ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યપરિશુદ્ધિ · ભાગ 2140

તદેતદનુપપન્નમ્ ।
ફલજ્ઞાનં હિ ફલસ્ય સિદ્ધાવસ્થસ્ય સાધનાનર્હતયા નિષ્પ્રયોજનીભૂતત્વાદ્ વા ન પરીક્ષ્યેત્ તત્તજ્જાતીયજ્ઞાનસ્ય સર્વાસ્વવસ્થાસુ અર્થાવ્યભિચારિતયા નિઃશઙ્કત્વાદ્ વેતિ? ન તાવદાદ્યઃ, ફલસ્ય સિદ્ધાવસ્થત્વે તદ્વત્ તત્સાધનીભૂતસ્યાપિ નિષ્પ્રયોજનીભૂતત્વાદપરીક્ષ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉત્તરોત્તરુલાભિસંધાનેન તત્સાધનં પરીક્ષ્યત ઇતિ ચેત?
ફલે ઽપ્યેવમસ્તુ ।
સિદ્ધ એવ હિ ફલે પરીક્ષિતે તત્સાધનસ્ય તથાત્વસિદ્ધાવુત્તરોત્તરુલાભિસન્ધિઃ સ્યાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, ફલજ્ઞાનસ્યાપિ ભૂયો ભૂયઃ સ્પપ્નાદ્યવસ્થાસુ વ્યભિચાર દર્શનાત્ ।
સ્વસ્થાવસ્થસ્ય ફલજ્ઞાનં ન વ્યભિચરતીતિ ચેત્--એવં તર્હિ પિરીક્ષિતમેવ ફલજ્ઞાનં સ્યાત્ ।
તથા હિ યત્ સ્વસ્થાવસ્થસ્ય ફલજ્ઞાનં તદવ્યભિચારીતિ વ્યાપ્તિસિદ્ધૌ યત્રૈવ તથાભૂતજ્ઞાનત્વં પશ્યતિ, તત્રૈવાવ્યભિચારમવધારયતીત્યનેનાભિપ્રાયેણાહ--વયં ત્વિતિ ।
અસ્યાપ્યભ્યાસદશાપન્નત્વં પ્રામાણ્યાવિનામૂતલિડ્ગોપલમ્ભસ્તથા તજ્જાતીયત્વં પુનઃ સ્વસ્થાવસ્થસ્ય ફલજ્ઞાનત્વમેવ ।
એતેનેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નજ્ઞાનં વ્યાખ્યાતમ્ ॥
નનુ યદ્વિજ્ઞાન દૃષ્ટાન્તયિતવ્યં તસ્યાપિ પ્રામાણ્યં કથં સાધનીયમ્? એવં તત્તત્સાધનસ્યાપિ દૃષ્ટાન્તપરમ્પરાયાઃ કથમિત્યત આહ--ન ચેતિ ।
ફલજ્ઞાનસ્યેત્યુપલક્ષણમ્ ।
તજ્જાતીયત્વેન લિડ્ગેન પ્રામાણ્યે સાધિયિતવ્યે યદ્યદ્ દૃષ્ટાન્તીક્રિયતે તસ્ય તસ્યેતિ મન્તવ્યમ્ ॥
યદ્યવમ્, પ્રવૃત્તિસામર્થ્યમનવકાશમેવ, ન હ્યસ્તિ તદ્વિજ્ઞાનં યત્ સર્વથૈવાપૂર્વવિષયમ્ ।
તથા ચ પ્રમાણતોર્ઽથપ્રતિપત્તિપ્રવૃત્તિસામર્થ્યયોઃ કથમનાદિત્વમાહ--વાર્ત્તિકકાર ઇત્યત આહ--એતેષુ ચ મધ્ય ઇતિ ।
શડ્કિતવ્યભિચારં તજ્જાતીયત્વાપરામર્શાદિતિ શેષઃ ।
યદ્યપિ ફલં ન પ્રવૃત્તિવિષયસ્તથાપિ તત્સાધનગોચરાયાઃ તત્સંતાનગોચરાયા એવ વા પ્રવૃત્તેઃ તજ્જાતીયફલાન્તરસંબન્ધસ્તન્નાન્તરીયકવિજાતીયફલસંબન્ધો વા સ્વસ્ય નરાન્તરસ્ય વા પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં ફલજ્ઞાનસ્ય દ્રષ્ટાવ્યમ્ ॥
તદેવં સમાનન્યાયતયા રૂપાદિબાહ્યર્થપ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યસમર્થનાનન્તરં શબ્દ્રપ્રામાણ્યં સમર્થ્ય તદુભયોપપત્તયે સમાનન્યાયતયૈવ આન્તરપ્રત્યક્ષજ્ઞાનેષુ મધ્યે ફલજ્ઞાનપ્રામાણ્યં સમર્થિતમ્ ।
સમાનન્યાયતયૈવેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નગોચરસ્યાપિ
જ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યસમર્થનં સૂચિતમિત્યનંવ્યવસાયો ઽવશિષ્યતે ।
તસ્ય ચાનુમાનસમાનન્યાયતયા અનુમાનપ્રામાણ્યસમર્થનાનન્તરમેવ સમર્થનં કરિષ્યત ઇત્યભિપ્રાયવાનાહ--અનુમાનસ્યેતિ ।
દ્વિધા હિ વ્યભિચારશડ્કા કારણતઃ સ્વરૂપતશ્ચ ।
સા ચ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાગ્રાહકૈરેવ પ્રમાણૈરપનીયત ઇતિ ભવતિ નિરસ્તસમસ્તવ્યભિચારશઙ્કમનુમિતિજ્ઞાનમ્ ।
તસ્યૈવંભૂતસ્ય સ્વત એવ પ્રામાણ્યં નિશ્ચીયત ઇતિ શેષઃ ॥
નનુ પ્રમાણત્વાવિશેષે ઽપિ કથમનુમિતેરેવ સ્વતઃ, ન પ્રત્યક્ષાદેરિત્યત આહ--અનુમેયેતિ ।
અનુમિતિજ્ઞાનં હ્યર્થસ્ય તથાત્વં વ્યવચ્છિન્દદેવોત્પદ્યતે વહ્નિમાનેવાયમિતિ ।
તથા ચાનુવ્યવસાનેનાનુવ્યવસીયમાનમિદં સ્વસ્વાર્થાવધારણાત્મકમેવાવસીયતે ।
ન ચાવિપરીતાર્થકત્વમનુભવસ્યાનધ્યવસ્યતા અવધારણાત્મકત્વમસ્યાવસિતં ભવતિ ।
તથા ચ તદ્ અવશ્યમવસેયમ્ ।
તદેવ ચ પ્રામાણ્યમ્ ।
કદાચિદેવંભૂતાનુવ્યવસાયે ઽપિ વિપર્યયત્વશડ્કા તદવસ્કન્દતીત્યવશિષ્યતે ।
સા ચ લિઙ્ગસમુત્થત્વાદેવ નાસ્તિ ।
ન હિ વિશેષદર્શનગ્રસ્તોત્પત્તૌ શડ્કાવકાશઃ ।
તદેતદાહ--ન હીતિ ।
લિઙ્ગાકારં વિજ્ઞાનં નિશ્ચિતાવ્યભિચારમિતિ શેષઃ ।
પ્રત્યક્ષશાબ્દજ્ઞાને તુ નાયોગવ્યવચ્છેદાત્મકે, અપિ ત્વારોપાનારાપસાધારણવિષયમાત્રાવભાસિની ।
તથા ચાનુવ્યવસાયેનાપિ તથૈવાનુભૂયેતે ।
ન ત્વવધારણાત્મકતયેતિ ન તયોઃ સ્વતઃ પ્રામાણ્યગ્રહઃ ।
અથ દૈવાદયોગવ્યવચ્છેદાત્મકે એવોત્પદ્યેતે અનુવ્યવસીયેતે ચ, તદા ચ નિયામકમન્તર્ભાવ્યૈવ ।
તદભાવે ત્વવિશેષાદવધારણાત્મકત્વં પરિભૂય તદતદ્રૂપસાધારણમેવાવતિષ્ઠેત ઇત્યાશયવાન્ નિયામકાભાવમેવાહ--પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં ત્વિતિ ॥

ધૂમાદિયુક્તધૂમધ્વજાદિજ્ઞાને હિ યદ્યપ્યર્થસ્યાપ્યર્થેનાવ્યભિચારો ઽસ્તિ, યદ્યપિ ચાર્થાદપિ તથાભૂતાદેવ તજ્જ્ઞાનં જાયતે, તથાપ્યવ્યભિચારો વા, તદ્ગ્રહો વા? પ્રાક્તનઃ તત્રાકિશ્ચિત્કર એવ, ઇન્દ્રિયાપાતમાત્રાદેવ યુગપદુભયોરપ્યેકજ્ઞાનાવભાસિતયા પરામર્શકાલાનપેક્ષણાત્ ।
અપરામૃષ્ટસ્ય ચાનિયામકત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમ્--અપિ તુ સત્તામાત્રેણાવસ્થિતાદિતિ ।
અવ્યભિચારિણો ઽપીતિ શેષઃ ।
એતેન શડ્કામાત્રમપનીયતે જ્ઞાનાન્તરૈરિતિ યદુક્તં કૈશ્ચિત્ તન્નિરસ્તમ્ ।
શડ્કા હિ સંશય એવાભિધીયતે ।
સ ચ તત્ત્વનિર્ણયવ્યતિરેકેણાપનેતુમશક્ય એવેતિ તત્ત્વનિર્ણયોપાયો ઽનુસર્તવ્યઃ ।
તથા ચ જ્ઞાનસ્વરૂપગ્રાહિણઃ કૌણ્ઠ્યે પ્રત્યક્ષાદ્યન્તરાભાવે ચાનુમાનમેવોપાય ઇતિ તદાહ--પ્રવૃત્તિસામર્થ્યમિતિ ॥
સ્યાદેતત્, યદિ પ્રત્યક્ષશાબ્દજ્ઞાનયોઃ પરતઃ પ્રામાણ્યમ્, તત્ કિમિદાનીમનુવ્યવસાયસ્યાપિ પરત એવ? તથા ચ લિડ્ગં નિશ્ચિતમેવ નિશ્ચાયકમિત્યનેન ન્યાયેન લિઙ્ગાન્તરપરમ્પરાજ્ઞાનમનવસ્થામવતારયતીત્યત આહ--જ્ઞાનગતેતિ ।
અત્રાપિ સૈવ યુક્તિઃ ।
અતદ્રૂપવ્યુદાસેનૈવ સ્વવિષયમાલમ્બ્યૈવોત્પત્તેસ્તથૈવાનુભવઃ ।
ઉત્પત્તેરેવારભ્ય વિષયવિશેષગ્રહણગ્રસ્તત્વાચ્ચ ન શડ્કાવકાશઃ ।
વિશેષશ્ચાનુવ્યવસાયત્વમેવ ।
ન હ્યજાનન્નાપિ કશ્ચિત્ જાનામીત્યનુવ્યવસ્યતિ ।
ન ચ શુક્તિકાકારે જ્ઞાને રજતં જાનામીતિ સ્યાદિતિ તદિદમુક્તમ્--તાદૃશસ્યેતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
સબાહ્યભ્યન્તરં ધર્મિ માત્રગોચરમપિ પ્રત્યક્ષં સ્વત એવ પ્રમાણમ્, વિભ્રમસ્યાપિ નિરાલમ્બનસ્યે ક્વચિદનુપપત્તેરિતિ ।
ઉક્તુયુક્તિં હૃદિ નિધાયાતિદિશતિ--એતેનેતિ ।
ઉપમાનમુપમિતિરિત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યાતમ્ ।
સ્વતો ઽવધાર્ય પ્રામાણ્યતયેતિ શેષઃ ।
ન હ્યતિદેશવાક્યાર્થજ્ઞાનસાદૃશ્યજ્ઞાનયોઃ પ્રામાણ્યે નિશ્વિતે ઉપમિતિરાભાસીભવતિ ।
યદ્યપિ ચાનુમાનોપમાનાનુવ્યવસાયધર્મિજ્ઞાનાનામપિ પ્રામાણ્યં પરતો ઽપિ શક્યગ્રહમેવ, સન્તિ હિ તત્રાપિ યથાયોગં લિઙ્ગસાદૃશ્યજ્ઞાનસમુત્થત્વાદીનિ તજ્જાતીયત્વલિઙ્ગાનિ તથાપિ કોષ્ઠગત્યા સ્વત એવ પ્રામાણ્યગ્રહો ઽત્ર ન સ્વયમિતિ સ એવ દર્શિતઃ ।
વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ તુ પરત એવ સાધનીયં તદિતિ પરમાર્થઃ ।
અતઃ સ્વત એવેત્યવધારણં નાયોગવ્યવચ્છેદે નાપ્યન્યયોગવ્યવચ્છેદે ।
કિં તર્હિ? અત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદ ઇતિ ॥
નન્વેતાવતાપિ વિજ્ઞાનકરણાનમિન્દ્રિયાદીનાં પ્રામાણ્યસ્ય કુતઃ સિદ્ધિઃ? ન હિ ફલયથાર્થત્વમેવામીષાં પ્રામાણ્યમિત્યત આહ--સેવદનસ્ય ચેતિ ।
નન્વિન્દ્રિયાદયો યદ્યર્થવ્યામિચારિણઃ કથમર્થધિયમવ્યભિચારિણી જનયેયુઃ, તથાત્વે વા રાસભો ઽપિ વહ્નધિયમવ્યભિચારિણી જનચેત્, અવિશેષાદિત્યત આહ--ન ચેતિ ।
યથાર્દ્રેન્ધનં દહનવ્યમિચાર્યપિ દહનસંબન્ધાત્
દહનાવ્યભિચારિણં ધૂમં જનયન્ન નિયોગપર્યનુયોગાવર્હતિ કારણસ્વાભાવ્યાત્, તથેન્દ્રિયાદ્યપ્યર્થવ્યભિચારિણં તથાવિધસહકાર્યુપબૃંહિતં તેનાર્થેન સંબન્ધાત્ તદર્થાવ્યભિચારિ જ્ઞાનં જનયેદિત્યર્થઃ ।
તદેતત્પ્રામાણ્યં નાવશ્યં સર્વત્રાવધાર્યતે, તદા શ્રયસ્યૈવ સંવેદનસ્ય સર્વત્રાનવધારણાત્ ।
તથા સતિ ચાનવસ્થાયા વિષયસંચારો ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્ તીવ્રસંવેગિતયા યત્તુ સંવેદનમવશ્યં સંવેદનીયમ્, યત્ર યત્ર ચાપરો વિશષતઃ
સામાન્યતો વા વિપ્રતિપદ્યતે જિજ્ઞાસતે વા તત્ર તત્ર પ્રામાણ્યમુક્તેનાપાયેનાવધારણીયમિત્યતો નાનવસ્થેત્યાશયવાનુપસંહારવ્યાજેનોક્તમર્થં સંકલય્ય આહ--તસ્માદથસંદેહાદિતિ ॥
નન્વર્થાનિશ્વયેનાપિ પ્રવર્તમાનો ન હિ તત્સાધનતામનુમાય પ્રવર્તિતુમર્હતિ અર્થિત્વાભાવાત્, ન હિ તત્સાધનત્વાનુમાનં વ્યાપ્તિગ્રહણં વિના ।
ન ચ સો ઽપિ પ્રવૃત્તિ વિનેતિ તદવસ્થમેવેતરેતરાશ્રયત્વમિત્યત આહ--અર્થસ્યેતિ ।
યદ્યપિ પ્રામાણ્યાનિશ્ચયવદપેક્ષિતોપાયત્વાનિશ્ચયેનાપિ તત્ર તત્ર પ્રવર્તતે તથાપ્યપેક્ષિતોપાયતાં પાક્ષિકીમપ્યુરરીકૃત્ય પ્રવૃત્તિઃ ।
ન ચ તત્સંશયસ્તસ્યામપ્યનુપલબ્ધાયામન્યત્રાપિ સ્યાત્ ।
અતઃ પુનરપ્યુપલબ્ધિરાયાતેતિ ।
અતો ઽનાદિતામાદાયૈવ પરિહૃતમ્ ।

