોપાધિરૂભયવ્યભિચારાત્ ।
સો ઽયમિત્યાદિના નાસ્તીત્યન્તેન પ્રત્યક્ષસ્યાકારો દર્શિતઃ ।
યદ્યભવિષ્યદિતિ તર્કસ્ય ।
નાસ્ત્યેવતિ ફલભૂતસ્ય નિશ્ર્વયસ્ય ॥
નનુ કૃતકસ્ય તેજસો બદ્ધૌ વિપરિવર્તાનત્વે યો યઃ કૃતકઃ સર્વો ઽનુષ્ણ ઇતિ સર્વોપસંહારો ન સંભવત્યેવ ।
અપરિસ્ફુરતિ ચ તસ્મિન્ ન તરામ્ ।
ન હિ યદ્યત્ર ન સ્ફુરતિ તદપિ તસ્ય વિષય ઇત્યત આહ--સામાન્યેન યો યઃ કૃતક ઇતિ ।
અનેનાકારેણ સો ઽપિ બુદ્ધૌ વિપરિવર્તત એવ, ન તુ વિશેષાકારેણ વ્યાપ્તિગ્રહણવિષયતામગ્નિરગાદિત્યત આહ--ન તુ નિર્વિમજ્ય વિશેષતો જ્ઞાત્વા તેજો ઽવયવિનિ એવ સંબન્ધો ઽવધારિત ઇત્યર્થઃ ।
અથ સામાન્યાકારેણાપિ તેજો ઽવયવિનઃ કિમિત્યવકાશો દેયો યાવતા પૃથિવ્યાદાવેવ વ્યાપ્તિરવધાર્યતામિત્યત આહ--ન હીતિ ।
ન હિ સમાન્યાકારેણ વ્યાપ્તૌગૃહ્યમાણાયાં પ્રત્યક્ષબાધાત્ પ્રાગેવ તેજો ઽવયવિપરિત્યાગે કાચિદુપપત્તિરસ્તિ, અન્યત્રાદર્શનાત્ ।
તથા ચ ન કેવલં સ એવ ન દૃષ્ટઃ, પૃથિવ્યાદયો ઽપિ કેચિન્ન દૃષ્ટા એવેતિ તે ઽપિ પરિત્યાજ્યાઃ ।
એવં ચ ગૃહીત્વા ગૃહીત્વા વ્યાપ્તિર્ગ્રહીતવ્યા ।
અદૃષ્ટેષુ વ્યભિચારાશઙ્કયા ન વેત્યુભયથાપિ સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
સ્વયમેવ પરઃ પક્ષં ગૃહ્ણાત્વિત્યભિસન્ધિના સુકુમારપ્રકારમાહ--ન તાવદિતિ ।
ન હિ વ્યાપ્ત્યનપવાદે વ્યભિચારાવકાશઃ સમસ્તીતિ હૃદયમ્ ।
તર્હિ તદપવાદે સત્યેવ હેતોરનૈકાન્તિકત્વમસ્ત્વિત્યાશયવાનાશઙ્કતે--પ્રત્યક્ષેણેતિ ।
ઇહ વ્યાપ્તેરપવાદઃ પક્ષતામપરિભૂય, તત્પરિભવે વા? તત્રાદ્યં તાવદ્ દૂષયતિ--નેતિ ।
પ્રવૃત્તાનુમાનાપ્રતિરોધે વ્યાપ્તેરપવાદ ઇતિ કુતઃ? તત્પ્રતિરોધં તુ વિપરીતપ્રત્યક્ષં ન ચેત્ કરોતિ, કો ઽપરઃ કરિષ્યતીત્યાશયઃ ।
નનુ યદિ પક્ષે ઽપિ વ્યભિચારઃ સંભવતિ, સ નોદ્ભાવ્ય ઇતિ કસ્યાયં દણ્ડ ઇત્યત આહ--અન્યથેતિ ।
ન ન પક્ષધર્મતામપરિભૂય પ્રત્યક્ષેણ વ્યભિચારઃ શક્યગ્રહઃ, ન હ્યસ્તિ સંભવઃ સંદિગ્ધસાધ્યધર્મા ધર્મો તદ્વિરહેણ નિર્ણોતશ્ચેતિ શૂન્યહૃદયં પ્રતિ તુ પ્રતિબન્દિરિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષેણ પક્ષધર્મતાપરિભવાદ્ વ્યભિચારો ભવિષ્યતીત્યાશઙ્ગતે--પ્રત્યક્ષેણેતિ ।
નિરાકરોતિ--તર્હીતિ ।

યથા હિ સાધ્યવિપરીતપ્રવૃત્તિરેવ સાધ્યનિવૃત્તિઃ, તથા વિપરીતપ્રમાણપ્રવૃત્તિરેવ સાધનનિવૃત્તિઃ ।
અન્યથા વિપરીતપ્રમાણપ્રવૃત્તાવપિ યદિ સાધકં ન નિવર્તતે તદા તદાયત્તં સાધ્યમપિ ન નિવર્તેત, તદનિવૃત્તૌ તુ ન પક્ષત્વક્ષતિરિતિ ન વ્યભિચારાવકાશ
ઇત્યર્થઃ ॥
સિદ્ધમર્થં વાર્ત્તિકે સમર્પયતિ--તદિદમુક્તમિતિ ।
નનુ યદિ નામાનુમાનનિવૃત્તેઃ પૂર્વમપક્ષધર્મત્વં વ્યભિચારો બોદ્ધારયિતું ન શક્યસ્તથાપિ તદુત્તરકાલં તાવચ્છાક્યત એવ, તતસ્તાવેવ સ્તામ્, કૃતમપહૃતવિષયત્વેનેત્યત આહ--એવં ચેતિ ।
યાવદ્ધિ પ્રત્યક્ષવિરોધેનાનુમાનં ન દૂષ્યતે, તાવદ્ વ્યભિચારાદ્યવકાશો નાસ્ત્યેવ ।
તતઃ સાવકાશાવેતૌ
પ્રત્યક્ષવિરોધમુપજીવતઃ ।
તેન ચેદ્ દૂષિતમનુમાનમ્, કિમાભ્યામ્? ન હિ મૃતો ઽપિ માર્યત ઇતિ સિદ્ધાન્તસંક્ષેપઃ ॥
નન્વશ્રાવણઃ શબ્દ ઇત્યેવં બ્રુવાણઃ કથં શબ્દાસત્ત્વમભિપ્રેયાત્, યાવતેન્દ્રિયાન્તરગ્રાહ્યમેવ કિમિતિ નામિપ્રૈતિ?
અથ તત્ર વિરોધો ઽસ્તિ, તત્ કિં સ્વરૂપાપલાપે સ નાસ્તિ? તસ્માદભિપ્રાયઃ પરસ્ય નિયન્તું ન શક્યત ઇત્યત આહ--ન હીતિ ।
ઇન્દ્રિયાન્તરવ્યાપારવ્યભિચારાત્ તદગ્રાહ્યત્વવિનિશ્ચયપક્ષે સ્વરૂપાપલાપ એવાભિપ્રેતઃ ।
તત્રૈવેદમુદાહરણમિત્યર્થઃ ।
બલિતપૂર્વપક્ષાદલનાદલગ્નકં વાર્ત્તિકં નિવેશયિતું પીઠમારચયતિ--સવિશેષણે હીતિ ।
વિશિષ્ટવિધાનપિ ઇત્યુપલક્ષણં વિશિષ્ટનિષેધો ઽપિ દ્રષ્ટવય ઇતિ ।
અગતિઃ પ્રમાણાન્તરાદલાભઃ ।
લૌહિત્યવિશિષ્ટમુષ્ણીષં
વિધીયતે ।
જીર્ણતામલવત્તાવિશિષ્ટં વાસઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
ન સમસિતશ્રાવણપદશ્રવણં શ્રુતિઃ ।
વિશેષણાવિશેષ્યભાવાવસ્થિતપદસમૂહો વાક્યમ્, તયોઃ સામર્થ્યાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ, સમાસે ન ઉત્તરપદાર્થનિષેધાર્થઃ,
તત્રૈવાસ્ય સામર્થ્યં વાચકત્વં યતઃ ।
અસમાસપક્ષે ઽપિ સમાનાધિકારણયોર્વિશેષણવિશેષ્યયોર્મધ્યે વિશેષણેનૈવ ન સંબધ્યતે, તત્રૈવાસ્ય સામર્થ્યમન્વયયોગ્યતા યતઃ ।
તદિહોભયથાપિ સડ્કેતબલાદન્વયયોગ્યતાબલાદ્ વા ન નઃ શબ્દપદેન સંબન્ધ ઇતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
શ્રૂયમાણસ્ય નઃ શ્રાવણપદેનૈવાસ્તુ સંબન્ધઃ, શબ્દનિષેધસ્ત્વર્થાદાપદ્યત ઇત્યત આહ--નાપીતિ ।
શ્રૂયમાણો હ્યર્થો યેન વિના નોપપદ્યતે સ તેનાક્ષિપ્યમાણોર્ઽથાદ્ આપદ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
ન ચોપપાદકો વિરોધી નામ ।
સ હ્યનુપપાદક એવેત્યર્થઃ ।
વિરોધ મેવ દ્યોતયતિ--શ્રાવણત્વેતિ ।
નનુ કલ્પિતેનાપ્યધિકરણેન નિષેધનિરૂપણમુપપદ્યતે, તસ્ય
તુચ્છત્વાત્ ।
તથા ચ નાસત્ત્વાધિકરણત્વયોર્વિરોધ ઇત્યત આહ--ન ચેતિ ।
એવં વ્યવસ્થિતે વાર્ત્તિકાર્થ
દ્યોતયતિ--ન ચ શ્રાવણત્વમિતિ ।
શબ્દશ્રોત્રયોઃ સંબન્ધ શબ્દગ્રહણોપાયભૂતઃ ॥
નનુ યદિ સંબન્ધઃ, કથં વાર્ત્તિકકારો વૃત્તિરિત્યાહેત્યત આહ--વૃત્તિરિતિ ।
નનુ ન સાક્ષાદ્ વેદે નરશિરઃ
કપાલાશૌચં શ્રૂયતે ।

પ્રત્યુત,
રુદ્રો હ વા મહાવ્રતં ચચાર ।
સ એવ નરશીર્ષમંપસંદધાર ઇતિ વિપરિતૈવ શ્રુતિઃ ।
અતઃ કથમાગમવિરોધ ઇત્યત આહ--મન્વાદિમિરિતિ ।
યદ્યપ્યસ્મિન્નર્થે ન સાક્ષાત્ શ્રુતિઃ પ્રતીયતે, તથાપિ તન્મૂલા સ્મૃતિરેવ સ્ફુટતરા પ્રમાણમ્ ।
રુદ્રો હવેત્યાદિ ત્વર્થવાદમાત્રં નરમેધાદૌ પ્રાશસ્ત્યપ્રતિપાદનાર્થમ્, નાસ્ય શુચિતાયાં પ્રમાણં ભવતીત્યર્થઃ ।
નનૂપદર્શિતમાગમં દૃષ્ટ્વાપિ કુતઃ પૃચ્છતીત્યત આહ--નાસ્માકમિતિ ।
અત્ર વસ્તુતિ શબ્દેતરપ્રમાણગોચરે આગમાન્તરાણામપ્રમાણ્યાદિત્યર્થઃ ।
કુતઃ પુનરસ્ય નિર્ઘૃણસ્ય કપાલશૌચાભિમાન ઇત્યત આહ--અવિગીતા હીતિ ।
ન હ્યાગમાદેવ ધર્માદિવિનિશ્ચયો ઽપિ ત્વવિગીતાદ્ વ્યવહારાદપિ ।
સ ચાસ્માકમપ્યસ્તિ ।
ન ચ વાચ્યં સાર્વત્રિકો વ્યવહારઃ પ્રમાણમ્ ।
યથા કન્યાપરિણયનવિધૌ પુરન્ધ્રીણામાચારઃ ।
પ્રાદેશિકસ્ત્વયમિત્યાશડ્ક્યોદાહરણં કૃતમ્--દાક્ષિણાત્યાનામિવેતિ ॥
ઉપહાસે બીજમાહ--શ્રુતિસ્મુતીતિ ।
આહ્નેનૈવુકાદિક્રિયા આમ્નાયમૂલા અવિગીતવેદાર્થાનુષ્ઠાતૃવ્યવહારત્વાદગ્નિહોત્રાદિવદિતિ પ્રયોગઃ ।
અથ શ્રેયોહેતુતૈવાસ્યાઃ કુતો નાવસીયત ઇત્યત આહ--ન ખલ્વિતિ ।
યદ્યપિ શક્યત એવૈતદાપાતતઃ, તથાપિ નિર્મૂલત્વશડ્કાલકડ્કિતત્વેનાનુષ્ઠાનપર્યન્તતાં ન યાયાત્ ।
અતો મૂલાનુમાનમેવ સાધીય ઇત્યર્થઃ ।
ન વેદાનુમાને મૂલં લિઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
કિમુક્તં ભવતિ શુચીત્યનેન પુનરુક્તતાં પરિહરન્નાહ--અપિ ચેતિ ।
અથ ત્રયીવિદ્વેષાદિતિ ।
ન ચ વાચ્યમ્, યાવતિ વિવાદસ્તાવાનેવાર્થઃ પક્ષઃ ।
ગોમયાદેસ્તુ શુચિત્વમુભયવાદિસિદ્ધમતસ્તાવદેવ દૃષ્ટાન્તયિષ્યત ઇતિ ।
તસ્યાપિ શુચિત્વં નાગમપ્રામાણ્યમનભ્યુપગમ્ય શક્યમભ્યુપગન્તુમિતિ ચોદયતિ--અથેતિ ।
વ્યુત્થિતાભિસન્ધેઃ પ્રશ્ન ઇત્યર્થઃ ।
અભિસન્ધિમાહ--ન ખલ્વિતિ ।
નન્વેકસ્મિન્નનુમાનદ્વયસમાવેશો વિરોધશ્ચરસ્ત્યેવ તત્ કથમભાવાદિત્યત આહ--અયમભિસન્ધિરિતિ ।
ન હિ પૂર્વપ્રવૃત્તેન યદેવ તદેવ બાધ્યતે, અનિયમપ્રસઙ્ગાત્, અત ઉક્તમ્--તબ્દલભાવીતિ ।
સ્વસિદ્ધ્યર્થં સ્વાશ્રયસિદ્ધ્યર્થં સ્વસ્યાપકસિદ્ધ્યર્થં ચ તદપેક્ષમિત્યર્થઃ ।
સ્વવ્યાપકસાધકેન બાધિતમુદાહરતિ--એવમિતિ ।
સ્વસાધકેન બાધિતં તુ યથૈકસન્તતિપતિતાનિ જ્ઞાનાનિ એકપ્રતિપત્તૃવિરહે ઽપિ પ્રતિસન્ધાનયોગ્યાનિ કાર્યકારણભાવાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
ન હ્યત્ર કાર્યકારણભાવ એકપ્રતિપત્રભાવે સિદ્ધ્યતિ ।
ક્વ તર્હિ અસમાવેશો યદભિસન્ધાયાહ--સમાવેશાભાવાદિત્યત આહ--તસ્માદિતિ ।
સમસ્તરૂપોપપત્તિઃ સામર્થ્યમ્ ।
સમાવેશપક્ષે ઽવશ્યમન્તત એકતરસ્યાન્યતરરૂપહાન્યા ભવિતવ્યમ્ ।
અન્યથા તદેકં વસ્તૂભયાત્મકમનુભયાત્મકં વા સ્યાત્ ।
તસ્માદ્
વસ્તુતસ્તુલ્યબલયોર્વિરુદ્ધયોઃ સમાવેશો નાસ્તિ ।
સમાવિષ્ટયોશ્ચ ન વાસ્તવી તુલ્યબલતેત્યર્થઃ ॥

