Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Part 161180
evaṃ vācanikasiddhāntadvayaṃ lakṣayitvā talliṅgatvādabhiprāyasyābhiprāyikasiddhāntadvayopakrame nyāyapradhānatvādasya śāstrasya nyāyānuṣaḍgiṇaṃ tāvadāha---yatsiddhāvityādi sūtram //30 //
etacca bhūṣaṇaprabhṛtayo dvidhā vyācakṣate /
yasyārthasya sarvajñatvāderviśeṣasya siddhau kṣityādeḥ sakartṛkatvasya pratikriyamāṇasya siddhiḥ sa sarvajñatvādirviśeṣo 'dhikaraṇasiddhāntaḥ /
atha vā yasya sakartṛkatvādeḥ siddhāvantarbhūtā anye 'bhiprāyaprakāntāḥ sarvajñatvādayo 'pi viśeṣāḥ sidhyanti so 'dhikaraṇasiddhānta iti /
tadatra pakṣadvaye 'pi phalato na kaścid viśeṣa iti manvānaḥ śliṣṭaṃ bhāṣyaṃ vyācaṣṭe, sādhyasya vā hetārveti /
prathamapakṣe sādhyaviśeṣasya hetuviśeṣasya vetyarthaḥ /
dvitīye tu sugamam /
yatsiddhāvityatra nimittaviṣayabhāvapratibhāsanād vyākhyātṛvipratipatteśca saptamyarthe sandehaḥ, tamapākaroti---viṣayasaptamīti /
upapattimāha---dvayoriti /
idānīmekaṃ vyākhyānamupādāya sphuṭabhāṣyānusāreṇa tāvadāha---teneti /
nanu ca pakṣo vā heturvā kaṇṭhata eva niyatatantrābhyupagamāt pratitantrasiddhāntānna bhidyata ityata āha---anena rūpeṇeti /
yadyapi svarūpato 'sya vācanika evābhyupagamaḥ, tathāpyanene rūpeṇabhiprāyika evetyatastato bhidyata ityarthaḥ /
udāharati---pakṣastāvaditi /
nanu pratītameva kartṛmattvaṃ kṣityāderaparyavasyat sarvajñatvādiviśeṣamākṣipati /
tato na vyākhyātaviṣayasaptamyudāhaṇamidamityata āha---atreti /
nanvetadantarbhāvamantareṇa kimupalabdhimatpūrvakatvameva pratyetuṃ na śakyata ityata āha---nānyatheti /
na hi yathā tārṇapārṇatvādisaṃdehe 'pi vahniniścayasaṃbhavaḥ, tathā paramāṇvādyadṛṣṭāntābhijñānābhijñatvasaṃdehe tatprayoktṛtvaviniścayasaṃbhavaḥ, jñānacikīrṣaikaviṣayaprayatnavattvameva hi prayoktṛtvaṃ kartṛtvamiti vocyate /
tacca jñānaṃ dvyaṇukādyadṛṣṭaparyantapakṣīkaraṇe yadi sarvaviṣayaṃ na sidhyet, na sidhyedeveti /
tasmād yathā gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra tīralakṣaṇāmantareṇa gaṅgāpadārtho na ghoṣapadārthamanveti yathā sakartṛkapadārtho 'pi
tatkāraṇaparamāṇvādyabhijñamanupasthāpya na kṣityādipadārthamanvetīti pratītyaparyavasānamevetyarthaḥ /
na caivaṃ kevalavyatirekividhvaṃsaḥ, abhiprāyāvyāptasya tadviṣayatvādityuktam, vakṣyate ceti /
tadevaṃ prathamaṃ vyākhyānaṃ bhāṣyānusāreṇa samarthya dvitīye vārttikaṃ sphuṭamityāha---tadetaditi /
sarvāvarodhārya sādhyānuṣaṅgihetvanuṣaṅgyavarodhārtham /
etadeva sphuṭayati---heturīdṛśa iti //30 //
// pariśuddhiḥ //
vārttikakārīyābhyupagamasiddhāntodāharaṇe sāmānyalakṣaṇaṃ yojayati---pramāṇādhikaraṇo yata iti /
nanu bhāṣyamata eva sūtraṃ sphuṭārthamityata āha---sūtraṃ caivamiti /
indriyatvenāsūtritasyāpi manasa indriyatvaṃ parīkṣitaṃ sūtrakamṛtā //
jñāturjñānasādhanopapatteḥ saṃjñābhedāmātram //
iti //
atra hi yathā rūpādijñānaviśeṣasādhanāni cakṣurādīnyupapadyante, tathā sukhādijñānasādhanaṃ mano 'pyupapadyate /
manaḥparihāre vā sarvendriyavilopaḥ prasajyata ityabhihite punaḥ sūtrakāreṇa rūpādijñānaṃ cakṣurādisādhanamasatu niḥsādhanameva tu sukhādijñānamityāśaṅkya sūtritam---
niyamaśca niranumānaḥ
iti /
tadidamasūtritasya viśeṣasya parīkṣaṇamabhyupagamādevopapadyate /
yadi hyanabhimata evāyamartho 'sya, kathaṃ parīkṣyaṃ vyavasthāpayedityarthaḥ /
idaṃ ca svābhimatonnayanaprakārāviṣkaraṇaṃ sūtrakṛtaḥ śiṣyahitatayetyato lakṣaṇārthamāha---so 'yamiti uktārthānuṣaṅgiṇaḥ arthasyābhyupagamo 'bhyupagamasiddhānta ityarthaḥ /
nanu bhāṣyakārābhimatasyābhyupagamasiddhāntasya tallakṣaṇayoge kimayuktatvena?ayoge ca tadevocyatām /
tathāpi kimayuktatvenetyata āha---pramāṇatantreti /
tamimaṃ vibhāgalakṣaṇaprapañcaṃ sarva evāyaṃ pakṣa iti pūrvapakṣavārttikavivaraṇavyājena saṃkalayyāha---sarvatantretyādi //31 //
// iti nyāyāśrayasiddhāntalakṣaṇaprakaraṇam //
// nyāyalakṣaṇaprakaraṇam //
// pariśuddhiḥ //
evaṃ ca yatra nyāyalakṣaṇaṃ karaṇamupaneyam, tatprakaraṇaṃ samarthya, upaneyanyāyaprakaraṇam ārabhyata iti sphuṭārthaṃ bhāṣyam---athāvayavā iti /
ataḥ siddhavat sūtraṃ pratyāharati---prati---vāḥ //32 //
ekāvākyatā viśiṣṭaikārthadharūpakāryasaṃbandhaḥ /
viśiṣṭaścārtho 'tra prakṛtatvāt samastarūpopapannaṃ liṅgam /
saṃśayaḥ kathāsu vipratipattija eva /
sa cānuvidhayastheyagato, yathāyogaṃ vicāryavastugocarastajjñānagocaraśceti vicāramātre tu sārvahetukaḥ, svaparaniṣṭhaśca /
prayojanaṃ kathāsu pratītijayau /
anyatra prakṛtopayogino 'jñātasya jñānaṃ jñāpanaṃ ca /
jijñāsā kathāsu anuvidheyastheyānām /
anyatra svagatā śakyaprāptiḥ sarvatra padapadārthavākyapramāṇatadābhāsapāṭavam /
saṃśayavyudāsaṃ tu samyagityabhidhāyaikapakṣaparigrahaṃ kecit manyante /
sa cādau vipratipattyā paścāt pratijñayā gatārtha iti matvā tarkābhiprāyeṇa vyācaṣṭe---yadi śabdo nityaḥ syāditi /
vyudasyate hi tena saṃśayaḥ phalataḥ svarūpataśca /
tadāha---pramāṇābhyanujñānadvāreṇeti /
saṃśayo hi dve koṭī parispṛśya vartamānāṃ jijñāsāmapi tathābhūtāmeva janayati /
nyāyastu śrotriyavadviruddhadharmasaṃkaramanicchan kulabadhūmiva ekakoṭiniyatāmeva jijñāsāmanurudhyate /
tadevaṃ tāvantarā vartamānastarka ekasyāṃ koṭau pramāṇabādhitaṃ kañcidarthamāharan tadgatāmicchāṃ vicchidya dvitīyakoṭau niyamayati /
seyaṃ jñeyecchā niyataikakoṭikā pramāṇābhyanujñetyucyate /
enāṃ ca janayatā tarkeṇa saṃśayaphalaṃ prabalecchā tadaiva vyudasyate /
taddvāreṇa pramāṇaṃ pravartayatā saṃśayasvarūpamapīti /
tadetannyāyapravṛtterutpatyaṅgapañcakamutpattimātreṇa, na tu jñāptimapekṣate /
ato naitasya jñāpakacintā kriyate /
utpatticintaivopayogitvāt tatra tatra kṛtā, kariṣyate ca /
pratijñādyarthāstu jñātā eva nyāyamupakurvantastatphalasiddhāvupayujyante /
asteṣāṃ jñāpakacintā kriyata iti //32 //
// pariśuddhi //
parigṛhyate 'neneti svīkriyata ityarthaḥ /
tena sādhyatayā svīkriyamānasyārthasya vacanaṃ pratijñeti sūtrārthaḥ //
apohya bhedaḥ siddhānto jijñāsā sādhanārhatā /
karmadharmaśca lokaśca prastāvaśca niyāmakāḥ //
iti atiprasaṅgāsamādhivārtikasya prapañcasaṃkṣepaḥ /
na hi vyaṅgyamityādi /
yathā ca neyaṃ bhrāntiḥ tathā dvitīye nivedayiṣyate /
tadāloketi, candraśabdo 'yaṃ śaśivācakaḥ prayojyavṛddhaṃ prati asati vṛttyantare tatpratyayajanakatvāt /
tatpratyayajanakaścāyaṃ svapratyayena tadgocaravyavahārahetutvāditi /
hetudoṣo 'siddhatvādireveti /
asiddhatvādyarthatvamityarthaḥ /
evamuttaratra yastu naivaṃvidho na vācyo na lakṣya ityarthaḥ /
nanu tathāpi vācyavallakṣayo 'pi
pakṣa eveti darśayitumiṣṭagrahaṇaṃ bhaviṣyatītyata āha---na ca kvacidapīti /
bhavedevaṃ yadi vidhādvayaṃ syāt, na tvetadastītyarthaḥ /
etaccānvitābhidhānanirākaraṇena draṣṭavyam /
na tvaśakyatvāsadācāratve avadhīrya śāstrānapekṣamabhyupagacchanto dṛśyante /
na ca sāmānyalakṣaṇāyogaḥ //
tantrādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitiḥ
ityasya kathādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitirityevamapyavirodhāt /
tasmād yathābhāṣyameva jyāya ityata āha---yastāvaditi /
etena vārttikakārīyo 'bhyupagamasiddhāntastāvaducita iti darśayatā chalataḥ pañcamasiddhāntāpattirdaśitā /
na hyayameteṣvantarbhavatīti satīrthyānām /
parān prati tu doṣamāha---yastviti /
yadi hi pramāṇīkṛtaśāstraviruddho 'pyartho 'bhyupagamyamānaḥ siddhāntatāmupayāyāt, na vādino kadācidapyapasiddhāntena nigraho bhavet /
yatra yatra pramādike 'pyarthe śāstravirodhaścodyeta tatra tatrābhyupagamasiddhānto 'yaṃ mametyevamapi nistārāt parāvṛttya ca tenaiva niranuyojyānuyogena nigrahe kathāsamāptau tadvyutpādanaprayāsasyāpyabhāvāt /
na caivamastviti vācyam /
