Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Part 120

// nyāyavārttikatātparyapariśuddhiḥ //
mātaḥ sarasvati punaḥ punaraṣa natvā
baddhāñjaliḥ kimapi vijñapayāmyavaihi /
vākcetasormama tathā bhava sāvadhānā
vācaspatervacasi na skhalato yathaite //
viśvārādhya ityatra viśvaśabdena saṃsāricetanavargo vivakṣitaḥ, tasyaiva tadārādhakatvāt /
viśveśāna ityatra samīhitaphalasaṃdohaḥ, tasya bhagavadekādhīnatvāt /
viśvakṛdityatropādānasamūhaḥ, tasyaiva tatkṛtivyāpyatvāt /
viśvasaṃhārakārītyatra yāvadanityanivahaḥ, tasyaiva tadvināśyatvāt /
viśvaśaktirityatra yāvatkāryāstomaḥ, tasyaiva tacchaktiviṣayatvāt /
viśvajñātetyatra yāvañjñeyaprapañcaḥ, tasyaiva pajjñānaviṣayatvāt /
viśvavyāpīyatra yāvanmūrttimaddravyarāśiḥ, tasyaiva viśeṣatastadvyāpyatvāt /
itarasya tu taddvārā /
viśvamūrtirityatra yāvatkārakagrāmaḥ, tasyaiva sākṣāt tatprayatnādhiṣṭheyatayā asmadādiśarīrasamānatvāt /
ata eva na tatra śarīrāntarāpekṣā, sākṣātprayantānadhiṣṭheyeṣu hi sā syāt daṇḍādivat /
na tu sākṣātprayatnādhiṣṭheyeṣu śarīravat /
pinākīti tu viśiṣṭaśastradhāradhamittaka nāmasaṃkortanena prārabdhavighnasya protsāraṇameva samīhitamiti sūcayati /
hetuhetumadbhāvena śaḍkottarābhyāṃ yojanā jyāyasī /
yathāvasthitayojanāyāṃ tu arthapaunarūktyaprasarktā stutitvameva samādhānamadhyavaseyam iti //
namāmītyādi /
dharmo nivartakaḥ /
vijñānaṃ śarīrādiviviktātmasākṣātkāraḥ /
vairāgyaṃ rāgābhāvaḥ /
aiśvaryaṃ bhūtendriyajayaḥ /
tacchānipe, ata eva nidhaye vāgviśaddhīnām /
adharmahetuko hyavivekaḥ /
avivekahetukamavairāgyam, avairāgyamūlamanaiśvaryam /
tanmūlāśca vacasāmaviśuddhayaḥ /
tisraḥ khalvetāḥ /
tatra prathamā nirabhidhayatā /
dvitīyā viparītāmidheyatā /
tṛtīyā niṣprayojanāmigheyatā /
tā etāḥ kathaṃ bhūtendriyajayino mahāmunerbhaviṣyanti? ajitabhūtasya hi vivakṣostathāvidhaprayatnāniṣpatternirabhidheyā vāk bhavati /
ajitendriyasya ca viparyāsavipralipsāhetuko viparītārtho vacanasandarbhaḥ /
ajitamanasaśca pramādonmādavato niṣprayojanaḥ /
etāśca vacasāmaviśuddhīḥ chalajātinigrahasthāneṣu sūtrakāra eva prapañcayiṣyati /
so 'yaṃ na tatheti bhavati vāgviśuddhīnāṃ nidhiḥ /
ata eva tāyī tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇakṣamasaṃpradāyapravartakaḥ //
evaṃ parāparagurūn natvā śiṣyabuddhisamādhānāya samāhitavaiśiṣṭyaṃ darśayati--grantheti /
nanu tātparyaṭīketi vadatā pravṛttipāṭavārthaṃ granthasaṃkṣepo darśitaḥ, na ca śiṣyāṇāṃ kathantāsaṃboghavidhurāṇāṃ rāddhāntamātraparigrahaḥ saṃkṣepato vivakṣitaḥ /

tathātve vā upaniṣada eva santu /
santu vā śavamuṣṭinyāyenācāryopadeśāḥ /
kimanenetyata āha--nirastākhiladūṣaṇeti /
nanvevaṃ granthatātparyāṃ vyākhyeyam, dūṣaṇāni ca nirasyānīti punarapi granthagauravamityata āha--granthavyākhyācchalenaiveti //
nanu cirantare 'smin nibandhe mahājanaparigṛhīte bahavo nibandhāstathāvidhāḥ santīti kṛtamanene ityata āha-- icchāmīti /
nanu yadi granthakārasaṃpradāyavicchedena te nibandhāḥ, kathaṃ kunibandhāḥ? atha saṃpradāyo vicchinnaḥ, kathaṃ tavāpīyaṃ vicchinnasaṃpradāyā tātparyaṭīkā sunibandha ityata āha--atijaratīnāmiti /
uddyotakarasaṃpradāyo hyamūṣāṃ yauvanam /
tacca kālaparipākavaśād galitamiva /
kiṃ nāmātra trilocanaguroḥ sakāśādupadeśarasāyanamāsāditamamūṣāṃ punarnavībhāvāya dīyata iti yujyate /
na ca kunibandhapaṅkamagnānāṃ taddātumucitamatastasmādutkṛṣya svanibandhasthale sanniveśanarūpasamuddharaṇameva sāṃpratamityarthaḥ //
tatra bhagavato 'kṣapādasya muniṣu madhye pravaratvaṃ śrutyādibhya eva suprasiddham kimanena saṃkīrtanena? na caitadatiśayena sāṃpratamupayujyate /
jagadupaśamanidānaśāstrapraṇetṛtvaṃ ca tasya tatpraṇayanameva prakaṭayadasti /
tenāpi kiṃ prakaṭitena? svanibandhasya tadviṣayatāpi tadvyākhyānādeva labhyata iti /
kiṃ tayāpi kathitayā? na cāsya nyāyamahodadherūttānatāpratibhāsa evāgrataḥ kartumucitaḥ /
tasmād bhavitavyamatra tātparyeṇa /
tadāha--atheti /
tadapanīyata iti /
taditi digrāgādisamutthāpitaṃ śāstrācchādakaṃ kuhetusaṃtamasamapaneyatvena parāmṛśatā śāstrasyaivāyaṃ nibandha iti darśitam /
bhāṣyasya ca tadvivaraṇarūpasya śāstraśarīrarūpatayā na śāstrādādhikyaṃ manyate, mīmāṃsāyā iva vedāt /
ata eva nātratyaṭīkāyāḥ vāttikāntena virodhaḥ /
etena śāstrasya yo nibandho bhāṣyagranthaḥ sa kutārkikājñānanivṛttihetuḥ kariṣyata iti vyākhyānaṃ ṭīkāvirodhenopekṣaṇīyam /
nanu sūtroktaprayojanānuvādaḥ punaḥ kimartham? na hīdamanūdya kiñcid vidheyaṃ pratiṣedhyaṃ veha vidyate ityata āha--sūtreti /
atha svanibandhasya prayojanavattāpradarśanena kiṃ siddhyatītyata āha--prekṣāvaditi /
nanu vyutpitsavo vyutpattimaghikṛtya pravartante /
ato vyutpādanapravṛttau vyutpattirevāmīṣāṃ prayojanamiti kimapareṇa prayojanenetyata āha--vyutpādamātrasyeti /
dvividhaṃ hi prayojanaṃ mukhyaṃ gauṇa ca /
tatra mukhyaṃ puruṣārtha eva /
itarat tu tadaṅgamiti /
tatra mukhyārthinaḥ tatsādhānamabhyarthayamānāḥ tatra pravartanta iti tadapi prayojanamevati /
ato mukhye prayojane sati gauṇaṃ prayojanam,
tasmistvasati tadapi na syāditi niṣprayojanataivāvatiṣṭhate /
na ca svātantryeṇaivāsya mukhyaṃ prayojanamastītyato yasyedamaṅga tasya mukhyaṃ prayojanamastīti darśite prekṣāvān pravarttito bhavatītyabhisandhiḥ vārttikakṛta ityarthaḥ /
ito 'pi ṭīkākhaṇḍalakādantarbhāvitaphalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅgamiti nyāyāt /
śāstrāṅgāmevedaṃ na bhāṣyāṅgamiti mantavyam /
na hi bhāṣyasya svātantryeṇa mukhyaṃ prayojanamasti yena vārttikaṃ tadaṅgatāmiyāt /
tasmād yathāśruti sundaramiti //
nanu karmendriyaniyamaḥ śama iti suprasiddhaṃ śānto dānta ityādi upaniṣatsu, na cāsau puruṣārthaḥ /
ato na mukhyaṃ prayojanamityata āha--atra ceti /
nanu jagataḥ śamāyeti durghaṭam, asaṃbhāvitātvādaśakyātvācca /
na tāvat kaścit jagadupacikīrṣuḥ kvacit pravartate yato munerapi tathātvaṃ saṃbhāvayāmaḥ /

paṭhanti ca--munerapi vanasthasyetyādi /
na ca śakyametat, bubhukṣūṇāṃ pravartayitumaśakyatvāt /
na ca jagadeva mumukṣati /
tasmādanuṣṭhātaiva vyutpādyaḥ śāstrāntaralabdhabrāhmaṇatvadirūpaḥ śiṣyaḥ /
tasya ca rūpāṇi śamadamādisaṃpattiḥ nityānityavivekaḥ aihikāmuṣmikabhāgavairāgyaṃ mumukṣutā ceti /
yastu anadhikāryeva pravartate karmakāṇḍa iva brahmakāṇḍe sa na phalabhāg bhavati /
tatraitat syāt /
na tāvadupeyaviṣayeyamadhikāracintā, tasya puruṣaprayatnāviṣayatvāt, iṣyamāṇatāmātrasya cāniṣadhāt /
kiṃ nāma upāyaviṣayā, tasyaiva śāstraviṣayatvāt, puruṣapravṛttiviṣayatvācca /
iha cāpavarga iva tadarthatayā tattvajñānamapyupeyameva, asiddhatvāt /
upāyastu pramāṇam, na ca vedādhyayanavadanumānasya pratyakṣasya copādānaṃ śūdrādikaṃ prati niṣiddham, yena tatrāpyetasyānadhikāraḥ syāt /
tathā sati dhūmādapi vahimadhigacchan pratyakṣād vā pratyavāyī syāt, adhīyāna iva vedam /
na cātmagocare pratyakṣānumāne śūdrāderviśeṣato niṣiddhe snātasya caṇḍāladarśanamiva brāhmaṇādeḥ prāyaścittānupadeśāt pratyuta
striyo vaiśyāstathā śūdrā ye cānye pāpayonayaḥ /
ityādismṛteradhikāra evāvasīyate /
tasmād yathā sa eva viśiṣṭaḥ svargo vaidikayāgādyanadhikṛtenāpi upāyāntareṇa traivarṇikaśuśrūṣādinā sādhyate, tathopāyānteṇānumānādinā yadyātmādhigamaḥ kriyate śūdreṇāpi, tadā kīdṛśo doṣaḥ? satyam, kiṃ tvanumānamapyāgamāvirodhenānusandhīyamānamathaniścāyakam, natu tadviruddhamapi /
yadāha--yattu pratyakṣāgamaviruddhaṃ nyāyābhāsaḥ saḥ iti /
sa cāgamāvirodhādavirodhaniścayaḥ tadarthaniścayādhīnaḥ /
tatra cānadhikṛta evāyaṃ śūdrāti /
tannirapekṣastu anumānamātraśaraṇo naraśiraḥpāvitryādivadanarthameva samāsādayet /
tasmādāgamaikavākyatayā pravṛtte śāstre tadadhikāryevādhikārīti śūdrādayo 'nadhikṛtā iva /
ato yāvadadhikāriparo 'yaṃ jagacchabda iti kecit /
tatrāha--paramakārūṇiko hīti /
santyeva hi kecit karuṇāmṛdumanaso yeṣāṃ jagadeva mitram /
anyathā bhūtevo 'bhayaṃ dattveti vidhivaiyarthyaprasaṅgaḥ /
niṣkāraṇameva paraduḥkhaprahāṇecchā kāruṇyam /
sā ca yathaikaṃ duḥkhita paśyato bhavati, tathā jagadeva duḥkhita paśyataḥ kiṃ na syāt? bhavati cet--tatprahāṇopāyapravṛttau kā nāmānupapattiḥ? nanu
karuṇārdrahṛdayo 'pyaṃ vyutpisumeva vyutpādayenna tu viparītam, na hi badhireṣu gāyano gāyatītyata āha--tatra yadi na kaściditi /
na hi rogī mandabhāgyatayā carakādyupadeśe na pravartata iti tadarthatā tasya nivartata ityarthaḥ //
nanvanadhikṛtavyutpādane pratyavāyamātrakamapaśyannayaṃ kathamavadheyavacanaḥ syāt, paśyan vā na pravarteta? kāruṇikatayā paśyannapi pravartate cet, pramādī syāt /
tathā ca paralokādabibhyato 'sya vacane kaḥ śraddhāsyatītyata āha--na ceti /
yadyapi prahīnamohatvādevāsya pāpapuṇyayorutpattireva nāsti, vakṣyati hi
na pravṛttiḥ pratisandhānāya hīnakleśasyeti /
tathāpi kleśahānerdurūhatvāt pratyavāyotpattimabhyupagamya tadabhāvāya tapaḥprabhāva uktaḥ /
nanvevamapi prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ varam /
ityata āha--tathā ceti /
na hi gāḥ paṅkamagnāḥ paṅkapralepabhayādanukampāparavaśāḥ samarthā noddharanti /
api tūddhṛtya paḍkaṃ prakṣālayantītyarthaḥ /
nanu yadyanadhikṛtaḥ kathaṃ phalabhāgī, tathā cet kathamanadhikṛta ityabhisandhāyoktaṃ prapañcayati--tapaḥprabhāva eva hīti /
yathā hi teṣāṃ tapaḥprabhāvādevaṃvidhāḥ pāpmāno vilīyante, tathā tapaḥprabhāvādeva satyasaṃkalpatayā anadhikāriṇo 'pi phalabhāgina iti na kaścid virodhaḥ /