તત્ કિમિદાનીં સત્પ્રતિપક્ષતા નાસ્ત્યેવેત્યત આહ--ન હીતિ ।
એવમેતદ્ વસ્તુતઃ સત્પ્રતિપક્ષતા નાસ્ત્યેવ, કિં ત્વગૃહ્યમાણવિશેષવસ્થાયાં પ્રમાનુત્પાદકત્વં પરસ્પરપ્રતિક્ષેપેણ ।
અતઃ સ એવ દોષત્વેનોપનિબદ્ધો મુનિનેત્યર્થઃ ।
એતદેવ વાર્ત્તિકમુખેન દર્શયતિ--કસ્માત્ પુનરિતિ ।
અનુમાનયોરુક્તરૂપયોરન્વયવ્યતિરેકસંપન્નયોરપિ સમાવેશદર્શનાત્ યથાશ્રુતવાર્ત્તિકમસંગતમિત્યત આહ--ઇહેતિ ।
અબાધિતવિષયેણ સહ પ્રત્યક્ષાદીનામપિ સમાવેશો નાસ્તિ ।
તતસ્તેભ્યો ન
કશ્ચિદનુમાનસ્ય વિશેષ ઉક્તઃ સ્યાત્ ।
અતસ્તદ્રૂપપરિહારેણોપલક્ષણમ્ ॥
નનુ યથા અગૃહ્યમાણવિશેષાવસ્થાયામનુમાનયોઃ સત્પ્રતિપક્ષત્વં તથા પ્રત્યક્ષાનુમાનયોરપ્યસ્તુ તતઃ ક્વ બાધ્યબાધકભાવઃ? અથ વિશેષેણ ગૃહીતે પ્રત્યક્ષમનુમાનસ્ય બાધકમિષ્યતે, અનુમાનમપ્યેવમિષ્યતામ્ ।
તથા ચ પરસ્પરનિરપેક્ષયોરનુમાનયોરપિ બાધ્યબાધકભાવો ઽસ્ત્વિત્યાશયવાન્ ચોદ્યાભિપ્રાયમાહ--પ્રત્યક્ષમપીતિ ।
પરિહારાભિપ્રયમાહ--તુલ્યબલૌ હીતિ ।
પ્રત્યક્ષં હિ નાનુમાનસ્યાન્યથાસિદ્ધ્યનન્યથાસિદ્ધી પ્રતીક્ષતે ।
કિં તુ સ્વયમનન્યથાસિદ્ધં સદનુમાનમાસ્કન્દત્યેવ, યથોષ્ણત્વગ્રાહિણાનન્યથાસિદ્ધેન પ્રત્યક્ષેણાનુષ્ણત્વાનુમાનમનૌપાધિકતયા બાધકજ્ઞાનાત્ પૂર્વમનન્યથાસિદ્ધમપ્યાસ્કન્દિતમ્ ।
તદેતદનયોર્હેનાધિકબલત્વમ્ ।
અનુમાનં તુ સ્વયમનન્યથાસિદ્ધમપિ સત્પ્રતિપક્ષાનુમાનસ્યાન્યથાસિદ્ધિં પ્રતીક્ષતે ।
ન હ્યનન્યથાસિદ્ધં તત્ત્વેન બાધિતું શક્યતે અવિશેષાત્ ।
તદેતદનયોસ્તુલ્યબલત્વમ્ ।
ન ચાનન્યથાસિદ્ધેનાપ્યન્યથાસિદ્ધં બાધ્યતામિતિ યુક્તમ્, તસ્યાન્યથાસિદ્ધત્વેનૈવ દૂષિતત્વાત્ ।
ન ચ યત્ર પ્રત્યક્ષમન્યથાસિદ્ધં તત્રાનુમાનેનાવશ્યમન્યથાસિદ્ધેન ભવિતવ્યમ્, ઉભયોરનન્યાસિદ્ધૌ વસ્તુ
દુસ્તરં વ્યસનમાસાદયેત્, તતસ્તદપિ તેનૈવ પરિભૂતમ્, કિં તત્ર પ્રત્યક્ષબાધયેતિ વાચ્યમ્ ।
તદન્યથાસિદ્ધેઃ પ્રત્યક્ષબાધોત્થાપ્યત્વાદિતિ વિશેષઃ ।
તસ્માદ્ યાવત્ પ્રત્યક્ષસ્યાનન્યથાસિદ્ધત્વં નાવધાર્યતે, તાવત્કાલમેવ તત્ર
નિર્ણયાનુદયઃ સત્પ્રતિપક્ષરૂપતાં પ્રતિરૂપયતિ ।
તદુત્તરકાલં તુ કિં વરાકમનુમાનમિત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્-- પ્રત્યક્ષમનન્યથાસિદ્ધમિતિ ।
ઉપદર્શિતપ્રકારાદન્યેન પ્રકારેણ વ્યવસ્થાપયિતુમશક્યમ્ ઇત્યર્થઃ ।
અન્યપ્રકારવ્યવસ્થાપનં ચ વિષયસેકોચમાત્રેણ ન બાધકં વિના ભ્રાન્તત્વેનાપિ ।
તથા સત્યતિપ્રસંગાદિતિ ॥
અથોપમાનેત્યાદિ ચોદ્યં સંભાવયતિ ગોસદૃશ ઇતિ ।
નનુ નોપમાનવિરુદ્ધમિતિ વિપ્રતિપત્તિરેવ સંપ્રતિપત્તિર્નાગરિકલોકસંપ્રદાયેનેત્યત આહ--ન ભવતીત્યનુષજ્યતે ।
યોદ્યવાર્ત્તિકસ્થમિતિ શેષઃ ।
અન્યથાસિદ્ધપ્રત્યક્ષાગમસમુત્થાપિતમુપમાનમનુમાનેન યદિ વાધ્યતે સત્પ્રતિપક્ષ્યતે વા, તદા તથાભૂતૌ પ્રત્યક્ષાગમાવેવાબાધિતૌ સત્પ્રતિપક્ષિતૌ વા સ્યાતામ્ ।
તથા ચ સતિ સર્વં સમાકુલમાપદ્યેત ।
તસમાદ્ યથા તાભ્યામનુમાનમપનુદ્યતે તથા તદુત્થાપિતફલશરીરેણોપમાનેનાપીતિ ટીકો પબૃંહિતસ્ય વાર્ત્તિકસ્યાર્થઃ ॥
પ્રયોજનસ્વરૂપેતિ ભ્રાન્તસ્યાક્ષેપ ઇતિ વિવરણફલમ્ પ્રયોજનવ્યાખ્યાનાઙ્ગમિતિ ।
વાદજલ્પૌ સપ્રયોજનાવિત્યાદિભાષ્યે યદ્યપિ પ્રયોજનમઙ્ગતયા શ્રૂયતે તથાપ્યડ્ગિ પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
તેનાયમર્થો ભાષ્યસ્ય, પ્રયોજનં તાવદ્ વાદજલ્પૌ વ્યાપ્નોતિ, વિતણ્ડાં તુ વ્યાપ્નોતિ ન વેતિ ચિન્ત્યત ઇતિ વિવરણાર્થઃ ।
નનુ વાદજલ્પયોઃ પ્રયોજનવત્ત્વસિદ્ધૌ વિતણ્ડાયાસ્તચ્ચિન્ત્યેતાપિ, તયોરેવ તુ પ્રયોજનવત્ત્વં કેન ભાષ્યેણ પ્રતિપાદિતમિત્યત આહ--તત્ર શબ્દાર્થમિતિ ।
વક્ષ્યતિ હિ પૃથગુપદિષ્ટ ઉપલાક્ષણાર્થમ્, ઉપલક્ષિતેન વ્યવહારસ્તત્ત્વજ્ઞાનાર્થં ભવિષ્યતીતિ ।

સ ચ વ્યવહારો હેત્વાભાસેભ્યો હેતોવિવેચનલક્ષણો ઽવાન્તરપ્રયોજનમપિ અસાધારણતયેહ તત્રશબ્દેન ભાષ્યકારસ્ય વિવક્ષિતમતસ્તદેવ વાર્ત્તિકકૃતા વ્યાખ્યાતમિત્યર્થઃ ।
નનુ તથાપિ તત્ર ન્યાયે વિવેચયિતવ્યે ઇતિ યુક્તં , ન હિ ન્યાયાભાસ એવ વિવેક પ્રધાનમિત્યત આહ--ન્યાયામાસ ઇતિ તુ સન્નિધાનાદિતિ ॥
તદનેન વિચારવિષયો વિવિચ્ય દર્શિતઃ ।
પરીક્ષપૂર્વરૂપં સંશયં દર્શયિતુન્તત્કારણતયા વ્યાખ્યાતૃવિપ્રતિપત્તિમાહ--પ્રતિપક્ષેતિ ॥
પરીક્ષાયા3 પ્રયોજનમાહ--તત્ર યદીતિ ।
પૂર્વપક્ષઃઃ---તત્ર કેચિદિતિ ।
સિદ્ધાન્તઃ---પરપક્ષસાધનેતિ ।
યદ્યપિ પરપક્ષદૂષણેનાપિ પ્રયોજનેન વિતણ્ડાયાઃ સપ્રયોજનત્વ સિદ્ધચતિ,
યમર્થમધિકૃત્ય પ્રવર્તતે તત્પ્રયોજનમ્ ।
ઇતિ વચનાત્, યદિ ચ પરપક્ષદૂષણમપિ નાધિકુર્યાત્ તદા વૈતણ્ડિક એવ ન સ્યાત્ ।
તથાપ્યેતદેવ સ્વયં કિઞ્ચિદપ્યનભ્યુપગચ્છતો ન સ્યાદિત્યતઃ પારિશેષ્યાદપિ સ્વપક્ષસિદ્ધિમ્ અભિસંદધાનસ્યૈવ પ્રવૃત્તિર્યુક્તેત્યાશયઃ ।
નનુ
નાસ્ત્યેવાસૌ વાદી યઃ કિઞ્ચિદપિ નાભ્યુપગચ્છેત્, અન્તતો નર્થસ્યૈવાભ્યુપગમાત્ ।
તદનભયુપગમે તુ કિઞ્ચિદપિ
નાભ્યુપગચ્છામીત્યેતદપિ ન બ્રૂયાત્ ।
તસ્માત્ કિમનેનાસદુદ્ભાવનેનેત્યત આહ--નાસ્તિકો હીતિ ।
નાસ્તિકો માધ્યમિકાદિઃ ।
અનેન હિ પરપક્ષો નામ્યુપગમ્યતે ન પુનઃ પરપક્ષપ્રતિષેધો ઽભ્યુપગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તં પરપક્ષપ્રતિષધમાત્રપ્રયુક્તઃ પ્રવર્તત ઇતિ ।
તથા હિ નેદં જગદસ્તિ, બાધ્યમાનત્વાત્ ।
નાપિ નાસ્તિ, પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
નાપિ સદસદ્રૂપમ્, વિરોધાત્ ।
નાપ્યનુભયરૂપમ્, વિરોધાદેવાપ્રતીતેશ્ચેતિ ।
નનુ ન હિ યદેવ પ્રત્યેતિ, તદેવાભ્યુપગચ્છતિ ।
તથા સતિ પ્રતિવાદિવચનાર્થઃ પ્રતીતશ્ચેદભ્યુપગતઃ સ્યાદિત મતાનુજ્ઞા નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
અપ્રતીતશ્ચેદજ્ઞાનં નિગ્રહસ્થાનમ્ ઇત્યાયાતમિત્યત આહ--પ્રતિપત્તિરભ્યુપગમઃ ।
ઇહ વિવક્ષિત ઇતિ શેષઃ ।
તથાપ્યભ્યુપગમવિષયત્વાદેવ ન પક્ષસ્તસ્ય જ્ઞાપ્યત્વાદિત્યત આહ--યદ્યપીતિ ।
તન્નાન્તરીયકત્વાદિતિ અભ્યુપગમનાન્તરીયકત્વાત્ ।
જ્ઞાપ્યતાયાઃ પક્ષશબ્દેન સિદ્ધાન્તો ઽત્ર વિવક્ષિત ઇત્યર્થઃ ।
અસિદ્ધવિરુદ્ધત્વાદિદોષો વાદ્યુક્તસાધનવિષય ઇતિ શેષઃ ॥
અદૃષ્ટાન્તસ્યાપિ સાધનવિકલાદેઃ પ્રત્યક્ષવિષયત્વાદિત્યતિવ્યાપ્તિઃ ।
આગમાદિવિષયસ્યાપિ વ્યાપ્તિગ્રહણગોચરસ્ય દૃષ્ટાન્તત્વાદિત્યવ્યાપ્તિઃ ।
નનુ તથાપ્યતિવ્યાપ્તિરેવેત્યત આહ--અત્ર ચેતિ ।
સંમુગ્ધં વાર્તિકં વિવેચયતિ--યત્તેષુ તેષ્વિતિ ।
અથ લક્ષણસૂત્રવ્યાઘાત એવ કસ્માન્ન ભવતિ, યાવતા તદપિ પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષસાધારણમિત્યત
આહ--ન તૂદાહરણેતિ ।
સાધારણં વિશેષવિષયતયાપિ શક્યં વ્યાખ્યાતુમિત્યર્થઃ ॥
તત્ કિમિદાની ભાષ્યમલગ્નમેવેત્યત આહ--તસ્માદિતિ ।
નન્વનુમાનાત્ કો ઽપરો ન્યાયો યેનાનુમાનાશ્રયતામુક્ત્વાપિ ન્યાયાશ્રયતાં દૃષ્ટાન્તસ્ય પૃથગાહ ભાષ્યકારઃ, વાર્તિકકારો ઽપિ તથૈવાનુમન્યત ઇત્યત