śāstraprāmāṇyābhyupagamatadviruddhārthābhyupagamayorvirodhasya durvāratvāt /
śāstraprāmāṇyābhyupagame tadasamānārthasya svavacanasya
prāmāṇyābhyupagamavirodhāt /
tadanuguṇasya prāmāṇyābhyupagame tadvyāhatābhidhāyinaḥ punarapasiddhāntāpātāt /
tasmāt na hi śāstrāśrayā vādā bhavantīti svapnavilāpaḥ ityarthaḥ //33 //
// pariśuddhiḥ //
iha pratijñārthaḥ sarvathaiva kathāsu nopayujyate, arthopalabdhyā yukto 'pyanyathaiva labdhaḥ? ādye vipratipattimapi na vibhāvayet /
avibhāvayaṃśca tāṃ kathamiva prativadet? aprativadataśca vacanaṃ kathaṃ kathāśarīratāmiyāt? tathā ca kathakaḥ kathaṃ nigṛhyeta, nigṛhnīyād veti na saṃpratītirnaca vijayo gardabhīkṣīramathanavadanarthakaḥ prayāsaḥ /
nāpi dvitīyaḥ, sa hi vivādād vā avayavāntarād vā? vivādādapi vyavahitād vā, avayavāntaraikavākyatāpannād vā? avayavāntarādapi sākṣād vā, ākṣepato veti? na tāvadādyaḥ, āsatteḥ abhāvādekavākyatvānāpatteḥ /
āpattau vā āntarālikāsādhanāṅgavacanena nigṛhyeta /
anigrahe vā paraḥ paryanuyojyopekṣaṇamāsādayet /
dvitīye tvavivāda eva /
vayamapi hi parābhyupetapakṣaviparītāṃ koṭimupanīya tatsiddhaye 'vayavāntaramabhidadhyāditi brūmaḥ /
na hyevaṃbhūtakoṭyupadarśanavyatirekeṇa pratijñāyāḥ śṛṅgamasti /
nāpi tṛtīyaḥ, na hi hetvādibhiḥ caturbhiḥ pratijñārtho 'bhidhīyata iti vakṣyāmaḥ /
nāpi caturthaḥ, sa hyapekṣākāle vā, anyadā veti /
tatra prathamamurarīkatyāha---tathāhīti /
yad bubhutsante yadeti śeṣaḥ /
pratipannavivādaviṣayā hi tannirṇayaheluṃ
sādhanamanububhutsāmahe /
na tu tannirṇayahetubhūtasādhanāvabodhavanato vivādaviṣayaṃ nirṇayasya nirṇeyarūpamantareṇa nirūpayitumaśakyatvāt /
tadanirūpaṇe tatsādhanasyāpi tathātvenāśakyanirūpaṇatvāt /
anirūpitasya caiṣitumaśakyatvāt /
tathā ca tasyaiva prathamābhidhāne prāpte 'nyasyābhidhānānavakāśāt ākṣepasyāpi kuto 'vakāśa iti? nanvapekṣitānabhidhāne 'pyapekṣitaṃ kurvāṇaḥ kathamavavadheyavacano nāmetyata āha---yathā ceti /
yatrāpekṣitamanyathāpi śakyasaṃpādanam, tatrāpi tadanabhidhāne viparītabuddhiḥ kimaṅgaḥ yatra vacanenaivāpekṣitasiddhirityarthaḥ anyadeti pakṣamupasthāpayati /
yat kṛtakamityādi /
dūṣayanti---na parasparāśrayaprasaṅgāditi /
yo hi yena yat sādhayitum udyataḥ sa tatsāmagrīmapratikūlayanneva tathā kartumarhati /
yathākālamapekṣitāmidhānaṃ ca vākyasāmagrī, tadanādare tūdāharaṇīyodāharaṇakramaniyamamapi nādriyeta, pratipādyāpekṣāniyamānurodhena tatra tatheti cet? tadihāpi samānam /
tathā ca tatkālātikrameṇākṣepo 'pi nopayogī, śiromuṇḍanāntaraṃ nakṣatraparīkṣāvat /
upayogo vā parasparāśrayaprasaṅgaḥ ayakṣārādhanasādhyadhanena yakṣārādhanavadityarthaḥ /
katha tarhi,
mantrāyurvedaprāmāṇyavacca tatprāmāṇyam /
ityādau pratijñāmanabhidhāyaiva udāharaṇādyupādānamityata āha---na ceti /
tathāpi hetvabhidhānena kiṃ tatsvarūpasyopanayenaiva sākṣādabhidhānādityata āha---anityaḥ śabda iti tvapekṣita ukta iti /
tatrāpyākāṅkṣaiva vijayate /
na hyanityaḥ śabda ityukte kṛtakatvānityatvavyāptau vā kṛtakatvasya vā śabdadharmisaṃbandhe śroturākāṅkṣā kiṃ nāma kuta etatpratipattavyamiti syāt /
iyaṃ cāpekṣāsādhanatvābhivyañjakavibhaktyantebhyaḥ kṛtakatvādityādipadebhya eva nivartata ityarthaḥ /
ata eva gamakatvādetasya mārgasya sarvaśāstrakārā evamevopādadate /
saugato 'pi hi
mānu tu dvividhaṃ meyadvaividhyāt //
asanto 'kṣaṇikāḥ tasyāṃ kramākramavirodhataḥ //
iti pratyakṣaraṃ pratijñāhetū upādāya vyavaharati /
kathāyāṃ tu paravañcanārthaṃ tāvupekṣate /
śāstraṃ tadviti cet /
atha śāstre kimanarthakamabhidhīyate? tatrāsti vā pratijñādeḥ kiñcit prayojanamiti? ādye, sādhu paravyutpādakatvamasya nirarthakaṃ pralapataḥ /
dvitīye tu śabdoccāraṇasya nārthagaterapyadhikaṃ prayojanaṃ nāma, prathamopakrame vivaraṇaśaṅkāyā apyabhāvāditi //
nanu sāmānyalakṣaṇamantareṇa na viśeṣalakṣaṇāvasara ityata āha---śrutyarthābhyāmiti /
sādhyate niścīyate 'neneti /
natvevaṃ sati liṅgamuktaṃ syāt /
tathā ca kathaṃ vākyāvayava ityata āha---yadyapīti /
nanvalamupalakṣaṇena yāvatā vacanameva sādhanamastu, sādhyate pratipādyate tenāpi hi svārtha ityata āha---yadi tviti /
evaṃ hi sādhyasādhanaṃ sādhyapratipādakaṃ vacanamityarthaḥ /
tathā ca pratijñaiva hetuḥ syāt /
atha sādhyapadaṃ vihāya sādhanaṃ pratipādakaṃ vacanamityarthaḥ, tatrāha---atheti /
tadetadarthāntarāvivakṣāyāṃ dūṣaṇamuktam /
yadi tvevaṃ kriyeya liṅgapratipādanadvāreṇa sādhyasādhanaṃ niścāyakaṃ vacanamiti /
tadā aśrutādhyāhāraḥ /
udāharaṇasādharmyāditisahitasya tvavyāptiralābho vā sāmānyalakṣaṇasyeti draṣṭavyam /
evaṃ ca vyākhyāne
vacanapadamasūtrasthameva ṭīkākṛtā svayamupanīyavirodhātivyāptī kutaḥ śaṅkite iti śaṅkā nivartate /
nanu tathāpyupanaye prasaṅga ityata āha---upanayādapīti /
sādhyasādhanavacanamityatra hi sādhanatvaviśiṣṭārthavacanam ityartho gamyate /
na copanayaḥ /
koṣṭhagatyā tathābhūtārthagocaro 'pi tathābhūtamabhidhatte, sādhanatvābhivyañjakavibhaktiviśeṣaśūnyatvāt /
ata eva kuta ityākāṅkṣā /
tathācāyaṃ kṛtaka ityasmānna nivartate, api tu kṛtakatvādityasmādeva /
tarhi kiṃbhūtamupanayāt pratīyata ityata āha---kiṃ tviti /
svaniṣṭhaṃ sādhanatvādidharmarahitam /
kutaḥ? prātipadikārthapradhānatayā /
tatparatayā tāvanmātrābhidhāyakavibhaktimataḥ prayuktatvāditi śeṣaḥ /
etaduktaṃ bhavati, na hi hetuvadupanayo 'pi kuta ityākāṅkṣāyā pravartate, api tūdāharaṇena vyāptau pradarśitāyām /
bhavatu tāvadetat, tathāpi prakṛto vivādaviṣayaḥ kiṃ vyāptadharmaviśiṣṭo na vetyapekṣāyāṃ sā ca tathā cāyaṃ kṛtaka ityanenaiva paraṃ nivartyate, na tu kṛtakatvādityanena /
tasmānna hetūpanayayorarthato rūpataḥ prayojanato vā saṃkara ityarthaḥ //
nanu ca vacanalakṣaṇāyāṃ yadyapi jñāner'the vā na prasaṅgaḥ, tathāpi sādhyasādhanamiti kṛtakatvamatra heturityādau vacana eva prasaṅgaḥ /
etasyāpi tathābhūtārthapratipādakatvādityata āha---nyāyavākyeti /
anenākāṅkṣaupayikatā
darśitā /
na ca kuta ityākāṅkṣāyāṃ sādhyasādhanamiti vā kṛtakatvaṃ heturiti vā vacanamaupayikam /
ato naivaṃbhūteṣu prasaṃga ityarthaḥ /
tena viśeṣaparatvena heturiti lakṣyanirdeśo nānupapanna iti śeṣaḥ /
viśiṣṭavidhānasyeti /
na kvacit pradeśo sādharmyaṃ hetulakṣaṇatvena vihitam, yeneha saviśeṣaṇatayā viśeṣaṇamātropasaṃkrānto vidhiḥ syāt /
nāpyatra viśeṣaṇaśūnyasyaiva sādharmyasyopādānam yena tāvanmātragocaro vidhirbhavet, parasparasvatantrobhayarthatve vākyabhedācca /
tasmāt ananyagatikatayā lohitoṣṇīṣavad viśiṣṭavidhirevāyam /
tathā ca alohitoṣṇīṣavadanudāharaṇasādharmyasyārthasiddhaḥ pratiṣedha ityarthaḥ /
pakṣāntaramāheti /
abhyupagamasyāpyaviśiṣṭasādharmyamātravidhone 'pi na doṣa iti bhāvaḥ //
nanu yadyaviśiṣṭavidhānenaiva prakṛtasiddhiḥ, kimudāharaṇagrahaṇena? na cet kimaviśiṣṭavidhānenetyata āha---sādharmyādityata iti /
parisaṃkhyā atiprasaktinivartanamapākariṣyati /
tadudāharaṇapradarśanena parisaṃkhyāyakaṃ hetvābhāsalakṣaṇam /
parisaṃkhyā parivarjanabuddhiḥ /
viśeṣato jñātānāṃ teṣā svavākye parivarjanādimukhena bhavatvityetadarthamarthalabdhamapi kaṇṭhoktyābhidhīyate /
tallakṣaṇamityarthaḥ /
na vidhāyakaṃ na sarvathaivālabdhavidhāyakamityarthaḥ /
sugamo dignāgabhaṅgaḥ /
hetāvudāhartavye pratijñoktiḥ kimarthamityata āha---atreti /
udāhṛte hetau lakṣaṇaṃ yojayituṃ hetvarthe ca vivecayitavye prasaṅgāt pratijñārthaṃ vivecayitumiti bhāvaḥ /
tathāpi pradhvaṃsasya nānātvāt jātyāderupasaṃgrāhakasya vā bhāvāt kathaṃ vyāptyādisiddhiḥ? upalakṣyābhedamātreṇa ca tatsiddhau kuṇḍalavatā devadattena sādhyo vyavahāro daṇḍavatāpi sādhyetetyata āha---virodhīti /
yathā hyabhāvamātrasya bhāvapratiyogitayaivaupādhikasāmānyasaṃbandhādekavyavahārahetutvaṃ tathā tadviśeṣasyāpi pūrvāparetarerāśrayāntarabhāvapratiyogitayā tattadvyavahārāvirodha ityarthaḥ /