અર્થપ્રતિપત્તિરિતિ વાર્ત્તિકે યદ્યપ્યર્થશબ્દો ઽપેક્ષિતોપાયમેવાહ તસ્યૈવ પ્રવૃત્તિવિષયત્વાત્,
અર્યમાનત્વાચ્ચ, તથાપિ ધર્મિમાત્રપ્રતિપત્ત્યનુમેયપ્રતિપત્ત્યોર્ભિન્નકાલત્વાદપેક્ષિતત્વાચ્ચ તથૈવ વ્યાચષ્ટે--અર્થપ્રતિપત્તિરિતિ ॥
નનુ પ્રમાણસ્ય પ્રયોજનવત્ત્વમાક્ષિપ્તં વા સમાધીયેત જિજ્ઞાસિતં વા જ્ઞાપ્યેત? ન તાવદાદ્યઃ ।
ન હ્યસ્તિ પુરુષો યઃ પ્રમાણં નિષ્પ્રયોજનમિતિ બ્રૂયાત્, તન્મૂલત્વાત્ સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધેઃ ।
યસ્ય તુ પુરુષાર્થો નાસ્તિ સ નિરૂચ્છ્વાસ એવ શીર્યેત ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, તસ્ય સંશયાદિવત્ સૂત્રપાઠાનન્તરમેવ જ્ઞાપયિતુમુચિતત્વાદિત્યત આહ--તત્રેદમિતિ ।
નેયં પ્રમાણપ્રયોજનજિજ્ઞાસા ।
કિં નામ? શાસ્ત્રાર્થૌભૂતસ્ય પરમન્યાયસ્ય નિઃશ્રેયસં પ્રતિ ગુરુપાયત્વે મન્યમાનેન લઘીયતિ પ્રવૃત્ત્યુપાયં વિદ્યમાને શાસ્ત્રારમ્ભ એવાક્ષિપ્યતે ।
સ ચ સમાધાતુમારબ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
દશાનાં દુઃખસંજ્ઞાભાવનં મુમુક્ષુતાદાઢ્રયાર્થમ્ ।
આત્મનો યાથાત્મ્યં સકલોપાધિવિનિર્મુક્તત્વમ્ ।
તસ્ય ભાવનં ધ્યાનમ્ ।
આદિગ્રહણેન તુ તદુપાયભૂતાઃ પ્રવૃત્તયો યમનિયમાસનપ્રાણાયામધારણાલક્ષણ ગૃહ્યન્તે ।
આત્મતત્ત્વસાક્ષાત્કાર ઇતિ સમાધિઃ ।
વૈરાગ્યં
પરમા વશીકારઃ ।
પરિપાકઃ સવાસનક્લેશનિર્મોક્ષઃ ।
એતેન સાડ્ગોપાડ્ગો યોગો દર્શિતઃ ।
શડ્કામુક્વા ભાષ્યમુત્તરયતિ--તત્રેદમુપનિષ્ઠત ઇતિ તથાપિ ન્યાયસ્ય ગુરુપાયત્વે ન પરિહૃતમ્, ન્યાયનિર્ણોતાર્થસ્યાપિ પ્રવૃત્ત્યપેક્ષાણાત્ ।
પ્રવૃત્તસ્ય ન્યાયાનપેક્ષણાદિત્યત આહ--એતદુક્તં ભવતીતિ ।
નનુ ઉભયોરપિ તુલ્યત્વે કુતો વિશેષાત્ પ્રમાણમેવ વ્યુત્પાદ્યતે ન પ્રવૃત્તિપરીત્યત આહ--તથાપીતિ ।
શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનસાક્ષાત્કારલક્ષણાયા પ્રવૃત્તેઃ સ્વરૂપતઃ ફલતશ્ચ પ્રમાણાન્તર્ભૂતત્વાત્ તદ્વ્યુત્પાદનમેવ પ્રવૃત્તિવ્યુત્પાદનમ્ ।
ન ચ પ્રવૃત્તિવ્યુત્પાદનેન પ્રમાણં વ્યુત્પાદિતં ભવતિ ।
ન હિ પ્રવૃત્તેઃ ફલં પ્રમાણં તત્સ્વરૂપં વેત્યર્થઃ ।
નનુ શાસ્ત્રાર્થસ્ય પ્રયોજનવ્યુત્પાદનાવસરે પ્રમાણમર્થવદિતિ કુતઃ? ન હિ પ્રમાણં શાસ્ત્રર્થઃ, અપિ તુ ન્યાય ઇત્યત આહ--સામાન્યાભિધાનં ચેતિ ॥
તદનેન પ્રબન્ધેન નિષ્પ્રયોજનત્વાશક્યપ્રયોજનત્વાનભિમતપ્રયોજનત્વોપાયગૌરવશડ્કાઃ પરિહૃતાઃ ।
તત્ કિમપરમવશિષ્યતે યદર્થં લોકવૃત્તમનૂદ્યત ઇત્યતઃ પ્રથમ તાત્પર્યમનુસ્મારયન્નેવ વાર્ત્તિકમવતારયતિ--પ્રામાણ્યેતિ ।
અપ્રમાણેનેત્યત્રાપિ યદ્યપિ વાઞ્મનસવિસંવાદઃ નિષેધવિધ્યુપાય એવ હિ પ્રમાણમ્ ।
તસ્માન્નિષેધોપાયતાં જાનતો ઽપ્યપ્રમાણેન નિષેધામીતિ વચનં મનોવિસંવાદ્યવ ।
તથાપિ વ્યામોહાદપ્યુપપત્તેરેવંભૂતાભિપ્રાયસ્થૈર્યે ઽપિ નાસ્માકં કાચિત્ ક્ષતિરિત્યેતાવતા અનુજ્ઞૈવાત્તરં દત્તમ્--વાડ્મનસયોર્વિસંવાદ ઇતિ ।
પ્રામાણ્યાગ્રહે પ્રમાણેનેત્યેવં વક્તું ન શક્યતે ।
તતઃ પ્રમાણેનેત્યેવં વદતો ઽવશ્યં પ્રામાણ્યં મનસિ વિપરિવર્તતે ।
તથા ચાગૃહીતપ્રામાણ્યેનેતિ વચનં મનોવિસંવાદીત્યર્થઃ ।
લોકવૃત્તમબાધિતો વ્યવહાર ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ પ્રમાણેન ખલ્વયં જ્ઞાતેત્યાદિ, ભાષ્યં લોકવૃત્તાનુવાદો ઽસ્તુ ।
પ્રમાણત ઇત્યાદિ પુનઃ કથમિત્યત આહ--કારણપ્રદર્શનદ્વારેણેતિ ।
ન હિ લોકવૃત્તં સ્વરૂપેણોપયુજ્યતે ।
કિં તર્હિ? તસ્યાવશ્યાભ્યુપેયતયા તદુપાયો ઽપ્યવશ્યાભ્યુપેય ઇત્યનેનાભિસન્ધિના સોપાયમેવ તદનૂદ્યત ઇત્યર્થઃ ॥
આગામિભાષ્યે હેયાદીનાં સ્ફુટત્વાત્ તસ્યેદાનીમક્ષરાર્થો વ્યાક્રિયત ઇતિ મા શડ્કિષ્ઠા ઇત્યાહ--અસ્યૈવેતિ ।
વાર્ત્તિકસંબદ્ધો ગ્રન્થોર્ઽથપદાનીત્યાકારો વાર્ત્તિકગ્રન્થસ્તસ્ય ।

તાદૃશ એવ ભાષ્યગતો ભાષ્યસંબદ્ધો ગ્રન્થસ્તસ્યેત્યર્થઃ ।
અમિધેયાનાં પૌર્વાપર્યનિયમાય ગુણપ્રધાનભાવે જિજ્ઞાસ્યમાને અભિધાનરૂપસ્ય શાસ્ત્રસ્ય કઃ પ્રસ્તાવ ઇત્યત આહ--શાસ્ત્રશબ્દ ઇતિ ।
એવં તર્હિ હેયાદીનાં શાસ્ત્રાર્થરૂપતયા ન પૃથક્કોટિત્વમ્ ।
તથા ચૈકકોટિકતયા કિમપેક્ષ્ય ગુણપ્રધાનભાવચિન્તેત્યત આહ-અત્ર ચેતિ ।
કથં પુનરનેન પ્રમાણાદિચતુર્વર્ગો ઽત્ર લભ્યતે ઇતિ વાર્ત્તિકમનુક્તોપાલભ્ભો મા ભૂદિત્યત આહ--તેનેતિ ।
તન્મૂલત્વાદ્ ઇતરસિદ્ધેરિતિ ।
સિદ્ધિઃ પ્રતીતિર્નિષ્પત્તિશ્ચ ।
તત્ર હેયોપાયયોઃ પ્રતીતિરેવ ।
અધિગન્તવ્યસ્ય તુ પ્રતીતિર્નિષ્પત્તિશ્ચ ।
યદ્યપિ ચ હાનસ્યાપિ પ્રમાણરૂપસ્ય પ્રતીતિરસ્ત્યેવ, તથાપિ પ્રમાણાદેવેતિ તદિતરેત્યુક્તમ્ ।
નિષ્પત્તિસ્તુ હાનસ્યાજ્ઞાનાદેવ યસ્માત્ કિં તજ્જ્ઞાનેન? જ્ઞાનાત્ તુ યસ્માત્ તસ્ય પ્રમાણાયત્તત્વમેવેતિ ભાવઃ ।
પ્રમાત્રાદિચતુર્વર્ગે તુ પ્રમાતૃપ્રમેયયોઃ સિદ્ધિઃ પ્રતીતિરેવ ।
પ્રમાયાશ્ચ નિષ્પત્તિરપીતિ ।
તદિદમુક્તમ્--પ્રમાયાશ્ચ તત્કાર્યત્વાદિતિ ।
નનુ પ્રમાત્રાદીનામપિ પ્રયોજનવત્ત્વાદર્થવદિત્યનેન કિં પ્રમાણસ્યાધિક્યમાહિતમિત્યત આહ--અતિશાયને મતુચિતિ ॥
નન્વસ્ય ચતુર્વર્ગદ્વયસ્ય નિઃશ્રેયસાધિગમં પ્રતિ વિકલ્પઃ, સમુચ્ચયો વા? ઉભયમાપ્યનુપપન્નમભિન્નત્વાત્ તથા હિ ય એવાર્થઃ પ્રમાતા પ્રમેયં પ્રમિતિરિતિ સ એવ હેયો ઽધિગન્તવ્ય ઇતિ ય એવાર્થો હાનોપાયાવિતિ સ એવ પ્રમાણમિતિ ।
સંશયાદીનામપિ ન્યાયપરિકરતયા ન્યાયશરીરત્વાત્ તસ્ય ચ પ્રમાણત્વાદિતિ ।
તસ્માત્ અભિન્નત્વાત્ ન વચનભડ્ગિભેદમાત્રેણ વિકલ્પઃ ।
નાપિ સમુચ્ચયઃ ।
ન હિ ભવતિ તરૂણા વા વૃક્ષેણ વેદં સાધનીયં તરૂવૃક્ષાભ્યાં વેત્યત આહ--વિવક્ષાભેદેનતિ ।
તદનુપપત્તેરિત્યત અનેન નિમિત્તભેદમભિપ્રૈતિ ।
તેનાયમર્થઃ યદ્યપ્યુભયત્રાપિ ષોડશૈવ પદાર્થાઃ સંગૃહીતાઃ, તથાપિ યથા પ્રમાણ્ત્વેન પ્રમાણં જ્ઞેયં તથા હાનત્વેનાપિ ।
અન્યથા હાનાન્તરમનુશ્રિયેત ।
નિરર્થકં ચ પ્રમાણંસ્યાત્ ।
પ્રમાણત્વે ચાજ્ઞાતે હાનતા ન નિર્વહેત્ ।
યથા ચ સ્વરૂપેણ સંશયાદયો જ્ઞેયાઃ પ્રમાણપરિકરતયા તથા હાનોપાયતયાપિ ।
અન્યથોપાયાન્તરમનુશ્રિયેત ।
નિરર્થકાશ્ચૈતે સ્યુઃ ।
પરિકરત્વે ચાજ્ઞાતે ઉપાયતા ન નિર્વહેત્ ।
યથા ચ શરીરાદયો દશ પ્રમેયતયા જ્ઞેયાઃ તથા હેયતયાપિ, અન્યથા અહેયાઃ સ્યુઃ ।
હેયાન્તરં ચાનુશ્રિયેત ।
પ્રમેયત્વે ચાજ્ઞાતે હેયતા ન નિર્વહેત્ ।
યથા ચાપવર્ગઃ પ્રમેયતયા જ્ઞેયઃ, તથા અધિગન્તવ્યતયાપિ ।
અન્યથા અધિગમ્યાન્તરમનુશ્રિયેત ।
અનુપાદેયશ્ચ સ્યાત્ ।
પ્રમેયતયા ચાજ્ઞાતે ઽધિગન્તવ્યતા ન નિર્વહેત ।
યથા ચાત્મા પ્રમેયતયા અધિગન્તવ્યઃ, તથા પ્રમાતૃતયાપિ ।
અન્યથા પ્રમાત્રન્તરમનુશ્રિયેત, અનવસ્થા ચ સ્યાત્ ।
પ્રમેયત્વે ચાજ્ઞાતે સોપાધિનિરૂપાધિરૂપતયા
હેયોપાદેયતે ન નિર્વહેચાતામ્ ।