આહ--ન્યાયસ્ય પઞ્ચાવયવાત્મકસ્યેતિ ।
તથાપ્યાશ્રયત્વં સંયોગસમવાયાભ્યાં દૃષ્ટાન્તસ્ય ન ઘટતે,
વાક્યસ્યાકાશાશ્રયત્વાદિત્યત્ત ઉક્તં--મૂલમિતિ ।
તથાપ્યનુમાનાશ્રયત્વં દૃષ્ટાન્તસ્યાસંગતં લિઙ્ગસ્ય પક્ષાશ્રયત્વાત્
તજ્જ્ઞાનસ્ય ચામાશ્રયત્વાત્ ।
અત ઉક્તમ્--અનુમાનં નિમિત્તત્વમાહેતિ ।
પૂર્વપ્રત્યક્ષદૃષ્ટમિતિ યથાશ્રુતં બહ્વાકુલયતીત્યત આહ--દૃષ્ટાન્તેતિ ।
એવં ચ સત્યનુમાનનિમિત્તત્વાત્ પક્ષસ્યાપિ પૃથગભિધાનં સ્યાદિતિ ન ચોદ્યમ્ ।
સિદ્ધાન્તાભિધાનેનૈવ ગતાર્થત્વાદિતિ ।
નનુ શબ્દે દૃષ્ટાન્તાપેક્ષા નાસ્ત્યેવ,
અગ્નિષ્ટોમેન યજેત સ્વર્ગકામઃ
ઇત્યાદૌ તમન્તરેણૈવ વાક્યાર્થપ્રતીતેરિત્યત આહ--સંબન્ધગ્રહણવિષય ઇતિ ।
સંબન્ધગ્રહણવિષયતામાત્રેણ દૃષ્ટાન્તત્વં વિવક્ષિત્વેદમુક્તમ્, ન પુનર્વ્યાપ્તિલક્ષણસંબન્ધવિશેષગ્રહણવિષયતયેત્યભિપ્રાયઃ ।
યત્તુ તત્પ્રમાણ્યે તદ્વિષયગોચરાનુમાનાભિપ્રાયેણ દૃષ્ટાન્તાપેક્ષા આગમસ્યાપ્યસ્તીતિ કૈશ્ચિદ્ વ્યાખ્યાતં તત્ પૂર્વં જ્ઞાતં ચાર્થં પરસ્મા આચષ્ટ ઇતિ વદતા વાર્તિકકૃતૈવ અપાસ્તમ્ ।
અતસ્તદુપેક્ષિતવાનિતિ ॥
અત્રાર્થામ્યુપગમયોર્ગુણપ્રધાનભાવસ્ય વિવક્ષાતન્ત્રત્વાદર્થાભ્યુપગમો ઽભ્યુપગમ્યમાનો વાર્થઃ સિદ્ધાન્તઃ ।
તેન સૂત્રભાષ્યવાર્ત્તિકટીકાસુ મિથો ન વિરોધઃ ।
ઇદમિત્થંભૂતશબ્દયોર્વિશેષણવિશેષ્યમાવભ્રમં નિવારયતિ--ઇદમિતીતિ ।
ન તુ
પુરુષવિશેષે વ્યવસ્થાપયતીતિ ।
વ્યવસ્થાશબ્દો ન પુરુષવિશેષે અભ્યુપગમનિયમમાહ--કિં તર્હ્યનભ્યુપગમસમુચ્ચયં નિરાકુર્વન્ સ્વરૂપનિયમમિત્યર્થઃ ।
નનુ વાદાદિપ્રવૃત્ત્યર્થં પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્ત એવોપયુજ્યતે, તત્ કિમપરૈરિત્યત આહ--તથેતિ ।
નનુ યત એવ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્ત ન વિપ્રતિપત્તિવિષયઃ, અત એવ ન વાદાદિપ્રવૃત્તિહેતુરિત્યત આહ--તથા
હીતિ ।
યદ્યપિ સ્વરૂપેણ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તો ન વાદાદિપ્રવૃત્ત્યઙ્ગમ્, તથાપિ પ્રતિતન્ત્રાદિસિદ્ધાન્તોત્થાપનદ્વારા ન્યાયાશ્રયતયા ચોપયુજ્યેત ઇત્યર્થઃ ।
એતેનૈવ પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તપ્રયોજનં છલતઃ પ્રકટીકૃતમ્ ।
કિમાશ્રયશ્ર્વ ન્યાયઃ સ્યાત્? અસતિ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્ત ઇતિ શેષઃ ।
અધિકરણસિદ્ધાન્તપ્રયોજનમાહ--તથેતિ ।
સાધ્યસામાન્યવ્યાપ્તં સાધાનસામાન્યમિતિ સાધનવિશેષાત્ સાધ્યવિશેષઃ કથં ગમ્યેતેતિ યોજના ।
અયમર્થઃ ।
અધિકરણસિદ્ધાન્તેન હિ ફલેન વિષયેણ વા પક્ષધર્મતા ફલવતી વિષયવતી વા સ્યાત્ ।
તદભાવે તુ સા નિષ્ફલા નિર્વિષયા વા, તથા ચ વ્યાપ્તિરપિ સામાન્યવિષયા સતી કેવલા સામાન્યમાત્રમુપનીય પક્ષે કથં વ્યવસ્થાપયેત્? અવ્યવસ્થાપ્ય ચ કથં કૃતાર્થા સ્યાત્? તથા ચાનુમાનમાત્રમ્ ઉચ્છિદ્યેત ।
એવં ચ ક્વ ન્યાયઃ? ક્વ વા વાદાયત ઇતિ? તસ્માદધિકરણસિદ્ધાન્તો ઽપિ પક્ષધર્મતાફલવિષયતયા અવશ્યં વ્યુત્પાદનીયો યેન વ્યાપ્તિરપિ તત્સહાયા સતી ફલવતી સ્યાદિતિ ॥
મુખ્યમર્થ ગૃહીત્વા શઙ્કતે--નન્વિતિ ।
ભક્ત્યા ચ વૃત્ત્યા પરિહરતિ--અવયવા ઇવેતિ ।
ભક્તિમાહ--યથા હીતિ, ક્રિયોદાહરણં--સોમેનેતિ, સોમપદસ્ય કર્મનામધેયત્વાત્ ।
ધાત્વર્થમાત્રવિવક્ષયા ચ કરકપદાત્ પૃથગમિધાનમ્,
વસ્તુતસ્તુ સોમસ્યાપિ કારકત્વમેવ ।
ગોદોહનેનેતિ કારકોદાહરણમ્, અપઃ પ્રણયનસ્ય વાક્યાન્તરપ્રાપ્તત્વાત્ ।
પ્રાતિપદિકાર્થોદાહરણમ્--યસ્યેતિ વ્રાત્યશબ્દસ્યાર્થવતો ઽધાત્વપ્રત્યયરૂપત્વાત્ ।

તથાપિ ન સમૂહો વ્યુત્પાદિત ઇત્યત આહ--તદનેનેતિ ।
નનુ વિશેષપ્રત્યયહેતવો ઽવાક્યભૂતા અપિ સન્તીતિ અનેનાભિપ્રાયેણ પૃચ્છતિ--ક ઇતિ ।
પ્રત્યયસ્ય પ્રાધાન્યં નિરાકુર્વન્નેવ પ્રત્યયપદોપાદાનપ્રયોજનમાહ--ન ચ તદિતિ ।
વિશેષણાસિદ્ધિં પરિહારન્નાહપ્રતીતિશ્ચેતિ ॥
અથાનુભવ એવ કસ્માન્ન ભવતિ? ન હ્યન્ત્યપદં નાનુભૂયત એવ ।
તથા સતિ સ્મર્યેતાપિ કથમિત્યત આહ--ન હીતિ ।
તથાપ્યેવંભૂતસ્યાપિ તદસ્ય સ્મૃતિરનુભૂતિમન્તરેણ ન સ્યાદિત્યત આહ--સંભવન્તિ ત્વિતિ ।
અસ્તુ તર્હિ તદનુભવ એવાર્થપ્રતીત્યઙ્ગમિત્યત આહ--ન ચૈત ઇતિ ।
તદનેનાનુભવ એવાર્થપ્રત્યાયનાઙ્ગમિતિ નિરસ્તમ્ ।
અનુભવસ્મૃતિસમુચ્ચયં નિરાકરોતિ--ન ચ પૂર્વેતિ ।
સ્મૃત્યુનભવયોસ્તુ સ્યાત્ સહભાવ ઇત્યનુષઞ્જનીયમ્ ।
એતચ્ચ ઉપાન્ત્યાન્ત્યવર્ણાનુભવાન્તરાલે સ્મૃત્યભ્યુપગમેન દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદિ તુ વર્ણાનાં નિરન્તરોત્પાદવતાં નિરન્તરા એવાનુભવાસ્તદા વિનશ્યદવિનશ્યદવસ્થયોઃ ઉપાન્ત્યાન્ત્યાનુભવયોરેવ સહભાવઃ શઙ્ગનીયઃ, નિરાકરણીયશ્ચોક્તયુક્ત્યા ।
અતો ન પૃથગાશડ્કિતઃ ટીકાકૃતા ।
કારણસમુચ્ચયવશાદ્ વિષયાસમુચ્ચયવતઃ પ્રત્યયસ્ય સ્વરૂપસમુચ્ચયં પરસ્વીકૃતં શઙ્કતે--ન ચ પૂર્વેતિ ।
નિરાકરોતિ--સંબન્ધેતિ ॥
યદ્યપિ સહકારિલાભાદપરઃ સંસ્કારસ્યોદ્બોધો નામ નાસ્તિ, તથાપિ ન યઃ કશ્ચિત્ પ્રત્યયઃ તસ્ય સહકારી, સર્વદા સર્વસંસ્કારોદ્વોધે સર્વસ્મૃતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ સડ્કેતવિશેષસ્મરણે પદૈકદેશવર્ણાનુભવસ્તત્સંસ્કારસ્ય સહકારી, તથા સત્યતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્ પદત્વેન પ્રતિસન્ધાનમેવ સમયસ્મૃતિહેતુસંસ્કારસ્ય
સહકારીત્યુપગન્તવ્યમ્ ।
તથા ચૈકપ્રઘટ્ટકેનાપિ વિચિત્રજ્ઞાનેન વિષયીકૃતો વર્ણાઃ ખણ્ડશઃ પદભાવેન પ્રતિસન્ધેયાઃ,
અર્થસંબદ્ધત્વેન સ્મર્તવ્યા ઇતિ કુતો ઽનુભવાવકાર્શઃ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રક્રિયા ત, અન્ત્યવર્ણાનુભવસ્યોત્પાદઃ,
તત્સંસ્કારપદત્વપ્રતિસન્ધાનયોરૂત્પદ્યમાનતેત્યેકઃ કાલઃ ।
અથ તયોરૂત્પાદઃ, સ એવ પદપ્રતિસન્ધાનોત્પાદાત્મા સમયસંસ્કારોદ્બોધઃ સંબન્ધસ્મરણસ્યોત્પદ્યમાનતા સંસ્કારોદ્બોધાદ્ વિચિત્રપ્રત્યયસ્ય વિનશ્યત્તેત્યેકઃ કાલઃ ।
અથ સંબન્ધસ્મરણોત્પાદઃ વિચિત્રપ્રત્યયસ્ય વિનાશઃ પદત્વાનુસંધાનસ્ય વિનશ્યત્તેત્યેકઃ કાલઃ ।
ન ચૈતદદૃષ્ટં કલ્પનમિત્યાહ--અત એવેતિ ॥
નન્વેકપ્રઘટ્ટકેન વિચિત્રપ્રત્યય એવાનુસંઘાનાત્મા ભવિષ્યતિ, કરિષ્યતિ ચ સમયસ્મૃતિં તથાવિધામ્ ।
અથાપિ
પૂર્વસ્મૃતિરશેષપદાવગાહિન્યેકૈવ સ્વીકર્તવ્યા ઇત્યત આહ--એવં ચેતિ ।
અનુભૂતં હિ પ્રતિસંધીયતે, ન તં પ્રથમત એવ, તથા ચ પૂર્વવર્ણાણામુનભૂતત્વેન પદત્વાનુસંધાનસંભવે ઽપિ અન્ત્યવર્ણસ્યાનનુભૂતતયા નાન્ત્યપદપ્રતિસંધાનસંભવઃ ।
ન ચાનુભવાનુસંધાનયોરેકકાલતા, કાર્યકારણભાવાત્ ।
તસ્માત્ તદનન્તરમેવ પદત્વાનુસંધાનમિતિ સુષ્ઠૂક્તં, યદા પદાર્થપ્રત્યાયને ઽનુભવો ન કારણમિતિ તદૌપયિકસ્મૃત્યુત્પત્તૌ તુ કારણમેવેતિ ।
અવધારણાદીત્યત્રાદિશબ્દેન તષાં સ્મરણં વિવક્ષિતમ્ ।
પ્રકરણાદયસ્તુ યોગ્યતાવિશેષત્વાત્ તત્રૈવાન્તર્ભૂતા ઇતિ તત એવ વાક્યાર્થપ્રતીતેરૂપપત્તેઃ, અનુપપત્તૌ ત્વસિદ્ધિર્લક્ષણસ્ય દોષ ઇત્યાશયઃ ॥
નનુ ક્રમાનુભૂતાનામપ્યેકસ્મૃતિસમારોહઃ સંભવત્યેવ, કિં તુ પદાનિ ક્રમેણાપિ નાનુભૂતાનીત્યત ઉક્તમ્--નિરન્તરેતિ, નિરન્તરસ્મૃતિભિર્વિષયીકૃતાનિ તત એકસ્મૃતિસઙ્કલિતાનિત્યર્થઃ ।
નૈરન્તર્યં ચ સ્મૃતીનાં સન્નિકર્ષાદ્ બોદ્ધવ્યમ્ ।
નન્વેતાવતાપિ અસિદ્ધમેવ લક્ષણમ્ ।
ન હ્યેવંભૂતમપ્યન્ત્યપદં વિશેષપ્રતિપત્તિહેતુરિત્યાશયવાનાહ--સ્યાદેતદિતિ ।
નનુ પ્રત્યેકં વ્યભિચારે હિ પરસ્પરાનુગ્રહઃ સ્યાત્ ।