na caivaṃ labdhotpattinīti /
sarvatra hi dhātvarthoparaktā bhāvanā ākhyātārthaḥ /
bhāvanā ca kārakavyāpāraḥ /
utpadyate ghaṭa ityatra tu ghaṭo na kārakamasattvāt /
tataśca akārakasyaiva kārakairatyantasannidhestathopacāro vā kārakāṇāmeva kāryaśabdopacāro vā /
ubhayathāpi vyāpārāveśasamaya evākhyātaprayogo na tu dhātvarthamātrāveśasamaye /
na hi pakve dhātvarthamātramupādāya pacyata iti prayujyate lokaiḥ /
tat kasya hetoḥ? vyāpārāveśābhāvāt /
tathehāpīti //34 //
// pariśuddhiḥ //
nanu na sapakṣatābhāvo 'tra sūtre śrūyate, nāpyārtho 'vadhāraṇasya ca vyāptyā /
pakṣe sattvenopapatteraikāntikaṃ sapakṣe sattvaṃ mā prasāṃkṣīt /
pākṣikaṃ tu prasaktameva /
tathā ca kevalavyatirekilābhe 'pi nānvayavyatirekī nirākṛtaḥ /
evaṃ sapakṣābhāve 'pi pakṣavyāpakasya vipakṣaikadeśavṛttestadavasthaiva prasaktirityāha---tathāpīti /
udāharaṇenaivetyavadhāraṇasya pakṣavyāptiparasya sapakṣābhāvapradarśanaudāsīnyamāviṣkartumanityo mūrtatvādityudāhṛtam /
vastutastu, nedaṃ nirātmakaṃ jīvacchīrīraṃ māṃsādimayatvāt ityasaṃkīrṇamudāharaṇaṃ draṣṭavyam /
etaddvayamapi nirākarta vaidharmyameva codāharaṇeneti pūrvāvadhāraṇena pakṣavyāptau labdhāyāṃ vaidharmyamevetyanena sādharmyarūpatā nirākṛtāvayamarthaḥ syāt /
pakṣasya vyāpako dharmastaditaravaidharmyarūpa eveti tathā cebhayorapi kaḥ prasaṃgaḥ? kevalamasādhāraṇaḥ prasajyate /
sa ca vipakṣodāharaṇeneti viśeṣayatā sapakṣābhāvapradarśanena nirastaḥ /
yadi hi sati sapakṣe anvayo vivakṣitaḥ tadā tathā vaidharmyādityanārabhyameva, pūrvalakṣaṇenaiva gatārthatvāt /
vyatirekaśced vivakṣito vipakṣeṇeti vyartham /
tasmād vaidharmyāvadhitayā upāttaṃ vipakṣapadaṃ sapakṣābhāvapratipattiphalamevetyarthaḥ //
nanu tathāpi vaidharmyādityatra tathāśabdārtha udāharaṇeneti /
udāharaṇaṃ ca sapakṣo 'pi bhavatīti kathaṃ viśeṣalābha ityāśaṅkya vyācaṣṭe---vipakṣeti /
vyākhyānato viśeṣapratipattirna hi sandehādalakṣaṇamiti bhāva iti tatra tatroktamityarthaḥ /
nanvavadhāritakāryasvabhāvor'thaḥ kevalavyatirekisādhyo 'nyathātiprasaṅgāditi vakṣyati, tathābhūtaścātra prāṇādyapekṣayā prayatnaḥ /
tasmiśca sādhye sidvāsādhanaṃ vyatirekyasaṃbhavaśca svaśarīre prāṇasya prayatnapūrvakatvāvadhāraṇena svapakṣānvayasyāpi saṃbhavādityata āha---prāṇādineti /
tathāpyasmadāyatte śabdaprayoge kiścityavācakaṃ prayokṣyāmaha ityata āha---prāṇādikāraṇecchādikāraṇarahitamiti /
paraśarīre pakṣapraviṣṭe hetusiddhyarthaṃ vipakṣībhūte ca ghaṭādau sādhyarahite hetuvyatirekasiddhyarthaṃ tathoktamityarthaḥ /
nanvicchādisamavāyikāraṇavirahaniṣedhena tadvatvaṃ sidhyet /
tathā ca punarapi nātmasiddhiḥ /
na ca kevalavyatirekī tāvanmātrasyānvayenaiva siddherityata āha---yaśceti /
anvayinā hi tatkāraṇamātraṃ siddham, anena tu tadeva pṛthivyādivilakṣaṇaṃ sidhyatīti na niravakāśo vyatirekī /
na ca nātmasiddhiḥ tathābhūtasya tasyaivātmaśabdavācyatvādityarthaḥ /
gṛhītāvinābhāvo hītyādīnā vyāptyasiddhirdarśitā /
pakṣadharmatāsiddhirapyanayaiva diśohanīyā /
jijñāsitadharmaviśiṣṭasya pakṣatvāt, sandigdhasya ca jijñāsyatvāt viśeṣasmaraṇe ca saṃśayāt, anupalabdhacare ca tadabhāvāditi //
dvidhā hi prakṛtavyatirekigatiḥ, kāryaṃ kāryavattā ca /
tatra kāryamanumānalakṣaṇe darśitam /
tad yathā, icchādayo dravyāṣṭakātiriktadravyāśritāḥ, tadanāśritatve sati kāryatvāditi /
iha tu kāryavattā darśitā nedaṃ nirātmakaṃ jīvaccharīraṃ necchādisamavāyikāraṇībhūtadravyaviśeṣarahitamityarthaḥ /
icchādimattvāt icchadirūpakāryavattvādityarthaḥ /
tadetadubhayamatraivāntarbhāvya vyutpādayan prathamatastāvat kāryaṃ pradhānīkṛtyāha---ayamarthaiti /
icchādikāryāḥ santastān gamayanti /
te 'pyanityatayā kāryā iti śeṣaḥ /
kiṃ cāta ityāha---akṣaṇikatva iti /
hetorviśeṣaṇāsiddhiṃ nirākaroti---śarīrendriyeti /
na śarīrendriyamanaḥsvanyatamasminnete samavayanti, mānasaikapratyakṣatvāditi niṣedhe satītyarthaḥ /
niścodyaścaiṣa kevalavyātirekī /
evaṃ prathamamupapādya tadīyāprasiddhaviśaṣaṇatvasaṃśayānupapattī sādhāraṇanyāyena nirākurvanneva dvitīyamupapādayati---tadasyeti /
etacca tatraiva sphuṭīkṛtam /
nanu yadi nāma sāmānyata icchādisamavāyikāraṇamātravyāvṛttirghaṭādau pratipannā kimāyātaṃ nairātmyasyetyata āha---nirātmakaśabdenāpīti //
evamarthagati pariśodhya vārttikaṃ yojayitvā dvatīyaṃ pradhānīkṛtyāha---etaduktaṃ bhavatīti /
śaṅkate---na
cetir /
iśvarānumāna iva pakṣadharmatāvalenaiva vivakṣito viśeṣaḥ setsyatītyarthaḥ /
nanvanvayinā viśeṣaṃ sādhayatā kevalavyatirekiṇaḥ kiṃ khaṇḍitam, yenāyaṃ tasmin sambhavatyevodāste, khaṇḍane vā, atha tenaiva viparyayasyāpi vaktuṃ sukaratvādityata āha---ṛjumārgeṇeti /
vyāptirhi siddhimārgaḥ /
tasyāparivarta eva ṛjutvam, parivartastaṃ vakratetyarthaḥ pariharati---kāraṇamātrasyeti /
uktamatra yathāsminnarthe pakṣadharmatā na prabhavati /
ābhiprāyikohyarthastadgocaraḥ /
sa cābhiprāyeṇa vyāpyate, yatsiddhimanyareṇa śabdārthaḥ pratyetuṃ na śakyate /
na ca dravyāṣṭakātiriktamapratītya teṣāṃ samavāyikāraṇameva pratyetuṃ na śakyate /
na hīcchādīn prati pṛthivyāḥ samavāyikāraṇatve teṣāṃ tadvattā abhidhīyamānā virudhyate /
yathā dvyaṇukādikāraṇajñāne teṣāṃ paridṛṣṭasāmarthyakārakaprayoktṛlakṣaṇakartṛpūrvakatvaṃ śabdopāttamityarthaḥ //
punaḥ śaṅkate---pariśeṣāditi /
āśritatvaṃ tāvadeteṣāmanvayina eva siddham /
dravyāṣṭakāśritatvaniṣedho 'pyanvayina eva sidhyati /
tatkimaparamavaśiṣyate yatkevalavyatirekiṇā setsyatītyarthaḥ /
uttaram---sa eveti /
ayamarthaḥ /
pūrvasmād āśritatvaṃ siddhaṃ tadanyasmādapi dravyāṣṭakānāśritatvam /
tadatiriktārthāśritatvasiddhistu naikasmādapi /
tadabhāve cānayorapi varodha eva /
tasmādarthād aṣṭātiriktāśritatvasiddhiḥ sa cārthastāvannānvayaḥ /
na hi dravyāṣṭakānāśritatve sati yadāśritam, tadatiriktadravyāśritamityastyanvayaḥ /
vakroktikaścānvayī, kevalavyatirekiprapañca e vivakṣābhedāt /
tasmāt vyatireka evārthaḥ, tadvān pariśeṣo vyatirekīti suṣṭhūktam //
idānīṃ viśeṣaṇasiddhaye pramāṇaṃ sūcayati---yadi hīti /
viparyayeṇa prayogaḥ /
śarīrendriyāṇi necchādisamavāyikāraṇāni bhūtatvād ghaṭādivaditi /
nanu yatra dravyāṣṭakātiriktadravyāśritā iti pratijñā, tatra yuktametat /
yatra tu nedaṃ nirātmakamiti tatra nirātmakaśabdenāpi ayamevārtha ucyata iti vadatā icchādisamavāyikāraṇavirahaniṣedha eva pratijñārthaḥ svīkṛtaḥ /
tathā ca kathamaṣṭadravyātiriktecchādisamavāyikāraṇavattā śarīrasya ityāśaṅkāmupasaṃharanneva pariharati---tasmāditi /
atrāpi pṛthivyādivilakṣaṇecchādisamavāyikāraṇavat jīvaccharīramiti pratijñārthaḥ /
tatsamavetecchādikāryavattvāditi hetvarthaḥ /
nanu
tathāpi---bauddhaṃ prati siddhasādhanaṃ bhavatyeva, so 'pi pṛthivyādyatiriktamevecchādīnām upādānamicchatītyata āha---na caiṣāmiti /
sthairye satīti śeṣaḥ //
nanu tathāpi ghaṭādibhyo nirātmakebhya icchādivyatirekaḥ kiṃ tathābhūtadravyavyāvṛttikṛtaḥ? kiṃ vā bhūtānāmeva pariṇatibhedavyāvṛttikṛta iti sandigdhopādhikatvādagamaka evetyata āha---yathā ceti /
vyatirekamukheṇāpīti /
yadi sādhyenāsya kvacidapyanvayo nāsti, tadā viruddha evāyamityarthaḥ /
na svābhāvikamiti /
na vayamasyopeyamanvayaṃ vyāsedhāmo 'pi tūpāyamityarthaḥ /
tathāpi nāsyānvayino bheda upeyabhūtenāpyanvayenānvayitvādityata āha---etāvataiveti /
nanu vastutaḥ sādhyadharmavāneva dharmī sapakṣaḥ /
sa ca tathājñāto vyavahriyate param /
tataśca tadanvito 'pi heturanvayavyatirekyeva /
ajñaistu tathā na vyavahriyata ityanyadetaditi śaṅkate---na ca pakṣa eveti /
vyavahāreturanvayaścintyate, na tu vyavahārya ityāśayavān pariharati---jijñāsiteti //