યથા ચ બુદ્ધિર્બુદ્ધિત્વેન તથા તભ્દેદઃ પ્રમિતિતયાપિ ।
અન્યથા પ્રમિત્યન્તરમનુશ્રિયેત, નિષ્ફલં વા પ્રમાણં સ્યાત્ ।
પ્રમેયત્વે ચાજ્ઞાતે હેયતા ન નિર્વહેદિતિ ।
તસ્માત્ ત એવ પ્રમાણાદયઃ ઉભયથા જ્ઞાયન્તામિતિ વિવક્ષિત્વોભયચતુર્વર્ગોપાદાનં કૃતમિત્યર્થઃ ॥
યદપ્યુક્તં કૈશ્ચિત્--હેયહાનોપાયાધિગન્તવ્યેષ્વેવ ચતુર્ષુ પુરુષાર્થઃ પરિસમાપ્યતે ।
યથા લોકે હેયઃ કણ્ટકઃ ।
હાનમુપાનત્ ।
તદુપાયસ્તુ પાદુકાકૃદાતિઃ અધિગન્તવ્યો દુઃખાભાવઃ ।
શાસ્ત્રે ચ હેયો રોગઃ ।
ચિકિત્સા હાનમ્ ।
તદુપાયો નિદાનજ્ઞાનમ્ ।
અધિગન્તવ્યમારોગ્યમિત્યતશ્ચતુર્ષુ વક્તવ્યેષુ ષોડશપદાર્થવર્ણનં ક્કોપયુજ્યત ઇતિ તદાપિ નિરસ્તમ્, ચતુર્વર્ગસ્યૈવ વિવક્ષાભેદાત્ ષોડશધા ભેદેનાભિધાનાત્ ।
વિવક્ષાભેદસ્ય ચોપપત્તિ પ્રતિપદં ભાષ્યકાર એવ દર્શયિષ્યતિ ।
એતદવગમ્યૈવ યેનાધિકં ચોદિતં તન્મતમપાકરોતિ--એતેનેતિ ॥
વ્યાખ્યાયતે અવયવશ ઇતિ વિશેષણે ક્રિયાયાસ્તાત્પર્યમ્ ।
ન તુ વિશેષ્યે ઇત્યર્થઃ ।
એતદેવાત્તરત્ર સ્ફુટયતિ--તત્રાસ્યાવયવેષ્વિતિ ।
કસ્માત્ પ્રમાણાદિતિ નાભિહિતમ્? એવં હ્યસંદિગ્ધૈવ પઞ્ચમી સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અસ્યેતિ પ્રકૃતપઞ્ચમીપરામર્શે લિઙ્ગાસંગતિ રિત્યત આહ--અસ્યેતિ ।
પઞ્ચમ્યાઃ તસેઃ પ્રયોગં દર્શયિત્વા પઞ્ચમીવ્યતિરેકેણ તસેઃ આક્ષેપસમાધાને અસંગતે ઇત્યાક્ષેપં વ્યાખ્યાયાવતારયતિ--વચનવ્યાપ્ત્યર્થમિતિ ।
નનુ પ્રમાણાભ્યાં પ્રમાણૈરિતિ ભવતં સંપ્લવઃ, પ્રમાણેનેતિ તુ કથમિત્યત આહ--યત્ર દ્વયોદિતિ ।
વિષયૈકતામાત્ર સંપ્લવઃ, ન તુ કારણાનાં સમુચ્ચયઃ ।
તથા સતિ ફલભેદો ન સ્યાત્ ।
નાપિ સમુચ્ચિતાનાં કરણત્વમ્ ।
તથા સતિ વ્યાપારભેદો ન સ્યાદિતિ જ્ઞાપનાર્થમિત્યર્થઃ ।
અત એવેતિ ।
એવકારઃ સાધકતમાન્તરં વ્યવચ્છિન્દન્ તસ્ય વ્યાપારં ફલં ચ વ્યવચ્છિનત્તિ, ન ત્વસ્ય સ્વવ્યાપારુલયોરિતરેતરનૈરપેક્ષ્યં દર્શયતિ, તસ્ય સંપ્લવે ઽપિ સંભવાદિત્યર્થઃ ॥
કસ્માત્ પુનઃ કરણાર્થો ગમ્યતે? પ્રકૃતિપ્રત્યયયોઃ કતરસ્માદિત્યર્થઃ ।
અયમાશયઃ ।
યદિ તૃતીયયા કરણત્વમભિધીયતે કિં પ્રકૃતિસ્થેન લ્યુટ્પ્રત્યયેન? અથ તેનૈવ, કિં તૃતીયયેતિ? જ્ઞાપકસ્ય કારકત્વશડ્કા મા ભૂદિત્યત આહ--અર્થમર્થાધિગતિમિતિ ।
નનુ હેતુકરણભાવો ઽવગમ્યતામિત્યેતદર્થં વિભક્તિવ્યાપ્તિરાસ્થીયતે પ્રમાણમિતિ, પ્રાતિપદિકાદેવ સાક્ષાત્કરણત્વમર્થતો હેતુત્વં ગમ્યત ઇતિ કિં વિભક્તિવ્યાપ્ત્યેત્યત આહ--અત્ર ચેતિ ।
ન ચ વાચ્યં કરણભાવેનાપિ પ્રમાણફલયોસ્તાદાત્મ્યં પ્રતિષેદ્દ્ધું શક્યમ્, તત્ કિ તન્નાન્તરીયકહેતુતભ્દાવામિધાનાર્થં પઞ્ચમ્યેતિ, સાધાકત્વમાત્રસ્યૈવ સામર્થ્યે તમબર્થસ્યાસમર્થત્વાત્ ।
તત્ર વિપ્રતિપત્તેશ્ચ ।
કસ્માદિતિ પ્રશ્નાર્થમભિપ્રેત્યાહ--પ્રમાણપ્રતિપદિકેતિ ।
તદેવમનુવાદકત્વં
સમર્થયતા લ્યુટ્તૃતીયયોઃ પૌનરૂક્ત્યં સમાહિતમ્ ।
ન
ચાનુવાદકત્વં શબ્દાભ્યાસસ્ય પ્રયોજનવત્તાવ્યતિરેકેણ સિધ્યતીત્યતઃ પ્રયોજનં દર્શયતિ--પ્રમાકારકાન્તરેભ્ય ઇતિ ।
લૌકિકે તુ પ્રયોગે સંખ્યાભિધાનાદ્વિભક્તેઃ સાર્થકત્વં દ્રષ્ટવ્યમિતિ ।
વિશિષ્ટવિષયત્વેન સંપ્લવાક્ષેપો ઽસંગત એવ, અગ્ન્યાદિવિશિષ્ટે પર્વતાદૌ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોઃ સંપ્લવાદિત્યત આહ--વિશિષ્ટો ભિન્ન ઇતિ ।

વિષયત્વસામાન્યાભિપ્રાયમેકવચનમ્ ।
અર્થસમાર્થ્યસમુત્થં પ્રત્યક્ષં યતો ઽતોર્ઽથગોચરમ્ ।
તત્ કિં હેતુત્વમેવ વિષયલક્ષણમ્? નેત્યાહ--સ એવ ચાર્થ ઇતિ ।
કિમતો ચદ્યેવમિત્યત આહ--ન ચ સામાન્યમિતિ ॥
નનુ ચ સાંવ્યવહારિકં સ્વલક્ષણમપ્યેવમેવેત્યત આહ--સ્વલક્ષણમિતિ ।
દેશકાલાનનુગતં વિચારસહમિત્યર્થઃ ।
નનુ યદ્યપિ પ્રત્યક્ષં ન સામાન્યરૂપમવગાહતે તથાપિ યદ્યનુમાનમપિ સ્વલક્ષણમવગાહેત તત એવ તાવતાપિ સંપ્લવઃ સ્યાદિત્યત આહ--ન ચેતિ ।
નનુ ભવત્વનુમાનં સામાન્યમાત્રનિયતમ્, પ્રત્યક્ષમપિ હ્યત્ર પ્રવર્ત્સ્યતિ ।
ભવિષ્યતિ ચ સામાન્યમપિ સત્ત્વાદાકારાધાયકમતો ઽપિ સંપ્લવસિદ્ધિરિત્યત આહ--ન ચેતિ ।
ભવિતુમર્હતિ પરમાર્થસદિતિ શેષઃ ।
વિચારાસહત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
તત્ કિં સામાન્યસ્યાસત્ત્વાત્ સ્વલક્ષણે ચ પ્રતિબન્ધગ્રહાસંભવાદનુમાનં નિર્વિષયમેવેત્યત આહ--તદિદમિતિ ।
તત્ કિમનુમાનમપ્રમાણમેવ અપરમાર્થગોચરત્વાત્? યદ્યેવં કથં તદન્યદુલ્લિખ્યાન્યત્ર પ્રવર્તયતિ ।
કથં ચ તદવિસંવાદકમ્? કથં ચ બાધિતાકારં પ્રમાણતયા વ્યવહિયત ઇત્યત આહ-તસ્માદિતિ ॥
નનુ પ્રમાણાન્તરેણ સહ સંપ્લવો ભવિષ્યત્યનયોરિત્યત આહ--ન ચેતિ ।
નન્વસ્તિ શબ્દાદિકમિત્યત આહ--પ્રમાણસ્યેતિ ।
નનુ નાન્તર્ભવત્યેવાસ્વલક્ષણવિષયત્વાદ્ વિષયાપ્રતિબદ્ધત્વાચ્ચેત્યત આહ--અનન્તર્ભાવે ચેતિ ।
નનુ સ્વલક્ષણસામાન્યલક્ષણયોર્વ્યવસ્થાયામપિ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્વિષયાન્તરે સંપ્લવો ભવિષ્યત્યનયોઃ ।
અસ્તિ હિ વિષયાન્તરં તદ્વદિત્યાહ--ન ચેતિ ।
ન હ્યસતા સામાન્યેન પરમાર્થસત્ સ્વલક્ષણં તદ્વદ્ ભવિતુમર્હતિ, સદસતોઃ સંબન્ધાભાવાદિત્યર્થઃ ।
સો ઽયં ગહનઃ પન્થા ઇત્યાશયવાન્ આહ--યથા ચૈતદિતિ ।
વિશેષ ઇત્યત્ર યદિ કર્મકારકં ન ચ
તતસ્તદ્વન્નામાપરો ઽસ્તીત્યત આહ--વિશેષ ઇતિ સંપ્લવમમૃષ્યમાણ ઇદમાહ મીમાંસહ ઇતિ શેષઃ ।
અધિગતં ચાર્થમિત્યાદિવાર્ત્તિકસ્યાધિગતત્વાદિવાર્ત્તિકાદધિકાર્થતાં વિવક્ષત્રાહ--સ્યાદેતાદિત્યાદિ ।
અધિગતેર્ઽથે પ્રમાણાન્તરસ્ય ન તાવદર્થાધિગમં પ્રત્યુપયોગઃ, તસ્ય પ્રાગવે પ્રમાણાન્તરસિદ્ધત્વાત્ ।
નાપ્યન્ત્તરોત્તરવ્યવહારપ્રવાહનિર્વાહ પ્રતિ, તસ્યાપિ તજ્જન્યસંસ્કારપ્રભવસ્મૃતિસંતતિ સિદ્ધત્વાત્ ।
ન ચ વાચ્યં સ્મૃતિસંતતિરધિગતિસંતતિર્વા અસ્તુ વ્યવહારપ્રવર્તિની ન કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ, સ્મૃતિવદુપદર્શિતાર્થમાત્રવિષયતયા તાસામપ્રમાત્વેન તત્સાધાનસ્યાપ્રમાણત્વપ્રસંગાત્ ।
તાસાં ચ તત એવ સ્મૃતિત્વપ્રસંગાત્ ।
સ્મૃતિસંતતેશ્ચાવશ્યંભાવિતયા તત એવ વ્યવહારિસિદ્ધાવધિગતિસંતતિકલ્પનાયાં કલ્પનાગૌરવપ્રસંગાદિત્યાશયવાન્ પિષ્ટપેષણમેવોપસંહરતિ--અધિગતમિતિ ॥
નનુ અન્યથેતિ વાર્ત્તિકે યદિ કારણગતમન્યપ્રકારત્વં વિવક્ષિતં તદા કારણગતપ્રકારભેદે ઽપિ ન કશ્ચિદ્ વિષયગતો વિશેષઃ પિષ્ટપેષણપરિહારોપયોગી દર્શિતઃ સ્યાત્ ।
અથ વિષયગત એવ પ્રમારભદો દર્શિતઃ, તદા અનધિગતાર્થગન્તૃતયા કુતઃ સંપ્લવઃ? ન ચ વિષયાભેદે ઽપિ પ્રમાણભેદાત્ કશ્ચિત્ ફલપ્રકારભેદઃ પ્રકૃતોપયોગવાનસ્તીત્યત આહ--અયમભિસન્ધિરિતિ ।
પિષ્ટપેષણે નિષ્ફલત્વં વા સ્યાત્, અવિશિષ્ટફલત્વં વા, અનપેક્ષિતફલત્વં વા, અધિગતે ઽપ્યર્થે કિમિત્યધિગતિસાધનમધિગતિ કરોતીતિ પ્રશ્નમાત્રં વા, સાધનાસંભવ એવ વેતિ ।
તત્ર સાધનાસંભવં દૂષયતિ--ન હીતિ ।
સ્વકારણપ્રતિબન્ધે હિ પ્રમાણં ન સ્યાત્ ।
ન ચ વિષયાધિગમઃ પ્રમાકારણવિરોધી, યેન તસ્મિન્, સત્ચેવ પ્રમાકારણમકારણં ભવેત્ ।
તસ્માદાલોચ્ય સ્વયમેવ નિવર્તેરત્ યદિ ચેતયેરન્, ન ચૈતદસ્તીત્યર્થઃ ।
પ્રશ્નમાત્રં દૂષયતિ--નાપીતિ ।
અનપેક્ષિતફલત્વમુત્થાપ્ય નિરાકરોતિ--પ્રમાતુરિતિ ।
નિષ્ફલત્વં નિરાકરોતિ--તસ્માદિતિ ।
પ્રત્યુત્પન્નકારણસામગ્રીજનિતત્વં તાત્કાલિકાસાધારણકારણવિશિષ્ટસામગ્રીજનિતત્વમ્ ।

એતેનાનુભવત્વં દર્શિતમ્ ।
સ્મૃતેર્હ્યસાધારણં કારણં સંસ્કારઃ, આત્માન્તઃકરણાદીનાં જ્ઞાનાન્તરસાધારણ્યાત્ ।
સ ચ ચિરકાલોત્પન્નો ન પ્રત્યુત્પન્નઃ ।
યત્તુ પ્રત્યુત્પન્નમુદ્બોધાપરનામ સહકારિ ન તદાધારણમ્ ।
અનુભવસ્ય તુ ચતુષ્ટયસન્નિકાર્ષાદ્યસાધારણમ્ ।
તચ્ચ પ્રત્યુત્પન્નં પ્રત્યગ્રમુત્પન્નમ્ ।
તથાભૂતા બુદ્ધિરબાધિતેતિ શેષઃ ॥
અવિશષ્ટફલત્વમભ્યુપેત્ય પરાભિપ્રાયં નિરાકરોતિ--તજ્જનકાનીતિ ।
પ્રથમપ્રમાણફલતો ઽપ્યવિશિષ્ટફલતયા યદ્યાનર્થક્યમ્, દ્વિતીયવત્ પ્રથમપ્રમાણસ્યાપિ દ્વિતીયાવિશિષ્ટફલતયા આનર્થક્યં સ્યાત્ ।
અનપેક્ષત્વત્ સાર્થકમિતિ
ચેત્? એવં તર્હિ દ્વિતીયસ્યાપિ સ્વફલે ઽનપેક્ષત્વમેવ ।
તત્ફલં પ્રમારૂપમેવ ન ભવતિ ।
ગૃહીતમાત્રગોચરત્વાત્ સ્મૃતિવદિત્યપિ ન
યુક્તમ્, યથાર્થાનુભવત્વનિષેધે સાધ્યે કાલાતીતત્વાત્ ।
અનધિકાર્થત્વે ચ સિદ્ધસાધાનાત્, સાધ્યસમત્વાચ્ચ ।
વ્યવહારનિષેધે ચ તન્નિમિત્તવિરહોપાધિકત્વાત્, બાધિતત્વાચ્ચ ।
પ્રમાવ્યવહારનિમિત્તં ચ વક્ષ્યામ ઇત્યર્થઃ ।
એવે તર્હિ વાર્ત્તિકાર્થઃ ક ઇત્યત આહ--સ એવ ચેતિ ।
નનુ ફલસ્યાપિ સાક્ષાત્કારાસાક્ષાત્કારરૂપઃ પ્રકારભેદો ઽસ્ત્યેવ, સ એવાનેન કિં ન પ્રદર્શ્યત ઇત્યત આહ--યદ્યપીતિ ।
આદિગ્રહણેન કારણગતો ઽપીન્દ્રિયલિઙ્ગાદિરૂપઃ પ્રકારભેદઃ સંગૃહીતઃ ।
કારણભેદસંપ્લવનિરાસાર્થમેવ હિ પરઃ પ્રત્યવસ્થિતઃ ।
સ કથં તેનૈવ પ્રતિબોધનીયઃ? પરપ્રતિબોધશ્ચ પ્રકૃતઃ ।
તદિદમુક્તમ્--પ્રકૃતાનુપયોગાદિતિ ॥
એવં સિદ્ધં પ્રમાણં હૃદિ કૃત્વા સંપ્લવવ્યવસ્થે વિચારિતે ।
સંપ્રતિ પ્રમાણસ્વરૂપં નિરૂપ્યત ઇત્યાહ--વિભક્ત્યર્થમિતિ ।
અવધારણમિતિ ।
યદિ નિશ્ચયો ઽભિમતઃ સ્યાત્ તસ્ય નાવશ્યં સંશયપૂર્વકત્વમિતિ સન્દિગ્ધસ્ય પ્રશ્ન ઉપપન્નઃ સ્યાદત આહ--અવધાર્યત ઇતિ ।
તથા ચ વિચારસ્ય પરીક્ષાયા અવશ્યં સંશયપૂર્વકત્વાદગ્રે
સંદિગ્ધસ્ય પ્રશ્નો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
સંદેહકારણત્વન વિપ્રતિપત્તિમાહ--કેચિદિતિ ।
પ્રમાણં હિ કરણવિશેષઃ ।
કરણં ચ સાધકતમમ્ ।
ન ચ સાધ્યસિદ્ધૌ તજ્જાતીયસ્ય સાધકતમત્વમસ્તિ, છિન્ને વૃક્ષે પરશોરિવ ।
તસ્માદ્ યથૈવાચ્છિન્નવિષયતયા વ્યાપ્રિયમાણઃ પરશુઃ છેદનં તથા પ્રમિતે વિષયે વ્યાપ્રિયમાણમિન્દ્રિયાદિકં પ્રમાણમિતિ મોમાંસકાઃ ॥
મતાન્તરમાહ--વિષયસારૂપ્યમિતિ ।
ફલં તાવત્ પ્રમાણસ્યાર્થપ્રતીતિરેવ પ્રમારૂપત્વાત્ ।
ન હિ પ્રમાણસ્યાર્થે પ્રમાતિરિક્તમપિ કિઞ્ચિત્ કર્તવ્યમસ્તિ ।
પ્રાપ્તિરપિ પ્રવૃત્તિરેવ ।
પ્રવૃત્તિરપિ પ્રવૃત્તિયોગ્યાર્થોપલમ્ભનમેવ ।
તસ્માત્ પ્રમાણસ્યાર્થપ્રમીત્યતિરિક્તં ન ।