na ca phalāpekṣayā teṣāmanadhikāraḥ /
kiṃ tarhi? karmāpekṣayā /
anadhikṛtena tu kṛtaṃ karma viguṇaṃ sanna phalāṃya paryāptamityapi na, viśiṣṭayājakasādguṇyādeva tasya paripūrṇatvāt /
yājaka eva tvayājyaṃ yājayan pratyavāyamāsādayet, rājñaḥ pratigṛhṇanniva vidvān /
sa ca tīvratadeṇa tapasaiva vilīyata ityarthaḥ /
tarhi mahājano yena gataḥ sa panthāḥ /
iti nyāyena vayamapyanadhikṛtān vyutpādayāma ityata āha--na ceti /
nanu kutārkikāṇāmajñānaṃ nivartayatā kimanena śāstrasyopakṛtaṃ syādityāha--kutārkikairiti /
ajñānamasamyagjñānam //
iha karmārambhe prārabdhasyāntarāyaviraheṇa parisamāpti kāmayamānā abhīṣṭadevatā namaskārapūrvakaṃ prekṣāvantaḥ pravartante /
dṛśyate ca tatra tatra bahuśoṃ vyabhicāraḥ kṛtanamaskārasyāpi samīhitāsiddheḥ, viparītasyāpi samīhitasiddhaḥ,
viparītasyāpi samīhitāsiddheḥ /
na cātra vṛṣṭikāmaḥ kārīrī nirvapet /
itivat prārabdhaparisamāptikāmo devatāṃ namaskuryāditi śrutirasti, yena vyabhicore 'pi karmakartṛsādhanavaiguṇyaṃ kalpayāmaḥ /
tasmādar thakāma iha vaṭe prativasantaṃ yakṣaṃ pūjayeditiva daprāmāṇikaprasiddhivijṛmbhitametadityabhisandhāya kimu na kṛto vāttikakṛtā iṣṭadevatānamaskāra ityata āha--avigīteti /
pratyakṣamivāvigītaśiṣṭācāro 'pi śrutisadbhāve pramāṇameva, nirmūlasya ca śiṣṭācārasyāsambhavāt /
apramāṇamūlakasya ca prāmāṇikavigānavirahānupapatteḥ /
tathā ca satyabhāvaḥ karmakartṛsādhanavaiguṇyamavalambate /
asati ca bhāvo janmāntarīyasukṛtasaṃpattim /
anvayavyatirekābhāvadarśanaṃ tvāgametarapramāṇagocaraṃ kāryakāraṇabhāvamapākarotītyarthaḥ /
yadyavaṃ kimanena na kṛta ityata āha--parameti /
yadi kṛtaḥ tat kimindraluptena gataḥ, yena na dṛśyata ityata āha--na niveśita iti /
atraiva dṛṣṭānto na khalviti /
na khalviṣṭadevatānamaskāravat tanniveśanamapi kvacidupayujyata ityarthaḥ /
nanvevaṃbhūtaṃ śiṣṭācāraṃ śiṣyā api grāhayitavyāḥ /
na ca tanniveśanavyatirekeṇa te grāhitāḥ syurityata āha--maṅgalyāntara vaditi //
tatreti /
śāstre vyākhyātavye /
nanu daṇḍakasūtrasyānuvādo nāstītyata uktaṃ saṃkṣepata iti /
nanvādisūtratvamasya suprasiddhameva, abhisaṃbandhavākyatvāt, tatkimanena udīritenetyata āha--ādigrahaṇeneti /
nanu śāstraniḥśreyasayoranena saṃbandho varṇyate, tataḥ saṃbandhavākyamidamiti yuktam, abhistu kimarthamityata āha--abhimata iti /
asti hi śāstraniḥśreyasayorvācyavāyakabhāvalakṣaṇo 'pi saṃbandhaḥ, na cāsāvihābhimtaḥ, prekṣāvatpravṛttyanaṅgatvāt /
na hi vācakād vācyapratītervācyasya niṣpattiḥ, yato mumukṣurvācake pravartatām /
upāye tūpeyārtho pravartate /
tena hetuhetumadbhāva eva vivakṣita ityarthaḥ /
nanu nātra śāstram, tasya niḥśreyasahetutvaṃ vā śrūyata ityata āha--pramāṇādīti /
rūḍhapadātikrame kiṃ tātparyamityata āha--na hīti /
yadyapi śiṣyate anuśiṣyate pramāṇādikamaneneti śāstramiti vyutpattyā atrāpi kāraṇatā gamyate, tathāpi śāsakasaṃbaddhavyāpāravattayā, na tu śiṣyasaṃbaddhavyāpāravattayā /
sā ceha vivakṣitā /
anyathā pramāṇādīni tattvato jñātvāpi tāvanna mucyate

yāvannānuśiṣyāditi /
tadidamuktam--padārthatattvāvagamakaraṇatayeti na svarūpeṇeti ca /
nanu hetutvakaraṇatve na viṣayabhedena bhavitumarhata ityata āha--teneti //
ubhayorapi hetuḥ śāstraṃ karaṇaṃ ca /
kiṃ tu padārthatattve jñāpakatayā niḥśreyase tadvyāpāravataḥ karaṇatayetyarthaḥ /
tadidamuktam--tathā ceti /
evaṃ ca sati śāstrasya niḥśreyase karttavye padārthatattvajñānasya nirūktibalena vyāpāratve darśite vyāpāravyāpāriṇoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ /
tathā vyāpāravatā śāstreṇa vyāpāraviṣayasya pramāṇādeḥ pratipādyapratipādakabhāvaḥ /
tathā vyāpāraviṣayeṇa pramāṇādinā vyāpārasya tattvajñānasya viṣayaviṣayībhāvaḥ /
tathā vyāpāreṇa tattvajñānena vyāpārulasya niḥśreyasasya kāryakāraṇabhāvaḥ /
tathā vyāpāraviṣayaphalayorhetuhetumadbhāvaḥ saṃbandha sūcito nāntarīyakatvāt /
na hyataddhetukastadvacāpāro nāma, nāpyatatkarma tadvacāpāraviṣayaḥ, nāpi tatphalānanuguṇastadvacāpāraḥ, tadvacāpāraviṣayo veti pajcasu vaktavyeṣu upalakṣaṇārthaṃ dvayamāha--śāstrapramāṇāditi /
enameva vyutpattilabhyaṃ vyāpāramabhipretya tattvasya jñānamiti karmaṇi ṣaṣṭhī
bhāṣyakāreṇa darśiteti na karaṇavyutpattirvirūddhā //
nanu śiṣyācāryaśāstratadvyākhyānānāmapi saṃbandhāḥ kaiścit samānatāntrikaiḥ pradarśitāḥ /
te kasmānna pradarśyante ityata āha--tadidamabhidheyeti /
na hrāstītyetāvanmātreṇaiva pradarśanīyam /
kiṃ nāma? yāvatyapratipādite prekṣāvatpravṛttirna syāt, tāvat pradarśyate /
na ca śiṣyācāryādisaṃbandhāḥ prekṣāvatpravṛttyaṅgam, teṣāṃ pravṛttiphalatvāt /
pravṛttyuttarakālaṃ hi śiṣyaḥ pratipādyaḥ, pratipādakaścācāryaḥ, śāstraṃ vyākhyeyam, vyākhyātā ca sa ityādi sidhyati /
na ca śāstrācāryādīnāṃ svarūpapratipādanamapyupayujyate, pramāṇāntarasiddhatvāt /
tasmāt prayojanamabhidhayaṃ tayoḥ saṃbandho 'bhidheyastaddvārā śāstrasya prayojanena saṃbandha ityetadarthatveme prathamasūtrasya nyāyyamityarthaḥ /
nanu yasya mithyājñānaṃ saṃsāraṃ pratanoti tasyaiva tattvajñānaṃ niḥśreyasahetuḥ, ātmā ca tathā, tadanyeṣāṃ tu śāstrābhidheyānāmapi na niḥśreyasahetutvam /
tathā ca na niḥśreyasasaṃbandhaḥ ityata āha--yatpadārtheti //
nanu pramāṇādipadārthatattvajñānasya yadi niḥśreyasahetutā śāstrapravṛtteḥ pūrvameva pramāṇasiddhā niṣprayojanaṃ śāstre prayojanābhidhānam, mānāntarasiddhe upadeśānapekṣaṇāt /
atheta eva tanniścayo dusttaramitaretarāśrayatvam /
pravṛtto hi prayojanaṃ niścinuyāt /
niścitaprayojanaśca pravarteta /
na ca pravṛtteḥ prāgeva munivacanānniścinoti, prathamasūtra eva prayojanāniścayena pravṛttyanupapatteḥ /
tatrāpi ca pravṛttyarthaṃ prayojanāntarābhidhāne 'navasthā /
tadaniśvaye 'pyādyā pravṛttiścet, uttarottarapravṛttāvapi tathātvaprasaṅgaḥ /
tasmāt prayojanādyabhidhānamanarthakamiti kecit /
tadanupapannam /
tridhā hi puṃsāṃ cittavṛttayaḥ, anubhava icchā prayatnaśceti /
tatrānubhavo necchāmanuvidhatte, aniṣṭasyāpyupalabdheḥ /
icchā tu puruṣārthe svarasotthitā, tatsādhane ca tathātvānumānotthāpyā /
prayatnastu sādhanaviṣaya eva /
tatra sādhanagocarāvicchaprayatnau /
ādyā pravṛttirityucyate, na tvanubhavaḥ /
phalagocarā vā icchā pravṛttiḥ, cena tayorapi prayojananiścayāpekṣā syāt /