nanu yadyasya sapakṣavyatirekāpratiṣedhaḥ, kathaṃ nāsādhāraṇyam? tatpratiṣedhaścet kathaṃ nānvayaḥ? atha tatpratiṣedhe 'pi tāvanmātramave nānvayaḥ, evaṃ tarhi sapakṣavat pakṣe 'pi nairātmyapratiṣedhe 'pi nātmasadbhāva iti parākṣepaṃ parihṛtya tadgranthaṃ paṭhati śarīrādiṣviti /
vipakṣe hi sati sata eva kasyacid vyatirekaḥ pratīta iti pramāṇena pratīta iti pratipāditam /
tasya ca pramāṇapratītasya vyatirekasya pakṣe 'pi satyeva niṣedhaḥ pramāṇena kriyata iti yuktā niṣedhalakṣaṇā vidhisiddhiḥ /
sapakṣastu na kenacit pramāṇena pratīta iti na tatrānvayavyatirekatanniṣedhāḥ paramārthataḥ kenacitpramāṇena śakyate pratyetum /
tatkathaṃ vidhiniṣedhayoranyataraprasaktirityarthaḥ //
sapakṣāvyatirekī cet sapakṣavyatirekaniṣedhāvanityarthaḥ /
anvayī sapakṣānvayī /
athaivamapi nānvayī, api tu vyatirekyeva /
atha sapakṣavyatirekaniṣedhasyāpi vyatirekaniṣedhamātraparyavasāyitayānvayāparyavasānāditi manyase, tadā pakṣe 'pi nairātmyaniṣedhe 'pi tāvanmātraparyavasāyitayā na sātmakatvaparyavasānamiti vārttikārthaḥ /
tadetannirākṛtam
avastuni pāramārthikavidhiniṣedhānabhyupagamāt /
tathāpi svavacanavirodhapratihatametadityata āha---etaccāsmābhiriti /
na tasya vyatirekavyabhicāro 'pi tasya vyatirekadharmatayā tadabhāve 'nupapatterityarthaḥ /
pariharatītyādi /
vyabhicāravadavyabhicāro 'pi taddharma eva so 'pi kathaṃ tadabhāve bhavedityarthaḥ /
tato vyāvṛttyabhāveneti vyāvṛttinirūpaṇābhāvenetyarthaḥ /
āgāmivārttika bhramanirāsārthaṃ sphuṭamapi vyācaṣṭe---atra ceti /
bhramaṃ nivārayati---na punariti /
nanvetāvatyeva sūtrārthe ko doṣaḥ syādityata āha---tathā satīti /
śeṣamanumānalakṣaṇa iti sapakṣe siddha ityādi vṛttipadāntaradūṣaṇaśeṣam //
sautrāntiketi vaibhāsikamatavyudāsārtham /
tanmate nityasyāpyākāśāderakāryasyāpi saṃbhavāt /
yadāhuḥ
ākāśaṃ dvau nirodhau ca trayametadasaṃskṛtam
iti /
sadṛśakṣaṇa sabhāgasantānalakṣaṇanirodhabhedena nirodhau dvau vināśau yayorapratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhāviti paribhāṣā //
atra dignāgena
sapakṣe sannityādinā
hetutadābhāsān, tadudāharaṇārthaṃ
nityānityetyādinā
sādhyavargaṃ
prameyetyādinā
sādhanavargaṃ
sapakṣaḥ khaṃ ghaṭo buddhirviyadgaganamambaram //
taḍidvyomnī taḍitkumbhau paramāṇurviyat tathā //
iti sapakṣavargaṃ
kumbho viyat taḍidvyomnī ghaṭaḥ kumbhastaḍiddhaṭau /
kumbho vayad ghaṭo buddhirvipakṣo 'sya yathākramam //
iti vipakṣavargaṃ prapañcya
tatretyādinā
heturnirdhāritaḥ /
tatra prapañcaṃ vihāya yāvanmātreṇa heturnirdhāryate tāvadupanyasyati---atreti //35 //
sādhyasādharmyāttaddharmabhāvī dṛṣṭānta udāharaṇam //36 //
// pariśuddhiḥ //
prayoge kiṃ sautra eva kramo grāhyaḥ, kramāntaraṃ veti sandehamudāharaṇasya prayojanaṃ darśayan nivārayati---hetāviti /
yato nāvyāpto nāpratītavyāptiko hetubhāve vyavatiṣṭhate sādhyasiddhāvekāgrībhavati, ato vyāpterbubhūtsitatvāt saiva pratipādayituṃ yujyata iti śeṣaḥ /
tathāpyudāharaṇasya ko 'vasara ityata āha---na ceti //
pratītasāmarthyaṃ hi sādhanaṃ sādhye upanayanti /
na tūpanīya paścāt sāmarthyaṃ jijñāsanta iti sarvalokasiddhamiti saṃgatisaṃkṣepaḥ /
tathāpi sāmānyalakṣaṇavibhāgau vinā nāvasaro viśeṣalakṣaṇasyetyata āha---sūtramitīti /
nanūdāharaṇopalakṣaṇamaprakṛtamapi kasmādupādīyate? kasmācca vibhyatā lakṣaṇaṃ prakṛtamapahīyata
ityata āha---dṛṣṭānta iti /
prakṛtalakṣaṇasiddhyarthamevopalakṣaṇābhidhānamiti nobhayadoṣa ityarthaḥ /
anenetyādinā vyavacchedyasamānāsamānajātīyapradarśanaṃ sūcitasāmānyalakṣaṇābhiprāyam /
tacca dṛṣṭāntavacanam udāharaṇamiti draṣṭavyam /
viśeṣalakṣaṇapakṣe tūdāharaṇaviśeṣo lakṣyaḥ /
udāharaṇaṃ sapakṣodāharaṇamityarthaḥ /
śeṣaṃ lakṣaṇam /
tena hi samānajātīyād vipakṣodāharaṇād vijātīyācca pratijñāderidaṃ vyavacchidyata iti boddhavyam /
viśeṣalakṣaṇaṃ ca śrautam /
tadvyākhyānabhāṣyamanūdya vyācaṣṭe---sādhyeneti /
tena tādṛśena dṛṣṭāntena sādhanadharmaprayuktasādhyadharmavatā upalakṣitaṃ viṣayatayā tadviṣayaṃ vacanamudāharaṇaṃ sapakṣodāharaṇamityarthaḥ //
yasmādityādivārttikaṃ yadyapi ke 'pi nānumanyante, tathāpi vākyaśeṣabhūtenāpyanena bhavitavyamiti manyamānaḥ tadantarbhāvyaiva śaṅkāmutthāpayati---yasmāditi /
iyaṃ cāśaṅkā tairāgāmivāvārttikaṃ dṛṣṭvā sādhyenaivetyavadhāraṇākṣepiketi buddham /
tacca mandaprayojanam, hetulakṣaṇarītimatidiśataiva tatprayojanasya darśitaprāyatvāt /
mā bhūccāvadhāraṇasamarthane 'pi taddharmabhāvigrahaṇānarthakyaśaṅkāśeṣasthitiriti matvā vyācaṣṭe---avadhāraṇeti /
tathāpi śaṅkānurūpaṃ nottaramityata āha---śiṣyopādhyāyeti /
ayamarthaḥ /
sādhyenaiva
sādharmyamiti viśeṣyasaṃgata evakāro 'nyayogaṃ vyavacchinatti, na tu sādharmyasyāprayojakatvamapi /
na ca pakṣasapakṣābhyāmanyena maitratanayatvāderyogaḥ sandigdho 'pi /
na ca pakṣo 'pi vipakṣa iti tatra tatra darśitameva /
sādharmyamevetyayamapi viśeṣaṇasaṃgata evakāro 'yogaṃ vyavacchindyāt, na tu tasyāprayojakatvamapi /
na hyaprayojakasyāyogavyavacchedo virudhyate /
prayojakatāyāṃ tu darśitāyāṃ tathābhūtasyāyogavyavaccheda prakṛtasiddhiḥ /
evaṃ ca sati prathamamavadhāraṇaṃ mandaprayojanamapi paraśucchedyatāṃ ko vā nakhacchedye sahiṣyata iti nyāyena darśitam /
aprayojake tūdāhartavye anaikāntikodāharaṇaṃ dvayorapyubhayakoṭisparśāviśeṣāditi /
nanvevaṃ sati hetulakṣaṇaṃ nyūnamaprayojakāvyudasanādityata āha---hetulakṣaṇe tviti /
ubhayavikalapradarśanenāśrayavikalamapi pradarśitaprāyam /
yathā, yat kramayaugapadyarahitaṃ tadasat /
yathā vājiviṣāṇamiti /
evamarthadvārakamudāharaṇābhāsacatuṣṭayaṃ darśayitvā śabdadvārakaṃ dvayaṃ darśayituṃ pīṭhamāracayati---pañcamīti //36 //
tadviparyayādvā viparītam //37 //
// pariśuddhiḥ //
savyākhyānaṃ parivartitapadam /
udāharaṇaṃ vipakṣodāharaṇam /
yadyapyataddharmabhāvitvāt sādhyavaidharmyavān dṛṣṭānta udāharaṇamiti vyatyayo yujyate, tathāpyārjavānurodhād yathāśruti vyācaṣṭe---sātmakatayeti /
ata eva padāni vibhajya saṃkalitamarthamāha---etaduktaṃ bhavatīti /
atrāpi sādhyasādhanobhayāvyāvṛttā āśrayavikalaśceti /
arthadvārakamābhāsacatuṣṭayaṃ vyudastam, yathā nityaḥ śabdaḥ śrāvaṇatvāt /
yat punarna nityaṃ tadaśrāvaṇaṃ dṛṣṭam, yathākāśam, yathā dhvaniḥ, yathā śabdatvam, yathā śaśaviṣāṇamiti /
śabdadvārakaṃ ca dvayamanupadarśitavyāvṛttikam, viparyayopadarśitavyāvṛttikaṃ ceti /
yathā nedaṃ nirātmakaṃ jīvaccharīramicchādimattvāt, ghaṭavaditi /
yat punaricchādimanna bhavati, tannirātmakaṃ thā ghaṭa iti ceti /
sūtrasthaśceti /
samuccaye svarūpasamuccaye /
na kevalaṃ sādhyasādharmyāt taddharmabhāvī dṛṣṭānta udāharaṇam, api tu tadviparyayād viparītaṃ cetyarthaḥ /
na punarviṣayasamuccaye /
ekasmin viṣaye nirapekṣatvasāpekṣṭvābhyāṃ vṛttirvikalpasamuccayau /
na caivamatra /
kutaḥ vyatirekiviṣayatvād
vaidharmyodāharaṇasyeti /
mātreti pūraṇīyam /
upalakṣaṇaṃ caitat, anvayiviṣayatvāt sādharmyodāharaṇamātrasyetyapi draṣṭavyam /
tathāpyanvayavyatirekiviṣayatayā samuccayavikalpau bhaviṣyataḥ, yathā bhāṣyakṛdudāharaṇamityāśaṅkānirākaraṇavārttikaṃ yojayitumāha---atreti /
sarvatra hi anvayapūrvikaiva vyatirekapratipattiḥ, pratiyoginirūpaṇamantareṇābhāvasyānirūpaṇāt //
iyāṃstu viśeṣaḥ kevalavyatirekiṇi sāmānyato 'nvayavyatirekiṇi tu viśeṣato 'pi /
yathā ca kevalavyatirekī satyapi sāmānyānvaye na tenopasaṃhartuṃ śakyaḥ, tathoktam /
anvayavyatirekiṇā tu vyatirekopasaṃhāreṇa yāvānarthaḥ sādhyaḥ, tāvānanvayopasaṃhāreṇaiva siddhaḥ ityadhikaṃ tāvat tadabhidhānam /
punaruktaṃ ca /
niyamavatoranvayavyatirekayorekatarasiddhāvanyatarasiddherarthāpannatvāt /
yadyevam, kevalavyatirekiṇyapi tarhi vyatirekasiddhāvanvayasiddhiḥ apyarthāt /