ન ચ પદકદમ્બકપ્રતિસંધાનવત્ તદર્થસ્મૃતિરપિ તથાવિધાં વાક્યાર્થપ્રત્યયોત્પત્તિ પ્રતિ વ્યભિચરતીત્યત આહ--એતદુક્તં ભવતીતિ ।
અયમાશયઃ, ન તાવત્ તદાર્થા એવ વાક્યાર્થે પ્રમાણમ્, સર્વદાતત્પ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ ત એવ સ્મૃતાઃ, પ્રકારાન્તરેણાપિ સ્મૃતાનાં તથાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ ત એવ પદૈઃ સ્મારિતાઃ, પદાનાં પદાર્થસ્મરણમાત્રોપયોગે પૂર્વવત્ પ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
વાક્યાર્થપ્રતીત્યુપયોગે તુ તેષાં કથં ન તદ્ધેતુત્વમ્ ।
તથાપિ ગુણપ્રધાનભાવવિનગિમનાયાં કો હેતુરિતિ
ચેત્? અસાધારણકારણત્વં પદાનામ્ ।
તદર્થાનાં તુ અતીતાનાગતાદિરૂપતયા કારણત્વમેવ નાસ્તિ, કુતો ઽસાધારણત્મ્? અત એવ ન સ્મૃતિસ્તેષાં વ્યાપારઃ, કિં તુ કારણીભૂતાનાં પદાનામેવ ।
તથા ચ વ્યાપારાવ્યભિચારમાદાય નિર્વ્યાપારાવસ્થાયા વ્યભિચારવતામકારણત્વાભ્યુપગમો બહુવ્યાકુલયતીતિ ॥
પ્રતિસન્ધીયમાન ઇતિ વાર્ત્તિકનિરાકરણીયમતિવ્યાપકત્વં દર્શયતિ--યદીતિ ।
નિષ્પત્તેર્ભેદં દર્શયિતું પુનઃ
સિદ્ધિર્વ્યાખ્યાનમનુવદતિ--વાસ્તવ ઇતિ ।
ન હિ પ્રતિજ્ઞાવચનં નિશ્વાયકં વિશિષ્ટસ્યેતિ શેષઃ ।
હેતુવચનાદિવૈયર્થ્યાત્
વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
સાધનસ્ય ન્યાયઃ પ્રવૃત્તિપ્રકારઃ ।
સ ચ નાનુપલબ્ધ ઇત્યાદિભાષ્યે દર્શિતઃ ।
તસ્યાતિપાતો ઽભાવ એવ ।
તમેવ વ્યુત્પાદયેત્ પ્રધાનતયેતિ શેષઃ ।
તસ્ય ચ ન્યાયવિષેષસ્ય આત્માદિવિષયસ્યેત્યર્થઃ ।
અલૌકિકોપચારત્વાત્ પ્રયોજનમાહ--આગમોપચારસ્યેતિ ।
અર્થસંવાદેનેતિ કરણે તૃતીયા ।
આગમવિરોધશઙ્ગાનિવૃત્તિરનુગ્રહઃ ।
દૃઢભૂમિશ્ચ સંસ્કાર આગમૈકવિષયત્વાત્ ।
સપ્રયોજનશ્ચ ભવતિ નિઃશ્રેયસેન પ્રયોજનેન પ્રયોજનવાંશ્ચ જ્ઞાતો ભવતીત્યર્થઃ ।
કુતઃ?
આગમાર્થજ્ઞાનસ્યેતિ ।
નિરૂઢત્વાત્ પ્રસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
તત્ ખલુ હેતુવચનમનુમાનપ્રતિપાદકં પરામૃશ્યમાનલિઙ્ગપ્રતિપાદકં યદિ સ્યાત્, તદા વિષયતયાનુમાનેન પરામૃશ્યમાનેન લિડ્ગેનાનુગ્રહીતવ્યમ્ ।
ન ચ તસ્ય પરામૃશ્યમાનં લિઙ્ગ વિષય ઇતિ ભાવઃ ॥
નનુ યદેવ દૃશ્યમાનં લિડ્ગં હેતુવચનસ્ય વિષયઃ, તદેવાનુમિતિભાવકમિત્યત આહ--ન ચ લિઙ્ગદર્શનમાત્રમિતિ ।
દૃશ્યમાનલિઙ્ગમાત્રમિતિ ।
અપિ તુ સંબન્ધસ્મૃતિસહકારીતિ પરામૃશ્યમાનં લિઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્--તસ્માન્ન લિઙ્ગવચનમનુમાનપ્રતિપાદકમિતિ ।
દ્વિતીયદશનવિષયલિડ્ગં પ્રતિપાદકં ન પરામૃશ્યમાનં લિડ્ગં પ્રતિપાદકમિત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યાનં ગ્રન્થાનુરોધાદસ્ફુટમિત્યાશયવાનાહ--એતદુક્તં ભવતીતિ ।
એવં ચ તત્પ્રતિપાદકસ્ય તદ્વિષયપ્રતિપાદકસ્યેત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગપરામર્શસ્તાવદનુમાનમ્ ।
તસ્ય ચ
વ્યાપ્તિસ્મૃતિસહકારિતાનુમિતૌ, દ્વિતીયાલિઙ્ગદર્શનસ્યાપિ વ્યાપ્તિસ્મૃતિસહકારિતા પરામર્શજ્ઞાનજનન એવેત્યુભયોરપિ સંબન્ધસ્મૃતિસહકારિતાસામ્યાદનુમાનત્વમ્ ।

તતસ્તદ્વિષયલિઙ્ગસ્યાપિ, તતસ્તદનુગૃહીતસ્ય તદ્વચનસ્યાપીત્યર્થઃ ।
કિમસ્યોપચારસ્ય ફલમિત્યત આહ--એવં ચેતિ ॥
નનુ પ્રત્યક્ષવિષયસ્ય સ્મૃતિતઃ પુનરૂપદર્શનાદિતિ વક્તવ્યે કુતો વિપરીતમભિહિતમિત્યત આહ--યત્રેતિ ।
યદ્યપિ પૂર્વપ્રત્યક્ષવિષયો દૃષ્ટાન્તઃ, તથાપ્યુદાહરણકાલે તયાસ્મૃત્યારૂઢ એવ વ્યાપ્રિયત ઇત્યેતાવતા તથૈવોક્તમિત્યર્થઃ ।
ન કેવલં પ્રત્યક્ષેણ સહૈકવિષયત્વમુપચારે બીજમ્, અપિ તુ સમાનવ્યાપારત્વમપીત્યાહ--પુનરૂપદર્શનાત્ પનુઃ સ્મરણાત્ ।
પ્રત્યક્ષમપિ હિ વિપ્રતિપત્તિ પરિભૂય વ્યાપ્તિવિષયતયા દૃષ્ટાન્તં સ્મારયતિ--તદ્વચનમપીતિ ।
અપરમપિ બીજમાહ--મૂલભૂતેતિ ॥
નનુ યથા શબ્દતદર્થયોરૂપનયે વાર્તાપિ નાસ્તિ, તત્ કથમાહ---યથા તથેતિ? અત આહ---ઉપનયો હીતિ ।
યદ્યપિ નિગમને ઽપિ પ્રમાણવિશેષસમાવેશો ઽસ્ત્યેવ, તથાપિ જાત્યભિપ્રાયેણાયં વિવક્ષિતઃ, ન ચ તત્ર ચતુષ્ટવિજાતીયં પ્રમાણમસ્તીત્યતસ્તદ્વ્યાખ્યાનાત્ પૂર્વમેવ પરમત્વોપપાદનાય સમસ્તપ્રમાણવિનિવેશનમાહ---સો ઽયમિતિ ॥
મૂલસમવાયાભાવાદૌપચારિકઃ સમવાયો ભવિષ્યતીત્યત ઉક્તમ્--પ્રમાણાનાં વેતિ ।
અધ્યારોપો વિનિવેશનં વા ભ્રાન્તિર્વા ન સંભવતીત્યત આહ--અધ્યારોપ ઇતિ ।
સમાર્થ્ય હીતિ ।
ધર્મઃ કારણત્વલક્ષણઃ ।
તદનેન કિં પુનઃ સમર્થ્યમિતિ પૃચ્છતો ઽભિસન્ધિઃ દર્શિતઃ ।
ઉત્તરાભિસન્ધિમાહ--ઇહ ત્વિતિ ।
સામર્થ્યાકાઙ્ક્ષયોઃ પરસ્પરવ્યાપ્તેરાકાઙ્ક્ષૈવ સામર્થ્યશબ્દેનેહ વિવક્ષિતેત્યર્થઃ ।
તદેવરૂપયોઃ સમવાયસામર્થ્યયોઃ પ્રદર્શનેન ફલં દર્શયતિ--તદત્રેતિ ।
પ્રયોજનાભેદે ઽપ્યાકાઙ્ક્ષાવિરહિતત્વાત્ વાક્યૈકવાક્યત્વં ન ભવતિ ।
યથા---
ભગો વાં વિભજતુ, પૂષા વાં વિભજત, અર્યમા વાં વિભજતુ ઇત્યાદિ ।
અત ઉક્તં વિભજ્યમાનેતિ ।
આકાડ્ક્ષાયામપિ પ્રયોજનાનકત્વે વાક્યૈકવાક્યત્વં ન ભવતિ ॥
યથા---
સ્યોનં તે સદનં કૃણોમિ ઘુતસ્ય ધારયા સુશેવં કલ્પયામિ ઇત્યાદિ ।
અત ઉક્તમેકં પ્રયોજનમિતિ ।
તદેનેન,
અર્થૈકત્વાદેકં વાક્યં સાકાડ્ક્ષં ચેદ્વિભાગે સ્યાત્
ઇતિ જૈમિનીય વાક્યૈકવાક્યતાલક્ષણમભિમતમ્ ।
નનુ યદિ વિપ્રતિપન્નઃ વાક્યેનૈવ પરઃ પ્રતિબોધયિતું શક્યતે, અથ વાક્યે તદર્થે વા વિપ્રતિપદ્યમાનઃ કેનોપાયેન બોધનીયઃ? વાક્યાન્તરેણ ચેદનવસ્થેત્યત આહ--યદ્યપીતિ ।
અનન્યથાસિદ્ધપ્રત્યક્ષાગમાગોચરાભિપ્રાયમેતદિત્યર્થઃ ।
વિકલ્પઃ અનુવાદવિશેષઃ ।
તસ્ય પ્રયોજનં વિધિઃ પ્રતિષેધો વા? અત્ર ચાક્ષેપાવસરે પ્રતિષધ એવ, વિશેષપ્રતિપાદકત્વમિતિ વદતા તત્ત્વવ્યવસ્થાશ્રયત્વં વિવૃતમ્, તત્ર તત્ત્વં વિશેષઃ ।
તસ્ય પ્રતિપત્તિર્વ્યવસ્થા ।
તદ્ધેતુત્વમ્ આશ્રયત્વમ્ ।
તત્ર વિશેષઃ ક ઇત્યત ઉક્તમ--ધર્મવિશિષ્ટો ધર્મોતિ ।
વાક્યાદ્ધિ સાધનધર્મવિશિષ્ટો ધર્મો સાક્ષાત્ પ્રતીયતે સાધ્યરૂપધર્મવિશિષ્ટસ્તુ તદ્દ્વારેત્યુભયમપિ વિવક્ષિત્વા સંમુગ્ધમુક્તમિતિ ॥
નનુ પ્રમાણાન્તરત્વે ઽપિ તર્કસ્ય પ્રમાણપદેન સંગ્રહ એવ સામાન્યેન વિશેષસ્ય સંકલનાત્, તત્ કિમિત્યાહ--ન
પ્રમાણાન્તરમિતિ? અત આહ--પ્રમાણપદેન હીતિ દૃષ્ટો હિ સામાન્યશબ્દેનાપિ કસ્યચિદસંગ્રહઃ કુતશ્ચિત્ કારણાદિત્યભિસન્ધિઃ ।
અત એવ પ્રમાણાન્તરત્વશડ્કાયાં સંગૃહીતેભ્યો વિશેષેભ્યો ઽન્યત્વમુક્ત્વા પ્રમેયં દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાત્તમ્ ।
અનિશ્ર્વાયકત્વાત્ ।

સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ શેષઃ ।
કિં તુ પ્રમાણવિષયવિભાગહેતુતયેતિ ।
યસ્ય
પ્રમાણસ્યેયમિતિકર્તવ્યતા તદીયવિષયે તદપેક્ષત્વાદિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ, તર્કો હિ પ્રમારૂપં વા પ્રમાણં સ્યાત્ લિઙ્ગદર્શનવત્, અપ્રમારૂપં વા ઇન્દ્રિયાદિવત્ ।
ન તાવદાદ્યઃ, તસ્યાહાર્યારોપરૂપત્વાત્ ।
અત એવ ન તત્કરણસ્યાપિ પ્રામાણ્યમપ્રમાફલત્વાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, સ્વવિષયવ્યાપ્યવિષર્યયે હ્યસ્ય પ્રામાણ્યમાશાડ્રિકતમ્ ।
તેન ચ નાસ્ય નિયામકઃ સંબન્ધઃ ।
અસંબદ્ધસ્ય ગમકત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।
તદ્વિપર્યયસ્ય તુ તેન સહ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધો ઽસ્તિ ।
તેન તત્સંવલિતસ્ય પ્રવૃત્તેસ્તદિતિકર્તવ્યતાત્વમેવ ।
ન હિ વિપર્યયાપર્યવસિતં ક્વચિદપિ કૃતાર્થં પ્રસઙ્ગમીક્ષામહે ॥
નન્વેવં તર્હિ પ્રમાણસ્યાપિ કેવલસ્ય ન ક્વચિદપિ કૃતાર્થત્વમ્ ।
તથા ચ સતિ પ્રસઙ્ગતદ્વિપર્યયપિણ્ડ એવ પ્રમાણ્યં પર્યવસ્યેત્ ।
એવમેતત્, સેતિકર્તવ્યતાકસ્યૈવ સર્વત્ર કરણત્વાત્ ।
ઇતિકર્તવ્યતાતદ્વદ્ભાવકલ્પનાયાં ત્વયં વિભાગઃ ।
તદિદં વક્ષ્યતિ--તસ્ય પ્રસઙ્ગરૂપતયા પારતન્ત્ર્યેણ સ્વયમસાધાકત્વાદિતિ ।
પ્રસંજનીયસ્ય પ્રમાણવિરુદ્ધત્વેનાનિષ્ટત્વમયુક્તત્વમ્ ।
સાધનીયસ્ય પ્રમાણાવિરુદ્ધત્વેનેષ્ટત્વં યુક્તત્વમ્, તેનાયમર્થો વાર્ત્તિકસ્ય, યદ્યેવં નાભવિષ્યત્ તદૈવં યુક્તત્વમહાસ્યત્, ઇદં ચાયુક્તત્વમુપાદાસ્યતેત્યત આહ--ઇતિકારેણેતિ ।
તતઃ
પ્રસઙ્ગારૂપવ્યુત્પાદનસય વાર્ત્તિકેન અવિરોધઃ ।
ભાષ્યં તુ પ્રસંગે સ્ફુટમેવ ।
નનુ ભવતીતિ પ્રમાણવ્યાપારાત્ પ્રાગેવ યદિ નિશ્ચિતમ્, તદા તર્કઃ પ્રમાણમેવ સ્યાદિત્યત આહ-- સંભવતીતિ ।
સંભાવના ચેહાવિરોધમાત્રમ્, ન તુ સંશયઃ,
અયુક્તાંશસ્યાપિ સંશયાસ્પદત્વાત્ ।
અનુજ્ઞા ચેયમેવ યત્ પ્રવર્તમાનપ્રમાણાનુકૂલત્વેનાવસ્થાનમ્ ।
તદાહ--એતદુક્તં ભવતીતિ ।
અનુજાનન્ તદ્વિરુદ્ધધર્મવ્યુદાસરૂપેણાવિરોધયન્નિત્યર્થઃ ।
અનુગૃહ્ણાતિ સવ્યાપારીકરોતીત્યર્થઃ ।
તદ્વિષયપ્રમાણાનુકૂલ્યેન તર્કસ્યાપિ તદ્વિષયત્વમિતિ ભ્રાન્તિમાશડ્ક્ય નિરાકરોતિ--ન ચેતિ ।
પારતન્ત્ર્યેણ વિપર્યયપરતન્ત્રતયેત્યર્થઃ ।
આરોપરૂપતામુપદર્શમન્નેવ સ્વવિષયદ્વારાપ્યસ્ય પ્રામાણ્યં નિરાચષ્ટે--અસ્તિ હીતિ ।
ન પ્રસડ્ગો હેતુર્ન પ્રસજ્યમાનો
હેતુર્લિઙ્ગમસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
નનુ ન હિ યદેવ વિદ્યતે તદેવ દૃશ્યત ઇત્યસ્તિ નિયમ ઇત્યત આહ--તેન સહેતિ ।
તસ્માત્ નાસ્તીતિ ફલદ્વારેણ તર્કસ્યાનુગ્રાહ્યં પ્રમાણં દર્શિતમ્ ।
તેનાનુજ્ઞાયમાનં પ્રમાણં પ્રવર્તતે ફલં સાધયતિ ।
ફલમાહ-કેવલમેવેદમિતિ ।
કૈવલ્યસ્વરૂપવિપ્રતિપત્તેસ્તદ્ વિવૃણોતિ--નેહેતિ ॥

તદેવમભાવવિષયે પ્રત્યક્ષે ઽપિ તર્કં દર્શયતા અનુપલબ્ધિલિઙ્ગકાનુમાનસ્ય સાધ્યો ઽભાવ ઇતિ સૌગતમતમપાસ્તમ્ ।
અનુપલબ્ધેરપિ નિષેધરૂપતયા અનુમાનાન્તરસાધ્યતાયામ્ અનવસ્થાનાત્, અસિદ્ધાયાશ્ચાગમકત્વાત્, પ્રત્યક્ષતસ્તત્સિદ્ધૌ ત્વનુમાનાનવકાશાત્, વ્યવહારસ્યાપિ વિકલ્પાનુગતવ્યાપારાત્ પ્રત્યક્ષત એવ સદ્ધિત્વાત્ ।
અન્યથા વિધિવ્યવહારાર્થમપ્યુપલબ્ધિલિઙ્ગકમનુમાનમાસ્થેયમ્ ।
એવં ચ પુનરપ્યનવસ્થૈવ ।
ન હિ લિઙ્ગમપ્યવ્યવહ્નિયમાણમેવાનુમિતિં ભાવયેત્ ।
તસ્માદ્ વિધિવ્યવહારવન્નિષેધવ્યવહારો ઽપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધ એવ ।
વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ તુ પરીક્ષકૈસ્તર્કઃ સહાયત્વેનોપનેય ઇતિ રમણીયમ્ ।
આગમસહાયં તર્કમાહ--એવં સ્વર્ગેતિ ।
યજેતેત્યત્ર સમાનપદોપાત્તત્વાદ્ ભાવ્યત્વાચ્ચ ધાત્વર્થઃ સાધ્યો ભવતુ, ભવતુ, વા પુરુષાર્થત્વાત્ સ્વર્ગ ઇતિ સંશયે તર્કસ્યાવતારઃ ।
યદિ સાધ્યો ધાત્વર્થઃ સ્યાત્, તદોપદેષ્ટુરાપ્તત્વં વિધેશ્ચેષ્ટોપાયત્વં વાક્યસ્ય તદભિધાયકત્વં પ્રેક્ષાવતા ચ પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ।
અસ્તિ ચૈતત્ સર્વં પ્રમાણતઃ સિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
અનુજ્ઞાયમાનં પ્રમાણમાહ--સમાનપદેતિ ।
ન હિ યાગભાવનાયાઃ સ્વર્ગફલત્વે ધાત્વર્થસ્યાતત્ફલત્વે સમાનપદોપાત્તત્ત્વભાવ્યત્વયોઃ કશ્ચિદ્ વિદોધઃ ।
તસ્માત્ તદવિરોધેન સ્વર્ગફલત્વં યુક્તમ્ ।
ધાત્વર્થસ્ય ચ સાધ્યત્વં વિરુદ્ધતયા અયુક્તમિત્યર્થઃ ॥
નનુ પ્રમાણાનુગ્રહાય યુક્તત્વાયુક્તત્વે વિવેચયતિ તર્કો ન તુ નિશ્ચિનોતિ ઇતિ કુતો વિશેષાદિત્યત આહ--ન ચેતિ ।
ક્રિયાતિપત્તિરિતિ, ક્રિયાતિપત્તિઃ પ્રત્યયોપસ્થાપિતે ઘટસત્ત્વધાત્વર્થસાધ્યત્વે એવ ક્રિયાતિપત્તિશબ્દેન વિવક્ષિતે, ન હ્યેવંભૂતપ્રત્યયાવિષયો ઘટો વા સાધ્યતયા ધાત્વર્થો વાસ્તીત્યર્થઃ ।
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ--યદાશ્રયેતિ ।
યસ્મિન્નાશ્રયે તુલ્યોપલમ્ભયોગ્યત્વેન દુઃખત્વેન વા અનિષ્ટપ્રસંજકેન હેતુના ઉપપન્નસ્તર્કો યુક્તાયુક્તવિષયવિશ્ચયસાધનં
ભવિષ્યતિ સ એવ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
તદનેન પ્રસજ્યમાનસ્યાશ્રયાસિદ્ધિસાધનાસિદ્ધી દિર્શિતે, પૂર્વં તુ સ્વરૂપાસિદ્ધિર્દર્શિતા ।
તસ્માદારોપત્વાન્ન સ્વવિષયે પ્રમાણં સ્વવિષયવ્યાપ્યવિપર્યયે નિયામકાભાવાચ્ચ ।
નિયતસંબદ્ધસ્વવિષયે વિપર્યયાપેક્ષિત્વે તુ પારતન્ત્ર્યાત્ ન પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ ક્વાસ્યોપયોગ ઇત્યત આહ--નિશ્રયાય ત્વિતિ ॥
નનુ તર્કપ્રમાણયોરભિમતં ભેદં મીમાંસાયા વેદાદભેદવાદો વિરૂણદ્ધીત્યત આહ--પ્રમાણેતિ ।
અથ યથાશ્રુત એવ
વાર્ત્તિકાર્થઃ કાસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ--ઇતિકર્ત્તવ્યતાત્વં ચેત્યાદિના ।
નિકાયવિશિષ્ટાભિઃ રિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનસ્ય
શરીરેન્દ્રિયાણાં શુક્રશોણિતાદેરાહારાદિભૂતકાર્યત્વાત્, તત્કાર્યત્વાચ્ચ બુદ્ધિવેદનયોર્નિમિત્તાન્તરે પ્રમાણં નાસ્તીતિ તાત્પર્યમ્ ।
વિચિત્રનિમિત્તત્વે સાધ્યે ભેદવત્વાદિતિ હેતુઃ સ્વરૂપાભિપ્રાયેણાનૈકાન્તિકઃ સ્યાત્ સ્વરૂપભેદવતામપિ ઘટાદીનામવિચિત્રનિમિત્તત્વાદતઃ પ્રકારભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે---વિચિત્રત્વાદિત્યર્થ ઇતિ ।
વૈચિત્ર્યેણોત્પાદાદિત્યર્થઃ ॥
નનુ નિમિત્તવૈચિત્ર્યમાત્રપ્રસાધને સિદ્ધસાધનમ્, ન હિ નિમિત્તં કિશ્ચિદ્ વિચિત્રમ્ અસ્તીત્યેતાવતૈવ ધર્માધર્મસિદ્ધિઃ, ધર્માધર્મલક્ષણવિચિત્રનિમિત્તસાધનેન તુ નાન્વયો ન વ્યતિરેક ઇત્યત આહ--પ્રમાણમુક્ત્વેતિ ।
નિમિત્તસ્ય વૈચિત્ર્યે જન્મનો વૈવિત્ર્યગ્રસઙ્ગઃ નિમિત્તસ્યાવૈચિત્ર્યે જન્મનો ઽવૈચિત્ર્યપ્રસઙ્ગઃ ।
યાગાદીનામેવ નિમિત્તત્વે નિરન્વયપ્રધ્વસ્તાત્ કાર્યોત્પત્તિપ્રસંગઃ ।
નિમિત્તસ્ય નિત્યત્વે કાર્યસ્ય સદાતનત્વપ્રસંગઃ ।
અનેકદ્રવ્યત્વે ઽભ્યુદયસાધારણત્વપ્રસંગઃ ।
સાધારણૈકદ્રવ્યત્વે ઽપિ એવ દોષઃ ।
એમિસ્તર્કૈઃ પક્ષધર્મતામુપજીવ્ય પ્રવૃત્તૈરનુગૃહ્યમાણં સામાન્યવ્યાપ્તિબલપ્રવૃત્તં વૈચિત્ર્યાનુમાનં વિશેષવિરોધં પરિભૂયાભિમતં વિશેષં સાધયતીત્યર્થઃ ॥
નનુ જાત્યા કિં ફલનિર્ણયો નાસ્ત્યેવ, યેન કાલવિશેષં પૃચ્છતિ કદા પુનરિત્યતો ઽભિપ્રાયમાહ--સ્યાદેતદિતિ ।
નનુ નિર્ણયોપાદાનપ્રયોજને વક્તવ્યે નિર્ણીતપ્રયોજનસ્ય તર્કસ્ય પુનરાવૃત્તૌ કિં તાત્પર્યમિત્યત આહ--સંકલય્યેતિ ।