na
hyupekṣaṇīyaṃ niṣprayojanamiti nānubhūyate /
nāpi sukhaṃ prayojanāntaraśūnyakiti neṣyate /
nāpi mumukṣuṇānapekṣite svarge yāgādikaṃ tatsādhanatayā nānubhūyate /
puruṣārthasādhane tvicchālakṣaṇā vā prayatnalakṣaṇā vā pravṛttirna svarasasiddhā /
na hi kaścit kṣudhī duḥkhaprahāṇaṃ tṛptisauhityasukha vā ananusaṃdhāyānnamattumicchati prayatate vā /
tasmād yatra yaḥ pravartayitavyaḥ sa tatsādhyamarthaṃ daśayitvā, yataśca yo nivartayitavyaḥ sa tatsādhyamanarthaṃ darśayitveti /
uktaṃ pracojanādikam /
tattu śrotā kathaṃ śraddhāsyati, aśraddadhāno vā kathaṃ pravartsyatītyavaśiṣyate /
tatrāha--viniściteti /
yadyapi munerāptatvāvadhāraṇe prayojanānabhidhāne 'pi prayojanasāmānyaniścayo bhavatyeva prayojanavadidaṃ śāstramāptoktatvāditi , tathāpi nāsau pravṛttyaṅgam /
na hi prayojanavadityeva pravartate /
kiṃ tarhi? asmadapekṣitaprayojanavadidamiti kṛtvā /
sa ca prayojanaviśeṣo vacanādevāvasīyata iti sārthakametadabhidhānam /
tadidamuktam--prayojanādi viniścitya /
viśeṣata iti śeṣaḥ /
viniścayaśca śāstropāyakamevedaṃ niḥśreyasamityākāro na tvavaśyaṃbhāviprayojanākāraḥ, kṛṣyādāvavagrahādivadatrāpyantarāyasaṃbhavāt /
tadidaṃ prayojanasya pravartakatvamuddeśyatayā, na tu pravṛttiviṣayatayā /
tena neṣṭābhyupāyatāvidhivirodhaḥ //
nanu munerāptatvāniścaye kiṃ tadvacane pravṛttirnāstyeva? tathā sati tasyāptatvaniścayo 'pi kathamityata
āha--āptatvāniścaye tvarthasaṃśayāt /
śāstrasādhyatayeti śeṣaḥ /
nanu saṃśayānasya kathaṃ prekṣāvataḥ pravṛttiritya āha--na khalviti /
yadyapi ca sasyādhigamasya kṛṣyādisādhyatayā saṃśayo nāsti, tathāpi bhaviṣyattayā astyeva /
tathāpi
tamuddiśya prekṣāvantaḥ pravartante /
yathā ca tatra śataikāṃśikaḥ phalābhāvaḥ phalakoṭistūtkaṭā tathātrāpi /
na hīndriyāpātajo 'yaṃ saṃśayaḥ /
kiṃ nāma? āptatvāviniścayahetukāprāmāṇyaśaḍkyā samākṛṣṭaḥ /
vastutastu sūtrāt prayojanādiniścayākārameva vijñānamityarthaḥ /
nanu saṃśayaḥ prayojanādivākyābhāve 'pi sulabhaḥ, viśeṣasmṛtistu arthitvaviśeṣāt bhaviṣyatītyāha--na ceti /
yadvacanena hi yaḥ pravartate sa tadvacanādeva viśeṣasmṛtimapekṣate, na svātantryeṇa /
na hi rogārto mamedaṃ roganivṛttisādhanaṃ bhavenna veti yatra tatrocchṛḍkhalaḥ svayamutprekṣya pravartate /
kiṃ nāma? anavadhṛtāptatvasyāpi vaidyasyaiva vacanāt /
anyathā tvayaṃ prayojanābhidhānamanadhigacchan anarthamapyāśaṅketa, kiṃ niṣprayojanamidaṃ kākadantaparīkṣāgranthavat, utāśakyasādhanaprayojanaṃ mṛtyuharahimamahīdharottarasānusiddhasaṃjīvanīkathanavat, athānabhimataprayojanamāryāvartanivāsinaṃ prati dākṣiṇātyasya mātulakanyakāpariṇayaprakramopadeśavat, athābhimatasyāpi śakyasyāpi prayojanasya laghīyasyupāyāntare satyapi gururayamupāyaḥ pipāsuṃ prati gīrvāṇataraḍgiṇītīrasamīpakūpakhananopadeśavat /
etāsu cānarthasaṃbhāvanāsu na pravartate /
na ca prayojanābhidhāne 'pyetāsāmavakāśaḥ, lokavyavahārocchedaprasaṅgāt /
na hi kaścid vaidyavacanādeva māśaḍkya nivartate yathā
svayamutprekṣyeti bhāvaḥ /
tadanarthakaṃ niṣprayojanamityarthaḥ /

aśakyānuṣṭhānatvamupāyasyāsiddhamityata āha--tathā hīti /
iha dvividhaḥ pramāṇaśabdasyārthaḥ--pramīyate 'neneti ca pramāṇam, pramitiḥ pramāṇamiti /
ca /
tatra prathamamadhikṛtyoktam--prameyādīnāṃ tattvajñānaṃ pramāṇatattvajñānādhīnamiti //
nanvidindrayādīnāmajñāyamānānāmeva svaviṣayaparicchedajanakatvaṃ paśyannapi kathamevaṃ brūyādityata āha--na hīti /
pramāṇatvenājñāyamānaṃ pramāṇaṃ svaviṣayaṃ paricchinatti, na tvavadhārayati /
tacceha vivakṣitamityarthaḥ /
kimiti nāvadhārayati? na hindriyamajñāyamānamaniścayākārameva jñānaṃ janayatītyata āha--tāvanmātrasyeti /
yadyapi niścayākārameva jñānamādhatte tathāpi tathābhūtasyaiva bhūyo bhūyaḥ prameyaviraholabdherviśeṣānupalabdheśca saṃdehastadavaskandatītyarthaḥ /
tatkiṃ kvacidapyavadhāraṇaṃ nāstyeva? tathā sati toyamevedamityādiko laukikaḥ pratyayaḥ, tathā pūrvapakṣiṇaḥ kvacidapi viniścayo nāstyevetyādikaścābhimāno viruddhyetetyata āha--api tviti /
yadi kvacit prameyatattvāvadhāraṇaṃ paramārthaḥ, tadā pramāṇatattvāvadhāraṇadvāreṇaiva /
pramārāntareṇa tu bhavanna pāramārthikamityarthaḥ /
bodhakatvaṃ bodhajanakatvaṃ bodhajananāvacchinnā satteti yāvat /
avyabhicāritvamaviparītānubhavajanakatvamaviparītānubhavajananāvacchi nnā satteti yāvat /
evaṃ copadhidvayāvacchinnāyāḥ sattāyā upādhibhedād bhinnāyā ivaikasminnarthe samavāyaḥ kṛtakatvānityatvayoriva na viruddhaḥ /
tenāvyabhicāritvena jñāyamāneneti śeṣaḥ /
pramāṇyāvadhāraṇaṃ tarhi kkopayujyata ityata āha--tadeva hīti //
pramāṇaṃ hi pramākaraṇam /
na ca karaṇatvādayaḥ sāmānyaviśeṣāḥ santi /
sāmānyasaṃkaraprasaṅgāt /
kiṃ nāma? sādhakatamatvameva karaṇatvam /
tadviśeṣakastu kriyāviśeṣa eva /
sa cātra pramālakṣaṇaḥ /
pramā cāviparītopalabdhiḥ /
ato 'viparītānubhavajanakatvalakṣaṇamavyabhicāritvameva prāmāṇyamityarthaḥ /
yadyevaṃ tadavadhāraṇapūrvakameva prameyādyavadhāraṇamastvityata āha--tacceti /
pramākaraṇatvaṃ hi nānavadhāritāyāṃ pramāyāmavadhārayituṃ śakyamityarthaḥ /
tarhi pramātvamevāvadhāryatām, na hi tadapyaupādhikaṃ yenopādhyanavadhāraṇe naivāvadhāryetetyata āha--tathā hīti /
vijñānasya pramāyāḥ /
prāmāṇyaṃ pramātvam /
svato vetyasya svātmanā vā svagrāhakeṇa vetyarthaḥ /
tatra prathamaṃ dūṣayati--na khalviti /
dharmadharmiṇorabhedapakṣe anātmasaṃvedanamityetadeva dūṣaṇam /
ānātmasaṃvedanatā copapādayiṣyata iti hṛdayam /
bhedapakṣe prāgeveti /
yo hi yad gṛhṇāti sa taddharmamapi gṛhṇīyāditi saṃbhāvyetāpi /
yastu dharmiṇameva nākalayati, tasya dharmagrahaṇavārtāpi kva? yadyapi ca śabdagandhādayo vyomabhūmyādyagrahe 'pi gṛhyante, tathāpi na taddharmatayetyarthaḥ /
svagrāhakeṇa veti dūṣayati--nāpīti /
taddhi mānasaṃ vā syāt laiḍgikaṃ vā? ubhayamapi manaso jñātatālakṣaṇāt liṅgād vā aviśiṣṭāt jāyamānaṃ kathamiva tadābhāsaviśiṣṭaṃ gṛhṇīyat? viṣayaviśeṣāt tu tathātve apramāṇyasyāpi svata eva grahaṇaprasaṅgāt, tatrāpi viṣayavaiśiṣṭacasya sattvāt /
pramāyāḥ prāyikatayā tadvāsanāyāḥ samutkaṭatvādapramāpi samutkaṭatvādapramāpi prametyeva gṛhyate /