tathā ca na kevalavyatirekīti /
satyam, sidhyatyanvayo na tu sapakṣe, kiṃ tu pakṣa eveti viśeṣaḥ /
sa copeyo nopāya ityuktam /
nanvanvayavyatirekiṇo 'pi pakṣādeva vyatirekapratyayo mā bhūdityetadarthaṃ vipakṣe niyamo darśayitumucitaḥ /
na, tatra hetūpasaṃhāreṇaiva śaṅkāyā nivartitatvāt /
nanvevaṃ sati kevalānvayinyapi arthād vyatirekasiddhiprasaṅgaḥ /
tathā ca na kevalānvayīti cet---na, aviśeṣavidhitvāt /
yatra hi sapakṣataditarau staḥ, tatra viśeṣavidhau śeṣaniṣedho gamyate, yathā nityānityapratītau /
anitya eva kṛtakatvamityukte arthād gamyate na nitya iti /
na cābhidheyānabhidheyakoṭidvayasaṃbhavo, yato 'bhidheya eva prameyatvamityukte gamyatāṃ nānabhidheya iti /
ata evānvayavyatirekiṇi vyāpyavyāpakayoranyayogāyogavyavacchedena vyāptinirūpaṇam /
kevalānvayini tu vyāptikriyāmupādāyātyantāyogavyavacchedeneti naivakārārthacodyāvakāśaḥ //
nanvadhikapunaruktabhiyā mā bhūt samuccayo, vikalpastu bhavedityata āha---ṛjumārgeṇeti /
na hi kevalavyatirekiṇīvānvayavyatirekiṇyapyanvayād vyatirekā viśeṣaḥ /
kiṃ nāma? sa evārthaḥ /
tathā cānvayaṃ pratītya tanniṣedho vyatirekaḥ pratyetavyaḥ /
upalabhya ca tanniṣedhaṃ sa evānvayaḥ? so 'yaṃ prāk yadi pakṣa eva pratipannaḥ kimadhikaṃ vyatirekeṇa sādhitam? sapakṣe cet /
sa eva pakṣe kiṃ nopasaṃhṛtaḥ? na hyayamasādhako, nāpi prathamaṃ buddhāvupanipatito, nāpi na ṛjuriti, sapakṣāddhi kṛkāṭikābhaṅgena vipakṣagamanam, vipakṣācca tathaiva pakṣāgamanamiti vakro mārgaḥ /
pūrvastu sapakṣādabhimukhameva pakṣasaṃkrāntiritṛjuḥ /
na ca vakrarucernedamaniṣṭamiti vācyam, asāṃvyavahārikatvaprasaṅgāt /
na hi ghaṭamānayeti vaktavye 'naghaṭaṃ na mānaiṣīriti vaktāro bhavanti /
yathā svayamanvayamapratītya vyatirekāpratipattiḥ, tathā tamapratipādya tadabhāvapratipādanamaśakyamityavaśyamanvayoktau tadevādhikaṃ punaruktaṃ ca /
anuktau tu na vyatirekasyābhidhīyamānasyāpi pratipattirityapārthakamiti /
evamudāharaṇayorviśeṣavyavasthāṃ darśayatā vāśabdasya vyavasthitavibhāṣāvacanatve 'pi saṅgatirityapi darśitam //37 //
udāharaṇāpekṣastathetyupasaṃhāro na tatheti vā sādhyasyopanayaḥ //38 //
// pariśuddhiḥ //
saṃgatiṃ karoti---udāharaṇānantaramiti /
ānantaryamevakuta ityata āha---parāmarśeti /
etadeva kuta ityata āha---udāharaṇeti /
viṣayabhūtayorvyāptipakṣadharmatayorniyatapaurvāparyapratipattitvena viṣayaviṣayiṇorapyudāharaṇopanayayoḥ paurvāparyaniyama ityarthaḥ /
nanu nāvaśyaṃ jñānakramaniyamaṃ tadvacanakramaniyamo 'nurudhyate, viparyayeṇāpyabhidhānadarśanādityata āha---svapratipattāviti /
vyāptipakṣadharmatājñāne hi anumityupayoginī /
te ca yathā svasyotpadyete tathā parasyāpyutpādanīye, svapratipattyanusāreṇa parāvabodhanāt /
svayaṃ ca vyāptijñānādindriyādisahāyāt pakṣadharmatāvagamo na tu viparyayaḥ /
tataḥ parasyāpyudāharaṇavacanena vyāptijñānumutpādya tatsahacaritenopanayavacanena pakṣadharmatāpratyaya utpādanīyaḥ, kevalasya vyāptismaraṇasya
vyāptismaraṇasya tadanutpādakatvāt /
indriyādisthānīyasya cāparasya abhāvāt /
tasmādarthasiddhaḥ paurvāparyaniyama udāharaṇopanayayorityartha iti antataḥ phakvikā yojyeti //
tathātvātathātvayoriti /
tathātvenopasaṃhārasyātathātvenopasaṃhārasyetyarthaḥ /
hetoḥ upasaṃhāraḥ sādhyadharmiṇīti śeṣaḥ /
atrāpīti /
yathāśrutyarthābhyāmudāharaṇasūtram ubhayamupalakṣayati, tathedamapi sūtram ityarthaḥ /
tatrārthaṃ tāvadāha---udāharaṇeti /
sādhyasya hetumattayeti prakṛtam /
śrautaṃ viśeṣalakṣaṇadvayamāha---tatheti /
udāharaṇātideśenaiva vāśabdo 'pi sautro vyākhyātaḥ /
vyutpannāvyutpannatayeti /
yadyapi pāñcarūpyopapannaliṅgānusandhānaṃ vyutpannasyāpi pratipattisādhanaṃ niyatameva, tathāpi pratisandhānaṃ pratyaniyamaḥ, saṃskāratāratamyenodbodhakasyāniyamāt, tena tasya durunneyatvāt kṛtṛrāsadivādivad avyutpannaṃ pratyanaṅgatvācca /
yāvatā yādṛśā vopāyena svayamarthaḥ pratītaḥ, tāvattādṛgupāyapratipādanena para pratipādyaḥ /
tasya svātmanyevopāyatayā pramāṇasiddhatvādityarthaḥ /
etadeva na ca yathetyādinā darśitam //
nanu vacanena svabodhasaṃkrāntiḥ pratipādanam, sacārthaḥ pratipādyaḥ svaśabdena yaḥ śabdāntareṇākṣipto 'pi na /
upanayārthastu hetunaivākṣipta iti codyārthamāha---yadyapītyādi /
etāvadatra syādupanayārthaṃ vyutpannaḥ svayaṃ vā ūheta, hetuvacanād vā pratipadyeta, tadākṣepato vā niścinuyāt? ādyo vyutpannetyādinā dūṣitaḥ /
dvitīyaṃ dūṣayati---yatpara iti /
tṛtīyaṃ dūṣayati---sāmarthyāditi /
athaivaṃ manvīthā yadyapi kṛtakatvāditi sādhanaparaṃ vacanam
tathāpi dvidhā hi tatparatā śabdānām, upapannatayā upapādanīyatayā ca /
tatra prathama upapannatayā svārthamavabodhayan tannāntarīyakamarthamākṣipati, yathā jitaṃ nakuleneti siddhāvasthāyāṃ sarpaparājayam /
dvitīyastu upapādanīyatayā svārthaṃ pratipādayannapi kathaṃ tannāntarīyakamapyarthamākṣipet, yathā sa eva nakulavijayaḥ sādhanīyāvasthāyām /
tathātve vā pratijñaiva sarvamākṣipediti gataṃ hetunāpi /
tasmāt sādhanatvenoddiṣṭe 'pi kṛtakatve tādrūpyasyāsiddhatvāt na tena vyāpterākṣepa iti nānarthakam udāharaṇam /
nanvetat samānamupanaye 'pītyāśayavānāha---tadvidhasyāpīti /
etena nigamanaṃ vyākhyātam // 38 //
// pariśuddhiḥ //
nanu yathā hetvanurodhena tadupasaṃhāra upanaye dvividhaḥ, tathā sādhyānurodhena tadupasaṃhāro 'pi dvividha eva prāptaḥ /
avaśyaṃ ca sādhyena dvividhenaiva bhāvyam, sādhanānurodhāt /
na hyanvitād vyatirekaḥ sākṣāt sidhyati, vyatiriktād vānvayaḥ, liṅgasyānyāpohaviṣayatvānabhyupagamāt /
tasmāt pratijñānigamanayorapi dvaividhyaṃ prāptamiti kuto nābhihitaṃ iti sūtrakṛtā pratijñālakṣaṇe śaṅkitumucitamapi granthalaghimne sukhapratipattaye vā /
iha śaṅkābhāṣyam---dvividhasyeti /
tad vyācaṣṭe---sādharmyavaigharmyeti /
hetvādīnāmavayavānāṃ yeṣāṃ yatsaṃbandhi nigamanaṃ tasya samānamekaṃ lakṣaṇam //
na hi vidhiniṣedhayoḥ pratijñātayorniṣedhavidhyupasaṃhāre pratijñāyāḥ punarvacanamiti lakṣaṇaṃ lagati, yenātiprasaṅgabhiyā sūtrakṛt tanniyamayedityarthaḥ /
etena pratijñāpi vyākhyātā /
na hyanvayivyatirekiṇorhetvoḥ vyatiriktanvitapratijñāne sādhyanirdeśa itilakṣaṇaṃ lagati, tayostadasādhyatvāt /
tasmād vivakṣito 'pyayamartho na sūtrito nyāyalabhyatvāt /
ata eva tatra vārttikam---anityaḥ śabdo, nedaṃ nirātmakamiti /
tat kiṃ kṛtakatvādityādika eva hetūpadeśaḥ kartavyaḥ? netyāha---tasmāditi /
na ca vācyaṃ tathaiva kiṃ na syāt, anupasaṃhāratvaprasaṅgāt /
tathā ca pūrvoktarūpānusandhānaviparītaprasaṅganivāraṇayoralābhe nigamanānarthakyāt /
sarvanāmno mahimā ca yat pūrvoktānusandhānam /
upasaṃhārasyaiṣa ca guṇo yad viparītakalpanāvilopanaṃ nāma /
na cānayoranyatarāpratītāvapi sādhyasiddhiḥ /
evaṃ ca satyavaśyakartavyatayā tasmāditi kṛte kṛtakatvāditi mandaprayojanam, vivaraṇamātratayā tu bhāṣyakāreṇoktam, ye tu nipuṇaṃmanyāḥ sarvanāmnā hetuvat pratijñābhidhānamapi manyante, teṣāṃ tathāśabdaḥ svarūpavacano vā syāt, prakāravacano vā? ādye tasmāt sa ityarthaḥ syāt /
tathā ca nigamanābhāso 'yaṃ lakṣaṇāyogādarthāyogācca /
dvitīye tu tādṛśa ityarthaḥ syāt /
tathāpi na tenaiva tādṛśatvam, anyasādṛśyaparāmarśe tu na nigamanalakṣaṇayogaḥ /
atha yathoktaḥ tathetyarthaḥ, tathāpi kathaṃ tatheti nityasāpekṣatvādanupasaṃhāratvam? gamyamānatvāt avacane pratijñāyāḥ punarvacanamiti lakṣaṇāyogaḥ /
pratipādanamātraparametaditi cet? nigamanārthakyam /
omiti cet? tatra vakṣyāma ityāśayavānāha---anityaḥ śabda iti pratijñāyāḥ punarvacanamiti /
ārambhopasaṃhāratayaiva cānayo rūpāviśeṣe sādhyasiddhanirdeśatā /
paṭārambhopasaṃhārayoriva paṭārambhakāstantava eva eta iti /
vacanamiti /
ata eva na paunarutkyavirodhāvityāha---