કિઞ્ચિત્ ફલમિતિ, યદાહ--તદેવ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં પ્રમાણફલમર્થપ્રતીતિરૂપત્વાદિતિ ।
પ્રમાણમપિ તદેવ યદર્થં વ્યવસ્થાપયતિ ।
અર્થમપિ તદેવ વ્યવસ્થાપયતિ યદર્થપ્રતીતિં તદીયતયા નિયમયતિ ।
તથાત્વેનાનિયતાયાં તુ તસ્યાં ન કસ્યચિત્ સા પ્રતીતિઃ ।
સર્વસ્ય વેતિ નાર્થેન નિયતા પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
અનિયતાર્થપ્રતીતિજનકં ચ કથં પ્રમાણ નામ? ન ચેન્દ્રિયાદિભિર્જ્ઞાનકરણૈર્જ્ઞાનં તદીયતા નિયમ્યતે ।
ન હિ ચક્ષુષા જનિતત્વાદેવ નીલસ્ય નીલવિજ્ઞાનમ્, પીતજ્ઞાનસ્યાપિ તથાત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિ તુ નીલાકારત્વાદેવ નીલજ્ઞાનં નીલસ્ય ।
તસ્માદર્થાકાર એવબુદ્ધિગતો બુદ્ધિં તદીયતા વ્યવસ્થાપન્નર્થમપિ તથા વ્યવસ્થાપયતિ ।
તતશ્ચાર્થવ્યવસ્થાપનહેતુત્વાત્ સ એવ પ્રમાણં યદાહ--અર્થસારૂપ્યમસ્ય પ્રમાણમ્, તદ્વશેનાર્થપ્રતીતિસિદ્ધેરિતિ ।
અર્થપ્રતીતિસિદ્ધેઃ અર્થપ્રતીતિવ્યવસ્થિતેઃ, તથા ચાર્થવ્યવસ્થિતેરિતિ યાવત્ ।
ન ચાભિન્નાત્મનિ કરણફલભાવો વિરુધ્યતે, તત્ર કારણભવસ્યૈવ વિરોધાત્ ।
સ હિ વ્યાપારવ્યાપારિભાવો વા, ગમ્યગમકભાવો વા સ્વીક્રિયતે એવ ।
વૃક્ષાદિભિઃ સંયુજ્યમાન એવ હિ પરશુઃ સંયોગેન વ્યાપારેણ કરણમિતિ વ્યવહ્નિયતે લોકે ।
ન ચ સંયોગો નામ વિગ્રહવાનન્યઃ સંયુજ્યમાનાત્ પરશોરસ્તિ ।
ગમ્યગમકભાવો ઽપિ સ્વપ્રકાશે વિજ્ઞાને બાહ્યે ચ વૃક્ષે શિશપયા ગમ્યમાને દૃષ્ટ એવ ।
ન હિ શિંશપાતઃ કશ્ચિદન્યો વૃક્ષો ના વૃક્ષાદ્ વા શિંશાપા ।
વૈકલ્પિકે તુ વ્યવહારે યથાત્ર વ્યાવૃત્તિભેદસ્તથા આકારતદ્વતોરપીતિ ન કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ સૌત્રાન્તિકાઃ ॥
મતાન્તરમાહ--વિજ્ઞાનસ્યૈવેતિ ।
અર્થપ્રકાશને હિ યસ્ય વ્યાપારસ્તદેવ પ્રમાણમ્ ।
પ્રકાશનં ચ ચૈતન્યરૂપં તસ્યૈવ યશ્ચેતયતે ।
ન ચેન્દ્રિયાદીનિ કરણાન્યપિ તથા, જડરૂપત્વાત્ ।
ન હિ જ્ઞાનાનિરિક્તઃ કશ્ચિચ્ચેતનો નામ ।
તસ્માદ્ વિજ્ઞાનમેવ ચેતનતયા દર્શનવ્યાપારમ્ ।
તથા ચ પ્રમાણમ્ ।
વ્યાપારવ્યાપારિણોશ્ચાભેદ એવં સંયુજ્યમાનપરશુવદિતિ નિરાકારવાદિનો વૈભાષિકાદયઃ ॥
મતાન્તરમાહ--ઉપલબ્ધીતિ ।
વૃદ્ધાઃ પ્રમાણવૃદ્ધાઃ ।
એતેન પૂર્વેષાં બાલત્વં સૂચયતિ ।
ભાવપ્રશ્નવ્યાખ્યાનેન ભવિતૃપ્રશ્નો વ્યાખ્યાત ઇતિ તુ સહેત્યશ્યાહૃત્ય કેચિદ્ વ્યાચક્ષતે ।
કેચિત્ તુ ભાવપ્રશ્નવ્યાખ્યા બોદ્ધવ્યા અનેન ભવિતૃપ્રશ્નો વ્યાખ્યાત ઇતિ ।
અન્યે તુ ભવાપ્રશ્નવ્યાખ્યાનેન હેતુના ભવિતૃપ્રશ્નો વ્યાખ્યાતો ભાવપ્રશ્નં વ્યાખ્યાતું ભવિતૃપ્રશ્નો વ્યાખ્યાતઃ, તદન્તરેણ તદનુપપત્તેરિતિ ।
લિપિપ્રમાદો ઽયમિતિ સંપ્રદાયવિદઃ ।
વ્યભિચારો વિસંવાદઃ ।
અનર્થવત્ત્વં વિપરીતર્થત્વમ્ ।
અતો ન સાધ્યાવિશિષ્ટતા ।
નનુ સ્થાણુર્વા પુરુષો વેત્યત્રોપદર્શિતયોરન્તરઃ પ્રાપ્યત એવ, તત્ કથં વિસંવાદકત્વમ્? કથં ચાર્થવત્ત્વમિત્ય આહ--નો ખલ્વિતિ ।
યતો ન પ્રાપ્યતે, અત એવ નાર્થક્રિયાસૂપયુજ્યતે,
અપ્રાપ્તેરનુપયોગાચ્ચ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યનુભાવાભિપ્રાયેણોપલબ્ધૌ વ્યાખ્યાયમાનાયાં સ્મૃતિહેતૌ નાસ્તિ પ્રસઙ્ગઃ ।

સ્મૃતેરનનુભવત્વાત્, તથાપિ--
બુદ્ધિરૂપલબ્ધિર્જ્ઞાનમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
ઇતિ સૂત્રયોપલબ્ધિશબ્દો જ્ઞાનપર્યાયઃ સ્વીકૃતઃ ।
અસ્તિ ચ સ્મૃતેરપિ જ્ઞાનત્વમિત્યનેનાભિપ્રાયેણોક્તમ્--ન હ્યસાવિતિ ।
અતીતાર્થે પરમ્પરયા તત્કાર્યતયાપિ શબ્દલિઙ્ગાદેરર્થસમ્બન્ધો ઽસ્તિ, અનાગતે તુ સો ઽપિ નાસ્તીત્યત આશડ્કિતં જ્ઞાપકતયેતિ ।
સંસ્કારસ્યાપીતિ ।
તસ્યાપિ તરમ્પરયા અર્થકાર્યત્વમર્થજ્ઞાપકત્વં ચ સાક્ષાત્ સમાનમિત્યર્થઃ ।
સ્મૃતિરૂપોપલબ્ધિહેતોઃ સ્મૃતિરૂપજ્ઞાનહેતોરિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--નૈવમિતિ ॥
નનુ ન સ્મૃતિ ।
પ્રમેત્યત્રૈવ વિવાદ ઇત્યત આહ--લોકેતિ ।
અનેન પ્રમાશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્ત્ગ્રાહકં પ્રમાણમપલક્ષયતિ ।
તથા હિ, ન તાવદ્ અસ્ય સ્મૃતિત્વમેવ પ્રવૃત્તિનમિત્તમ્, અનુભવસ્યાપ્રમાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ તદેકાર્થમસવેતં જ્ઞાનત્વાદિકં તન્નિમિત્તમ્, યેન સ્મૃતિરપિ પ્રમા સ્યાત્, વિપર્યયસ્યાપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ પ્રમાત્વં નામ સામાન્યવિશેષઃ સમસ્તિ જ્ઞાનગતસ્ય સામાન્યવિશેષસ્ય મનોમાત્રગ્રાહ્યત્વાત્ ।
પ્રમાત્વસ્ય ચાનુમેયતયા પ્રાગેવ પ્રતિપાદિતત્વાત્ ।
કિં ચ યદિ પ્રમાત્વં સામાન્યવિશેષઃ સ્યાત્, તદા તદભાવવતિ તદ્વિરુદ્ધસામાન્યવતિ વા વિપર્યયજ્ઞાને ન સમવેયાત્ ।
તથા ચ વિપર્યયજ્ઞાનં ધર્મિણ્યપિ ન પ્રમાણં સ્યાત્ ।
એવં ચ તત્ નિરાલમ્બનમાપદ્યેત ।
સામાન્યં ચ સામાન્યાન્તરેણ સહ પરાપરભાવેન એકસ્યાં વ્યક્તૌ સમાવિશેત્ ।
તત્રાનુભત્વં વા પરં પ્રમાત્વં વા? આદ્યે સ્મૃતિ કથં પ્રમા? દ્વિતીયે ત્વનુભવઃ પ્રમાત્વં ન વ્યભિચરેત્ ।
તથા ચ વિપર્યાયો ઽપિ દત્તજલાઞ્જલિઃ સ્યાત્ ।
સાક્ષાત્કારિત્વે ચ યદિ પરં તદા અસાક્ષાત્કારવત્યો ઽનુમિતિપ્રભૃતયો ન પ્રમાઃ સ્યુઃ ।
અથાપરમ્, વિપર્યયબુદ્ધિર્ન સાક્ષાત્કારવતી સ્યાત્ અપ્રમાત્વાદિતિ ।
તસ્માત્ ન પ્રમાણત્વં સામાન્યવિશેષઃ ।
યથાર્થત્વમાયાતમિતિ ચેત્--ન, સ્મરામીત્યત્રાપિ પ્રમિણોમીતિ બુદ્ધિવ્યપદેશપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઇષ્ટ એવાયમિતિ ચેત્--ન, રિશ્વરેતરેચ્છામાત્રેણ લૌકિકપ્રયોગાપ્રયોગયોર્નિયન્તુમશક્યત્વાત્ ।
તેનૈવાયં પ્રમાણશબ્દો યથાર્થજ્ઞાનમાત્રે નિયતઃ કૃત ઇતિ ચેત્--ન,
મહર્ષિભિસ્તદભિયુક્તૈઃ સ્મૃતિફલસ્ય પ્રમાણત્વેનાપરિસંખ્યાત્ ।
ઉક્તેષ્વન્તર્ભાવાદપરિસંખ્યાનમિતિ ચેત્--ન, પ્રત્યક્ષસ્યાસાક્ષાત્કારિફલત્વાનુપપત્તેઃ ।
લિઙ્ગશબ્દાદેશ્ચ સત્તામાત્રેણ પ્રતીત્યસાધનત્વાદિતિ ॥
કિં ચ સ્મૃતેર્યાથાર્થ્યમપિ કૃતઃ? ન હિ યાદૃશોર્ઽથઃ સ્મર્યતે યદા તાદૃશ એવાસૌ તદા, પૂર્વાવસ્થાયા વર્તમાને નિવૃત્તત્વાત્ ।
અનવૃત્તૌ હિ પૂર્વતૈવ ન સ્યાત્ ।
ન ચ નિવૃત્તપૂર્વાવસ્થતયૈવ તમર્થં સ્મૃતિરાલમ્બતે, પૂર્વાવસ્થાનિવૃત્તેરનનુભૂતત્વાત્ ।
અનનુભૂતે ચાર્થે અનનુભૂતં સંસ્કારાભાવાત્ ।
નનુ સમાનવિષયત્વેપિ સ્મૃત્યનુભવયોરનુભવો યથાર્થો, ન તૃ સ્મૃતિરિતિ કૃત એતત્? અનુભવકાલે તસ્યાર્થસ્ય તાદવસ્થ્યત્, સ્મૃતિકાલે ત્વતાદવસ્થ્યાત્ ।
નનુ પૂર્વં તાવત્તદવસ્થ એવાસાવાસીત્, એતાવતૈવ જ્ઞાનમસ્તુ યથાર્થમ્ ।
ન, પ્રમારક્તે ઽપિ શ્યામતાપ્રત્યસ્ય યથાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નન્વતીતઃ શ્યામ ઇતિ પ્રત્યયઃ તત્ર યથાર્થ એવ ।
સત્યમ્, તદ્વિષયસ્ય તદાનીમેવ તદવસ્થત્વાત્ ।

ન તુ સ્મર્યમાણાર્થઃ તદાની તદવસ્થઃ ।
તસ્માત્ સ્મૃતિરયથાર્થૈવ ।
યથાનુભવ તુ ભવેત્ ।
તત્રાનુભવસ્ય યથાર્થત્વાત્ તદેકવિષયા સ્મૃતિરપિ યથોર્થેત્યુચ્યતે ।
અત એવાનુભવસ્યાયથાર્થત્વે સ્મૃતિઃ અવપિરીતાપ્યયથાર્થૈવ ।
યથા રજ્જું ભુજઙ્ગતયા અનુભૂય વિદ્રુતસ્ય તથૈવ સ્મૃતિઃ ।
તસ્માત્ સ્મૃતેર્યાથાર્થ્યં યાચિતકમણ્ડનપ્રાયમ્, નાજાનિકમ્ ।
ઇદમેવ પારતન્ત્ર્યપદવાચ્યં કૈશ્ચિન્નિરુક્તિકુણ્ઠૈરન્યથાપપ્લૂત ઇતિ ।
તસ્માદુભયથાપિ સ્મૃતેરન્યસ્યાનુભવત્વૈકનિયતં યથાર્થત્વમેવ પ્રમાપદસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તં લોકો ઽવધારિતવાન્ ।
કથમન્યથા તત્રૈવ પ્રમાશબ્દં પ્રયુડ્ક્તે નાન્યત્રેતિ યદ્યપિ, તથાપિ ધર્મિણ્યપિ સ્મૃતેઃ પ્રમાણ્યં માભૂદિત્યાશયવાન્ પ્રાગુક્તયુક્તિકં લોકપ્રયોગમવાશ્રિતવાન્ ।
તદિદમુક્તમ્--લોકશ્ચેતિ ।
એવં તાવદ્યથાર્થો ઽનુભવઃ પ્રમા ।
તત્સાધનં ચ પ્રમાણમિતિ સ્વલક્ષણમાશડ્કિતાતિવ્યાપ્તિનિરાકરણેનાદુષ્ટમિતિ સમાહિતમ્ ॥
ન ચૈતન્મીમાંસકસ્યાપ્યનભિમતમ્ ।
ન હિ તેનાપ્યત્રાવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્તી પ્રસંજયિતું શક્યેતે ।
ન હ્યસ્તિ સંભવો મીમાંસકસ્યાપિ યથાર્થાનુભવો ન ચ પ્રમેતિ ।
તલ્લક્ષણે ત્વસ્માકં કુતો વિપ્રતિપત્તિરિત્યત આહ--અનધિગતાર્થગન્તૃત્વં ચેતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
નિત્યપદાર્થેષુ અનધિગતત્વં નામ નાસ્ત્યેવ ।
યદિ નેહ જન્મનિ જન્માન્તરે ઽપ્યધિગમાત્ ।
યદિ ન પ્રત્યક્ષેણાનુમાનોપદેશાભ્યામપિ અનિત્યેષ્વપિ પ્રાયશઃ ઉપલબ્ધાનામેવોપલમ્ભાચ્ચ ।
અન્યથા ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનં દત્તજલાઞ્જલિ સ્યાત્ ।
તતશ્ચ સ્વરૂપતો ઽપ્યનધિગતત્વં બહ્વાકુલયેત્ ।
પ્રકારતો ઽપિ ભૂયો
ભૂયસ્તંમાદિષ્વનુભૂયમાનેષુ ન કશ્ચિદ્ ગુણપ્રકારઃ પ્રતિક્ષણલબ્ધજન્માપવર્ગઃ પરિભાવ્યતે ।
કર્મકૃતો ઽપ્યાશુતરવિનાશી
ન પ્રતિક્ષણમપૂર્વઃ ।
ન ચ ચતુઃપઞ્ચક્ષણાવસ્થાયિન્યપિ તસ્મિન્નેકમેવજ્ઞાનં જનયિત્વેન્દ્રિયાદિકમુદાસીનમ્ અનાગતકર્માદિજન્મ પ્રતીક્ષતે ।
તતશ્ચ સર્વજન્માન્તરોપલમ્ભાદન્યે તદુત્તરકાલપ્રત્યયા ધારયા વિચ્છેદેન વા ભવન્તો ન પ્રમાણં સ્યુરિત્યર્થઃ ॥
શઙ્કતે--નચેતિ ।
યદ્યપિ સ્વરૂપસ્ય પ્રકારસ્ય વા તથાવિધસ્ય તાદવસ્થ્યમ્, તથાપિ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનધારાયાં વર્તમાન એવાર્થઃ પરિસ્ફુરતિ ।
ન ચ ક્રમભાવિનામેક એવ વર્તમાનઃ કાલો વિષયઃ, નાનાપ્રમાતૃવજ્જ્ઞાનયૌગપદ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનાનુપપત્તિશ્ચ, જ્ઞાનાનેકત્વે ઽપિ એકકાલાવસ્થાનાકલનાત્ ।
તસ્માત્ પૂર્વપૂર્વજ્ઞાનૈરનાકલિત એવ વર્તમાનોર્ઽથ ઉત્તરોત્તરૈરવસીયત ઇત્યનધિગતાર્થત્વમેવ તત્રાપીત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--પરમેતિ ।
ન તાવત્ પ્રતિક્ષણવર્તમાનત્વં સૌગતવદ્ વસ્તુનઃ એવ સ્વરૂપોત્પાદઃ ।
નાપિ સંખ્યવદ્ વસ્તુરૂપસ્થૈર્યે ઽપિ પરિણતિભેદ એવ મીમાંસકૈઃ સ્વીક્રિયતે ।
નાપિ ધર્મભેદ એવ કશ્ચિત્
પ્રતિક્ષણાપૂર્વો વર્તમાનત્વાપરનામા સમસ્તિ ।
ન ચ તૈરભ્યુપેતઃ ।