tato bādhakādhīnamevāprāmāṇyamāsaṃjitarajatatāyāmiva
śuktikāyāṃ śuktikātvamiti yadi tathāpyāsaṃjakasyāpi yadyāsaṃjakatvamavagataṃ kathaṃ na svato 'prāmāṇyagrahaṇaprasaṅgaḥ? tatrāpi prāmāṇyārope tu kathaṃ nānavasthā? na ca kṛtrimaṃ rūpamaparibhūya grahaṇaṃ grahaṇāmityucyate, saṃśayenābhibhūtatvāt
māyāliḍgini jhaṭiti parivrājakabuddhivat /
tasmāt jñānaṃ gṛhyata evetyeva na /
yadi tu daivād gṛhyate, tadā jñānamityeva; na tu pramāṇamapramāṇaṃ vetyarthaḥ //
nanu yadi svīyāt svata iti na nirvahati, vakṣyamāṇena ca nyāyena nāpi parataḥ, asti cāyaṃ pramāṇāpramāṇapravibhāgavyavahāro niḥśaṅkaḥ /
tataḥ svasaṃvedananaya evāstu /
tena hyayaṃ nirvahet /
na hi tatra kiñcidanavasthādikaṃ paśyāma ityata āha--eteneti /
svasaṃvedananayo hi na tāvat pramāṇasiddhaḥ /
kadācit pramāṇavyavahārasauṣṭhavāt svīkriyetāpi yadyayaṃ tena nirvahet, na tvetadasti /
yathā hi pramāṇaṃ svātmānaṃ gṛhṇat prāmāṇyamapi gṛhṇāti tathā tadābhāsamapi tadābhāsatva gṛhṇīyāt /
tathā ca sarvamithyājñānāt apravṛttiprasaṅgastadavasthaḥ /
na ca tatrāpi pramāṇyāropāt pravṛttiḥ, svātmabhūtasyāpramāṇyasya svasavedanatayā grahaṇe samāropāsaṃbhāvāt /
agrahaṇe vā svasaṃvedananayānupapatteḥ /
dharmadharmiṇorbhedāt svarūpagrahaṇe 'pi nāprāmāṇyarūpadharmagrahaṇamiti yadi, tadā prāmāṇyasyāpyagrahaṇaṃ syāt /
tasmāt svasaṃvedananaye 'pi svarūpavedanamātraṃ syāt /
na tu prāmāṇyādivedanamityarthaḥ //
parato veti dūṣayati--nāpīti /
tadgocaraṃ tadgocaragocaraṃ madhyapadalopāt /
prātyakṣike ca vahnijñāne prātyakṣikameva vahnijñānāntaramiti yāvat /
tacca dvividham, samānendriyajamindriyāntarajaṃ ca /
evamanumāne 'pi anumānajñānāntaraṃ talliṅgajaṃ
liṅgāntarajaṃ ca /
evaṃ śābde 'pi śābdajñānānantaraṃ tadāptaśabdajamāptāntaraśabdajaṃ ceti samānajātīyasaṃvādo darśitaḥ /
arthakriyetyādinā kāryaliṅgakaṃ tadgocaretyādinā cākāryakāraṇaliṅgakamanumānatrayaṃ vijājīyasaṃvādarūpaṃ darśitam, upalakṣaṇaṃ caitat /
āptopadeśajamapi saṃvādakaṃ jñānaṃ bhavatyeva jñānaṃ bhavatyeva /
so 'yaṃ pramāṇye niścetavye saṃvādo yadyapi vyadhikaraṇastathapyarthatathātvamava dhārayannarthavattvaṃ pravartakasyāpyavadhārayatītyetāvatā tathaivopavarṇitaḥ /
dūṣayati--tacca sarvamiti /
evaṃ pramātvasya duradhigamatvamāpādya tadāyattāvadhāraṇe pramāṇānāṃ pramāṇatve yojayati--yadā ceti /
nanu yadi prāmāṇyāvadhāraṇenaivapravṛttiḥ, tadā saiva sārvalaukikī svata ityādivikalpān phalgūkariṣyati /
atha tadavadhāraṇavyatirekeṇāpi pravṛttirapratyūhā tadā māvadhāri prāmāṇyam, kiṃ naśchinnamityata āha--tadevamiti /
vaidikaṃ vyavahāramadhikṛtya cedaṃ śāstraṃ pravṛttam, na laukikamityabhisandhiḥ /
prakṛte yojayati--tasmāditi /
nanu nityayoge matubiti durghaṭam, pramāṇārthayorevānityatvāt, parasparasamavāyabhāvāccetyata āha--nityatā ceti /
nanvavyabhicāro 'pi vyāpyavyāpakabhāvalakṣaṇaḥ pramāṇaprameyayornāstītyata āha--iyameva ceti /
so 'yamavisaṃvadādo visaṃvādābhāvo 'vyabhicāralakṣaṇam /
avyabhicārasvarūpaṃ tu lakṣyabhūtaṃ bhūtārthaparicchedakatvam, lakṣyalakṣaṇayorabhinnāśrayatvāt /
avyabhicārasvarūpaṃ tu lakṣyabhūtaṃ bhūtārthaparicchedakatvam, lakṣyalakṣaṇayorabhinnāśrayatvāt
sāmānādhikaraṇyamiti mantavyam /

yadyapi deśāvasthābhede kālabhedo 'pyarthasiddhastathāpi yathākathañcit kālabhedamātraṃ vivakṣitamatreti jñāpanārthaṃ tadgrahaṇam /
tathā hi dūrasthe sthāṇau puruṣarpatyayasya kālāntare 'pi visaṃvādo nāsti yāvat
na pratipattā nikaṭastho bhavati /
pratyetavya eva vā yāvanna nediṣṭhaḥ syāt /
evaṃ svapnāvasthāyām arthapratyayasya kālabhede 'pi tāvanna visaṃvādo yāvanna jāgarāvasthānubhavaḥ /
na ca vācyamevaṃ sati kiṃ kālabhedagrahaṇeneti, deśāvasthayorabhede 'pi kālakrameṇāpi kvacid visaṃvādadarśanād yathā sunipuṇanibhālanādāpātajātasya kāmāturakāminījñānasya bhede 'pi kvacit kālāntare visaṃvādāt tadupagrahaḥ /
tadanenendriyādīnāṃ kālakramabhāvinaḥ sahakāribhedāḥ sphuṭatarapratītihetavaḥ sarva eva saṃgṛhītāḥ /
yadyapi ca pramāraviṣayāveva visaṃvādāvisaṃvādau saṃbhavavyabhicāralakṣaṇau tathāpyavisaṃvādasya dhruvaviṣayatvapratipādanārthaṃ svarūpagrahaṇaṃ sarvasya jñānasya dharmiṇyavisaṃvādāditi //
pravṛttisāmarthyāditi vyadhikāraṇo heturatastadarthamāha--samarthapravṛttijanakatvāditi /
yadyapi samarthapravṛtti tvādityuktesamañjasaṃ tathāpi pravṛttiryasyeti sambandhe ṣaṣṭhī /
sa ca pramāṇapravṛttyorjanyajanakabhāva eveti sa eva
darśitaḥ /
nanu na tāvat pramāṇyasamarthapravṛtti janakatvayoravinābhāvaḥ pratyakṣeṇa śakyagrahaḥ, tayorevāpratyakṣatvāt /
prāmāṇyaṃ hi samarthapravṛttijanakatvānumeyam /
taccānvayavyatirekānumeyameveti /
nāpyanumānenānvayagrahaḥ /
prāmāṇyasya
kvacidapyasiddheḥ /
siddhau vā kimanumānena, anumānantarasiddhatve tvanavasthaivetyata āha--yadi punariti //
atra copekṣājñānānāṃ pakṣatvenānupādānānna bhāgāsiddhiḥ /
vyatirekī ca sarvatra sapakṣābhāvamabhyupetya pravartata iti
nāsādharaṇānaikāntikatā /
na ca vācyam etasyaivānumānasyārthavattvānavadhāraṇe kathaṃ pramāṇānāmarthavattvasiddhiḥ? tadavadhāraṇe vā kathaṃ kevalavyatirekitvamiti? dvividhaṃ hyanumānasyārthavattvam, avinābhāvalakṣaṇaṃ pramājananalakṣaṇaṃ ca /
tatra svaviṣayaparicchede kartavye avinābhāvāvadhāraṇamevāpekṣate na pramākaraṇatvāvadhāraṇamityanavaghṛtaprāmāṇyenaivānena pramāṇānāṃ pramāṇaphalatvalakṣaṇaṃ prāmāṇyaṃ sādhyata iti sarvaṃ sundaram //
etenaitadapi nirastam yat prāmāṇyānavadhāraṇe aprāmāṇyānavadhāraṇamapi katham? prāmāṇyaniścayena hi tat niścīyate /
tadanavadhāraṇe tu vyatirekaniścayo 'pi katham, vipakṣasya tathātvāniścayāditi? svarūpato dharmataścānavadhāritenaiva satā pramāṇena svaviṣayaniścayasiddheḥ /
nanu nāstyevāsau vādī yaḥ prāmāṇyāniścaye 'pi vipratipadyeta /
na hi prāmāṇyaṃ svīkṛtya tanniścaye vipratipattiḥ, svīkārasya niścayamūlatvāt /
na cāsvīkṛtya, pramāṇaśūnyavipratipatteḥ sarvatra sulabhatayā sarvavādavidhiniṣedhavyavahāravilopaprasaṅgāt /
aniścite ca prāmāṇye tadatadrūpasaṃdeho 'pi kvacid durlabhaḥ, viśeṣasmṛterabhāvāt tatpūrvakatvācca sarvasaṃśayānām /
nāpi sarvatrāprāmāṇyāsañjanam, prāmāṇyagrahaṇopāyanirākaraṇasyāprāmāṇye 'pi tulyatvāt /
vikalpanirmitamavicāramanoharaṃ prāmāṇyādikamādāyāpi nāsya durvicārasya nirvāhaḥ /
prāmāṇyānabhyupagame vikalpanirmāṇasyāpyasiddheḥ /
na ca vikalpanirmite na saṃśayādivyavahāraḥ samasti /
nahi vājiviṣāṇaṃ veti kaścit sandigdhe, nāpi naraviṣāṇamiti kasyacid viparyayaḥ /
tasmādasti prāmāṇyādikaṃ tanniścayaśca /
tadupāyastu cintāmarhati /
evaṃ cānvayo 'styeva /
tat kathaṃ kevalavyatirekyanumānam ityāśaḍkya saṃpratipattirūttaram--anvayavyatirekī veti /
kevalavyatirekivādastu anvayānabhyupagamena kṛta ityabhisandhiḥ /

anumānasyetyupalakṣaṇam /
svata iti ca taditarasyāpi, svataḥ parataśca prāmāṇyasiddheriti //
nanu samarthapravṛttijanakatvādityetāvataiva sādhyasiddheḥ pramāṇator'thapratipattāvityasamarthaviśeṣaṇaṃ vayadhikaraṇa cetyata āha--pravṛttijanakatvaṃ tviti /
prāmāṇyādyabhidhānadvārā hi śāstrasya niḥśreyasena saṃgatiḥ, na tu svarūpeṇa /
tato yathā pramāṇāditattvajñānaṃ sādhyatayā prayojanaṃ pratijñāyate tathā pramāṇādyabhidheyatayāpi pratijñeyaṃ bhavati /
yathā athāto dharma vyākhyāsyāmaḥ (vai.sū.1.1.1) iti dharmasya vyākhyeyatvenaiva pratijñā samānatantre na ca tadabhidheyatāpratijñānamatra /
tasmādabhidheyattvāpratijñānānna pramāṇādayaḥ śāstreṇābhidhīyanta iti śrotṛbuddhacanurodhenāśaḍkya sūtrakārahṛdayānurodhena vārttikamuttarayatisyādetaditi //
śiṣyākāṅkṣākrameṇa hi śāstramidaṃ pravṛttam, anapekṣitābhidhāne anavadheyatvaprasaṅgāt /
na ca śiṣyākāṅkṣā kiṃ vakṣyati bhavāniti /
kiṃ tu niḥśreyasaṃ kuto 'dhigamyata iti /
tatrottaram--pramāṇāditattvajñānānniḥśreyasādhigama iti /
tataḥ kathamiti? tataḥ ke, kati, kiṃlakṣaṇāḥ pramāṇādayaḥ iti /
tatroddeśavibhāgalakṣaṇānīti /
tataḥ kathamiti? tatra dvitīyādhyāyādīti /
etacca sarvamanubhavasiddham /
nātrāpi vacanāpekṣā /
uktāboddhāraṃ prati tu vyākhyātāro bhavanti, yata
evamayamāheti /
tadanubhavasiddhamapi pramāṇādyabhidhāyakatvaṃ yaḥ kutaścid vyāmohānna pratipadyate taṃ prati vyākhyātā śāstrasya puruṣaśreyo 'bhidhāyakatvādityāhetyarthaḥ //
nanu śreyo 'bhidhānamātreṇāpi na pramāṇādyabhidhānaṃ sidhyati /
na hi pramāṇādipadārthā eva śreyaḥ /
atha svayameva vivarīṣyati--tatpadārthāḥ pramāṇādaya iti /
tathāpi tacchāstraṃ śreyo 'bhidhatta ityanene kim? atha śreyaḥśabdasya pramāṇādaya evārthaḥ, tarhi śreyaḥ punaḥ sukhamahitanivṛttiriti kimityata āha--yadyapīti /
yadyapi śāstra punaḥ puruṣaḥ punaḥ śreyaḥ punariti pratipadaṃ gṛhītvā vivaraṇaṃ prakṣayeṇetyantena sphuṭāvabhāsam /
na ca puruṣā rāgādimanta ityādāvapi
vivaraṇatvāśaḍkā, prakṛtenāsaṃbandhāt /
na hi rāgādimantaṃ prati śāstraṃ na sasādhanaṃ śreyo 'bhidhatte /
na ca taṃ prati na tat śreyo yena vītarāgo vivicya gṛhyatām /
tathāpi, tasmāt tat śāstraṃ puruṣaśreyo 'bhidhatta iti madhyapatitopasaṃhāra eva vivaraṇavicchedabhramo mā bhūdityetadarthamavacchinatti--upabhogāt prakṣayeṇetyanteneti //
nanu samūho vyūhaviśiṣṭa ityasaṃgatam, paryāyatvādityata āha--vyūha iti /
te khalvamī samūhāḥ praṇetṛpuruṣecchānurodhinaḥ svārthānurodhino vetyata āha--eka-smṛtīti /
yadyapyekārthapratipādanāvacchinnā varṇāḥ
padamityetāvadeva lakṣaṇaṃ tathāpyetadeva lakṣaṇaṃ kṣaṇabhaḍgurāṇāṃ kathamityetaduktam--ekasmṛtisamārūḍhā iti /
samūhaḥ padamiti vārttike śeṣaḥ /
padasamūhaḥ sūtramiti vārttikam /
taccānupapannam /
vākyaviśeṣo hi sūtram /
na ca vākyasāmānyamapi padasamūhamātram, gauraścaḥ puruṣo hastītyāderapi vākyatvaprasaṅgādityata āha--evaṃ svārtheti samūho veditavyaḥ sūtratveneti śeṣaḥ /
sūtrasamūhaḥ prakaraṇamiti vārttikam /
tatra cāvāntarasamūhabhede kāraṇābhāvāt, śāstrameva sūtrasamūharūpaṃ prakaraṇamiti prāptamityata āha--evaṃ kvaciditi /