yadyapīti /
tadidamuktam, yasyaiva sādhyatvamāsīdityādi /
na brūmaḥ siddhasya nirdeśo nigamanamapi tu siddhatayā nirdeśa iti /
tathaiva tataḥ pāñcarūpyapratīteḥ na hyupapādanīyatayā nirdeśaḥ sādhanasya rūpāntarasampadamākṣeptumapyalamityuktam /
tadetadabuddhā yastu
manyate ityādi taṃ pratyabhyupetyeti //39 //
// iti nyāyalakṣaṇaprakaraṇam //
// nyāyottarāṅgalakṣaṇaprakaraṇam //
// pariśuddhiḥ //
evaṃ nyāyasvarūpaprakaraṇaṃ samarthya taduttarāṅgaprakaraṇasyāvakāśaḥ tatrāpītikartavyatāyatnatvāt phalasyeti tarko 'vasaraprāpta iti saṃgatibhāṣyamavatārya pūraṇena tadarthamāha---uddeśeti //
abhyanujñātavyo niyatajijñāsāviṣayīkartavyaḥ /
viparyayāśaṅketi /
tatphalaṃ jijñāsā grāhyā /
ubhayakoṭisamasaṃśayaprabhavasamajijñāsāmapanīya niyataviṣayāṃ janayatā tarkeṇa pramāṇaviṣayo 'bhyanujñāto bhavati /
tenāyaṃ sūtrārthaḥ, pramāṇābhyanujñāvyāpāreṇa phalasiddhau vyāpriyamāṇa ūhastarka iti /
sa cāpāditasandehe sandehāpanne ca pravartata iti jñāpanārthamavijñātatattva ityuktam /
kāraṇepapattiḥ pramāṇābhyanujñā /
tasyāśca tarkavyāpārabhūtāyāḥ svarūpamuktamiti nātiprasaṅgaḥ /
evaṃvyāpāraścohaḥ prasaṅga ityeveti tathaiva ṭīkākṛtā uktam /
sa cāhāryahetorutpadyata iti jñāpanārthaṃ kāraṇopapattita iti padaṃ tadarthatayāpi kvacid vyākhyātam /
tadasya viṣayo 'vijñātatattvaḥ /
kāraṇamāhāryaliṅgotthāpyo vyāpāraḥ pramāṇābhyanujñā /
phalaṃ pramāṇaparatantrasya sataḥ phalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅgamiti nyāyena tattvanirṇayaḥ /
svarūpamaniṣṭaprasaṅgaḥ /
sa cātmāśrayetaretarāśrayacakrakānavasthāpramāṇabādhitārthaprasaṅgabhedena pañcavidhaḥ /
ete hi ekatra bhavanto 'nyataram abhyanujānanti /
etatsarvaṃ pratipipādayiṣorvākyalāghave 'nādaraḥ sūtrakṛtaḥ /
ata eva vivaraṇakārāṇāṃ saṃkulānīva vacāṃsīti tadatra nipuṇena pratipattrā bhavitavyam /
tathā hi vyāpāravyāpāriṇoraniṣṭāpattyetyādinā bhedaṃ vyutpādyābhedaṃ vivakṣannāha---tayā pramāṇasyopapatyeti /
tarkakāraṇe kāraṇopapattipadaṃ saṃcārya tatkāryabhūtatarkādabhedaṃ vivakṣannāha---na copapattireveti /
prapañcitaṃ caitat prathama sūtra eva ṭīkākṛtā iti kṛtaṃ prapañceneti //40 //
// pariśuddhiḥ //
evaṃ sādhanasampattau darśitāyāṃ so 'yaṃ parikarabandhaḥ kimavadhikaḥ kiṃparaśceti jijñāsāyāṃ nirṇayo 'vasaraprāptaḥ /
tatrārthāvadhāraṇaṃ nirṇaya iti vaktavye tarkaikaviṣayatāpratipādanaṃ bhāṣyakṛtaḥ kvopayujyata ityata āha---naitaditi /
avyāptibhiyaivamuktam ityarthaḥ //
mukhyātikrame bījamāha---atreti /
yadyapi vādagatau lakṣaṇīyāviti prakṛtānupayogi, tathāpi yadiha sādhanopālambhaśabdau vivṛṇeti, vāde ca pakṣapratipakṣaśabdau vivariṣyati, tena jānīmor'thasannidheḥ śabdārthasannidheḥ supratipadamiti mattvā bhāṣyakārasya tadgatalakṣaṇaivābhimateti hṛdi nidhāya tadanurodhenoktam---vādasūtragatāviti /
lakṣaṇānibandhanaṃ niyataṃ bandhanaṃ niyāmakamityarthaḥ /
nanu nāyaṃ kathānirṇayo lakṣyate, tatkuto vādiprativādyupakrabheṇa codyamityata āha--atreti /
vādeti kathopalakṣaṇam /
atha kathānirṇayalakṣaṇamevedaṃ kiṃ na syāt? yena codyaparihārāvapi saṃgatau syātāmityata āha---na tāvaditi /
śaṅkāyāḥ śaṅkitatvāt na tathetyarthaḥ /
kṛtaṃ tarhi parihāreṇetyata āha---abhyupetya tviti /
ayamarthaḥ, yadyapi parīkṣāyāṃ na vādiprativādinau staḥ, pṛcchopakramamātreṇa dvitīyopayogāt, saṃbhave 'pi tayorviṣayamātrākhyānaparyavasānāt, stheyasyava parīkṣakatvam, tathāpi pūrvapakṣottarapakṣaṃ pratyākalitaniṣkarṣabhedena catuṣpādavyavahārapradarśanāt phalato na kaścid viśeṣaḥ, ekavaktṛkatve 'pi tāvata eva vyāpārakalāpasya vicāre 'pi vidyamānatvāt /
tasmād yadyapyanipuṇaścodakastathāpi codyaṃ sāvakāśameveti yathāśrutameva abhyupetya pariharatīti /
nanu kathaṃ śāstre saṃśayānapekṣo nirṇayo mīmāṃsāyā vaiyarthyaprasaṅgādityata āha---nahīti /
śāstrameva hi tatra vicāryate /
tatra ca saṃśayo na pratiṣidhyate, tannirṇayasya parīkṣāsādhyatvāt /
tadarthanirṇaye tu śāstreṇa kartavye kutaḥ saṃśayaḥ? śāstrārthasya sarvathānupalabdhacaratayā saṃśayānāspadatvādityarthaḥ /
atha kathānirṇaye saṃśayaḥ kiṃ na syāt? kathamanyathā caturthe bhāṣyakṛd eva vādasya saṃśayavyudāsaṃ phalaṃ vakṣyatītyata āha---niścitayoreveti /
vādāt pūrvaṃ sandigdhāvapi pravṛttikāle niścitāvevābhimānāt, nānyathā tayoḥ pakṣapratipakṣaparigrahasaṃbhava iti bhāvaḥ /
nanu bhāṣyakāreṇa codyopasaṃhāre yo 'vatiṣṭhate tena nirṇaya iti vadatā tābhyāmiti tṛtīyā darśitā /
sā ca pakṣācca pratipakṣācceti vadatā vārttikakṛtā avadhīritā kayā śaṅkayetyata
āha---nanviti /
tat kiṃ vādasamānayogakṣematayā śāstre 'pi pakṣapratipakṣābhyāmeva nirṇayaḥ? na caitat saṃbhavatītyata āha śāstre tu nirṇaya eveti /
na vimarśo nāpi pakṣapratipakṣāvityarthaḥ /
tadevāha---na tviti /
yat taduktaṃ vārttike sphuṭībhaviṣyatīti, tadāha---arthagrahaṇa iti /
nanu catuḥpañcādikakṣāpi kvacit kathā bhavati, tat kathaṃ kakṣātraye niyama ityata āha---prathamaṃ sādhanamiti /
kakṣāsahasramapyatraivāntarbhavatīti /
anantarbhāve tvarthāntaratvaprasaṅgaḥ /
na hi sādhanadūṣaṇataduddhārabahirbhāvaḥ prakṛtopayogītyarthaḥ //41 //
// ityaudayana tātparyapariśuddhau prathamādhyāye prathamāhnikam //
// iti nyāyottarāṅgaprakaraṇam //
// prathamādhyāye dvitīyāhnikam //
// kathālakṣaṇaprakaraṇam //
// pariśuddhiḥ //
evaṃ prathamāhnike sāṅgopāṅgo nyāyastāvallakṣitaḥ /
sa ca parārtho 'pi pṛcchopakramapratiyoginyekavaktṛke vicāre vivicya pravarttanīyaḥ /
tatra ca siddhiparatvam /
nyāyasya dūṣaṇopakramapratiyoginī tu nānāpravaktṛke kathānāmni kriyāvyatihāre pravartyaṃ vivecanīyaḥ /
tatra copālambhaparatvaṃ tasya /
evaṃ ca pravartanīyavivecanīyasiddhiparasāṅganyāyalakṣaṇaṃ prathamāhnikārthaḥ /
dvitīyāhnikārthastu pravartanavivecana upālambhaparapadārthalakṣaṇamiti yukta idānīṃ tasyārambhaḥ /
tatrāpi pravartyavivecanīyadvāreṇa pravṛttiprakāratvācca kathāyāḥ prathamaṃ kathāprakaraṇamārabhyate /
yadyapi ca kathā sākṣāt noddiṣṭā, tathāpyasaṃgatibhitā bhāṣyakāraḥ tadupasaṃgraheṇaiva vādādīn vibhajate /
anyathā hi vādādilakṣaṇasya pūrvāparaprakaraṇāpraveśāt āhnikāpraveśe śāstrabahirbhāvaprasaṅgaḥ /
atha sūtrakṛtaiva kathā kathaṃ sākṣāt noddiṣṭa, vivakṣitaphale ekānekatvānurodhena sāmānyaviśeṣayoryathāyathamuddeśāt? tad yathā caturṣu pramaiva vivakṣitaṃ phalamiti pramāṇatvena, saiva dvādaśaviṣayiṇī vivakṣiteti prameyatvena, hānameva vivakṣitamiti sukhaṃ duḥkhatvena /
iha tu tattvanirṇayaḥ, jalpe svaśaktiparāśaktikhyāpanam, vitaṇḍāyāṃ parāśaktimātraprakhyāpanaṃ ca phalāni vivakṣitāni /
tāni ca na kathāmātrasādhyānīti viśeṣata evoddeśaḥ /
tatra yaugikaṃ kathāśabdamupādāyānavasaradusthatayā bhāṣyam ākṣipya vārttikena samādhatte---tadayuktamityādinā /
nāyaṃ kathāśabdo yogamātrānurodhī, api tu satyeva tasmin rūḍhiniyata iti /
anavasaradoṣaṃ pariharannāha---api tviti /
nanu pūrvapakṣottarapakṣabalābalanirūpaṇaṃ vicāraḥ, sa ca na kathāyā āśrayaḥ kiṃ tu viṣaya ityata āha---vicāraviṣayeti /
prauḍhagauḍanaiyāyikamate catasraḥ kathāḥ /
sa pratipakṣasthāpanāhīno vitaṇḍā /
ityatra jalpavad vādasyāpi parāmarśāt /
puruṣābhiprāyānurodhena caturthodāharaṇasyāpyupapatteriti sānātaniḥ /
eka evāyaṃ kathāmārga iti bāhyāḥ /
te dve api tisra eveti niyamayatā nirākṛte /
tattvabubhutsukathā ca vitaṇḍā ceti vyāhatam /
na hi prathamasādhananivṛttāveva tattvanirṇayaḥ, niḥsādhanasya tasyānupapatteḥ /
nāpi pratipakṣasādhanamanivartya prathamasya sādhanatvāvasthitiḥ, śaṅkitapratipakṣatvāt /
yadi tu pratipakṣasādhanamanirūpyaiva vijigīṣuvitaṇḍāvat tāvataiva vādinau kṛtinau, na tarhi tattvabubhūtsū /