સંકલનયા ઉભયોરવિનાભાવો વિવક્ષિત ઇત્યર્થઃ ॥
સ્વસિદ્ધાન્તાનુરૂપં સાધનં દૂપણં ચાહતુરિતિ સ્વાધ્યપરસાધ્યયોર્યથાસંખ્યમ્ ।
નનુ યદ્યપિ સર્વત્ર જલ્પે નિર્ણયાવસાનત્વમેવ નાસ્તિ ક્વચિદનિર્ણયે ઽપિ પુરુષાપરાધતઃ કથાવિચ્છેદાત્, તથાપિ યત્ર નિર્ણયાવસાનત્વમસ્તિ, ન તતો જલ્પાદન્યતરાધિકરણનિર્ણયાવસાનત્વેન વાદો વ્યવચ્છેતું શક્યતે ।
ન ચ સર્વવાદવ્યાપ્તિઃ, નિર્ણયસ્ય વાદફલત્વાત્ ।
ફલસ્ય ચોપાયાવ્યાપકત્વાદિત્યત આહ--વાદે હીતિ ।
નિર્ણયા વસાનતા હિ તદ્યોગ્યતા અભિપ્રેતા ।
સા ચ વિવદમાનયોઃ તત્ત્વબુભુત્સુતયા તમુદ્ધિશ્ય પ્રવૃત્તિઃ ।
તદિદમુક્તમ્, તત્વબુભુત્સોર્વાદિનોર્વાદે ઽધિકારાદિતિ ।
તદયમર્થઃ, તત્ત્વનિર્ણયમુદ્ધિશ્ય તયોઃ સાધનદૂષણવચનસંદર્ભો વાદ ઇતિ ।
એવં ચ નાવ્યાપ્તિર્ન વા અતિપ્રસઙ્ગઃ ॥
જલ્પઃ પુનઃ કીદૃશ ઇત્યત આહ--જલ્પે ત્વિતિ ।
પુરુષશક્તીત્યુદ્દેશ્યમાહ ।
તદયમર્થઃ, ભવતુ નામ ક્વચિત જલ્પતો ઽપિ તત્ત્વનિર્ણયઃ ।
તથાપિ નાસાવદ્દેશ્યો ન ચ શ્રદ્ધેયઃ ।
સ્વશક્તિપરાશક્તિખ્યાપનમાત્રમુદ્દેશ્યમિતિ ।
તસ્માદન્યતરનિર્ણયાવસાનત્વેનેતિ ।
નિર્ણયાવસાનાભિપ્રાયેણેત્યર્થઃ ॥
નનુ જલ્પવિતણ્ડયોર્વાદવિશેષત્વે કથં સામાન્યવિશેષયોઃ પરિસંખ્યાસમભિવ્યાહારઃ, કથં ચ પરસ્પરવિરુદ્ધયોઃ સામાન્યવિશેષભાવો ઽપીત્યત આહ--વિશિષ્યેતે ઇતિ ।
અપરમપિ ભેદહેતુમાહ--વાદાત્ જલ્પવિતણ્ડયોરિતિ શેષઃ ।
પૂર્વં વાદવ્યાખ્યાનાવસરે ભેદે હેતુરુદ્દેશ્યવિશેષાભિસન્ધિરુક્તઃ તદપેક્ષયા અપરમપીતિ ।
યૌ તૌ વાદજલ્પયોઃ પ્રયોક્તાતૌ તાવેકત્રાવિજિગીષયા અન્યત્ર વિજિગીષયા વિશેષિતૌ વાદજલ્પૌ પરસ્પરતો વ્યવચ્છિન્દાતે ઇત્યર્થઃ ॥
દૂષયિતુમ્ એકદેશિવ્યાખ્યાનં તન્મતેન વ્યાચષ્ટે ઇતિ યોજ્યમ્ ।
ઉભયથાપ્યનૈકાન્તિકત્વાદિતિ ।
યદ્યપિ વ્યભિચારાદર્શને ઽપિ અવિનાભાવો ન સિધ્યતિ પૃથગભિધાનસ્ય પુરુષેચ્છાધીનત્વાત્, વાદે ચોદનીયત્વસ્ય ચાનુદ્ભાવને તત્ત્વપ્રતિપત્તિવ્યાઘાતહેતુત્વપ્રયુક્તત્વાત્, તથાપિ વ્યભિચારસ્ય સ્ફુટત્વાત્ સ એવ દર્શિતઃ ।
તસ્માદ્ વાદે ચોદનીયા ભવિષ્યન્તીત્યનેન પૃથગભિધાનપ્રયોજનમાત્રં પ્રતિપાદિતમ્ ।
હેતુત્વં પુનરવિવર્ક્ષિતમેવ તાર્કિકંમન્યેનૈકદેશિના આરોપિતામિત્યર્થઃ ।
નન્વેવંરૂપપ્રયોજનલાભો ઽપિ કથમ્? ન હિ પૃથગભિધાનમાત્રમત્રપ્રમાણયિતું શક્યમિત્યત આહ---સામાન્યેનેતિ ।
સામાન્યો ઽભિહિતં વિશેષતો ઽભિદધતા સૂત્રકૃતા પ્રયોજનવિશેષઃ સૂચિતઃ ।
સ એવ ભાષ્યકૃતા દર્શિત ઇત્યર્થઃ ।
અથ યદ્યેતદેવ વિવક્ષિતમસ્ય સૂત્રકૃતઃ, તદા કિમિતિ ન ક્વચિત્ શાસ્ત્રપ્રદેશે સ્વયમેવ દર્શિતવાનિત્યત આહ--એતાવાનેવેતિ ।
અથ ભાષ્યકારેણ કથમિદમુન્નીતમિત્યત આહ--તત્રેતિ ।
કિમેવમપીતિ ।
કિમનેન પ્રતિપાદિતેન ફલમિત્યર્થઃ ।
નન્વગ્રેવાદે ચોદનીયત્વમેવ પ્રતિપાદયતિ, ઇહ તુ વિદ્યાપ્રસ્થાનભેદજ્ઞાપનાર્થત્વં વર્ણયતિ ।
તત્ કુતો ન વિરોધ ઇત્યત આહ--વાદજલ્પવિતણ્ડા ઇત્યાદિ ।
અત્રૈવાર્થે સૂચકં વાર્ત્તિકમાહ--અત એવેતિ ।
અયમર્થઃ ।
યદિ વિદ્યાશબ્દેનાસ્ય વાદાદયો ન વિવક્ષિતાઃ કથમગ્રે વાદવ્યાપારં દર્શયિત્વા જલ્પવિતણ્ડયોઃ સર્વાણ્યેવ નિગ્રહસ્થાનાનિ વ્યાપારત્વેનાહ? તદ્ યદયમેવ બ્રૂતે નૂનમયમસ્યાર્થો વિવક્ષિત ઇતિ ।
તદયં તાત્પર્યસંક્ષપંઃ, ન તાવદજ્ઞાતસ્વરૂપ વદજ્ઞાતવ્યાપારફલભેદા વાદાદયશ્ચેતનેનાધિષ્ટાતું શક્યન્તે ।
ન ચાનધિષ્ઠિભ્યઃ ફલસિદ્ધિઃ ।

તસ્માત્ સ્વરૂપવદ્ વ્યાપારફલભેદ અપ્યમીષાં પ્રતિપાદનીયા ભવન્તિ ।
અત એવ ચતુર્થે ફલમપિ દર્શયિષ્યતિ
સૂત્રકારઃ ॥
પ્રયુજ્યેરન્ સંભાવ્યેરન્નિતિ ।
ન તુ તેષામસ્તિ સંભવતિ પ્રયોગ ઇતિ ।
નનુ લક્ષણેન પદાર્થસ્વરૂપં ન વ્યવસ્થાપ્યતે, અપિ તુ વ્યવસ્થિતં જ્ઞાપ્યતે, તત્ કુતો લક્ષણતન્ત્ર્ત્વમિત્યત આહ--લક્ષ્યત ઇતિ લક્ષણમિતિ ।
નનુ યદિ પૃથગભિધાનેનૈવ વાદે ચોદનીયત્વં પ્રતિપાદ્યતે, કથં ન્યૂનાધિકાપસિદ્ધાન્તાનાં પૃથગનભિધાને તત્ર ચોદનીયત્વપ્રતિપત્તિઃ? અથાન્યથાપિ તેષાં તદ્ ગમ્યત એવ તદા હેત્વાભાસેષ્વપિ સ એવ પ્રકારો ઽસ્ત, કૃતં પૃથગભિધાનેનેત્યત આહ--હેત્વાભાસાનાં ચેતિ ।
અયમાશયઃ ।
ન હિ હેત્વાભાસાઃ પૃથગભિહિતા ઇત્યેવ વાદે ચોદનીયત્વં તેષાં ગમ્યતે ।
અપિ તુ વાદસ્ય તત્ત્વપ્રતિપિત્સુકથાત્વાત્, હેત્વાભાસાનાં ચાનુદ્ભાવને તત્ત્વપ્રતિપત્તિવ્યાઘાતાત્ તત્ત્વબુભુત્સુના અવશ્યમુદ્ભાવનીયાસ્તે ।
અન્યથા વાદો વાદત્વં જહ્યાત્ ।
હેત્વાભાસાનાં ચાનુદ્ભાવનં તત્ત્વપ્રતિપત્તિવ્યાઘાતકમિતિ ।
અયમેવ ચ ન્યાયો વિશેષતઃ પૃથગભિધાનેન સૂચિતઃ સૂત્રકારેણ ।
સ ચ ન્યૂનાદિષુ
સમાન ઇતિ ।
એવં ચ વ્યવસ્થિતે વાર્તિકકૃતો ઽપિ પ્રશ્નો નાપ્રાસ્તાવિક ઇત્યાહ--તત્ર પૃચ્છતીતિ ।
નનુ યદિ જલ્પવિતણ્ડયોસ્તત્ત્વપ્રતિપાદનાર્થમવતારઃ કિમ્ અપ્રતિભાદ્યુદ્ભાવનેન? અથ ન તદર્થત્વં તયોઃ, કિં તદવતારેણ? ન ચાન્યાર્થત્વે તયોરેતચ્છાસ્ત્રવ્યુત્પાદ્યત્વમિત્યત આહ--સાહઙ્કારો હીતિ ।
અહઙ્કૃતસ્ય તસ્ય
તત્ત્વપ્રતિપત્તેરયોગાદહઙ્કારશાતનમેવાનયોસ્તત્ત્વપ્રતિપાદનાર્થત્વમ્, તચ્ચાપ્રતિભાદ્યુદ્ભાવનં વિના ન સ્યાદિતિ તત્ત્વં પ્રતિપિપાદયિષતા કર્તવ્યમેવેદમિત્યર્થઃ ॥
નનુચ્ છલાદીનાં પરિજ્ઞાનં ન સાક્ષાન્નિઃશ્રેયસ ઉપયુજ્યતે આત્માદિવત્ ।
નાપિ તદ્વ્યવસ્થાનદ્વારા પ્રમાણવત્ ।
નાપિ ન્યાયાઙ્ગતયા સંશયાદિવત્ ।
ન ચ પરિજ્ઞાનમેવ ફલમ્, અપુરુષાર્થત્વાદિત્યત આહ--પરિજ્ઞાનસ્ય ચ ફલમુક્તમિતિ ।
તત્ત્વપ્રતિપત્યુપાયભૂતકથાત્રયપરિકરશુદ્ધિદ્વારા તત્પરિજ્ઞાનં નિઃશ્રેયસોપયોગીત્યર્થઃ ।
સ્વયં ચ સુકરઃ પ્રયોગ ઇતિ ગ્રન્થસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ કિમુક્તં ભવતીતિ તત્સ્વરૂપપ્રશ્નો ઽસંગત ઇત્યતઃ પૂરયતિ--અનેન ભાષ્યેણેતિ ॥
ભાષ્યે પ્રયોજનાન્તરાભિધાનં ન સૂત્રકૃદભિહિતપ્રયોજનવિરોધિ, કિં તુ તદનુગુણમ્ એવેત્યાશયવાન્ સૌત્રં પ્રયોજનમનુવદતિ--સૂત્રકારેણેતિ ।
અનુગુણત્વં તુ વ્યાપ્તિપ્રદર્શનેન ।
ન હ્યસ્તિ સંભવઃ, પુરુષાર્થશ્ચાપ્રમાણહેતુકશ્ચેતિ ।
તેનાયમર્થો ભાષ્યસ્ય, યતઃ સર્વં પ્રેક્ષાવત્પ્રયોજનમાન્વીક્ષિકીવ્યુત્પાદ્યપ્રમાણમૂલમ્, અતો નિઃશ્રેયસસ્ય પરમપુરુષાર્થસ્ય તન્મૂલતાયાં વિપર્યયશડ્કૈવ નાસ્તિ, અતન્મૂલત્વે પુરુષાર્થત્વહાનિપ્રસંગાદિતિ ।
તદિદમુક્તં નાસ્ત્યેવ તદિતિ ।
નનુ ન
તાવદિતરાસુ પ્રમાણવ્યવહારો નાસ્ત્યેવ, તદિતરવ્યવહારસ્યાપ્યુચ્છેદપ્રસંગાત્, પ્રમાણવ્યવહાર સદ્ભાવે તુ કિમાન્વીક્ષિક્યા તત્ર પ્રકાશયિતવ્યમ્? તત્પ્રમાણૈરેવ પ્રકાશિતત્ત્વાદિત્યત આહ--યદ્યપીતિ ।
વ્યુત્પાદિતેન પ્રમાણાદીના તત્ર વ્યવહારસ્તદ્વ્યુત્પત્તિસ્ત્વિત એવ, ન તુ તત ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ પ્રણેતૃશ્રોત્રપ્રમાણોપજીવનમાન્વીક્ષિક્યામપિ સમાનમતો ન વિદ્યાન્તરાદ્ વિશેષ ઇત્યત આહ--ન તુ પ્રમાણાદીતિ ।
પ્રમાણોપજીવને સમાને ઽપિ યથૈતદ્વ્યુત્પાદ્યમુપજીવન્તિ તાઃ, નૈવં તદ્વ્યુત્પાદ્યમિયમપીત્યર્થઃ ।
નનુ ઉપજીવકતાસામ્યે ઽપિ પરસ્પરોપજીવ્યોપજીવકભાવઃ ક્વ નામ દૃષ્ટ ઇત્યત આહ--યથેતિ ।
પ્રત્યક્ષાદ્યપિ હિ સ્વપ્રામાણ્યવ્યવસ્થિતયે પ્રમાણાન્તરમપેક્ષતે ।
અનુમાનમપિ સ્વોત્પત્તયે ।
તથાપિ પ્રત્યક્ષાદ્યેવાપેક્ષ્યાનુમાનં સ્વવિષયુ પ્રવર્તતે ।
ન તૂપજીવકાનુમાનમપેક્ષ્ય પ્રત્યક્ષાદિ, અનુમાનાન્તરં તુ સ્વપ્રામાણ્યવ્યુત્પાદકમપેક્ષતે ।