tadyathā prayojanābhidheyasaṃbandhapratipādanamekamarthamadhikṛtya prathamadvitīyasūtrayoḥ samūhaḥ prakaraṇam /
evaṃ pramāṇaprakaraṇam, prameyaprakaraṇam, nyāyapūrvāṅgaprakaraṇam, nyāyāśrayaprakaraṇam, nyāyāśrayaprakaraṇam, nyāyasvarūpaprakaraṇam, nyāyottarāṅgaprakaraṇamityādyūhyam //
prakaraṇasamūhaścāhnikamiti vārttikam /
tadidaṃ prakaraṇānāmavāntaraikavākyatāyāmasatyāṃ na sidhyatītyata āha--prakaraṇānāmiti /
asti hyamīṣāṃ prakaraṇānāṃ saparikaranyāyalakṣakatvamekamiti /
tatsamūha āhnikam /
uttarasmiścāhnike nyāyanyāyābhāsavivekopāyalakṣaṇamekam /
tatrāpi kathāprakaraṇam, hetvābhāsaprakaraṇam, chalaprakaraṇam, puruṣāśaktiliṅgaprakaraṇamityevaṃ prathame lakṣaṇamadhyāyārthaḥ /
dvitīye pramāṇaparīkṣā /
tṛtīye kāraṇarūpaprameyaṣaṭkaparīkṣā /
caturthe kāryarūpaprameyaṣaṭkaparīkṣā /
pañcame puruṣāśaktiliṅgaviśeṣalakṣaṇamiti /
evaṃ dvitīyādhyāyādāvāhnikaprakaraṇasaṃgatīstatraiva darśayiṣyāmaḥ /
tadidamuktam--evaṃ tatra tatra veditavyamiti /
tatra tatretyāhikādāvityarthaḥ /
nanu ca tatra ekaprakāro 'pi na darśitaḥ, kathaṃ tatra tatra veditavyamityata āha--etāśceti //
nanu śāstrasya sasādhanapuruṣaśreyo 'bhidhāyakatvaṃ pratijñāya śāstrasvarūpadarśanaṃ kkopayujyata ityata āha--tadevamiti /
śāstrasvarūpākhyānapūrvakaṃ tadarthakathanaṃ sugamaṃ bhavatītyabhiprāyaḥ //
nanu pratītisiddhaṃ pramāṇādīnāṃ ṣoḍaśatvaṃ kimityanūdyata ityatastannirākaraṇīyām āśaḍkāmāha--nanviti /
sāmānyaviśeṣaḥ sādharmyaviśeṣaḥ /
yato 'syeti padasamūhasya śāstrasya /
padārthāḥ padānāṃ samūhinām arthāḥ pramāṇādayaḥ /
tasmāt śāstraṃ vākyarūpaṃ puruṣaśreyo vākyārtharūpamabhidhatte /
samādhānamiti śeṣaḥ /
kathaṃ niḥśreyasāya kalpanta ityāpātataḥ /
paramārthato teṣāṃ kālpanikatve niḥśreyasamapi kālpanikam /
tatastadarthaṃ prayāso viphalaḥ tasyāyatnasiddhatvādityāśayaḥ /
kalpanākośasyānantaprasaratvādanantātmāna ityāpātataḥ /
parakārthato nirātmāna ityāśayaḥ /
pratyakṣānumāneti pramāṇadvayopanyāsaḥ svasiddhāntaviruddho vāttikakṛta ityāha--pramāṇādaya iti /
nopamānaviṣayā iti /
yadyapyupamānasya saṃjñāsaṃjñisaṃbandhaparicchedaphalasya śabde pramāṇe 'styevopayogaḥ, agṛhītasamayasya śabdasyāpramāpakatvāt /
samayasya ca prāyaśa upamānenākalanāt /
tathāpi na tena te sākṣād viṣayīkriyante pramāṇādaya ityarthaḥ /
nanu yadi sākṣādupamānasya prakṛtānupayogādanabhidhānam, tarhi śabdo 'bhidhīyatām /
sa hi sākṣādupayogītyata āha--yadyapīti /
tatrāpītyāgamaviṣayaparāmarśaḥ /
āgamo hi yatra pravartate tadviṣayameva pratyakṣamanumānaṃ vā apekṣate /
te tu samūle api na sviṣayapravṛttaṃ pramāṇamapekṣete /
tato mūlāsaṃplutaviṣayatvāt te eva darśite ityarthaḥ /

vainayiketi viśiṣṭo nayaḥ śāstraṃ nyāyaśāstram, tajjanyabuddhivirahiṇa ityarthaḥ /
naitāna viviñcate samāropitād rūpāditi śeṣaḥ /
śuśrūṣādirityādigrahaṇena śravaṇādau pāṭavam /
saṃdigdhasyāpi jijñāsā na bhavatyevānabhimatāpavargasyetyata uktam"--śiṣyasyeti /
śiṣyatayā mumukṣutādisaṃpattimupalakṣayati /
vipratipanno 'pi kathāmārabhamāṇo 'pyamumukṣurgalite 'haṅkāre na sāpekṣo bhavatītyato niṣphalo jalpavitaṇḍārambha ityata āha-- śiṣyamāṇasyeti /
mohādapi mokṣamicchata ityarthaḥ /
jalpavitaṇḍābhyāṃ vigalite 'haṅkāre iti yojanā /
sāpekṣasya sataḥ pratipādyateti vākyaśeṣāgre /
kenacit pramāreṇeti /
prathamasūtrapāṭhaprakāreṇetyarthaḥ //
nanvasaṃdigdhasyāpi saṃdigdhīkaraṇe kimasya prayojanamityata āha--asaṃdigdho 'pīti /
tathā ca pramātaṇāṃ
sāpekṣāṇāmiti śeṣaḥ /
te 'bhī durlalitāḥ śiṣyā yadi mokṣādāvapi indriyādyapekṣante, tadā kathaṃ pratipādyā ityato
vārtikaṃ pūrayati--kañciditi /
dṛṣṭaprayojanopayoginaṃ pratyakṣopalabhyamānamityarthaḥ /
dṛṣṭaprayojanopayoginamevānumeyaṃ
jijñāsava ityuttaratrāpi pūraṇīyamityāha--evamuttaramapīti /
nanvetāvatāpi jijñāsava ityuttaratrāpi pūraṇīyamityāha--evamuttaramapīti /
nanvetāvatāpi sāpekṣā anenaiva śāstreṇa pratipādyāḥ pratyakṣānumānābhyāṃ ceti
parasparavyāhatamityata āha--ayamabhisandhiriti /
paramapuruṣārthasādhanaṃ tu jijñāsava iti śeṣe nyāyeneti śeṣaḥ /
iha yadyapi sukhaṃ dṛṣṭameva vidhāyakapramāṇagocara eva ahitanivṛttiradṛṣṭaiva niṣedhakapramāṇagocara eveti yathāsaṃkhyamapi saṃbhavati /
tathāpi śreyaḥ punaḥ sukhamahitanivṛttiśceti ato na kiñcidadhikamuktaṃ bhavatīti pramāṇāviśeṣasaṃbandhakathanameva param /
na ca tenedānīmasti prayojanam /
na cābhimataśreyoviśeṣanirdhāraṇe kartavye vidhiniṣedhagocaratvopavarṇanamupayujyata ityabhisaṃdhāyānyathā vyācaṣṭe--tatrāpīti /
tacchreyaḥ sukhamahitanivṛttiśceti tacchabdena dvayamapi śreyastvena parāmṛśyata ityarthaḥ /
yathāsaṃkhyaṃ śaḍkāṃ nivārayati--na vyāsajyeti /
dṛṣṭaṃ sukhamityatra
drṛṣṭādṛṣṭaśabdayorarthamudāharaṇamukhena spaṣṭayati--srakcandaneti /
aihikamityarthaḥ /
svargādīti āmuṣmikamityarthaḥ /
uktamanyatrāpīti diśati--evamiti /
ahitanivṛttirapyaihikyāmuṣmikī cetyarthaḥ //
naivaṃ vāttike rūyata ityata āha--cakāralopāditi /
cakārayorloparadityarthaḥ /
tena dṛṣṭaṃ sukhamadṛṣṭaṃ ca /
tathā
ahitanivṛttiśceti vāttikārthaḥ /