evaṃ ca yadi vijigīṣuḥ, kathamapratibhādyanudbhāvanam /
na ca vijayatattvanirṇayābhyāṃ phalāntaramavaśiṣyate kathāyāḥ, yadarthaṃ vādavitaṇḍā /
anutpannasya hi tattvanirṇayasyotpādanam, utpannasya pālanam, pālitasya ca viniyogaḥ /
sa ca svayamabhyāsaḥ, kāruṇikatayā paravyutpādanam /
etacca sarvaṃ kathātrayaparyavasitam, nāpyekakathānirvāhyamiti //
nanvetāvatāpi na sāmānyalakṣaṇaṃ vibhāvitamityata āha---tathā ceti /
nānāpravaktṛkā mithaḥ karmatayā yuddhavadāliṅganavacca /
etena vākyasaṃdṛbdhirmahāvākyamuktaṃ syāt, mithaḥ karmatayā sākāṅkṣatvāt, vijayādyanekaprayojanavattvācceti /
vaktrośca praśabdena prakarṣo darśitaḥ /
sa ca kathārūpamahāvākyanirvāhakatvam /
tathā ca svasthaḥ sarvañjanapratyayānapalāpī matamātrāvalambī avahito 'kalahakāraśceti kathādhikāriṇo darśitāḥ /
viparyayeṇa heyā iti /
vasatīti niruktibhaṅgabhayādāha---arthābhidhāneti vādeti /
anadhikāriṇo hātumiti bhāvaḥ /
te 'pi prakṛtoktiko 'vipralambhako yathākālasphūrtikaḥ anākṣepako yuktisiddhasaṃpratyayī ceti pañca vāde upādeyāḥ viparyayeṇa heyāḥ /
evaṃ bhūtāśca viṣyādaya eva prāyeṇeti ta evoktāḥ /
evaṃ ca sati heyān vihāya yo yathābhūtaḥ sa tathābhūtena vaktumarhati /
tathā sati kathā mahāvākyasiddhau phalasiddheḥ /
na hi yuyutsuriraṃsū pratipadya ciraṃ asiddhaṃ saṃbhūya samīhitaṃ sādhayataḥ /
yathoddeśamiti /
tattvapratipattihetutvād vādasyādāvuddeśaḥ //
vārttikamupaveśayituṃ pīṭhamāracayati---tadanavasāyāditi /
evamiti /
atideśārthamāha---na vicāramiti /
śrutivyavacchedyatayā vitaṇḍāṃ tāvad vyavacchinattiyadyapīti /
tātparyavyavacchedyatayā idānīṃ jalpaṃ vyavacchinatti---yadyapi ceti /
pramāṇamūlaiḥ pramāṇamūlābhimatairniyameneti śeṣaḥ /
nābhiprāyaniyamaḥ śrūyata ityata āha---yathā caitaditi /
sādhane ca tarkasya pramāṇāpekṣā, upālambhe tu kevalo 'pi samarthaḥ, pratitarkapratihatasyāsādhanatvāt /
āgāminaṃ bhāvasādhanatvasvīkāramiva dṛṣṭvā prāha---ubhayatheti /
tadgatākṣepastu uddeśa eva pramāṇatarkaśabdasya sādhanopālambhaśabdavat svavācakalakṣaṇayā vā, śabdāvāntaravyāpāratayā vā śabdapratipāditatayā vā samarthitaprāyaḥ /
tataḥ siddhavadāha---yada tviti /
aparādhapratipādanaṃ hyupālambhaḥ /
na ca acetano 'parādhyati, nāpi pratipādyate, kiṃ puruṣaḥ /
tadidamuktam---puruṣadharmopālambheti /
karmakaraṇayorhi pradhānavyāpāraḥ, phalamekameva /
taddvārā ca viṣayaḥ /
prakṛte karmakaraṇayorapi karmaiva /
iyāṃstu viśeṣaḥ, yat karmatvadaśāyāṃ śabdāderanityatvaṃ dharmo karmakaraṇayorapi karmaiva /
iyāṃstu viśeṣaḥ, yat karmatvadaśāyāṃ śabdāderanityatvaṃ dharmo jijñāsitatayā, viṣayatvadaśāyāṃ tu vastutayetyāśayavān yathāśrutavārttikānurodhena vyācaṣṭe---dharmīti /
anyathā tu viṣayaḥ śaktiviṣayaḥ śakyaṃ kāryamiti yāvadityevamapi sugamametat /
atra hi jalpe nigrahasthānaviniyogādityādibhāṣye na hiṃsyāt sarvabhūtāni /
itivad vāde sarvanigrahasthānapratiṣedhe agnīṣomīyaṃ paśumālabheta itivat siddhāntāviruddha ityādiviśeṣavidhirityarthaḥ /
sphuṭaḥ pratīyate /
vārtikakārastu rāgataḥ sarvapañcanakhabhakṣaṇaprāptivat upālambhagrahaṇāt sarvanigrahasthānaprāptau pañca pañcanakhā bhakṣyāḥ itivat parisaṃkhyānārthamuttarapadārambha iti vyākhyātavān /
tadetadatikuśalatayā mithaḥ avirodhayannāha---jalpa iti /
tathāpi niyamārthe ityasaṃgatam /
pākṣikavyavacchedaphalo hi niyamaḥ /
na cātrāpratibhādi pākṣikam, upālambhapadena nirāśaṅkameva pratipāditatvāt ityata āha---niyamaḥ parisaṃkhyeti /
ayamarthaḥ, yadyapi vidhiratyantamaprāptau niyamaḥ pākṣike sati /
tatra cānyatra ca prāptau parisaṃkhyeti kīrtyate //
iti bhedo darśitaḥ, tathāpyalpīyānayamiti manyamānena parisaṃkhyāyāmapi niyamapadaṃ prayujyate, itaravyavacchedalakṣaṇasya phalasyāviśiṣṭatvāditi /
iha vāde caturdhā nigrahasthānagatiḥ /
kiñcidasaṃbhāvanīyameva yathā, hāniḥ sannyāso nirarthakamarthāntaramavijñātārthamapārthakamiti ṣaṭkam /
kiñcit saṃbhavadapyanudbhāvyameva yathā, pratijñāntaraṃ hetvantaramajñānamapratibhā vikṣepo matānujñā paryanuyojyopekṣaṇamiti saptakam /
kiñcit tūdbhāvyamātraṃ yathā, virodho 'prāptakālaṃ nyūnamadhikaṃ punaruktamayathānubhāṣaṇamapasiddhānta iti saptakam /
kiñcicca kathāvasānikaṃ yathā, hetvābhāso niranuyojyānuyogaśceti dvayamiti /
tatra hānyādīnāmaśaktisaṃguhanaprakāratvāt, tattvabubhutsutayā ca vāde tadabhāvāt teṣāmasaṃbhavaḥ /
saṃbhavatāmanudbhāvane hetumāha---na khalviti /
kathāmaparyavasāyayatāmapyudbhāvane hetumāha---adhikaṃ tviti /
tattvapratipatteḥ sākṣād vyāghāto viparītapratipattiryathā, hetvābhāsānudbhāvane niranuyojyānuyogānudbhāvane ca pāramparyavyāghāto vyāsaṅgādīnā tatsāmagrīpratirodhaḥ /
tatrādhikānudbhāvane prathamo yadi na syāt, tathāpi dvitīyaḥ syādeva /
tathā hi, virodhe yogyatāvirahaḥ /
aprāptakāle ākāṅkṣāvirahaḥ /
nyūne ākāṅkṣitāsamabhivyāhāraḥ /
sa cānāsaktiviśeṣaḥ /
adhike anākāṅkṣitasamabhivyāhāraḥ /
punarukte 'pyevam /
so 'pyākāṅkṣāvirahaviśeṣaḥ /
ayathānubhāṣaṇe uktāpratisandhānam /
apasiddhānte saṃmukhapramāṇabādhākrāntiriti ākāṅkṣāyogyatāsattimattayā pratisaṃhitaṃ pramāṇāntarāpratihataṃ ca vākyaṃ tattvapratipatteraṅgam, nānyathā /
tasmādetadarthamidamudbhāvyamiti //
tadetat sarvamabhiprāyaṃ niyamayataḥ sūtrakārasya saṃmataṃ sūtrādeva ca labhyate /
vārttikakṛtā tu nyūnādicatuṣṭayamudāharaṇārthaṃ darśitam, na tu niyamaḥ kṛta iti vyājena darśayati---tathā ceti /
nanu vyatisaṅgo vyatihāraḥ /
sa ca sādhanopalambhavānityetāvataivokte gamyate /
tataḥ pramāṇatarkagrahaṇamatiricyata ityata āha---pūrvasminniti /
tathāpyasmin pakṣe kimasya prayojanamityata āha---sādhanopālambhaviśeṣaṇāya ceti /
anuvidheyastheyasabhyapuruṣavatī janatā sabhetyucyate /
tatrānuvidheyasya yathāśakti yathāniyamaṃ saṃmānāsaṃmānavyañjakaṃ karma /
naitad vāde /
tatra hi tattvabubhutsutayā svayamavātattvajñaḥ tattvajñāninamupāsīta /
stheyānāṃ tu vādasthānakathāviśeṣavyavasthāpanaṃ pūrvottaravādasthāpanaṃ vivadamānayorguṇadoṣāvadhāraṇaṃ bhagnaprativādiprabodhanaṃ loke niṣpannakathāphalapratipādanaṃ ca karmāṇi /
etadarthaṃ ca tatra prāśnikopayogo yad vādinau kāraṇagraheṇa evaṃ kartumaśaktau /
na caivaṃ vāde /
tatra tayoreva vītarāgatayā śaktatvādityāśayavānāha---na vāde prāśnikānāmiti /
tat kiṃ parivarjanameva tatra teṣām? netyāha---daivāgatānāṃ tviti /
savādenaprāmādikakathābhāsaśaṅkāmapanetuṃ natūktakarmāṇi kārayitumiti bhāvaḥ //1 //
yathoktopapannaśchalajātinigrahasthānasādhanopālambho jalpaḥ //1 //
// pariśuddhiḥ //
ubhayasādhanavattvasādharmyād vādānantaraṃ jalpoddeśasiddhiḥ /
tatsiddhau satyāṃ saṃgatim āha---uddeśeti /
nanu jalpasyobhayasādhanavattvāsaṃbhavānna vitaṇḍāvyavacchedaḥ /
tathā hi yadi pūrvasādhanaṃ dūṣitam, nigṛhītastarhi vādī, jitaṃ dvitīyena /
nivṛttā kathā /
na dūṣitaṃ cet---uttarābhāsavacanena cāvacanena ca nigṛhītastarhi dvitīyo, jitaṃ prathamena, nivṛttā katheti nāsti dvitīyasādhanāvasara iti /
naitadevam /
yathā hi vāde svasādhanasthitau parasādhananivṛttau ca tattvanirṇayo na viparyaye, tathā jalpe 'pi svasādhanasthitau parasādhananivṛttau ca vijayo viparyaye bhaṅgaḥ /
ubhayasthitinivṛttyoḥ pariṣadeva vijayate /
tadayaṃ jalprapavṛttikramaḥ vādini sādhanamātraṃ prayujya saṃkṣepato vistarato vā ābhāsān uddhṛtya virate sati ucyamānagrāhyanigrahāprāptau ābhāsabahiruktagrāhyanigrahālābhe tadvacanārthamavagamyānūdya dūṣayitvā prativādīsvapakṣe sthāpanāṃ prayuñjīta /
aprayuñjānastu dūṣitaparapakṣo 'pi navijayī /
ślādhyastu syādātmānamarakṣan paraghātīva vīraḥ /
tasminnapyevaṃ virate sati anuktocyamānagrāhyanigrahālābhe tadvavacanamavagamyānūdya dūṣaṇāṅgaṃ prati dūṣyābhāsabahiruktagrāhyanigrahālābheda prathamavādī sthāpanāṃśaṃ dūṣayet /
adūṣayaṃsatu rakṣitasvapakṣo 'pi na vijayī /
ślādhyastu syāt vañcitaparaprahāra iva tamapraharamāṇaḥ /
anuktocyamānagrāhyābhāsabahiruktagrāhyanigrahalābhe tu tāvataiva kathāviratirna sādhanavicārāvakārśaḥ /
śarasandhānasamaya eva yo mūrcchitaḥ tadvāṇavāraṇatatpraharaṇānuṣṭhānavad viphalatvāt /
tatrānuktagrāhyamapratibhādi /
ucyamānagrāhyamaprāptakālādi /
ābhāsabahiruktagrāhyaṃ pratijñāvirodhādi /
eṣvasatsu ābhāsacintā /
tataḥ punaḥ pratidūṣaṇoktau ābhāsabahiḥpratijñāhānyādi /
etacca pañcame prapañcanīyamiti //
yadyapi nigrahasthānapadenāviśeṣāt sarvaprāptau siddhāntāviruddhaḥ pañcāvayavopapanna iti padadvayātideśo mandaḥ, tathāpi gorbalīvardanyāyenāpi yathāśrutabhāṣyopapattau kṛtaṃ tadbhāṅgeneti manyamāno bhāṣyaṃ vārttikena samañjasayannāha---uktamātramityādi /
yadyapyaparādhasaṃgūhanārthaṃ pratijñāhānipratijñāntarapratijñāsaṃnyāsahetvantarārthāntaranirarthakāvijñātārthavikṣepāpasiddhāntānāmupādānaṃ saṃbhavati, tathāpi na sarvanigrahopādānasaṃbhavaḥ /
api ca pramādaskhalite 'pi chalādibhireva pratyavasthātumucitam, nigrahasthānāpekṣayā teṣāmanudbhaṭāparādhatvāt /
tasmādudbhāvyatayaivāmīṣāṃ sarveṣāmavatāraḥ /
tathā ca nāyuktatvamityabhiprāyavānāha---tat kimiti /
sādhusādhanopādāne ca vādinā kṛta ityupalakṣaṇam /
pareṇa sādhusādhanopādāne ca kṛta ityapi draṣṭavyam /
nanu bhāṣyaṃ dūṣayitvā kimadhikamamihitam? tenāpi tattvarakṣaṇārthatvapratipādanādityata āha---tadanena prakāreṇeti /
prakāre bhāṣyam asaṃgatam, na tu prayojane /
tatastadapyevameva neyamiti /
chalādivyutpādanaṃ prayojyatayeti śeṣaḥ //2 //
sa pratipakṣasthāpanāhīno vitaṇḍā //3 //
// pariśuddhiḥ //
nanu vitaṇḍāyāḥ pratipakṣasthāpanāhīnatvamasaṃgatam, ekasādhanatāyāṃ puruṣaśakterapyanirūpaṇāt /
tathātve vā kṛtaṃ jalpena prayāsabahulena, antataḥ satpratipakṣatayāpi dvitīyasādhanapraveśāt /
naitadevam, puruṣaśaktinirūpaṇāviśeṣe 'pi jalpe pratyavekṣāparāghātobhayagocaraśaktinirūpaṇāt, kṛtavidyakṣatriyadvayayuddhavat /
vitaṇḍāyāṃ tu daśarathadaśānanatanayatamasivamīyuddhavat, kākolūkayuddhavad vā /
ekasya svapratyavekṣāśaktiraparasya parāghātanaipuṇaṃ nirūpyate /
kathamayaṃ viśeṣa iti cet? vādinorabhiprāyavaśādanuvidheyastheyānurodhāt veti na kiñcidetat dvitīyasādhanapraveśasatu dūṣaṇatayā na pratiṣidhyate /
api tu sthāpanātvena /
na cāyaṃ niyamaḥ, asiddhatvādudbhāvanenāpi kathāparyavasānāditi, samākhyānirvacanasāmarthyāt eva gamyata iti /
na caivamastviti vācyam, jalpe 'pi parapakṣāghātasya gatatvenātivyāpakatvāt /
mātragrahaṇāt tu tannivṛttiriti cet---na, tena sādhanānivṛtteḥ /
tatra sādhanopālambhasamudāye dūṣaṇamātraṃ vitaṇḍetyevamapyupapatteriti //3 //
// iti kathālakṣaṇaprakaraṇam //
// hetvābhāsalakṣaṇaprakaraṇam //
// pariśuddhi //
evaṃ kathāprakaraṇaṃ samarthimatam /
tasyāśca śarīraṃ sādhanaṃ dūṣaṇaṃ ca /
tatra sādhanavādinā prathamatastadābhāsaparihāre dūṣaṇavādināpi saduttaraparigrahe yatnavatā bhavitavyam /
saduttarālābhe hi asaduttarāvatāra iti śikṣārthaṃ hetvābhāsāḥ prathamaṃ chalādibhya uddiṣṭā iti saiva saṃgatirihāpītyāha---uddeśeti /
atra triṣoḍaśyāṃ vyāpakāvyāpakabhedena yā dviṣoḍaśī sā asiddhaviśeṣaṇāsiddhaviśeṣyā samarthaviśeṣaṇā samarthaviśeṣyasandigdhaviśeṣaṇasandigdhaviśeṣyabhedena vivakṣitā dvānavataṃ śataṃ bhavatīti /
saivāsiddhisandehayorvādiprativādisaṃbandhādaṣṭāviṃśataṃ śataṃ bhavet /
saivānyatarāsiddhyā vyadhikaraṇasamarthasandigdhaviśeṣaṇaviśeṣyabhedāt dvāvanataṃ śatamaparaṃ syāt /
saivomayānyatarāśrayāsiddhaviśeṣaṇaviśeṣyasaṃbandhādaparamaṣṭāviṃśataṃ śataṃ bhavet /
saivāśrayāsiddhaviśeṣaṇāvyadhikaraṇāsamarthasandigdhaviśeṣaṇaviśeṣyasaṃbandhādaparaṃ dvānavataṃ śatam /
saiva sandigdhavyadhikaraṇāsamarthasandigdhaviśeṣaṇaviśeṣyasaṃbandhādaparaṃ dvānavataṃ śatam /
iyamevāśrayāsiddhiprakṣepeṇāparaṃ dvānavataṃ śatam /
saiva sandigdhatāṃ parityajyānyathāsiddhimupādāyāparaṃ dvānavataṃ śatam /
iyamevāśrayāsiddhiprakṣepeṇāparaṃ dvānavataṃ śantam /
saivānyathāsiddhiṃ vihāya viruddhatāmupādāyāparaṃ dvānavataṃ śatam /
atraiva punarāśrayāsiddhiṃ prakṣipyāparaṃ dvānavataṃ śatam iti /
so 'yamasiddhaviruddhānaikāntikānāṃ prapañcaḥ /
prakaraṇasamaṃ prapañcayituṃ vastugatiṃ tāvadāhetyāha---tanneti /
antata iti /
agṛhyamāṇaviśeṣadaśāyāmityarthaḥ /
kālātyayāpadiṣṭastūddeśa eva prapañcitaḥ iti //
atra cātītakālo mandatamaprayogaḥ, kālābhāvāt /
yasya hyavasaro nāsti, tasyārthakriyā prati vicārataḥ sattvaṃ nāstīti /
mandataraprayogastvasiddhaḥ, sati svakāle svayamevābhāvāt /
yastu svayameva nāsti, tasya deśakālāvasthāvirodhasāmarthānāṃ nāvakāśaḥ /
mandaprayogastu satpratipakṣaḥ, satoḥ kāladeśavattvayoravasthābhāvāt /
avasthābhāve 'virodhasāmarthyayoranavakāśāt /
sāvakāśaprayogastu viruddhaḥ, kāladeśāvasthāsu satīṣu virodhāt /
yastvevaṃ tasya kutaḥ sāmarthyam? prāyaḥprayogastu savyabhicāraḥ, kāladeśāvasthāvirodheṣu satsu sāmarthyamātrābhāvādityanena hetunā savyabhicārādikramoddeśaḥ /
yad vā sugrahaḥ savyabhicāraḥ, vicchedamātrasiddhau tatsiddheḥ, upadarśitaviparītagrahaṇe tatsiddhiḥ /
yatnagrāhyo vireddhaḥ /
atiyatnagrāhyaḥ prakaraṇasamaḥ, taditarasamastarūpasampannamanyadapanīya tatsiddheḥ /
durgraho 'siddhaḥ, asiddhāśrayo 'pi kaścit heturiti paramatanirākaraṇāvaṣṭambhena tatsiddheḥ /
durgrahataraḥ kālātyayāpadiṣṭaḥ, bādhakasyānanyathāsiddhyā prāmāṇyaṃ vyavasthāpya tatsiddheriti /
tadvivakṣayā kramaniyama iti //4 //
// pariśuddhiḥ //
nanu vibhāgasūtre savyabhicāra ityuddiṣṭaṃ padamiha māṣyakāro lakṣaṇatvenaiva vyācaṣṭe /
evaṃ coddiṣṭaṃ na lakṣitam, lakṣitaṃ ca noddiṣṭamityata āha---atra ceti /
tathāpi lakṣaṇe vaktavye padaniruktiḥ kvopayujyate ityata āha---etaduktaṃ bhavatīti /
kiṃ tvekasminnante yo niyata iti anvayato vyatirekato vā sādhyenaiva sahacarito dṛṣṭa ityarthaḥ /
tadviparyayādanaikāntiko 'niyataḥ sādhyenaiva sahito na dṛṣṭaḥ /
ubhayapakṣagāmīti yāvaditi ubhayapakṣaprasañjaka ityarthaḥ /
etena sādhāraṇāsādhāraṇānupasaṃhāryāḥ saṃgṛhītā iti sphuṭam /
bodhābhāsaprasañjitāmativyāptimanena vyākhyānena vyudastāmāha---na caivaṃbhūtā /
etacca tatra tatra vakṣyate /
tadevamiti /
anaikāntikapadavat savyabhicārapadamapi vyākhyeyamityarthaḥ /
nanvetāvataiva sarvaṃ vyākhyātam, tat kimaparamavaśiṣyate yadarthaṃ sarvo 'yamityādi vārtikamityata āha---avagatam iti /
na nu anyatra prameyāditi asaṃgatam /
sādhyatadviparyayau hyantadvayam /
na ca tadasya nāsti /
athāyamarthaḥ, na tatrāyamanvayato vyatirekato vā niyata iti /
tathāpi nāyamevaivaṃbhūtaḥ, sarveṣāmevānaikāntikānāmevaṃrūpatvāt /
tadasyaiva varjanamanupapannam /
udāharaṇamātrārthatvānna doṣa ityapi na yuktam, nityaścānityaścetyādisaṃgrāhyakoṭāvanaikāntikasyāpradarśanādityata āha---prameyapadārthasya tviti /
tadayaṃ vārttikārthaḥ, kaścid dharmaḥ sarvasyaprameyatvādilakṣaṇaḥ, kaścit kasyacideva nityatvādilakṣaṇaḥ /
tatra sarvasya vā kasyacid vā yo dharmo hetutayopātta ubhāvantau sādhyadharmatadviparyayau āśritya prasajya pravartate dharmiṇi so 'naikāntika iti /
vyatirekyavyatirekitayā dharmadvaividhyapradarśanenānaikāntikasya viṣayavivecanaṃ sūcitam /
vyatirekiṇyeva hi dharme sādhye 'naikāntikaḥ saṃbhavatprayogo na tvavyatirekiṇi /
na nu paryudāsābhiprāyeṇaiva prāk vyākhyātam /
tat kathaṃ tatpratiṣedha ityata āha---paryudāsapakṣa iti /
tathāpi nābrāhmaṇa iti prasajyapratiṣedhodāharaṇam /
na hi goghaṭādāvabrāhmaṇa iti vaktāro bhavanti, api tu kṣatriyādāvityāha---na punarityādi subodham //5 //
Original text: Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0