તદપિ ન તદૈવ, કિં તુ પ્રાગેવ ઇત્યભિપ્રાયેણ વ્યુત્પાદ્યસજાતીયાપેક્ષાનિરાકરણાયોક્તમ્--ન પ્રત્યક્ષાદિવિષયમપિ તદાનીમેવેતિ ।
પ્રત્યક્ષાદિરૂપો વિષયઃ પ્રત્યક્ષાદિવિષય ઇતિ ।
વિદ્યોપકરણં પ્રમાણાદિ ।
તસ્ય ગ્રહણં પ્રમાણાદિગ્રકાશિતમર્થમિતરા વિદ્યાઃ પ્રતિપાદ્યન્તે ઇતિ વાર્ત્તિકેન ।
એતદુક્તં ભવતિ, વાર્ત્તિકે પ્રમાણાદિગ્રહણં ભાષ્યોક્તવિદ્યાપ્રકાશકત્વનિર્વાહાય ।
ન તુ સ્વાતન્ત્ર્યેણ ।
અતો ન વિરોધઃ ।
તદેવં સ્વરૂપેણાપેક્ષાં દર્શયિત્વા વિષયગતા અપેક્ષા ભાષ્યકૃતા દર્શિતા--ઉપાય ઇતિ ।
તદ્વાર્ત્તિકં યોજયિતું વ્યાચષ્ટ--સંપ્રતીતિ ।
નનુ વિદ્યાન્તરાણાં શબ્દાત્મકતયા પ્રમાણત્વાત્ તસ્ય ચ સ્વપ્રતિપાદ્યે ઽનપેક્ષત્વાત્, કિં તત્રાન્વીક્ષિકી કરિષ્યતીત્યત આહ--ન હીતિ ।
પ્રમાણસ્ય સતઃ સ્વપ્રતિપાદ્યે પ્રમાણાન્તરાપેક્ષા નાસ્તિ, ન તુ સ્વેતિકર્તવ્યતાભૂતતર્કાપેક્ષાપિ ।
સ ચાન્વીક્ષિકીલભ્ય ઇત્યર્થઃ ॥
અથ તર્કમનપેક્ષમાણસ્ય કિં સ્યાદિત્યત આહ--મા ભૂદિતિ ।
આદિગ્રહણેન
યજમાનઃ પ્રસ્તરઃ
ઇત્યાદિ ગ્રાહ્યમ્ ।
તર્કશ્ચ સંશયમન્તરેણ નાવતરતીત્યુપસંહારે સો ઽપિ દર્શિતઃ ।
યદ્યપિ સતર્કપ્રમાણપ્રવૃત્તિરેવ પરીક્ષા, તથાપીહ ગોબલીવર્દન્યાયેન પ્રમાણસ્ય સ્વપદોપાત્તત્વાત્ પ્રયોજનજિજ્ઞાસાતર્કા એવ વિવક્ષિતાઃ ।
પ્રમાણસ્ય નિવશઃ પ્રવત્તિઃ ।
તસ્ય દ્વારમવિરોધઃ ।
અર્થતત્ત્વં પદાર્થતત્ત્વં વાક્યાર્થતત્ત્વં વા, અવધાર્ય પ્રમાણાન્તરાદર્થવાદાદેવ વા ।
તત્ર ત્રયી વિધિનિષેધરૂપા નિવેશનીયેત્યર્થઃ ।
એવં ચ દણ્ડનીત્યાં યથા યમો રાજા કુબેરો વા રાજત્યાદિ, વાર્ત્તાયાં માઘે પરિકર્ષિતા ભૂમિઃ સુવર્ણમયં ફલમાધત્ત ઇત્યાદિ તર્કાનપેક્ષયા વિફલાયતે ।
તસ્માત્ તત્રાપિ તદપેક્ષા અસ્તીત્યતિદિશતિ--એવમિતિ ।
વિષયમિતિ શેષ ઇત્યત્રાપિ વિધેયતયા નિષેધ્યતયેતિ શેષઃ ॥
ઇદાનીં વ્યાપારગતામપેક્ષામાહ ભાષ્યમતેન--અપિ ચેતિ ।
દ્રવ્યસ્ય યથા
દધ્ના જુહોતિ
ઇત્યાદિ ।
ગુણસ્ય યથા
અરૂણયા સોમં ક્રીણાતિ
ઇત્યાદિ ।
કર્મણો યથા
વ્રીહીનવહન્તિ
ઇત્યાદિ ।
દણ્ડનીત્યામપિ યથા દ્રવ્યસ્ય
સ્વામ્યમાત્ય-
ઇત્યાદિ ।
ગુણસ્ય યથા
સામભેદ-

ઇત્યાદિ ।
કર્મણો યથા
શસ્ત્રશિક્ષા ગજવાજિવાહનમ્
ઇત્યાદિ ।
વાર્ત્તાયામપિ દ્રવ્યસ્ય યથા
યથર્તુ બીજં સંગૃહ્ણીયાત્ ।
ઇત્યાદિ ।
ગુણસ્ય યથા
ભૂમિં પ્લાવયેચ્છોષયેત્ ।
ઇત્યાદિ ।
કર્મણો યથા
સ્યાનાન્તરં નિનીષન્નનોકહમભિમન્ત્રયેત્ ।
ઇત્યાદિ ।
વિષયં દર્શયિત્વા સંશયમાહ--તત્ર કિમિતિ ।
સંશયકારણં ચ વિધિપદસમભિવ્યાહારસ્તત્પદસ્ય ।
વિધિપદસમભિવ્યાહૃતસ્વપદો હ્યધિકારી ન વિધિવિષયઃ ।
તથાભૂતમેવ ચાગ્નિહોત્રં તદ્વિષયઃ ।
અતઃ સાધ્યે સંશયઃ કિં વિધિપદસમભિવ્યાહૃતપદત્વાદગ્નિહોત્રાદિવદ્વિધિવિષયો ભવતુ સ્વર્ગો ઽધિકારિવદ્ વા નેતિ પૂર્વપક્ષમાદર્શયન્નેવ તત્રાનિષ્ટપ્રસંગમાહ--તત્ર યદીતિ ।
ન ચ શ્યેનાદિસાધ્યાયા હિંસાયા વિહિતત્વેનાર્થત્વમેવ ભવતુ કા ક્ષતિરિતિ વાચ્યમ્ ।
વિધિર્હિ પ્રવર્તકઃ સ્વજ્ઞાનેન ઇચ્છામન્તરા કૃત્વા પ્રયત્યનોત્પાદકં ઇતિ યાવત્ ।
સ ચ પ્રયત્નો ન સાધ્યવિષયઃ કર્તું શક્યતે ।
ઉપયો હિ પ્રયત્નવિષયો ન તુ ફલમ્ ।
તસ્માત્ પ્રયત્નવિષયત્વાત્ સાધનેતિકર્તવ્યતે એવ વિધીયેતે ન તુ સાધ્યમ્, તદવિષયત્વાત્ ।
ન હિ જ્ઞાપકત્વમાત્રં વિધિત્વમ્, અપિ ત્વિચ્છાપ્રયત્નવિષયજ્ઞાપકત્વમિતિ ।
તસ્માત્ શ્યેનાદિસાધ્યા હિંસા અનર્થભૂતૈવાર્થઃ સ્યાદ્ યદિ વિધિવિષયઃ સ્યાદિતિ સાધૂક્તમ્ ।
સિદ્ધાન્તે પ્રમાણમાદર્શયન્નેવ સાધ્યપદસમભિવ્યાહારસ્તર્હિ ક્વોપયુજ્યતે ઇત્યાશડ્કામપનયતિ--અથ સાધ્યાંશમિતિ ।
ઇષ્ટાભ્યુપાયતા હિ નેષ્ટમપ્રતીત્ય પ્રત્યેતું શક્યા ।
ન ચાપ્રવૃત્તૈવ સા પ્રવર્તયતિ ।
અતસ્તાં વિશેષ્ટુમિષ્ટસ્યાનુવાદો ઽયમિત્યર્થઃ ॥
તત્ કિમિદાનીમવિહિતમિત્યેતાવતૈવાનર્થઃ? નેત્યાહ--ન હિંસ્યાદિતિ ।
નનુ ભવત્વેવં તાવત્ તથાપ્યાન્વીક્ષિક્યા કિમાયાતમિત્યત આહ--તદિહેતિ ।
વિષયાન્તરમાહ--એવમિતિ ।
યથા આભિખ્યાયાઃ પ્રયોજકત્વં ક્ષીરહોમસ્થાને તદ્વિનિવેશનાદ્ રસાદિસામ્યાત્, વાજિનસ્યાપ્રયોજકત્વમવર્જનીયોત્પત્તિકત્વાત્ ।
આદિગ્રહણેન શેષભાગહોમવિલોપાદયો ગૃહ્યન્તે ।
સર્વા વિદ્યા ઇતિ વિદ્યશબ્દેન તદ્ધર્માન્ લક્ષયતીતિ ન ભાષ્યવ્યાખ્યાવિરોધઃ ।
વાર્ત્તિકકારસ્તુ ધર્માણાં વિદ્યાપારતન્ત્ર્યં વિવક્ષન્નિતિ શેષઃ ।
સઙ્કરપ્રસઙ્ગ ઇતિ ફલસ્ય ।
તથા ચ વિદ્યાન્તરુલેનૈવાસ્ય ફલવત્ત્વં ન
પુનરસાધારણં ફલમસ્યા અસ્તીત્યર્થઃ ।
અસાઙ્કર્યં દર્શયિતું તાસામેવ તાવદસાધારણં ફલમાહ--વિદ્યાન્તરાણીતિ ।

એતસ્યા અસાધારણં ફલમાહ--ઇહ ત્વિતિ ।
અન્યત્રાસ્યાઃ પ્રતિપાદિતોપયોગવિરોધો મા ભૂદિતાશયવતોક્તમ્--પ્રમાણાદિ
યદ્યપિ સાધારણમિતિ ।
એતેનૈતદુક્તં ભવતિ, વિદ્યાન્તરુલાન્યપિ યદાન્વીક્ષિક્યામાયતન્તે સેયમૂષ્મસિદ્ધિરસ્યાઃ ।
યત્તુ પ્રધાનમસ્યાઃ ફલં તદસંકીર્ણમેવ વિદ્યાન્તરેષ્વસંભવાદિતિ ॥
વાદાદીનામિતિ અતદ્ગુણસંવિજ્ઞાનો બહુવ્રીહિઃ, વાદસ્ય પરાભિભવાર્થમપ્રવૃત્તેઃ ।
જલ્પાદયો હિ મદાદિહેતવઃ પરાભિભવોપાયત્વાત્ દ્રવ્યશરીરસંપત્તિવદિતિ પ્રયોગઃ ।
તત્રાસ્ય વિરુદ્ધત્વં તાવદાહ--તત્ર જલ્પાદીનામિતિ ।
અયમાશયઃ ।
ન તાવત્ પ્રતિપાદ્યસ્ય જલ્પવિતણ્ડયોરધિકારઃ ।
કિં તુ પ્રતિપન્નસ્ય તત્ત્વપ્રતિપત્તિપાલનાર્થં દુરવલિપ્તપ્રતિપાદનાર્થં ચ તયોરધિકારઃ ।
પરાહઙ્ગારશાતનં ચ મદમાનાદિવિરુદ્ધમેવ, તેષાં દોષવિશેષત્વાત્ ।
અહડ્કારશાતનસ્ય ચ તન્નિરોધરૂપત્વાત્ ।
ન ચ પરાભિભાવોપાયભૂતશબ્દવાચ્યતામાત્રેણાનુમાનમ્, વાગાદીનામપિ વિષાણિત્વપ્રસંગાદિતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
પરાભિભવોપાયત્વેન હેતુના મદમાનાદિહેતુત્વં મા સૈત્સીત્, અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામેવ તુ સિદ્ધચત્વિત્યત આહ--મદમાનાદિહેતુત્વં ચ હેતુરસિદ્ધ ઇતિ ।
સતિ ચ તત્ત્વવિદાં ન સંભવન્તીતિ વદતા યથાશ્રુતસ્ય
પરાભિભવોપાયત્વસ્યાનૈકાન્તિકત્વમપિ સૂચિતમ્ ।
અતો જલ્પાદિતત્ત્વજ્ઞાનવતામપિ યદિ માનાદયો દૃશ્યન્તે, ન તે તદ્ધેતુકાઃ, કિં તુ બલવન્મિથ્યાજ્ઞાનહેતુકા એવેતિ સનકાદ્યુદાહરણફલમિતિ ।
એતચ્ચ સ્ફુટમિત્યભિપ્રાયેણાહ--ઉપસંહરતીતિ ॥1 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
અપ્રતીતસ્વરૂપસ્ય પ્રયોજનામિસંબન્ધસ્ય પરીક્ષા ન યુજ્યતે, રિરાશ્રયત્વાત્ ।
પ્રથમસૂત્રં તૂદ્દેશપરમેવેત્યત આહ--તદેવમિતિ ।
અભિધેયસંબન્ધપ્રયોજનપરાદેવ તસ્માદુદ્દેશો ઽપ્યવગતઃ ।
સ ચાપેક્ષિતત્વાદ્ ગૃહીત ઇત્યર્થઃ ।
એતેન પરીક્ષાવિષયો દર્શિતઃ ।
ઉચિતં દર્શયન્નેવ તદતિક્રમે હેતુમાહ--તેષામિતિ ।
ઐતેન છલતઃ સંબન્ધપરીક્ષાયાઃ પ્રયોજનમપિ
દર્શિતમ્ ।
અભિધાનસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્-ઉભયકોટિસંસ્પર્શઃ ।
સમીચીનમિત્યાદ્યનુરોધેન યથા વાર્ત્તિકાદિત્યાદાવાર્થઃ ક્રમો ગ્રાહ્યઃ ।
તસ્માદમિધાનસામાન્યાત્ અભિધાનસાધર્ગ્યમાત્રાત્ નિર્ણાયકરહિતાત્ દૃશ્યમાનાદિતિ યાવત્ ।
ઉભયથા દર્શનાચ્ચેતિ ।
તત્સહચરિતોભયકોટિદર્શનજસંસ્કારભુવઃ સ્મરણાદિતિ યાવત્ ।
એતચ્ચ સૂત્રકારસ્યાપ્તત્વાવધારણાત્ પ્રાગિતિ મન્તવ્યમ્ ।
યદ્યપિ
ચાત્ર વચન એવ સાક્ષાત્ સંશયં દર્શયતિ, તથાપિ તદ્દ્વારા અર્થ એવ દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ ।
સંબન્ધિનિ ચ પ્રયોજને તત્ત્વજ્ઞાનકાર્યતયા પરીક્ષ્યમાણે સંબન્ધ એવ કાર્યકારણભાવલક્ષણઃ પરોક્ષિતો ભવતીતિ તદેવ પરીક્ષ્યતયા નિર્દિશ્યતે--તત્ ખલુ વૈ નિઃશ્રેયસમિતિ ।
વસ્તુતસ્તુ સંબન્ધપરીક્ષૈવેયમિત્યતો ન પ્રતિજ્ઞાસંશયપરીક્ષાણાં વૈયધિકરણ્યમિતિ ।
તત્રેતિ ।

સૂત્રે વ્યાખ્યાતવ્યે ।
ઉત્સૂત્રેણેતિ ।
પૂર્વપક્ષં વિના સિદ્ધાન્તસૂત્રસ્યાવતારાભાવાત્ ઇત્યાશયઃ ॥
નનુ જીવન્મુક્તિપક્ષે તદ્વતામવસ્થાનં ન સ્યાદિતિ ચોદ્યમાનમનવકાશમિત્યત આહ--તદત્યન્તેતિ ।
નનુ મા ભૂત્
તત્ત્વજ્ઞાનાનન્તરમેવ નિઃશ્રેયસમ્, કા નો હાનિઃ ।
ન હ્યેવં પ્રતિજ્ઞાતમસ્માભિરિત્યત આહ--તથા સતીતિ ।
યદ્યપિ સાક્ષાદેવં ન પ્રતિજ્ઞાતમ્, તથાપિ તત્ત્વજ્ઞાનનિશ્રેયસયોઃ કાર્યકારણભાવઃ સૂત્રકૃતા દર્શિતઃ, સ ચાનનન્તર્યનિયમ એવ સ્યાત્, નાતો ઽન્યથેતિ પૂર્વપક્ષી મન્યત ઇત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્--મિથ્યેતિ ॥
નનુ તથાપિ, તદત્યન્તવિમોક્ષો ઽપવર્ગઃ ।
[1.1.22] ઇત્યતાવદેવ નિઃશ્રેયસમિતિ કેન પ્રતિજ્ઞાનં યાવતા જીવન્મુક્તિરપિ રિઃશ્રેયસં ભવત્યેવેત્યત આહ--ન ચાન્યદિતિ ।
અભિસન્ધૌ બીજં તત્ત્વજ્ઞાનસ્યોત્પન્નસ્યાપવર્ગે
કર્તવ્યે ઽપેક્ષણીયાભાવઃ ।
ભાવે વા તદેવાપવર્ગસાધનમ્, ન તત્ત્વજ્ઞાનમિતિ ।
તદિદકુક્ત વાર્ત્તિકકૃતા--સત્યપિ તત્ત્વજ્ઞાને
યસ્યાભાવાન્નાપવૃજ્યતે સો ઽન્યોર્ઽથઃ ઇતિ સ્ફુટં વાર્ત્તિકમિતિ ટીકાર્થઃ ।
સૂત્રસમુત્થતાં સિદ્ધાન્તવાર્ત્તિકસ્ય દર્શયિતું સૂત્રમવતારયતિ--અત્રેદમિતિ ।
યથાશ્રુતં વાર્ત્તિકં ન પૂર્વાપક્ષાચ્છાદકં ન હ્યપરમપિ નિઃશ્રેયસં શાસ્ત્રીયાત્ તત્ત્વજ્ઞાનાત્ સાક્ષાદ્ભવતીતિ, યસ્માચ્ચ સાક્ષાદ્ભવતિ ન તચ્છાસ્ત્રીયમિત્યતો ભૂમિમરચયતિ--ચતસ્રો હીતિ ।
સા ચાન્વીક્ષિક્યામાયતતે આયત્તા ભવતિ ।
તત્પરિકરોપયોગમાહ--આન્વીક્ષિકી ચેતિ ॥
નનુ શ્રવણસ્ય તાવદાકાઙ્ક્ષોત્થાપનેનોપયોગો, મનનસ્યાપ્યેવમેવેત્યવધારણેન, તત્ કિમપરમવશિષ્યતે યદર્થં પ્રતિપત્ત્યન્તરોપાસનમ્? ન હિ નિશ્ચયાતિરિક્તં કસ્યચિત્ પ્રમાણસ્ય ફલમિત્યત આહ--ન ચાયમિતિ ।
આયમાશયઃ ।
ન હિ નિશ્ચયો મોહઃ ઔપદેશિકેનાનુમાનિકેન વા તત્ત્વનિશ્ચયેન નિરાકર્તું પાર્યતે, તદુપાયાનુષ્ઠાનેન તુ તયોરૂપ્યોગઃ ।
તસ્માદ્ યે વેદાન્તિનો વાક્યાર્થજ્ઞાનાદેવ મુક્તિમિચ્છન્તિ, તે પ્રષ્ટવ્યાઃ, કિં ભવતાં વસ્તુસન્તમુપાયોપેયભાવસંબન્ધમભ્યુપગમ્ય પ્રવૃત્તિઃ, સવૃતિસન્તં વા? આદ્યે ઽદ્વૈતસિદ્ધાન્તક્ષતિઃ, કાર્યકારણભાવસ્ય ભેદાધિષ્ઠાનતયા તયોઃ પરમાર્થિકત્વે ભેદસ્યાપિ પારમાર્થિકત્વપ્રસંગાત્, દ્વિતીયે તુ કિમવિશેષેણ પ્રવૃત્તિઃ, યથાસંવૃતિવ્યવસ્થં વા? આદ્યે ભોગિનો ઽપ્યપવૃજ્યેરન્ ।
દ્વિતીયે તુ ન શાબ્દાદાનુમાનિકાદ્ વા તત્ત્વજ્ઞાનાદૈન્દ્રિયકવ્યામોહવિગમઃ ।
કિં તર્હિ, સાક્ષાત્કારાદેવ દૃષ્ટ ઇતિ તથૈવ તદર્થિનઃ પ્રવૃત્તિર્યુક્તા ।
ન ચ વાચ્યં વાક્યાદેવાત્મસાક્ષાત્કારોદય ઇતિ, તસ્ય કેવલસ્ય સામર્થ્યાનુપલમ્ભાત્ ।
યદિ તુ સ્વસંવિદિતસ્વરૂપતયા કિં તત્ર ધ્યાનાદિકમપૂર્વમાધાસ્રૂતીત્યુચ્યતે, તદા શ્રુતેરપિ વૈફલ્યમનેનૈવ ન્યાયેન ।
યદપિ ભૌતદશકનદીસંતરણમુદાહૃતં, તત્રાપિ ન કેવલેનૈવ વાક્યેન સાક્ષાત્કારઃ કિં તુ ચક્ષુરાદિનૈવ ।
ઇહાપિ મનસા સહકૃતેન ભવિષ્યતીતિ ચેત્--ન, અનેકધા શ્રુતશ્રુતેરપિ સત્યપિ ચ પટીયસિ મનસિ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાભાવાત્ ।
તત્ કસ્ય હોતોઃ? ભૌતાનામિવ સ્વશરીરે ચાક્ષુષસ્ય દૃઢતરાભ્યાસસ્ય મુમુક્ષોર્માનસસ્યાત્મન્યભાવાત્ ।
તસ્માત્ તદર્થમભ્યાસ એવ શરણમ્ ।
તદિદમુક્તં લોકસિદ્ધમિતિ ।
લોકસિદ્ધઃ કાર્યકારણભાવસ્તાત્ત્વિકો ભવતુ મા વા ભવતુ સર્વસ્ય પુરુષાર્થપ્રવૃત્તસ્ય તાવત્ સ એવ શરણમ્ ।
તદનાદરે તુ પુરુષાર્થો ઽપિ નાદરણીયસ્તુલ્યયોગક્ષેમત્વાદિતિ ॥
યદિ નામ ચતસ્રઃ પ્રતિપત્તય આત્માદૌ પ્રમેયે, પ્રકૃતે તુ કિમાયાતમિત્યત આહ--અથેતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ--યદિ શ્રૌતમાનુમાનિકં વા તત્ત્વજ્ઞાનમાદાય પૂર્વપક્ષઃ, તદા અનભ્યુપગમ એવોત્તરમ્ ।
ન હિ તસ્ય સાક્ષાન્નિઃશ્રેયસહેતુત્વમાચક્ષ્મહે ।
કિં તર્હિ? પરમ્પરયા સૈવ ચતસ્રો હીત્યાદિના દર્શિતા ।
તસ્માત્ સાક્ષાત્કારમાદાય પૂર્વપક્ષઃ ।