tadayaṃ saṃkṣepaḥ dṛṣṭaṃ śreyaḥ /
tacca sukhamahitanivṛttiśca /
sukhamapyaihikamāmuṣmikaṃ ca /
duḥkhanivṛttirapyaihikyāmuṣmikī ceti /
tatra sukhalakṣaṇaṃ śreyo dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā /
naitacchāstrasādhyam, tasya sragādiyāgādisādhyatvāt /
ātyantikasya ca tasyābhāvāt /
ahitanivṛttirapyanātyantikī dṛṣṭādṛṣṭabhinnā naitacchāstrasādhyā, tasyāḥ prasaktakaṇṭakādihisādiparihārasādhyatvāt, tadaprasaktau tvasādhyatvāt /
ata
ātyantikīmahitanivṛtti nirdhārayituṃ punarbhinattītyāha--ahitanivṛtteriti /
nanu yadi nivṛttiriti nanu yadi nivṛttiḥ prāgabhāvo duḥkhasya, sa kathamātyantikaḥ? uttarāntānavacchedo hi ātyantikatvam /
prāgābhāvasya ca tathātve prāgityeva na syāt /
atha nivṛttiḥ pradhvaṃsaḥ, sa ca sarva evātyantika iti kuto nivṛtterātyantikatvavyutpādanamityata āha--ātyantikatvamiti /
nivṛttasya nivṛttajātīyasya punaranutpādaḥ /
tatraivātmanīti śeṣaḥ //
nanvekaviṃśatiprabhedabhinnaduḥkṣahānireva ātyantikī duḥkhanivṛttiḥ, tatkathaṃ hānyeti vāttikamityata āha--sa ceti /
nivṛttyā nivṛttisvarūpeṇa lakṣyate /
atra ca kāryaśabdena duḥkhamuktam /
kāraṇaśabdena śarīrendriyaviṣayabuddhayaḥ /
anuṣaḍgi sukhaṃ duḥkhenaikakāraṇatvāt /
atha śarīrādiṣu nivṛtteṣvapi dukhaṃ kiṃ na bhavet? mā bhūd duḥkham, sukhaṃ kiṃ na bhavet? na
hyanyasminnatyantanivṛtte anyanna bhavati /
tathā cānuṣaḍgāsukhinivṛttiḥ kimupavarṇyaya ityata āha--na hīti /
kāraṇa vinā bhavatkāryaṃ kāryatāmava jahyāt /
atḥ śarīrādiṣvasatsu duḥkhavat sukhamapi na bhavati, tasyāpi tatkāryatvāt /
bhavadvā śarīrādiṣu satsveva bhavet /
tathā ca duḥkhamapi bhavet kāraṇasadbhāvādityarthaḥ /
atraivārthe vāttikaṃ yojanayati--tadidamuktamiti /
anenaiva kāraṇamavidyātṛṣṇe, kāryāpravṛttiranuṣaḍgiṇau dharmādharmāviti ṭīkāvyākhyānam apahastitam, śarīrādīnāṃ duḥkhatvamanubhavabādhitamityata āha-- gauṇeti //
nuna ghrāṇādisūtre(1.1.12) pañcendriyāṇi prasiddhāni /
na ca pradeśāntare 'pi ṣaḍityata āha--ṣaṣṭhamiti /
tantrayuktyeti bhāvaḥ /
nanu viṣayā apyanitaretarasādhanasādhyāḥ pajcaiva vibhāge parīkṣāyāṃ ca siddhāḥ, na tu ṣaḍityata āha--tasyeti /
yadyapi buddhisukhaduḥkhānyapi manaso viṣayaḥ, tathāpi, tasyaiva viṣayatvena duḥkhatvopacāro cadviṣayīkriyamāṇaṃ duḥkhamupajanayati /
vakṣyati hi--viṣayā bodhyatvāditi /
na ca buddhirbudhyamānā duḥkhahetuḥ /
vakṣyati hi--buddhayastu sākṣāditi /
sukhaduḥkhayostu duḥkhahetutvameva nāsti, sukhasya vijātīyārambhakatve 'pi rāgamātrāmbhakatvāt /
duḥkhasya tu vijātīyārambhakatvādeva /
icchādveṣaprayatnāstu pratīyamānā eva sākṣād duḥkha janayanti /

tathā hi, mumukṣustāvadicchāmi dveṣmi yogābhyāsādanyatra prayata iti pratītyaiva duḥkhī bhavati, ahitasādhanatvenecchādveṣaprayatnānāṃ tenāvadhāritatvāt /
anyo 'pīṣyamāṇālābhe bubhukṣito 'smi pipāsito 'smīti pratītya duḥkhī bhavati /
hitamevāhitamupalabhya dviṣato nivṛttabhramasya hitameva dveṣmi, dhiḍ māmiti duḥkham /
evamaniṣṭa evārthe iṣṭabuddhyā prayatamānasya nivṛtte bhrame tathā alasasya prayatnamupalabhyaiva duḥkhamityetāvataita eva manaso viṣayatvena nirdiṣṭāḥ //
nanu jarākuṣṭādyupahatadehasyopalabhyamānameva śarīraṃ duḥkhahetuḥ, tatrāpi viṣayatvenaiva duḥkhatvopacāraḥ syādityata āha--yadyapīti /
anyathāsya duḥkhahetubhāvo 'sādhāraṇa iti śeṣaḥ /
viṣayatvena puraridaṃ na ṣaḍbhyo bhidyate /
asādhāraṇendriyasaṃbandhāttu bhidyate /
na tu svarūpeṇa, viṣayāṇāmanantatvādityarthaḥ /
iha yadyapi anuṣaḍgo 'vinābhāva iti vakṣyati vāttikakāraḥ, tadupapattaye ca samānanimittatāsāmānādhāratāsamānopalabhyatāḥ, tathāpi na
tāvanmātreṇāvinābhāvo nirvahati /
sādhāraṇanimittāyāmapi hyanyatarāsādhāraṇanimittanivṛttāvekataranivṛttau itarānavṛttisaṃbhavāt /
ata eva ādhārasyopalabdhisādhanasya ca sāmye 'pyekatarasya kāraṇābhāvenābhāve 'pyanyatarasabhdāvenāvinābhāva ityāśaḍkya sukhasya duḥkhānuṣaḍgopapattaye duḥkhahetvanuṣaṅgamevāha--sādhaneti /
ato na dvitīyasūtravārtikaṭīkābhyāṃ virodhaḥ /
sādhanapāratantryaṃ kāryātvāt /
akāryasya ca sukhasyābhāvāt /
pāratantryaṃ ca daṃḥkhahetuḥ /
yadāha--
sarva paravaśaṃ duḥkham /
iti /
kṣayitvaṃ ca sukhasya samavāyikāraṇavattvāt /
tadapi duḥkhahetuḥ, iṣṭaviyogo hi duḥkhaṃ janayatīti /
kṣayitvaṃ kāme satīti tu vyākhyānaṃ duḥkhahetava iti bahuvacanaviruddham, ataḥ svatantramevedaṃ hetutrayam //
kāma icchā /
sāca sukhatatsādhanayorvyāpikā /
na hi sukha tatsādhanaṃ vā anicchataḥ sukhaṃ nāma sukhasādhanaṃ ca /
tadapi sulabhaṃ durlabhaṃ ca /
tatra durlabhecchā duḥkhaikaphalaiva /
sulabhecchātvaniṣiddhasādhanagocarā niṣiddhasādhanagocarā ca /
tatra niṣaddhasādhānagocarāpi svarūpataḥ kāryataścādharmajananadvāreṇāvaśyaṃ duḥkhaphaleti /
aniṣiddhasulabhasādhānagocarāpi śarīrapāṭave satsati vā /
tatrāsati duḥkhahetureva /
śarīrādipāṭave 'pi savighnā nirvighnā ca /
tatra savighnā duḥkhameva prasūte /
nirvighnāpyaniṣṭasaṃbhinnaviṣayā tadviparītā ca /
tatra prathamā avaśyaṃ
duḥkhahetuḥ /
dvitīyā tu viphalā saphalā ca /
tatra prathamā duḥkhahetureva /
dvitīyā tu savilambaphalā avilambphalā ca /

tatra prathamā avaśyameva duḥkhahetuḥ /
dvitīyāpyanāyativiśuddhā tadviparītā ca /
tatra prathamā duḥkhahetureva /
dvitīyā tu viṣayasya piriṇativirasatvād duḥkhameva prasūte, ativyāmohād viṣayeṣveva magnasyecchāntarameva vā, ubhayathāpyanarthamūlamiti /
evaṃ sukhānuṣaktaḥ kāmo 'pi duḥkhaheturiti /
iha yadyapi rāgadveṣamohapravṛttayo 'pi duḥkhatadanuḍgisādhanabhāvādindriyādivat duḥkhatvena parisaṃkhyātumucitāstathāpi na śarīrendriyādivyatirekeṇāmūṣāmātmalābho duḥkhaṃ prati vyāpāro vā, indriyādīnāṃ punardeṣapravṛttyabhāve 'pi duḥkhaṃ prati vyāpāro jīvanmuktasyāstyeva /
pravṛttiphalaṃ tu dharmādharmau yadyapi sukhaduḥkhahetū, tathāpyekaviṃśatividha duḥkhamayasaṃsāranṛtyaśālā mūlastambhatvādanayornātra parisaṃkhyānam /
na hi bhāvini janmāntare śarīrendriyāviṣayabuddhisukhaduḥkhānyāhatya vyāpriyante yathā dharmādharmau //
etadevābhisaṃdhāya kāraṇarūpadharmādharmocchedakrameṇa kāryarūpaikaviṃśatividhaduḥkhasyocchedovārttikakṛtā darśita iti tathaiva vāttikamavatārayati--uktaprakāreti /
iha cāgāmidharmādharmanivṛttāvupāyastatsādhanapravṛttiparityāgaḥ, utpannanivṛtau tūpabhoga iti
darśitam /
tadubhayamapyanupapannam, vāgbuddhiśarīrāmbhaṃ parityajya jīvitumaśaktayatvāt /
mṛte 'pi śadīrādyantarajralepasya dupaneyatvāt, upabhāgaścāśakyaḥ, aniyatavipākasamayatvāt, anantatvādanantaphalatvācca /
bhogāvasthāyāmapyanantakarmāntarotpādanatāyā avarāmāt /
atha kathañcidupabhogānutpādābhyāmutpannānutpannayoḥ śakyaḥ prakṣayaḥ, tarhi śāstravaiyarthyaprasaṅgaḥ, tata eva tatsiddherityāśaḍkya vārttikasyopaskurūte--saṃśayādīti /
saṃśayādītyādipadena caturdaśāpi nyāyaparikaratvena saṃgṛhītāḥ /
paramanyāyetyanene mūlamūlībhāvavyavasthitāni catvāryapi pramāṇāni /
nyāyo mārga iva nyāyamārgaḥ, niḥreyasabhūmeḥ prāptihetutvāt /
dvādaśavidhetyātmādi prameyam /
tadanena śāstrasyāvasaropayogau darśitau /
tattvaparibhāvanetyanenābhyāsasya /
tadevaṃ pūrvoktena nyāyena mokṣamāṇasya śāstre pravṛttiḥ /
tataḥ parikaraparijñānam /
tato nyāyamārgapariśodhanam /
tatastena dvādaśavidhaprameyāsādanam, tato 'bhyāsaḥ, tataḥ prasaṃkhyānam /
tataḥ samūladoṣānuṣaṅganirmokṣaḥ /
tato 'pravṛttiḥ /
tata āgāminordharmādharmayorasaṃcayaḥ /
ityevamanāgataḥ pravāho nivāritaḥ //
yadyapi ca yāvaccharīrādibhāvinī pravṛttistathāpi doṣānuṣaṅgasahakārivirahānnāsau pravṛttiḥ
tatkāryāsamarthatvāditi /
utpannabhogamupapādayati--anādīti /
yadyapi yathānādau bhāvaparamparāyāṃ karmāṇi pracīyante tathāpacīcante 'pi /
na hyārambhe paraṃ bhavasyānāditā /
nanūpabhoge karmārambho hyadhikāriṇi śarīre /
tacca śarīrakoṭimadhyapatitamekaṃ śarīraṃ
kadācit kiñcit kvacideva /
bhogastu nāstyeva taccharīraṃ yatra nāsti, bhogasya tadāyatanatvāt /
tasmādāyavyayaparyālocanayā parimitameva karma /
ata eva niyavipākasamayamapi /