ન ચ કાલઃ પ્રત્યક્ષગોચરઃ, નાપિ ભિન્નસ્વભાવઃ ।
તસ્માત્ કાલકલાભેદકા ઉપાધય એવ કાલભેદઃ ।
તત્પ્રત્ક્ષમેવ કાલભેદપ્રત્યક્ષમિતિ પરમાર્થઃ ॥
તત્ર ન તાવત્ પ્રતીયમાનસ્તંમાદિસંસૃષ્ટા ઉપાધયઃ સંભવન્તીત્યુક્તમ્ ।
જ્ઞાતતાયાશ્ચ નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્, ધારવહનબુદ્ધિષુ તદભાસાનાચ્ચ ।
પ્રતીયમાનેતરસંસૃષ્ટાસ્તૂપાધયઃ તજ્જ્ઞાનસંસર્ગિણો વા સ્યુરન્યથા વા? ન તાવત્ સ્તમ્ભાદિષુ તદિતરસંસર્ગિણઃ ક્ષણભડ્ગુરાઃ કેચનાવશ્યં તજ્જ્ઞાનસંસર્ગભાજો ભવન્તિ ।
ક્વચિદ્ ભવન્ત્યપીતિ ચેત્, તત્રૈવ તદ્ધિયાં પ્રમાણતા સ્યાત્ ।
યત્ર તુ તદેકજ્ઞાનસંસર્ગિણ ઉપાધયો ન સન્તિ તત્ર ધારાવાહિકબુદ્ધીનામપ્રમાણત્વમેવ સ્યાત્ ।
તથાવિધા એવ ચ વિચારવિષયત્વેનાભિપ્રેતા જ્ઞાનાન્તરગોચરા વિષયાન્તરસંસર્ગિણ ઉપાધયો ભવિષ્યન્તીતિ ચેત્--એવં તર્હિ ધારાવહનબુદ્ધયો ન સ્યુરેવ ઇતિ લાભાય ગતો મૂલમપિ હારિતવાત્ ।
ન ખલુ પ્રમાણાન્તરેણ ઇન્દ્રિયાન્તરેણ તેનૈવ વા તદ્ધર્મિપરિત્યાગાદ્ધર્મ્યન્તરે અનુભૂયમાને વિવક્ષિતૈકવિષયબુદ્ધિધારસંભવઃ ।
ઇષ્ટ એવાયમર્થં ઇતિ ચેત્--ન, અપૂર્વાપૂર્વોપાધ્યુપનિપાતનિયમે પ્રમાણાભાવાત્ ।
અનુપનિપાતિનાં ચ જ્ઞાનાન્તરેણાષ્યનાકલનાત્ ।
અત એવ ઘટો ઽયં ઘટો ઽયમિતિ બુદ્ધિસહસ્રસ્યાપિ ન વિષયકૃતં વિશેષમૂપલભામહે ।
અનુપલભ્યમાનસ્ય તુ વિષયત્વકલ્પનાયાં સર્વસર્વજ્ઞતાપત્તિરિતિ ॥
તસ્માત્ સ્તમ્ભાદિરેવ પ્રાગભાવનિવૃત્તિપ્રધ્વંસાભાવાનુત્પત્તિરૂપો વર્તમાનઃ ।
તદવચ્છિન્નઃ કાલો ઽપિ વર્તમાનઃ ।
સચ તથાવિધો ઽનેકજ્ઞાનસાધારણ એવ ।
ન ચૈતાવતા જ્ઞાનયૌગપદ્યાપત્તિઃ, સૂક્ષ્મકાલાપેક્ષયા ક્રમસંભવાત્ ।
ન ચ સૂક્ષ્મોપાધીનામપ્રતીતિશ્ચેદતો ઽસંભવ એવ, કાર્યક્રમેણૈવોન્નીયમાનત્વાત્ ।
નાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાનુપપત્તિઃ ।
પૂર્વજ્ઞાનવિષયાનુસંધાનમેવ હિ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ।
તચ્ચ જ્ઞાનક્રમાદેવોપપન્નમ્ ।
તસ્માત્ કાલતદુપાધિપ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ ન સર્વત્ર સૂક્ષ્મોપાધિસંસર્ગઃ, નાપિ તત્પ્રતીતિઃ ।
તદિદમુક્તમ્--પરમસૂક્ષ્માણામિતિ ॥
એતેનૈતન્નિરસ્તમ્--સિદ્ધે સાધકતમત્વાભાવાદિતિ ।
ન હિ સાધકતમસ્ય તથાત્વં સાધાકતમાન્તરાપેક્ષયા, કિં તુ પ્રધાનક્રિયાકારકાન્તરાપેક્ષયા ।
અન્યથા યત્ર કરણાનાં સમુચ્ચયસ્તત્ર પરસ્પરાપેક્ષયા અનતિશયિતત્વાદકરણત્વાપત્તેઃ કરણાનાં સમુચ્ચયઃ ક્વચિદપિ ન સ્યાત્ ।
ઇતરકારકાપેક્ષયા તુ ધારાવાહિકબુદ્ધિષ્વપિ પ્રમાણસ્યાતિશયિત્વમસ્ત્યેવ ।
યત્તુ છિન્ને કુઠારસ્યાકારણત્વમિતિ, તચ્છિદા લક્ષણફલાભાવાત્ ।
ન ચ છિન્ને છિદાન્તરાભાવવાન્ ।
ન ચ જ્ઞાતે ઽપિ જ્ઞાનાન્તરાસંભવો યેનાત્રાપ્યફલત્વાદેવાકરણત્વં ભવેત્, ધારાવાહિકજ્ઞાનોત્પત્તેઃ ।
તસ્માદ્ યો ઽનાધિગતાર્થબોધનં પ્રમાણમિચ્છતિ, તસ્ય ધારાવાહિકબુદ્ધયો ઽપ્રમાઃ પ્રસજ્યેરન્નિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે--ન ચેતિ ।
પ્રવૃત્તિં પ્રાપ્તિં ચ જનયદેવ વિજ્ઞાનં પ્રમા, તદર્થમેવ પ્રમાણાનુસરણાત્ ।
આદ્યં ચ તથા ।
તતસ્તદેવ પ્રમા ।
દ્વિતીયાદીનાં ચ ન પ્રવૃત્તિપ્રાપ્તિહેતુત્વમ્ ।
અતો નૈતાનિ પ્રમારૂપાણિ ।
તતસ્તજ્જનકાન્યપિ ન પ્રમાણાનીતિ તદેતદિષ્યત એવેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--નહીતિ ।

ન હ્યપ્રવર્તયદેવ વિજ્ઞાનમર્થં પ્રાપયતિ ।
નાપિ હઠાદેવ પ્રવર્તયતિ ।
કિં ત્વર્થોપદૃષ્ટિરૂપતયા ।
સા ચ સર્વસમાનેત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્--પ્રદર્શનં ચેતિ ।
નનુ તથાપિ પ્રથમાદેવાપેક્ષિતસિદ્ધઃ પુરુષસ્ય કિં દ્વિતીયાદિનેત્યત આહ--પુરુષેતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
વાદિવિપ્રતિપત્તયો વાર્ત્તિકકૃતા ન નિરાકૃતા ।
નાપિ વિશેષવિધાનસ્ય શેષપ્રતિષેધવિષયવાદિતિ ન્યાયો નાવિરોધાત્ ।
ન હ્યનધિગતાર્થગન્તરિ સારૂપ્યેવાર્થવ્યવસ્થાપયિતરિ શક્તૌ વા
આત્માનાત્મપ્રકાશયિત્ર્યામુપલબ્ધિહેતુત્વં વિરુધયતે ઇત્યત આહ--ઉપલબ્ધીતિ ।
વ્યાપકસ્યાવ્યાપકવિરુદ્ધત્વાદનધિગતાર્થગન્તુસ્તેન રૂપેણ પ્રમાણત્વમેવાર્થાન્નિષિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
સારૂપ્યશક્તી નિરાકરોતિ--હેત્વિતિ ।
તદીયતયા હ્યર્થપ્રિતીતિં વ્યવસ્થાપયન્નાકારઃ પ્રમાણમિતિ કોર્ઽથઃ? ન તાવત્ તદીયતયા નિયતાં પ્રતીતં જનયન્, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ ।
નાપિ જ્ઞાપયન્, સ્વાત્મીમૂતપ્રતીતિં પ્રતિ જ્ઞાનાન્તરાજનકત્વાત્ ।
નાપિ નિશ્ચાયયન્, આકારતદ્વતોરેકત્વેન વ્યાવૃત્ત્યોશ્ચૈકનિશ્ચયગોચરત્વેન નિશ્ચેયનિશ્ચાયકત્વનિયમાનુપપત્તેઃ ।
નીલમહં જાનમીતિ હ્યકારનિશ્ચયઃ ।
ન ચાતો ઽપરઃ તદીયતાનિશ્ચયો નામ ।
નીલમિદમિત્યાકારવ્યવસાયઃ પ્રર્થમમ્, અથ નીલમહં જાનામીત્યર્થકર્મકપ્રતીત્યનુવ્યવસાય ઇતિ ચેત્--તત્ કિં બુદ્ધાવનિશ્ચિતાયામેવાકારો નિશ્ચિતઃ? ન ચૈતત્ સંભવતિ, સામાન્યાનિશ્ચયે વિશેષાનિશ્ચયાત્ ।
નિશ્ર્વીયત એવ, પરં ન તદીયતયેતિ ચેત્--અથ કેયમર્થાકારાદન્યા તદીયતા નામ? તદુદ્ભાવત્વમિતિ ચેત્--નન્વેવમનુમિતિં ભાવાયન્નાકારઃ પ્રમાણમ્ ।
ઓમિતિ ચેત્--હન્ત, હતં તર્હિ પામરપ્રત્યક્ષમતિરિક્તમર્થમનુમાપયતા આકારેણ વ્યવસ્થાપિતત્વાત્ ।
અપિ ચ યા ક્રિયા યત્કરણફલત્વેન વિવક્ષિતા, જનયદેવ તાં તત્કરણમિતિ લોકસિદ્ધમ્ ।
ન હિ છિદામજનયન્તો ઽપિ ચક્ષુરાદયસ્તન્નિશ્ચાયકતામાત્રેણ છેદનતયા વયવહ્નિયન્તે ।
અપિ તુ અનિશ્ચાયયન્તો ઽપિ જનયન્ત એવ કુઠારાદયઃ ।
તદત્રાપિ પ્રમાં જનયદેવાનિશ્ચાયકમપિ પ્રમાણમિતિ વ્યવહ્નિયતામ્ ।
ન તુ તામજનયન્નિશ્ચાયકો ઽપ્યાકારઃ, એવં ચ લોકે ઽનુકૂલતા ।
અન્યથા તુ પિરિભાષાં કુર્વતા લોકો ઽપ્રતિપાદિતઃ સ્યાત્ ।
ન ચ જન્યજનકયોસ્તાદાત્મ્યગન્ધો ઽપીતિ ॥
એતેન શક્તિઃ પ્રમાણમિતિ પ્રત્યુક્તમ્, શક્તેઃ શકયનિષ્ઠત્વાત્ ।
શકયં ચ કાર્યમુચ્યતે ।
પ્રકાશનં ચાત્મભૂતત્વાત્ ન તસ્યાઃ કાર્યમિતિ ।
તદિદમુક્તમ્--હેતુહેતુમદ્ભાવસ્યેતિ ।
નનુ યદિ પ્રમાણ સિદ્ધમ્, કિં તત્ર પ્રમાત્રાદિના કર્તવ્યમ્? ન હિ સિદ્ધેન સિદ્ધમેવ સાધ્યતે ।
ન ચાન્યત્ર ચરિતાર્થસ્યાન્યત્ર કારકત્વમસ્તિ ।
અથાસિદ્ધમ્, કથં પ્રમાણમ્? ન હ્યસિદ્ધં કારકં નામ ।
નાપ્યકારકં કરણમ્ ।
નાપ્યકરણં પ્રમાણમિત્યત આહ--અયમર્થ ઇતિ ।
કરણીભૂતસ્ય પરશોઃ સંયોગસ્ય વ્યાપારીભૂરસ્યેતિ શેષઃ ।
પરિણતિવિશેષઃ સહકારિસમવધાનમ્ ।
કરણં વ્યાપાર્યોત્પાદ્ય