tasya ca kramabhāvibhirapi kiyadbhiḥ
kaiścideva śarīrairūpabhogāt prakṣayo 'pi na durūpapādaḥ /
tathāpyāgamaprāmāṇyāt kāyayaugapadyasyāpi prasaṃkhyānaphalatayā siddhatvādanantāmaniyatavipākasamayatāṃ cābhyupagamyaiva parihṛtam /
vibhūtimatā anekakālopabhogyamapyekadā bhujyata ityatra samudrapānamudāharaṇam /
yogardhiprabhāvasampanno vividhaphalabhogino vicitrasvabhāvānekadaiva bahūn kāyān icchāmātreṇaiva nirmimīta ityatra daṇḍakāraṇyasṛṣṭirūdāhaṇamiti //
iha kecid āhuḥ, duḥkhanivṛtti puruṣārtha eva svarūpato na bhavati sopādhitvāt /
sukhaṃ duḥkhābhāve satyeva bhavatīti sukhasādhanāntaravat duḥkhābhāvo 'pi mṛtyate /
na nu sa eva puruṣasya samīhita iti /
taduktam,
varaṃ vṛndāvane 'raṇye kroṣṭatvamabhivāñchitum /
na tu vaiśeṣikī muktiṃ gautamo gantumicchati //
iti /
tadanupapannam, viparyāsasyāpi saṃbhavāt, bhojanādisukhe satyeva hi bubhukṣādiduḥkhaṃ nivartata iti duḥkhanivṛttyarthameva bhojanādisukhaṃ mṛgyate /
na punastadeva tasya samīhitamiti kiṃ na kalpayate /
kvacid duḥkhabhāve 'pi sukhasyeṣyamāṇatvā diti cet--na, duḥkhanivṛtterapi kvacit sukhābhāve 'pīṣyamāṇatvādeva /
duḥkhanivṛttau satyāṃ sukhameva bhaviṣyatītyabhisandhistāvadastīti cet-na, sukhāvasthāyāṃ niyamato duḥkhaviraho bhaviṣyatītyabhisandhestatrāpi saṃbhavāt /
tasmād yadyapi duḥkhahānau sukham, sukhe ca duḥkhahānirniyatā, tathāpi
parasparanirapekṣameva puruṣārthatvamanayoricchayoḥ apyasaṃkīrṇaviṣayatvāt //
anyastvāha--bhavatyeva hi duḥkhahāniḥ puruṣārthaḥ, kiṃ tvanubhūyamānatayā /
na hi viṣādijanyamohāvasthāyāṃ duḥkhanivṛttiriti tadarthaṃ prekṣāvantaḥ pravartante /
tasmāt mokṣe duḥkhahānerananubhūyamānatvānna puruṣārthatvamiti /
taduktam,
duḥkhābhāvo 'pi nāvedyaḥ puruṣārthatayeṣyate /
na hi mūrcchādyavasthārthaṃ pravṛtto dṛśyate sudhīḥ //
iti /
tadapyanupapannam, putrādiviyogajanyaduḥkhahānimicchato keṣāñcid viṣaśastrodūndhanadāvapi pravṛttidarśanāt /
prekṣāvanto naivaṃ kurvantīti cet--na, puruṣārthatvāvirodhāt /
na hi paradāreṣu śāstraniṣedhāḍkuśanivāritāḥ prekṣāvanto na pravartanta iti /
na tatra kāmaḥ puruṣārthaḥ, api tvalpīyaḥ sukhaṃ mahānanartha iti nivṛttiḥ /
tathā viṣādāvapi pravṛttasya śāstragarhitatvādalpīyānanartho nivartate /
mahīyān pravartata iti na te pravartanta iti /
iyameva hi prekṣā yat puruṣārthatve 'pi lokaśāstravirodhaparāmarśaḥ, na tu apuruṣārthatvādeva svarūpeṇeṣyamāṇatāmātranibandhanatvāt puruṣarthatāyāḥ /
ataeva na yatra lokaśāstravirodhaḥ, tatra vyādhyādiparipīḍitāḥ prayāgavaṭaprapātānaśanādināpi dehaṃ tyajantaḥ prekṣāvanto dṛśyante /
na hi kaścid duḥkhanivṛttimanubhaviṣyāmīti tatsādhane pravartate, api tu duḥkha hāsyāmīti /
api ca duḥkhanivṛtteranubhūyamānatāmātraṃ vivakṣitam,
duḥkhanivṛttisattāvadhirvā? ādyaścet, tuṣyatu durjanaḥ carame janmanyanubhūyata eva samādhiprabhāvāt /
ātyantikī duḥkhanivṛttiranāgatā vartamānāpyaciramanubhūyata eva /
dvitīye tu prasaktakaṇṭakādihetukadaḥkhanivṛtterapuruṣārthatvaprasaṅgaḥ, sarvadānanubhūyamānatvāt /
tathātve vā viṣayāntarasaṃcārābhāvaprasaṅgāt, nivṛtteḥ sarvadā tādavasthyāditi /
tasmāt sarvadānanubhūyamānāpi yathā kaṇṭakādijanyaduḥkhanivṛttiḥ puruṣārthatayā puruṣaṃ prayojayati, tathā śāstrārthabhūtāpi /

tadidaṃ duḥkhanivṛtterapuruṣārthatvamananubhūyamānatayaiva cāpuruṣārthatvamiti pakṣadvayamatinirvalamityetadityupekṣya tṛtīyaṃ śaṅkate--syādetaditi /
taduktam,
asatyāni durantāni samavyayaphalāni ca /
aśakyāni ca vastūni nārabheta vicakṣaṇaḥ /
iti /
siddhāntavārttikamuddīpayati--yadyapīti /
tadanena madhuviṣasaṃpṛktānnabhojanadṛṣṭāntena samavyayaphalatvamapavargasya nirākṛtam /
yathā hyatrānarthasya bhūyastvamarthasya tu kṣudratvam, na tathāpavarge 'pīti /
etenaitadapi nirastaṃ yaduktam, yathā duḥkhaśabalaṃ saṃsārasukhamanādeyam, tathā sukhaśabalatayā duḥkhamapyupādeyaṃ kiṃ na syāt? dṛśyante hi sukhārthino yagādiduḥkhamanubhavanta iti /
yasya duḥkhamupādeyaṃ heyaṃ tasya kimucyatām /
heyahīnasya kā muktiḥ kena vāpyupadiśyate //
iti /
yastu ghanataraduḥkhatimiranirantarāt saṃsārakāntārāt sukhakhadyotikāsu dyotamānāsvapi bibheti taṃ prati ayaṃ nirastatamaskatayā sugamo mārga upadiśyata iti /
tadidamuktam-tena mā bhūdatadityādi /
nanvevaṃ sati nāsya sarvārthatā /
tathā ca jagataḥ śamāyetyanena virodha ityata āha--avivekināmapīti /
yadyapi kasyacidapravṛttāvapi na sarvārthatā asya hīyata iti prapañcitamadhastāt, tathāpi heyaṃ heyatvenāgṛhṇanto mandāḥ kāruṇikeṇa grāhayitavyā ityarthaḥ //
nanu śāstreṇa tattvajñānād vairāgyam, vairāgyācca śāstre pravṛttiriti durūttaramitaretarāśrayatvamityata āha--śāstre pravṛttīti /
duḥkhādudvijato bhogavaimukhyamātramiha vairāgyaṃ vivakṣitam, na tu rāgābhāva evetyarthaḥ /
iṣṭāniṣṭaprāptiparihārārthatayā dvaividhyaśaḍkāmapanayati--aikarūpyaṃ dvairūpyaṃ ceti /
nanu puruṣabhede 'pi pravṛtteḥ dvaividhyameva /
na hi kaścit sukhaṃ prāptumiva duḥkhamapyāptuṃ pravartate /
nāpi kaścit duḥkhahānāyeva sukhahānāyāpītyata āha--puruṣabhedo rāgavairāgyābhyāmiti /
nanu sukhasya heyatvameva kuta ityata āha--prāptavyasyeti /
avivekināṃ tu pravṛttirdvirūpetyuktam /
vārttikakṛtā iti śeṣaḥ //
prakṛtamupasaṃharannevāprakṛtopanipātaśaḍkāmapyapanetuṃ vṛttavartiṣyamāṇe anukīrtayati--tadaneneti /
tadavayavaṃ vivarītumuktatātparyasphoraṇārthamiti śeṣaḥ /
alaukikatvāt /
lokasyāsmadādernityaparokṣatvāt /
ayuktam aprāmāṇikam /
vipratiṣiddhaṃ mitho vyāpakaviruddham /
pravṛttyai niṣkampapravṛttyai /
kiṃ tarhi? pramāṇamiti /
gṛhītamityanuvartate /
rajatajñānamidaṃ śuklabhāsvararūpavad dravyaṃ rajatamityevaṃ jñānamityarthaḥ /
paricchinatti uktamarthamālambya paricchittirūpaṃ jāyata ityarthaḥ /
śuktikājñānamapīti /
idaṃ śuklabhāsvararūpaṃ śuktikādravyaṃ na rajatamiti jñānamityarthaḥ /
yadyevaṃ kathamanayorbādhyabādhakabhāva ityata āha--kevalamiti /

rajatasamāropāpavādābhyāmiti /
samāropāpavādasvabhāvatayetyarthaḥ //
tadevaṃ paricchedadvāreṇa paricchedakamunnīyata iti paricchedasyaiva sāmānyaviśeṣayoḥ paricchedatvāparicchedatve darśite /
na caikasyaiva jñānasya viruddhadharmasaṃsargaḥ /
jātyā hi buddhiranubhavaḥ smṛtiśca /
tatra smutirapramaiva /
anubhavastu svarūpānubhavo 'svarūpānubhavaśca /
so 'yaṃ viṣayakṛto viśeṣaḥ /
nānāviṣayā caikā buddhirbhavatyeva /
tataśca saiva buddhiḥ svarūpāvasthitenārthena nirūpyamāṇā pramā /
asvarūpāvasthitena nirūpyamāṇā tvaprameti tathābhūtāvacchinnānubhavatvameva pramāṇatvam /
atathābhūtena tvavacchinnamapramāṇatvamiti bhavati apramāṇasyāpi sāmānyaparicchedakatvamiti /
racitā bhūmiḥ /
kimetāvatetyāha --asti tāvadasādhāraṇaṃ kāraṇamasamarthāyāḥ pravṛttestathaivonnīyamānam /
tasya ca vyāpāro viparītārthapariccheda evāsādhāraṇaḥ /
taccaivaṃbhūtavyāpāropakaraṇamapramāṇamiti vyavahniyate /
evaṃ ca pravṛttisāmarthyāsāmarthyasaṃdehe 'pi yadi tajjanakamapramāṇamasamarthaiva sā /
atha na tadapramāṇam, tajjanyā pravṛttirapi nāsamarthetyapramāṇānniyataḥ samarthapravṛttivyatirekaḥ /
pramāṇaṃ cātrobhayavyatirekagrāhakaṃ viruddhakāryatvaṃ liṅgam /
prakṛtakāryasya tadvyatirekagrāhi ca pratyakṣamadhyavaseyamiti nāpramāṇādarthavyabhicāriṇor'thavyabhicārijñānavyāpārādityarthaḥ //
siddho vyatirekaḥ, ki cāta ityata āha--tathā ceti /
arthavattvamarthāvyabhicāritvam, arthāvyabhicāryanubhavajanakatvamityarthaḥ /
nanu tasyā ityatra kathamanantaratvena prakṛtāmasamarthāṃ vihāya vyavahitvenāprakṛtāpi samarthaiva pravṛtti /
parāmṛśyata ityata āha--asamarthā tviti /
pūrvaprakāntaṃ yogyameva prakṛtamucyate, na tvanantaroktamityarthaḥ /
nanvanuditasyānuvādaḥ kkopayujyata ityata āha--saṃpratīti /
pūrvaṃ vyākhyātumidānīmākṣeptumityarthaḥ /
ākṣepasamādhānayoḥ sphuṭāvabhāsitve 'pi saṃgrahavivaraṇayoḥ paunarūktyaṃ pariharannāha--ākṣipatīti /
saṃdehādapi pravṛttestatra tatra darśanāt nirūcchvāsamākṣepamujjīvayati--na tāvaditi /
amumevārthaṃ bhāṣyeṇa saṃvadati--seyamiti /
uktā bhāṣyakuteti śeṣaḥ /
kimato yadyevamityata āha--na ceti /
arthaviniścaya uktarūpaḥ śreyohetutānumānasahita iti yāvat /
prāmāṇyāvadhāraṇaṃ śreyohetutāliṅgaparāmarśaprasavocitamantareṇetyarthaḥ /
evaṃrūpatā ca
prāmāṇyāvadhāraṇasya vyāptismaraṇasāhityameveti tasyāpi bījaṃ samuccinoti--śreyohetutānumānanimittavyāptigrahaṇaṃ ceti /
tābhyāṃ vineti /
svarūpaniścayaśreyohetutānumānābhyāṃ vinetyarthaḥ /
vyāptigrahaṇānantarye 'pi tatphalasyaivānumānasya yogyatayā prakrāntatvāt /
imameva vārtikārthaṃ pariśodhayan sphuṭayati--tadidamuktamiti /