વા ફલાર્થં કર્તવ્યાન્તરાભાવાત્ કર્તુશ્ચરિતાર્થતા ।
કરણસ્ય તુ ફલેન વિના અપર્યવસાનમચરિતાર્થતેત્યર્થઃ ॥
અથ પ્રમેયસ્ય કથં પ્રમાણે ચરિતાર્થત્વમ્? ન હિ પ્રમાતૃવત્ તેનાપિ પ્રમાકરણમુત્પાદ્યતે વ્યાપાર્યતે વેત્યત આહ--પ્રમેયસ્ય ત્વિતિ ।
અયમાશયઃ ।
સર્વત્ર હિ કર્મકારકકરણફલતદ્વ્યાપારયોર્વિષયતયા વ્યવતિષ્ઠતે ।
તત્ર ફલવિષયત્વમસ્ય ન કર્મત્વં પ્રતિ પ્રયોજકમ્, અસત્ત્વેનાકારકસ્યાપિ ફલવિષયત્વાત્, યદાહ---કેવલમિત્યાદિ ।
કરણવ્યાપારવિષયત્વાત્ તુ કર્મત્વમ્, ન હ્યસ્તિ સંભવઃ કર્મ ચ, ન ચ કરણવ્યાપારવિષય ઇતિ ।
તત્ર કરણસ્ય વ્યાપારવિષયત્વાભાવાત્ વ્યાપાર એવ ન નિર્વહેદિતિ તન્નિર્વાહ એવાસ્ય ચરિતાર્થત્વમિતિ ।
તદિદમુક્તમ્--તત્રાપીન્દ્રિયસંબન્ધમાત્ર ઇતિ ।
ન ચ કરણમપિ કર્તૃવ્યાપારવિષયસ્તાવન્માત્રેણૈવ ચરિતાર્થમધિકવ્યાપારવત્ત્વાત્ ।
નાપિ કર્મવ્યાપારવિષયઃ કરણમ્ ।
નાપિ ફલવિષયઃ, તદુદ્દેશેન કર્મણઃ કર્ત્રા અવ્યાપારિતત્વાત્ ।
ફલસ્ય તન્નિરૂપણાધીનનિરૂપણત્વાત્, યેન કર્મવદસ્ય ચરિતાર્થત્વં કલ્પ્યેત ।
તસ્માત્ ।
કર્તૃકર્મણોશ્ચરિતાર્થત્વે ઽપ્યચરિતાર્થમેવ કરણમિતિ ।
સમવાયિત્વવિષયત્વકૃતાં સંનિપત્યોપકારકભ્રાન્તિ પ્રયોગામ્યાં નિરાકરોતિ--તત્ સિદ્ધમેતદિતિ ॥
યદ્યપ્યનુમેયાદ્યતીતાદ્યહેતુરેવ, તથાપિ સામાન્યનિષેધો વિશેષપ્રકારમપ્યાશ્રયેતેત્યેતાવતૈવ દૃષ્ટાન્તત્વમ્ ।
તસ્માત્
તદેવ ફલહેતુઃ ।
સંનિપત્યેતિ શેષઃ ।
કથઞ્ચિદિતિ ।
અનાહત્ય ઇત્યર્થઃ ।
તદનેન કારકાન્તરે ઽચરિતાર્થસ્ય હેતુત્વમેવ કરણત્વમિતિ કરણલક્ષણં દર્શયતા કર્તૃવ્યાપારગોચરઃ કરણમિત્યપિ કરણલક્ષણં સૂચિતમ્ ।
તથૈવ ટીકાકૃતા વ્યાખ્યાતમ્ ।
એતચ્ચ યદ્વાનિતિ વાર્ત્તિકે સ્ફુટીભવિષ્યતિ ।
અકરણા પ્રમાણોત્પત્તિઃ પ્રસજ્યેત કર્તુઃ કરણે ચરિતાર્થત્વાદિતિ કિં કેન સંગતમિત્યત આહ--નાકરણ ઇતિ ।
વસ્તુસદ્ધિપ્રધાનક્રિયાસંબન્ધનિબન્ધનપ્રભૃતયઃ કારકશબ્દા ઇત્યાશયવતઃ ચોદ્યં યદીત્યાદિના બુદ્ધિસિદ્ધપ્રધાનક્રિયાસંબન્ધનિબન્ધનપ્રવૃત્તયઃ કારકશબ્દા ઇત્યાશયવતઃ સમાધાનમ્--ન પાચકશબ્દાદિવદિત્યાદિના ઇતિ ટીકાયાં વિક્ષિપ્તસ્ય વાર્ત્તિકતાત્પર્યસ્ય સંક્ષેપઃ ।
તુલ્યવદિતિ તુલયા સંમિતમિવ ન ન્યૂનં નાતિરિક્તં વેત્યર્થઃ ।
તદનેન પ્રપજ્ચેન પ્રમાં પ્રમાતૃપ્રમેયયોરકારણત્વમેવ દર્શિતમતિ ભ્રમો મા ભૂદિત્યુપસંહારવ્યાજેનાહ--તત્પ્રમાણમિતિ ।
સત્યપિ ચોપલબ્ધિસાધનત્વે સાક્ષાદિતિ શેષઃ ।
સંપ્રત્યયો ઝટિતિસ્ફુટપ્રત્યયઃ ।
અત્ર હેતુઃ---સાતિશયત્વેતિ ॥
સાધકતમાર્થ પૃચ્છતીતિ--ન તાવત્ સાધકાનાં ફલકૃતાવતિશયાનતિશયૌ, તસ્યૈકસ્ય સર્વાન્ પ્રત્યવિશેષાત્ ।
નાપિ વ્યાપારકૃતૌ, પરસ્પરવ્યાપારવિલક્ષણવ્યાપારવત્તામાત્રસ્ય સર્વસાધારણ્યાત્ ।
ફલાનુગુણત્વં તુ વ્યાપારસ્યાવિશિષ્ટમેવેત્યાશયવાનિતિ હૃદયશેષઃ ।
યદ્યપ્યયોગવ્યવચ્છેદ એવાતિશયઃ, તથાપિ તુલ્યત્વે સત્યપ્યતિશયાનતિશયૌ તસ્યૈવ ચિન્ત્યેતે ।
ન તુ વૈધર્મ્યમાત્રમતિશય ઇત્યભિસંધાયાન્યયોગવ્યવચ્છેદો ઽપિ દર્શિતઃ અયોગાન્યયોગવ્યવચ્છેદાભ્યામિતિ ।
અમું ચાર્થમનન્તરમેવ વિભાવયિષ્યતિ ।
નનુ યથા કર્ત્રાદૌ સતિ ફલં નાવશ્યકમ્, તથા કરણે ઽપિ સતિ કદાચિન્ન ભવેત્, કારકત્વાવિશેષાત્ ।
દૃશ્યતે ચ ।

ન હિ પરશૌ સતિ છિદા ભવેત્યેવેત્યત આહ--પ્રમાતૃપ્રમેયે હીતિ ।
ઉપક્ષીણવૃત્તિની ઇતિ વ્યાપારવતઃ કારકત્વમભિપ્રૈતિ ।
તેન પરશુરપિ વ્યાપારવાનેવ સન્ કરણમ્ ।
તથાભૂતેન ચ ફલસ્યાયોગવ્યવચ્છેદ એવ, ન તુ વ્યાપારવતાપિ કર્ત્રાદિના, તદ્વ્યાપારેણ કરણવ્યાપારસ્ય સંપાદનવિલમ્બનાત્ ।
વ્યાપારવતસ્તુ કરણસ્ય નાન્યત્ સંપાદનીયમસ્તીત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્--પ્રમાણવ્યાપારે સતિ તુ ભવત્યેવેતિ ।
તદનેન વ્યાપારવતઃ ફલાવ્યભિચારિત્વં સાધકતમત્વમિતિ દર્શિતમ્ ॥
કલ્પાન્તરમ્--યદ્વાનિતિ ।
પરતન્ત્રેણેતિ ।
પરવ્યાપાર્યેણાશ્રીયતે અપેક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
એતદેવ પૂર્વમુક્તમિતિ સ્મારયતિ--કર્ત્રધીનં ચેતિ ।
યદ્યપિ કર્તૃવ્યાપાર્યત્વં કરણત્વમિતિ ન વ્યભિચરત્યેવ, તથાપિ પરમ્પરાવ્યાપાર્યેણાપિ કર્મણા વ્યભિયારો મા ભૂદિત્યાશડ્ક્ય પ્રકૃતે ઽવધારણં સંભવપ્રાચુર્યાત્ કૃતમ્ ।
આગામિવાર્ત્તિકસ્ય કલ્પાન્તરત્વં નિવારયતિ--અસ્યૈવેતિ ।
કલ્પાન્તરમિતિ ।
પૂર્વકલ્પવિવરણેન પૌનરૂક્ત્યભિયા કલ્પાન્તરં ગૃહીતં કથઞ્ચિત્
સમર્થયતિ--પૂર્વેણેતિ ।
કર્મણઃ સ્વાતન્ત્ર્યમસંભવિ, તતો વિશેષનિષેધો ઽનુપપન્ન ઇત્યત આહ--અકતૃત્વમિતિ ।
કલ્પાન્તરમ્--સંયોગવદિતિ ।
અત્રાપિ કારકાન્તરેભ્યઃ ચરમવ્યાપારં કરણમિતિ લક્ષણમ્ ।
કલ્પાન્તરમ્--પ્રતિપત્તેરિતિ ।
અત્રાપ્યનન્તરં ફલં કરણમિતિ લક્ષણમ્, વિકલ્પસમુચ્ચયાભાવાત્--ચો ઽવધારણે ।
અસ્મિન્ પક્ષે સ એતાતિશય ઇત્યર્થઃ ।
કલ્પાન્તરમ્--અસાધારણેતિ ।
સર્વકરણેષ્વસાધારણત્વોપપાદનાનુપયોગાત્ પ્રકૃતે પ્રમાણે ઘટયતિ--ચતત્ર ઇતિ ।
અત્રાપિ પ્રમાવિવક્ષિતજાતિભેદવ્યપદેશકં પ્રમાણમિતિ લક્ષણમ્ ।
પ્રમાં પ્રતિ કારણાના સાધારણત્વાસાધારણત્વે નિરૂપ્યમાણે પુરુષવિષયસ્ય સાધારણ્યસ્ય કિમાયાતમિત્યત આહ--અશેષ ઇતિ ।
કલ્પાન્તરમ્--પ્રમાકારણેતિ ।
અત્રાપિ
વિવક્ષિતપ્રમાજાતિભેદૌપયિકત્વેન પ્રમિત્યસમવાયિકારણવિશેષકં પ્રમાણમિતિ લક્ષણમ્ ॥
સ્વરૂપાત્ કાર્યાતઃ કર્તુરર્વાક્ પ્રાક્ કર્તૃકાર્યયોઃ ।
પ્રમાજાતેઃ પ્રમાહેતુવિશેષાન્માનલક્ષણમ્ ॥
ઇતિ સંગ્રહશ્લોકઃ ॥
તદેભિર્નિમિત્તૈઃ કરણવ્યવહારે વ્યવસ્થાપ્યમાને યદિ કર્માદિવ્યવહારનિમિત્તસમાવેશાત્ તદ્વ્યવહારો ઽપિ ભવતિ, ભવતુ તસ્યેષ્યમાણત્વાત્ ।
એભિર્નિમિત્તૈસ્તુ કર્માદિવ્યવહારો નેષ્યતે ।
સ તુ નાસ્ત્યેવ ।
તથા હિ--સર્વત્ર કર્મવ્યવહારઃ કરણવ્યાપારવિષયત્વાદિભિઃ, કરણવ્યવહારશ્ચ કર્તૃવ્યાપારવિષયત્વાદિભિઃ ।
તેષાં ચ નિમિત્તાનાં ભેદ એવેતિ નાતિપ્રસંગઃ ।
તાત્પર્યતો વ્યાચષ્ટે--વાક્યે ઽસ્ફુટત્વાદિત્યર્થઃ ।
એવં ચ સત્યગ્રે અર્થ્યત ઇતિ વ્યુત્પત્તિરપિ તાત્પર્યપરતયૈવેતિ મનતવ્યમ્ ।
કસ્માત્ પુનરિતિ ।

ન હિ પ્રમાણવિષયસ્ય પ્રમાણસ્યાર્થવત્ત્વમવ્યુત્પાદનીયમેવેતિ શડ્કાબીજમ્ ।
તાત્પર્યાન્તરમિતિ ।
કથઞ્ચિદ્ ભાગાસિદ્ધતાપરિહારસ્ય ફલસ્યૈકત્વાત્ ।
તત્ કિં પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાભાવાદપ્રમાણમેવ તદિત્યત આહ--ન ચેતિ ।
કથં તર્હિ તત્પ્રામાણ્યમવસેયમિત્યત આહ--ત્સ્યાપીતિ ।
ન તાવત્ સર્વો વિષયઃ સર્વત્ર સર્વસ્ય સર્વદોપક્ષણીયઃ, નિર્માણવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા ચાનુપેક્ષણીયતાદશાયાં પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેન તદ્વિષયસ્ય જ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યમવધાર્ય ગૃહીતેન તજ્જાતીયત્વેનોપેક્ષણીયતાદશાયમપિ પ્રામાણ્યં સુગ્રહમેવ ।
યત્રાપ્યાહત્ય પ્રવૃત્તિર્ન ભૂતા તત્રાપ્યસંભવદ્વાધસંવાદિત્વં પ્રાત્યક્ષિકમાનુમાનિકમૌપદેશિકં વા તજ્જાતીયત્વમવસેયમિત્યક્ષરાર્થઃ ॥
શડ્કાનિવર્તને મન્દ ઇત્યત આહ--અયમભિસન્ધિરિતિ ।
સાક્ષાત્ જનકત્વં ગૃહીત્વા વ્યધિકારણત્વશડ્કા મા ભૂદિત્યવશ્યં દર્શનીયમ્ ।
તચ્ચ પ્રમાણસ્ય પ્રતીતિજનકત્વકથનમન્તરેણાશક્યમિત્યર્થઃ ।
કથમયમર્થો વાર્ત્તિકાલ્લભ્યતે ઇત્યત આહ--પ્રમાણસ્ય વિશેષ ઇતિ ।
એતાવતાપિ કિમુક્તમિત્યત આહ--એતદુક્તં ભવતીતિ ।
નનુ તવાયમાશયો ન તુ વાર્ત્તિકકૃત ઇત્યત આહ--તદિદમુક્તમિતિ ।
તદિદમપરમ્ અનર્થસૂત્રમ્ ।
ન હિ પ્રતિપત્તિપ્રવૃત્તિસામર્થ્યયોઃ
પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકભાવ ઇત્યત આહ--અયમર્થ ઇતિ ।
નનુ અર્થગ્રહણેન સર્વસંગ્રહો ઽયુક્ત એવ કિમિત્યાશડ્ક્યતે?
તથાવિધશડ્કાયામનવસ્થાનાદિત્યત આહ--એકદેશીતિ ।
વ્યાઘાત ઇતિ ।
યદ્યપ્યપવર્ગસ્ય સુખદુઃખતદ્ધેતુભાવો નાસ્તિ, અત એવ તથાત્વેનાર્યમાણતયાર્થપદેન સર્વસંગ્રહો ઽપ્યશક્યઃ, તથાપિ તદભ્યુપગમે વ્યાઘાત એવ સ્ફુટ ઇતિ સ એવોક્તઃ ।
સ ચ શાસ્ત્રાવતારેણ યદિ હ્યપવર્ગઃ સુખદુઃખતદ્ધેતુતયા હેયઃ સ્વીકૃતઃ, તર્હિ શાસ્ત્રમપિ વિપરીતપ્રયોજનત્વાદનારમ્ભણીયમ્ ।
શાસ્ત્રપ્રમાણયોસ્તુ સામાન્યતો યદ્યપિ દુઃખહેતુત્વમ્, તથાપિ વિવક્ષિતપરમપુરુષાર્થવિષયયોસ્તદ્ધેતુતયા દુઃખહેતુતાં પરિભૂયોપાદેયત્વમેવ ।
અન્યથા પુનરપિ સ એવ વ્યાઘાતઃ ।
ઇતરદ્ધેયં તાવત્ પ્રમાણેન હીયતે ।
પ્રમાણં તુ પ્રમાણાન્તરેણ હેયં સદનવસ્થાં સાવકાશયતિ ।
તતશ્ચ સૈવ પ્રમાણવ્યક્તિઃ તેનૈવ પ્રમાણેન હાતવ્યા ।
તચ્ચાશક્યમ્ ॥
નન્વશક્યત્વેનાહેયત્વે સુખતદ્ધેતુત્વેનોપાદેયેત્વમપિ કથમિત્યત આહ--ન ચાસ્માદિતિ ।
તસ્માદુભયથાપિ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધેન પરમપુરુષાર્થહેતુત્વેન ચ પ્રમાણં ન શકયહાનમ્ ।
ન ચૈવે સત્યહાનિરેવાસ્ય સ્યાત્, સ્વોચ્છેદકકારણવશેનોપાદેયસ્ય પુરુષપ્રયત્નેનાશક્યહાનસ્યાપિ સુખવદુચ્છેદાદિત્યર્થઃ ।
અધિકારાદનુવૃત્તે રિત્યનુપપન્નમ્, આદિવાક્યત્વાદિત્યત આહ--પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેતિ ।
અધિકારો યોગ્યતા ।
સા ચાત્ર પ્રકૃતત્વાત્ પ્રવૃત્તિ પ્રતીત્યર્થઃ ।
ઇહ હિ પ્રકરણે સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વં હેતુરભિપ્રેતઃ ।
સ ચ સુખદુઃખતદ્ધેતુરૂપાર્થવિષયાયા એવ પ્રતિપત્તેરસ્તિ ।
તતોર્ઽથશબ્દેન વિષયો ઽભિધીયમાનઃ તથાવિધ એવ વક્તવ્યો ઽતઃ પ્રકરણવિશેષનિયમ એવાધિકાર ઇતયર્થઃ ।
એકદેશ્યુપાલમ્ભે પૂર્વહેતુભિઃ સહ હેત્વન્તરસ્ય સમુચ્ચયં દર્શયન્નાહ--ન કેવલમિતિ ।
અશક્યત્વાદપિં સંવિદિ હેત્વોરસિદ્ધેરિતિ શેષઃ ।
નનુ અસંવેદ્યમાનાયાઃ સંવિદઃ પ્રમાણસદ્ભાવે કથમસંવેદ્યત્વમ્, તદભાવે વા કથં સત્ત્વવ્યવહાર ઇત્યત આહ--ન તાવદિતિ ॥

અનવસ્થાપ્રસઙ્ગલક્ષણં તર્કં દર્શયતા તદ્વિપર્યયે માનસમેવ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમાદર્શિતં ભવતિ ।
અજ્ઞાતોપરતજ્ઞાનવ્યવહારે
તુ કાલાન્તરે તદ્વિષયં સ્મરણમેવ નિમિત્તમ્ ।
એવં ચ સામાન્યાકારેણ જિજ્ઞાસાનુરોધાત્ જજ્જ્ઞાનમસ્ત્યેવ, અજ્ઞાતસ્ય વિધિનિષેધવ્યવહારાવિષયત્વાત્, તતશ્ચ સામાન્યાકારેણ સિદ્ધમાદાય વિચારણા ।
યદિ જ્ઞાનવિષયં જ્ઞાનમવશ્યં જ્ઞાયેત, અવશ્યં વા વિજ્ઞાસ્યેત તદા જ્ઞાનપરમ્પરાલક્ષણા અનસ્થા સ્યાત્ ।
સા
ચાનુપલમ્ભવાધિતેત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્--કસ્યાશ્ચિદિતિ ।
ભાષ્યગ્રન્થેનેતિ વદતા ન કેવલમર્થવિરોધઃ ગ્રન્થવિરોધશ્ચેત્યપિ પ્રતિપાદિતં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
ચતુષ્ટયસ્યોમયત્વવિરોધં પરિહરન્નાહ--કાર્યકારણાભ્યામિતિ ।
નન્વર્થશબ્દસ્ય પ્રયોજનવત્તવે ઽપિ વિરોધવ્યધિકરણત્વે તદવસ્થે એવેત્યત આહ--ચન્દનાદીતિ ।
પરિસંખ્યાતું નિયન્તુમિતિ વદતા ગણનીયર્થો ઽનભ્યુપગમેન પરિહૃતઃ ।
અથ કિમભિપ્રેત્યાપ્રસ્તુતમેવ ભાષ્યકૃતો ઇદં પ્રસ્તૂયત ઇત્યત આહ--એવં કિલેતિ ।
ન પ્રમાણપ્રયોજનં ભવિતુમર્હન્તીતિ પ્રમાણસ્ય ભૂતાર્થત્વાદિત ભાવઃ ।
તથા ચ પ્રમાણદીનાં શક્યાજ્ઞાનત્વે ઽપિ તદ્વ્યુત્પાદકં શાસ્ત્રમનારમ્ભણીયમેવ, પરમાર્થિકપ્રયોજનવિરહાદિતિ નિગર્વઃ ।
તત્રેદમુપતિષ્ઠતે નિરાકરણભાષ્યમિતિ શેષઃ ।
સર્વસાધારણનીલાદિવૈધર્મ્યેણ હિ કાલ્પનિકત્વં કાર્યકારણભાવસ્ય વ્યુત્પાદયતા નીલાદિ પરમાર્થિકમેવ સ્વીકર્તવ્યમ્ ।
તદપારમાર્થિકત્વે ત્વભિમતસિદ્ધિરેવ ન સ્યાત્ ।
ન ચ કાર્યકારણભાવસ્યાપારમાર્થિકત્વે નીલાદિ પારમાર્થિકં ભવિતુમર્હતિ, નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્ યો નીલાદિ પરમાર્થિકમિચ્છતિ, તેન કાર્યકારણભાવો ઽપિ પરમાર્થિક એવ એષ્ટવ્યઃ ।
ન ચોભયમપિ ।
તથા ચ તત્રાપિ તુલ્યમેતત્ ।
ઇદં ત્વવશિષ્યતે--કથમેકમનેકં પરસ્પરવિરુદ્ધં કાર્યં કુર્યાત્? તત્સ્વભાવત્વાદિતિ યદિ તદોત્પત્તેરારભ્ય કુર્યાદવિશેષત્ તત્રાહ--નિવેદયિષ્યતે હીતિ ॥
ન જાત્યા જન્મપ્રભૃતિસહકારિનિરપેક્ષતયેત્યર્થઃ ।
જાતિદેશેતિ ।
સ્વભાવનિયામિકા જાતિઃ ।
અવ્યવસ્થયેતિ સહકારિવ્યવસ્થાવૈચિત્ર્યેણેત્યર્થઃ ।
પ્રમાણાર્થઃ સુખદુઃખલક્ષણઃ ।
અનિયતઃ ચન્દનાત્ સુખમેવ કણ્ટકાદ્ દુઃખમેવેતિ નિયમરહિતઃ, અનિયત હેતુકત્વાત્ ।
અનિયતચન્દનાદિસહકારિકારણકત્વાદિત્યર્થઃ ।
પ્રાણભૃદિતિ સહકારિવૈચિત્ર્યસૂચનાય ।
અત એવોદાહરણમ્--અનિયતકાલમિતિ ।
યથા અનિયતકાલેત્યુપલક્ષણમ્, દેશોવસ્થાસહકારિણામપિ અનિયમો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ, યથા કેષુચિત્ કાલદેશાવસ્થાસહકારિષુ સત્સુ મેઘાઃ સલિલમુદ્વમન્તિ, કેષુચિત્ તુ સત્સુ ત એવ સલિલં પિબન્તિ, તથા ચન્દનાદયો ઽપિ કેષુચિત્ સત્સુ સુખમુપજનયન્તિ કેષુચિચ્ચ દુઃખમિતિ ।
વિષ્ટિઃ દણ્ડાકૃષ્ટઃ કર્મકરઃ ।
નન્વર્થવતિ ચ પ્રમાણે પ્રમાત્રાદીન્યર્થવન્તિ ભવન્તિ જ્ઞાયન્ત
ઇત્યભિપ્રેતમ્, ન તુ જાયન્ત ઇતિ ।
ન ચૈવમસ્તિ, પ્રમિત્યવ્યભિચારેણૈવેતરેષામવ્યભિચારાવધાણાદિત્યત આહ--યદ્પીતિ ।
ન ચ વાચ્યમ્, વૈદિકી પ્રતિપત્તિરર્થાવ્યભિચારિણી આપ્તોપદેશજપ્રતિપેત્તિત્વાદિતિ શકયત એવેતિ ।
ન હ્યાપ્તોપદેશો ઽવ્યભિચારિણીમેવાર્થધિયમાધત્ત ઇત્યનવધાર્ય શક્યમિદમ્ ।

ન ચાવ્યભિચારિપ્રતિપત્તિજનકત્વાદન્યદેવ પ્રમાણાનામર્થવત્ત્વમિત્યુક્તમેવેતિ ।
તથાપિ લોકે તાવદેવમસ્તીતિ ચેત્? અત આહ--અદૃષ્ટાર્થેતિ ॥
યદ્યપિ તત્સમવાયઃ પ્રમાસમવાયઃ પ્રમાતૃત્વમિતિ પ્રકૃતોપયોગિ સ્યાદેવ, તથાપિ વાર્ત્તિકકૃતા પ્રશ્નોપલક્ષણાભ્યાં ખાતન્ત્ર્યમુપક્રાન્તમ્--સામાન્યન્યાયેન વિશેષો ઽપિ લભ્યત ઇત્યભિસન્ધાયાતસ્તથૈવવ્યાચષ્ટૈ--કારકામિધાનેનેતિ ।
પ્રાધાન્યેન ધાતુપ્રત્યયાભિધીયમાનવ્યાપારસંબન્ધ એવ તત્સમવાયઃ ।
પ્રાધાન્યં ચ કારકાન્તરાત્તૈરશ્ચીન્યમાત્રમભિપ્રેતમ્ ।
તેન પચતીત્યાદૌ સર્વત્રાતિરશ્ચીનપાકાદિવ્યાપારવતો દેવદત્તાદેરેવ કર્તૃત્વં સિદ્ધં ભવતિ ।
પાચયતીત્યાદૌ તુ પ્રયોજ્યવ્યાપારપ્રતીતાવપિ તસ્યાન્યતિરશ્ચીનત્વાત્ ન તદ્વતઃ કર્તૃત્વમ્ ।
કિં નામ? પ્રયોજકસ્યૈવ, તદ્વ્યાપારસ્યાતિરશ્ચીનત્વાત્ ।
એવં તર્હિ,
સ્વવ્યાપારે હિ કર્તૃત્વં સર્વત્રૈવાસ્તિ કારકે ।
ઇતિ ન્યાયેન કરણાદિવ્યવહારવિલોપપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ--પ્રાધાન્યેનેતિ ।
સ્વવ્યાપારાપેક્ષયા ન કરણાદિવ્યવહારઃ, કિં તુ પ્રધાનક્રિયાપેક્ષયેત્યભિપ્રાયઃ ॥
નનુ ચ કારકસાધ્યત્વાવિશેષે ઽપિ (કરણાદિવ્યવહારઃ) પ્રધાનક્રિયાપેક્ષયા ઇત્યેતદેવ કુત ઇત્યત આહ-- અવાન્તરેતિ ।
અવાન્તરેતિ ।
અસ્તિ હિ કાઞ્ચિત્ ક્રિયામુદ્દેશ્ય પ્રવર્તમાનાનાં કારકાણામવાન્તરવ્યાપારયોગઃ ।
, ન ત્વવાન્તરવ્યાપારાર્થમેવ તેષાં પ્રવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
નનુ ન સર્વો વ્યાપારઃ પ્રધાનક્રિયા વા પુરુષમાશ્રયતે, તત્ કથમાહ--પુરુષ ઇતીત્યત આહ--પુરુષ ઇતિ પ્રકૃતાપેક્ષમ્ ।
તદેતદ્ વૈયાકરણાનાં લક્ષણમ્ ।
તચ્ચાનુપપન્નમ્, શબ્દપ્રયોગમાત્રસ્યાવ્યવસ્થાપકત્વાત્ ।
વ્યવસ્થાહેતોશ્ચ લક્ષણત્વાત્ ।
અભિધાનયોગ્યતાલક્ષણમિતિ ચેત્--ન, તસ્યા એવ વિચાર્યમાણત્વાત્ ।
વિવક્ષામાત્રમિતિ ચેત્--ન, તસ્યા અપિ નિમિત્તમન્તરેણાવ્યવસ્થિતેરિત્યાશયવાનાહ--લક્ષણાન્તરમિતિ ।
પુરુષ ઇતિ વર્તતે ।
તથા ચ તત્પ્રયોક્તૃત્વમિત્યત્ર તસ્ય પ્રયોક્તેતિ
વિગ્રહશડ્કા મા ભૂદિત્યાશાયવાનાહ---તસ્ય ચેતનસ્યેતિ ।
એતેન સ ચાસૌ પ્રયોક્તા ચેતિ વા તસ્ય ચેતનસ્ય
પ્રયોક્તૃત્વં ધર્મ ઇતિ વા વિગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ સવ્રકારણાનીતિ સ્વેતરપરસ્પરવિસદૃશાનેકકારકામિપ્રાયમ્ ।
તેનાદૃષ્ટમનધિતિષ્ઠતો ઽપિ કુલાલસ્વ કર્તૃત્વમક્ષતમેવેતિ ॥
એતાવતૈવ લક્ષણે પરિસમાપ્તે ઇતરાપ્રયોજ્યત્વમિત્યનેન ચેતનપ્રયુક્તિ પ્રતિ સ્વાતન્ત્ર્યમિતરેષાં વ્યવચ્છિન્દતા પરસ્પરપ્રયોજનકત્વમપિ વ્યવચ્છિન્નમ્ ।
ચેતનસ્યાપિ તાનિ વ્યાપારયત એવ કર્તૃત્વમિત્યુક્તમ્ ।
તથા ચ યથા કાર્યં કર્ત્રધીનં તથા કારકાન્તરાધીનમિત્યુભયવ્યાપ્તાત્ કાર્યાદેકતરાપાયે ઽપ્યન્યતરાપાય ઇતિ દર્શિતમ્ ।
અતો લક્ષણસ્ય નાતિવ્યાપકત્વમ્ ।
અચેતનેષુ તુ કર્તૃવ્યવહારઃ કથમિત્યવશિષ્યતે તત્રાહ--અચેતનસ્ય ત્વિતિ ।
સ્વાભાવિકં મુખ્યમ્ ।
તત્ત્વં હિ પ્રમાણવ્યાપ્યત્વં પ્રમાણવ્યાપારવિષયત્વમિતિ વદતઃ કરણવ્યાપારવિષયઃ કર્મેતિ કર્મલક્ષણ સંમતમ્ ।
તત્ર લક્ષણે ઽવાન્તરવ્યાપારો ગ્રાહ્યઃ ।
પ્રકૃતે ચ પ્રધાનવ્યાપારઃ પ્રમિતિલક્ષણ ઇતિ વિભાગઃ ।
વિનિયોજ્યતેતિ ।
અનેન વાર્ત્તિકસ્થસ્ય વિનિયોગસ્ય વિષયનિષ્ઠત્વં દર્શયતા યોગ્યતાપિ વિષયગતૈવ દ્રષ્ટવ્યેત્યપિ દર્શિતમ્ ।

તેન વિનિયોગાય યોગ્યતા વિષયગતૈવેત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનપરં ચૈતત્ ।
તેનાયમર્થઃ વિનિયોગો વાર્થગતસ્તદ્યોગ્યતાજ્ઞાનં વા ચતુર્વર્ગસ્ય પર્યવસાનમિતિ ॥
પઞ્ચેતિ ।
રૂપં સંજ્ઞા સંસ્કારો વેદના વિજ્ઞાનમિતિ ।
તત્ર રૂપરસગન્ધસ્પર્શશબ્દાઃ રૂપસ્કન્ધઃ ।
સવિકલ્પકં વિજ્ઞાનં સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ ।
સમનન્તરપ્રત્યયઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ ।
સુખદુઃખે વેદનાસ્કન્ધઃ ।
નિર્વિકલ્પકં જ્ઞાનં વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ ।
જીવેતિ ।
જીવશ્ચેતનઃ ।
તદિતરો ઽજીવઃ ।
આસ્ત્રવન્તીત્યાસ્ત્રવાઃ ।
સ્રોતાંસીન્દ્રિયાણિ ।
સ્રોતોભિરિવ તૈરયં જીવો ધર્માધર્માભ્યામાપૂર્યત ઇત્યર્થઃ ।
સંવરણં સંવરઃ, જીવાજીવવિષયો ઽભેદાભિમાનઃ ।
તેન સંવૃતોહ્યયં જીવો ઽસર્વજ્ઞ ઇતિ ।
નિર્જરણં નિર્જરઃ તપશ્ચરણમ્, નિગડકટકાભ્યામિવાયં બદ્ધો ઽસ્વતનત્રો જીવ ઇત્યર્થઃ ।
મોક્ષઃ સકલાવરણવિગમ ઇત્યર્થઃ ।
સર્વત્ર નિયમો ઽપ્રામાણિકઃ ॥
નનુ ન વિધાયકપ્રમાણનિવૃત્તિમાર્ગેણાસત્ત્વમિત્યત આહ--તદિતિ ।
પ્રમાણવિષયત્વેન સદસતોરેકત્વમવિલક્ષણવ્યવહારવિષયત્વમભિમતમેવ, તતો નિર્દલા શડ્કેત્યત આહ--સર્વસામર્થ્યેતિ ।
અર્થક્રિયાસામર્થ્થં હિ સલ્લક્ષણમ્ ।
તચ્ચેદ્ ભવદભિમતે અભાવે ઽપ્યસ્તિ સો ઽપિ સદ્વ્યવહારવિશયઃ પ્રસક્ત ઇતિ
ટીકાર્થઃ ।
ન ચ વયમિત્યાદિના અભાવસ્ય સામાર્થ્યમડ્ગીકૃતમ્, ન તુ સામર્થ્યેન સદ્વ્યવહારઃ, અનનુસંહિતસામર્થ્યસ્યાપિ સદ્વ્યવહારવિષયત્વાત્ ।
અપિ ત્વસ્તિનાસ્તિપ્રતીતિવિષયત્વેન ।
ન હ્યસ્તિ સંભવઃ સદિતિ વ્યવહ્નિયતે, ન ચાસ્તિપ્રત્યયવિષય ઇતિ ।
અસદિતિ વા વ્યવહ્નિયતે ન ચ નાસ્તિપ્રત્યયવિષયઃ ઇતિ પ્રકારણાર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
પ્રમેયવૈલક્ષણ્યવત્ પ્રમાણવૈલક્ષણ્યેનાપિ સાક્ષાત્કારાદિવત્ પ્રતીતિભેદો ઘટતે ।
તતઃ સદન્તર એવેયં નાસ્તીતિ પ્રતીતિ ।
કદાચિદ્ ભવેદિત્યાશડ્ક્યાહ---સંપ્રતીતિ ।
અબાધિતે પ્રસિદ્ધતરે વિપ્રતિપત્તિર્ન કાઞ્ચિત્ ક્ષતિમાવહતીત્યર્થઃ ।
નનુ નિષિધ્યતાં ભાવાન્તરમ્ ।
તથાપ્યભાવિધૌ કિમાયાતમ્? ન હિ નીલનિષધે પીતાદિવિધિરવશ્યમિત્યત આહ--નીલપીતૌ હીતિ ।
નનુ સર્વશડ્કાનિરાકરણપટીયસિ પ્રત્યક્ષે ઽપિ પ્રવૃત્તે કુતસ્તર્કસ્યાવકાર્શઃ? તતઃ કિમત્રોપપત્ત્યેત્યત આહ--યદિ કશ્ચિદિતિ ।
સન્ત્યેવ હિ કેચિદ્ વાદિનો યે વિપક્ષદણ્ડમપશ્યન્તઃ પ્રત્યક્ષપરિકલિતમપહ્નુત્ય શડકામુત્થાપયન્તિ, તાન્ સાંખ્યાદીન્ પ્રતિ અયં પ્રકાર ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યેયમ્ ।

તુલ્યોપલમ્ભયોગ્યતાતર્કાન્તર્ભાવેનેત્યર્થઃ ।
નન્વભાવે તત્પ્રત્યક્ષતાયાં ચ બહુવિપ્રતિપત્તિબીજમસ્તીત્યાહ--સર્વ ચૈતદિતિ ॥
નનુ યદ્યસદ્ભેદાઃ પ્રકૃતાનુપયોગિનઃ, તદા અનુપયોગાદેવ નોચ્યન્ત ઇત્યુચ્યતામ્ ।
અથોપયોગિનસ્તદા અવશ્યં વક્તવ્યા એવ ।
પારતન્ત્ર્યેણ પ્રતિભાસનાત્ નોચ્યન્ત ઇતિ ક્કોપયુજ્યત ઇત્યત આહ--નિષેધ્યેતિ ।
પ્રતિપાદનાય હિ તે વક્તવ્યાઃ ।
તચ્ચ પ્રતિયોગ્યધિકરણપ્રતિપાદનાદેવાર્થતો ભૂતમિતિ કિં તદર્થપ્રયાસેનેત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તં ગમ્યન્ત ઇતિ નાક્તા ઇત્યર્થ ઇતિ ।
નનુ યદ્યુપાયપ્રતિપાદનેનૈવ પ્રતિપાદિતા ઇતિ નોક્તાઃ, તર્હિ પ્રમેયાદયો ઽપિ પ્રમાણપ્રતિપાદનેનૈવ પ્રતિપાદિતા ઇતિ કિં તત્કથનેનાપિ? અથ પ્રતીતા અપિ પ્રયોજનવિશેષાદભ્યર્હિતતયા પ્રતિપાદ્યન્તે, હનતાસદ્ભેદા અપિ ઉપયુક્તાસ્તથા કિં નેત્યત આહ--અથ વેતિ ॥
નનુ ભાવપ્રપઞ્ચવદભાવપ્રપઞ્ચે ઽપ્યુદ્દિષ્ટો વેદિતવ્ય ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતેર્ઽથે ચતુર્વર્ગાનન્તર્ભાવાદિતિ હેતુર્ભાગાસિદ્ધો વિરુદ્ધશ્ચેત્યત આહ-નિઃશ્રેયસેતિ ।
તેન નિઃશ્રેયસાનપયોગ્યભાવપ્રપઞ્ચધિકરણતયા ચતુર્વર્ગાનન્તર્ભાવો હેતુઃ ।
તદધિકારણતયા તથાભૂત એવ ભાવપ્રપઞ્ચો દૃષ્ટાન્તો નોચ્યત ઇતિ સાધ્યમ્ ।
નિઃશ્રેયસોપયોગી તૂદ્દિષ્ટો વેદિતવ્યઃ,
ચતુવર્ગાન્તર્ભાવાત્ ।
ઉપયુક્તભાવપ્રપઞ્ચવદિતિ વાર્ત્તિકાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
અત એવોદ્દિષ્ટો વેદિતવ્ય ઇતિ અનુપલબ્ધિબાધિતં મન્યમાન ઉત્તરગ્રન્થમવતારયતિ--અથેતિ ।
કારણાનુપલબ્ધ્યા સર્વ એવાનુપલબ્ધિપ્રભેદા ઉપલક્ષિતાઃ ।
અપવર્ગ એવ મર્ધાભિષિક્તઃ પ્રધાનતયા રાજકલ્પઃ ।
એતદપ્યુપલક્ષણમ્ ।
અર્થો ઽપિ શત્રુપુત્રાદ્યભાવાદિઃ, પ્રવૃત્તિરપ્યહિંસાદિઃ, પ્રેત્યભાવો ઽપિ પૂર્વશરીરપરિત્યાગાદિઃ,
ફલમપ્યુત્પન્નરોગપ્રધ્વંસાદ્યસદ્ભેદ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
સંશયસ્ય જ્ઞાનરૂપત્વાદસદ્રૂપતા ન સંભવતીતિ તમુલ્લડ્ઘ્યાતિદિશતિ--એવં પ્રયોજનેતિ ।
તથા હિ સન્ધ્યાવન્દનપ્રાયશ્ચિત્તાદાવહિતનિવૃત્તિરેવ પ્રયોજનમ્ ।
દૃષ્ટાન્તો ઽપિ કશ્ચિદભાવરૂપો યથા સુષુપ્ત્યવસ્થાનમપવર્ગે દૃષ્ટાન્તયિષ્યતિ ।
સિદ્ધાન્તો ઽપિ નૈરાત્મ્યાદિઃ પરેષામ્ ।
અસ્માકં ચ યથા ભાભાવસ્તમઃ [વૈ. સૂ. 5.2.19] ઇત્યેવમાદિઃ ।
સર્વેષામપવર્ગો દુઃખાભાવ ઇતિ ।
અવયવતર્કનિર્ણયવાદજલ્પવિણ્ડાસ્તુ સદ્ભેદા એવ ।
હેત્વાભાસા દ્વિવિધાઃ ।
યથા, અનિત્યઃ શબ્દઃ સત્તારહિતત્વાત, ચાક્ષુષત્વાદિત્યેવમાદિઃ ।
છલં જાતયશ્ચ સદ્ભેદા એવ ।
નિગ્રહસ્થાનેષુ વિપ્રતિપત્તિવિધાઃ સદ્ભેદાઃ ।
અપ્રતિપત્તિવિધા અસદ્ભેદાઃ ।
તદિદમુક્તમ્--એવં તત્ર તત્રોહનીયમિતિ ।
નનુ ભાષ્યે અસદ્ભેદકથનવાર્તાપિ નાસ્તીત્યત આહ--અત્રેતિ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધયોરભિધાનાનભિધાનયોઃ પરમાર્થિકત્વં ન સંભવતિ ।
તત્ કતરદત્ર પારમાર્થિકમિત્યત આહ--દ્વિતીયે તુ કલ્પે પારમાર્થિકં ઇતિ ।
સૂત્રસ્ય સપ્રપઞ્ચ તાત્પર્યમ્--પ્રમાણત ઇત્યાદિપ્રપઞ્ચઃ, સચ્ચ ખલુ ષાડશધા વ્યૂઢમુપદેક્ષ્યત ઇતિ તાત્પર્યમ્ ।
તસ્ય તાત્પર્યમિતિ ।
તાસાં ખલ્વાસામિત્યવતારભાષ્યસ્ય, ન તુ સૂત્ર પાઠસ્ય ।

અવયવાર્થં વ્યાચિખ્યાસુનેત્યનેનૈવ તાત્પર્યસ્ય સ્ફોરિતત્વાત્ ॥
॥ અવતારણાભાષ્યાદિવ્યાખ્યાનમ્ ॥
દ્વન્દ્વસ્વરૂપમાહ તત્તાત્પર્યાભિધાનાયેતિ શેષઃ ।
દ્વિગ્વવ્યયીભાવૌ પ્રયોગમાત્રનિરાકૃતત્વાત્ નોપન્યસ્તૌ ।
સંભાવિતપ્રયોગાન્ બહુવ્રીહિકર્મધારયતત્પુરુષાન્ નિરાકરોતિ--બહુવ્રીહીતિ અસંભવાદર્થાસંભવાત્ ।
ષષ્ઠીસમાસ ઇતિ સંભાવિતતત્પુરુષોપલક્ષણપરમ્ ।
ઇતિ હિ ઇત્યાદિ હીત્યર્થઃ ।
તેનાર્થનિર્દેશં સમુપાદાય સંશયે ઽપિ બહુવચનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તત્રાપિ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યવિપ્રતિપત્તિજન્યાનાં સંશયાનાં પરસ્પરનિરપેક્ષાણામેવ ન્યાયપ્રવર્તકત્વમિતિ તાત્પર્યમ્ ।
દૃષ્ટાન્તે ઽપિ વિશેષલક્ષણકરણાવસરે દ્વિવચનમેવ ।
તસ્યાપિ પરસ્પરનિરપેક્ષોદાહરણસંપ્રતિપત્તિઃ પ્રયોજનમ્ ।
એવં
સિદ્ધાન્તાનામપિ સ્વપ્રયોજને પરસ્પરાનપેક્ષત્વેમેવ ।
તચ્ચ બહુવચનસમાનાર્થેન સંખ્યાવચનેન પ્રતિપાદિતમ્ ।
અવયવાનાં તુ યદ્યપ્યેકસ્મિન્ વાક્યાર્થે પ્રતિપાદયિતવ્યે મિથઃ સાપેક્ષત્વમ્, તથાપિ પરસ્પરાસંપ્રત્યયિતમર્થમભિદધતામેવેતિ બહુવચનપ્રયોજનમ્ ।
હેત્વાભાસેષ્વપિ બહુવચનસ્ય સ્વવ્યાપારે પરસ્પરનિરપેક્ષત્વપ્રતિપાદનમેવ તાત્પર્યમ્ ।
તથા છલજાતિનિગ્રહસ્થાનેષ્વપિ ।
યત્ર તુ નિર્દેશો નાસ્તિ તત્ર લક્ષણે યથાવચનં વિગ્રહઃ, સામાન્યમાત્રસ્યૈવ પ્રયોજકત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
કારકસ્યાર્થરૂપત્વાન્ન તસ્યાભિધેયમસ્તીત્યત આહ--કારકાર્થઃ પ્રધાનક્રિયેતિ ।
અર્થશબ્દઃ પ્રધાનક્રિયાવચનો ન ક્વચિદ્ દૃષ્ટ ઇત્ય આહ--યદુદ્દેશેનેતિ ।
કારકાણામવિવક્ષેત્યેતાવતૈવ સુસ્થે પ્રધાનક્રિયાયા અવિવક્ષા કિમર્થમિત્યત આહ--કારકગ્રહણેતિ ॥
નનુ કારકાણામવિવક્ષા શેષલક્ષણ તદા સ્યાદ્ યદિ તત્ર કારકત્વં સંભવેત્, તદેવ તુ નાસ્તીત્યત આહ--યદ્યપીતિ ।
અત્ર ચોદયતિ શૈષિક્યાં ષષ્ઠ્યામ્ ।
ષષ્ઠી ચાનર્થિકા નિષ્પ્રયોજના ।
અવ્યતિરેકે તદનુપપત્તેઃ ષષ્ટ્યર્થસ્ય સંબન્ધસ્યાનુપપત્તેઃ ।
એકદેશિત્વે બીજમ્--અનિયમવાદીતિ ।
તસ્યાસ્વતન્ત્રત્વાત્ પ્રમાણાદયો ગમ્યન્ત ઇતિ કિં કેન સંગતમત આહ--ભાવસ્યેતિ ।
ન પ્રમાણાદિમાત્રમુચ્યતે તત્ત્વશબ્દેન અથ ચ નાર્થાન્તરં તત્ત્વમિતિ પરસ્પરવ્યાહતમિત્યત એકદેશિનં કિઞ્ચિદુદ્દીપયતિ--અભેદે ઽપીતીતિ ।
અનારોપિતરૂપેણ સ્વરૂપતઃ પ્રતીયન્તાં પ્રમાણાદય ઇત્યેતદર્થમનતિરિક્તાર્થમપિ તત્ત્વગ્રહણં કૃતમિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તમસિદ્ધં મત્ત્વા સોપપત્તિ વ્યાચષ્ટે--દ્વિત્વૈકત્વયોરિતિ ।
વ્યવહારગતિવસ્તુગત્યોઃ સમાનયોગક્ષેમત્વં મન્યમાનો હ્યભાવમપહ્નોતું ન શક્નોત્યેવ, અભાવવ્યવહારગતેઃ સર્વવાદિસિદ્ધત્વાત્ ।
યસ્તુ વસ્તુનિરપેક્ષો ઽપિ વ્યવહારો ઽસ્તીતિ મન્યતે, તન્મતમવશિષ્ટ ઇત્યાશયવાનાહ--ક્ષણભઙ્ગભડ્ગેતિ ।
નિવેદયિષ્યતે વાત્તિકકૃતેતિ શેષઃ ॥
યથાર્થજ્ઞાનોત્પત્તિ પ્રતિ સ્વરૂપલક્ષણા શક્તિરારોપહિતત્ત્વમેવ સહકારિલક્ષણદોષવિરહીન્દ્રિયાદિઃ ॥
નનુ દૃષ્ટાનિઃશ્રેયસદૂષણે કિં તાત્પર્યમ્? ન હિ તદસ્માન્ન સિદ્ધ્યતીત્યત આહ--એતદુક્તં ભવતીતિ ।
અદૃષ્ટમેવ નિઃશ્રેયસમભિપ્રતં શાસ્ત્રફલત્વેનેતિ શેષઃ ।
અન્યથા આત્માદિપ્રમેયવિશેષપ્રતિપાદનં ન કુર્યાત્, તત્તત્ત્વજ્ઞાનમન્તરેણાપિ દૃષ્ટનિઃ- શ્રેયસસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ।
અપ્રામાણિકં દર્શનાભાવાદિતિ દર્શનફલૈકોન્નેયં પ્રમાણ કથં
તદભાવે ઽપ્યસ્તીતિ ભાવઃ ।
આગમાનુમાનયોઃ સહકારિતા પક્ષાદ્ય1પનાકત્વેન ।