niścayānumāne na prāmāṇyāvadhāraṇānumānabījabhūtavyāptigrahaṇābhyāṃ vinā /
te ca na pravṛttyā vinā /
pravṛttiśca na niścayānumānābhyāṃ vinetyākṣepasaṃkṣapaḥ /
iha ca dvidhā pravṛttiḥ, aihikaphalā āmuṣmikaphalā ca /
tatrāmuṣmikaphalā prāmāṇyāvadhāraṇapūrvikaiva /
aihikaphalā tu apekṣitopāyatājñānamātrādhīnā arthaniścayamapi nāpekṣate, prāgeva pramāṇasrūpajñānam /
kutastarāṃ tadviniścayam? yatrāpi pravṛtteḥ prāgeva pramāṇatattvaviniścayaḥ, tatrāpyasau svahetubalādāyato na pravṛttiṃ prati prayojakaḥ, anyathaikāntikavijayāniścaye prāmāṇyākṣepaka eva vijigīṣuḥ kathāyāṃ na pravarteta //
na hi jalpato vitaṇḍayato vā avaśyamaikāntiko vijayaḥ /
tasmādarthāniścaye 'pi pravṛttirityubhayavādisiddhaṃ hṛdi nidhāya siddhāntamupakramate--tatra brūma iti /
dṛṣṭārtheṣviti adṛṣṭārthāgamādivyudāsaḥ, tatra pravṛtteḥ phalābhisaṃbandhāniścayāt /
anabhyāsadaśāpanneṣvityabhyāsadaśāpannāpitṛvacanādivyudāsaḥ /
te hi pramāṇatayā pravṛtteḥ prāgava niścīyante /
abhyāsaśvāviparīto vivakṣitaḥ /
tena svātmanyabhyāse 'pi pravṛttisāmarthyādeva tanniścayo viparītābhyāsavirahāt /
sa ca viṣayagocarastannāntarīyakārthagocaro vā tajjātīyatvāvadhāraṇopāyo yatra svarūpato 'pi nāsti tatra pravṛttisāmarthyādeva tadgocarasya prāmāṇyāvadhāraṇam, yathā vaidyavacanādanarthanivṛtti saṃbhāvayato 'saṃstutapradeśasthiteṣu mūleṣu /
yatra tu svarūpābhyāso 'styeva tadgataṃ tu śreyaḥsādhanamabhyastam, tatra pravṛttisāmarthyena tatsādhanatvagrāhiṇaḥ prāmāṇyam /
yathā angiḥ pākādisamartha iti saṃbhāvitāptatvasya vacanādupalabhya svayaṃ pacataḥ /
yatrāpi śreyaḥsādhanatve 'bhyāsaḥ svarūpe tvanabhyāsastatrāpi svarūpagocarasyaiva prāmāṇyaṃ pravṛttisāmarthyādavasīyate /
yathā agniḥ pākādisamartha eveti niścitavato 'pariśīlitavanavahnau /
sarvatraivārthabhūyastvam, viparyaye tvanarthamāndyaṃ saṃbhāvayataḥ pravṛttiḥ /
svarūpaśreyaḥsādhanatvaniścaye 'pi phalasaṃdeha ivetyāha--no khalviti //
tadamī saṃśayānā apipravartamānāḥ phala iva svarūpaśreyaḥsādhanatvayoriti śeṣaḥ /
pramāṇasya svarūpagrāhiṇaḥ śreyaḥsādhanatvagrāhiṇaścetyarthaḥ /
tattvaṃ pramāṇatvam, arthāvyabhicāripramāsādhanatvamiti yāvat /
viniścityārthāvyabhicāripramāviniścayadvāreṇeti śeṣaḥ /
tajjātīyasyānyasyaitāvataiva samarthatve abhyāsadaśāpannasyeti dṛṣṭārthapramāṇasaṃgrahārtham /
pravṛttisāmarthyāt prāgeva samarthāyāḥ pravṛtteḥ pūrvameveti /
tenāyamarthaḥ, yadyapi dṛṣṭārtheṣu abhyāsadaśāpanneṣvapi pravṛttisāmarthyamasti, tenāpi ca prāmāṇyamavadhārayituṃ tatra śakyate, tathāpi tajjātīyatvalakṣaṇenaiva liḍgena pravṛtteḥ prāgevāvadhārite prāmāṇye tatpramāturūttarakālaṃ pramitsaiva nāsti /
tannibandhanatvācca anumānapravṛtteḥ /
yadi punaḥ pramitsānapekṣameva samarthapravṛttijanakatvaṃ parāmṛśyate, tadā kā kṣatiḥ? tenāpyanumīyatāṃ prāmāṇyam /
pramāṇasaṃplavasyāpi vyavasthāpanāditi //
nanu kimidaṃ tajjātīyatvam? na tāvat pramāṇajātīyatvam, sādhyāviśiṣṭatvaprasaṅgāt /
nāpi samarthapravṛttijanakajātīyatvam /
taddhi samarthapravṛttisaṃbandho vā syāt? tadupahito vā niyataprāgabhāvaḥ? na tāvadādyaḥ, pravṛtteḥ prāgeveti vacanāt /
nāpyuttaraḥ, tasyātīndriyasya liḍgaṃ vinā pratyetumaśakyatvāt /
liḍgaṃ ca tasya prāmāṇyaikaniyatasya yadyasti tadā prāmāṇyameva tenānumīyatām, kiṃ tajjātīyatvānumānena? prāmāṇyāniyatasya tu tasyānumānena kim? nāpi pratyakṣasiddha eva kaściddharmastajjātīyatvam /
pratyakṣatve tu tasyānabhyāsadaśāpananagocare 'pipramāṇe pratītiprasaṅgāt /
tathā ca
tatrāpi pravṛtteḥ prāgeva prāmāṇyāvadhāraṇaṃ syāt, vyāpterapi prāgeva pratītatvāt /
na hyayaṃ kvacidapi tajjātīyatvena prāmāṇyaṃ nānumitavāt /

tatra nāstyeva tajjātīyatvam, kiṃ pratyakṣeṇa pratīyatāmiti cet--na, abhyāsadaśāpanneṣu tajjātīyatvena prāmāṇye 'numīyamāne pravṛttisāmarthyānumitaprāmāṇyasya sādhanavikalatayā dṛṣṭāntābhāsatvaprasaṅgāt /
tasmāt tajjātīyatvamatiriktaṃ na paśyāma iti //
satyam, tathāpi jñānasya viṣyanibandhanatvāt tattadviṣayopādhaya eva te te jñānopādhayastaistairūpādhibhirūpādhīyamānaṃ jñānameva tajjātīyaṃ tasya bhāvastattvaṃ bhavati /
te copādhayaḥ pratibhedaṃ svasaṃjñābhirabhidhātumaśakyā iti tajjātīyatvamityanayā vācobhaḍgyā darśitāḥ /
ata evātra vīpsā draṣṭavyā
tattajjātīyatvamiti /
tathā hi, anubhavastāvat svarūpaprakārāvālambate /
tatra dharmisvarūpeṇopadhīyamāno 'nubhavaḥ pramaiveti tena rūpeṇānubhūte tasmin pramātvamevānubhūtaṃ bhavatītyagre sphuṭībhaviṣyati /
prakāraviṣayastvanubhava ubhayathā /
kaścit svarūpaprakāreṇopādhīyate, kaścidasvarūpaprakāreṇāpītyataḥ kvacit saṃśayaḥ /
tatra svarūpaprakāreṇopahitamanubhava vivektuṃ viśiṣṭāḥ prakāropādhayo bhavanti /
te ca niyamena vibhramaviṣayavirodhitayā nirdhāritasvabhāvabhedā guṇādaya eva /
tadidaṃ sāmānyatastāvallakṣaṇasahacaritalakṣyaviṣayajñānatvameva jñānagataṃ tajjātīyatvamiti pratyakṣe gatiḥ /
yadā tvapratyakṣe lakṣye lakṣaṇena jñānaṃ janyate tadānumānaṃ taditi tasyānyathaiva gatirbhaviṣyatīti /
tatra dravye gandhavati pṛthivījñānamityādi sāmānyataḥ /
karacaraṇādimati śarīrajñānam ityādi viśeṣataḥ /
guṇeṣu ketakyādau saurabhajñānam, śaḍkhādau śvetajñānamityādi /
karmaṇi tu avātulena tiṣṭhatā tīvravegāsaṃskṛtena calajjalādisvacchavilokanādivirahiṇā yad dravyaṃ calatītyupalabhyate tat tatheti /
evaṃ teṣu teṣu viśeṣeṣu te te viśeṣā vyabhicāravirodhino na pratipadamanukramituṃ śakyante /
tadevaṃ tattadupādhiviśiṣṭatattadviṣayānubhavatvameva tajjātīyatvamiti mantavyam /
tadevaṃbhūtasya jñānasya viṣayanāntarīyakatvenopādhyabhyāsa evābhyāsadaśāpannatvam /
yatra tu sa evārtho bhūyo bhūyo 'bhyastaḥ, tatra saṃvādakatvameva tajjātīyatvam /
evaṃ tāvad bāhyapratyakṣaṃ samarthitam //
pratyakṣasamānanyāyatayā āgamasya prāmāṇyaṃ samarthayati--evaṃ ceti /
atrāpi tajjātīyatvamāptapraṇetṛkatvam /
abhyāsadaśāpannatvaṃ punaretasya bhūyodarśanena mantrāyurvede tajjātīyatvāya prāmāṇyāvinābhāvasiddhiḥ /
mantrāyurvedasyānabhyāsadaśāpannatvaṃ tadasiddhaḥ nivedayiṣyate sūtrakāreṇa dvitīyādhyāye /
yathā ca prāmāṇyaṃ pravṛttisāmarthyenāvadhāryate anabhyāsadaśāpanneṣu tathāprāmāṇyamapi pravṛttiviparyayeṇa /
yathā ca pravṛtteḥ prāgevābhyāsadaśāpanneṣu
tajjātīyatayā prāmāṇyamavadhāryate, tathāprāmāṇyamapīti mantavyam /
upādhivirodhaśca tajjātīyatvam /
tadabhyāsa evābhyāsadaśāpannatvam /
yathā candramasi candradvayajñānam /
śaḍkhe pītajñānam /
guḍe tiktajñānamityādi /
tasmāt sandigdhe pravṛttisāmarthyamavadhāraṇīyamiti //
syādetat /
sāmarthya punarasyāḥ phalenābhisaṃbandhaḥ /
atha phalajñānasyaiva prāmāṇyaṃ kathamavadhāraṇīyamityatra keṣāñcinmatamāha--na ceti /
na punarūdanyopaśamamapi parīkṣyata iti udanyopaśamanamapītyarthaḥ /

Original text: Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc