Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Part 141160

pārthivadravyamātrasparśa iti na kiñcit /
bahukeśītyanurāgaḥ /
majjadhātumalā hame bahavaḥ śmaśāne tarāviva śarīre saṃyuktā ityudvegaḥ /
pīnastanītyānandaḥ /
sphiḍnirviśeṣau palalapiṇḍāvityalaṃpratyayaḥ /
mṛtaśarīrādacetanāt pṛthagiyamiti harṣaḥ /
cetanādātmanaḥ pṛthagiyaṃ sahajaśavabhūtācetanādapṛthagbhāvastu bhrānta ityaratiḥ /
divyamālyābharaṇavasanavatīti prītiḥ /
pārthivaṃ pārthivena saṃyuktamiti viratiḥ /
hasatīti harṣaḥ /
asthimāṃsavibhāga iti viṣādaḥ /
mama priyā parāparā veti harṣaviṣādau /
śarīrāpekṣayā parāparabhāvo na madapekṣayeti na kiñcit /
nṛtyamiti ratiḥ /
satpratyayāsatpratyayakarmasantāno māyāśarīra iveti viratiḥ /
gamyajātīyeti strīti cotsāhaḥ /
tvaḍmāṃsaśoṇitasnāyvasthimajjaśukramūtrapurīṣasamudāyo 'yaṃ caṇḍālīsādhāraṇa ityalaṃbuddhiḥ /
vakrabhrūḥ ṛjuromarājī gabhīranābhirūnnatapayodharā pṛthunitambā kṛśamadhyeti snehaḥ /
annapānapariṇatiriyaṃ bhedomāṃsādyapacayāpacayasaṃsthānabhedavatī
acirasthāyinīti nirveda iti nimattasaṃjñayā saha aśubhasaṃjñeti /
anuvyañjanasaṃjñayāpi saha draṣṭavyeti //
asti tāvadiha darśanasparśanābhyāmekārthānusandhānam /
tadidamekaikaviṣayaṃ vā, samudāyaviṣayaṃ vā,
tadatiriktavastuviṣayaṃ vā, vastvanurodhākāraviṣayaṃ vā, atīkaviṣayaṃ veti?
na tāvadādyaḥ, na hi bhavati yadeva rūpaṃ sa eva sparśa iti /
na ca rūpaṃ dvīndriyagrāhyam, andhasyāpi nīlapītādiprayatyayaprasaḍgāt /
na caikameva vastu kāraṇabhedādanyathā prathata iti yuktam, anātmakatvaprasaḍgāt, bhedābhedavyavasthānupapatteśca //
nāpi dvitīyaḥ, sa hyekadeśatayā vā, ekakālatayā vā, ekakāryatayā vā, ekakāraṇatayā veti /
na tāvadupādānalakṣaṇaikadeśasaṃbhavaḥ, tayoḥ pratiniyatopādānāt /
saṃbhave vā tadeva dravyamiti paryavasitaṃ vivādena /
nāpyadhikaraṇībhūtabhūtalādyādhāratayā tatsaṃbhavaḥ /
tathā hi cakṣuṣopalabhyamāne bhūtale rūpaviśeṣe ghaṭo 'pi cakṣuṣaivopalabhyamāno rūpaviśeṣastadādhāra iti śakyate niścetum, tayoradharottarabhāvena ekajñānasaṃsargitvāt /
tadadhikaraṇāḥ sparśādayo 'pīti tu kasya pramāṇasya viṣayaḥ? na hi sparśādayaścākṣuṣe cetasi cakāsati, tvaco 'yaṃ vyāpāra ityapi na yuktam, tayāpi bhūtale ghaṭasparśayorevādhārādheyabhāvapratīteḥ /
na ca samudāyayorevādhārādheyabhāvānubhavaḥ, parasparāśrayaprasaḍgāt ekādhāratayā samudāyānusandhānam, tadanusandhāne caikādhāratānubhava iti /
anavasthāprasaḍgācca, bhūlatasyāpi hi samudāyatvaṃ kiṅkṛtamityanuyogānivṛtteḥ /
ata eva naikakālatayāpi, tayorekakālatāyāṃ pramāṇābhāvāt /
bhāve vā rāsabhakarabhayorapyekakālatayā samudāyatvaprasaḍgāt /
bhedāgrahastvatrāsaṃbhāvita eva /
ata eva naikakāryatayāpi upadeyalakṣaṇasyaikasya kāryasyābhāvāt /
ata evaikodakāraṇakriyetyādyapi na yuktam, rūpādyatiriktasyodakasyānabhyupagamāt /

ekaikasyānekāhāryatve pramāṇābhāvāt, samudāyasya cāsiddheḥ /
ata eva naikakāraṇatayāpi, nimittamantareṇa samudāyavyavahāre 'tiprasaḍgāt //
tṛtīye tu na vivādaḥ //
nāpi caturthaḥ /
sa hi vijñānanayamāśritya vā syāt, dvicandrādivad visaṃvādād vā, sthairyavadbādhakād veti? ādye rūpādiṣu kaḥ pakṣapātaḥ? prāpterarthakriyāsthiteśca na dvitīyo 'pi /
te dve api rūpādīnāmeveti cet? na teṣāṃ kiṃ tu tasyaivetyeva kiṃ na syāt? bādhakāditi cet? sa yadi kramayaugapadyavirodhaḥ, kṣaṇikaṃ tāvadastu /
raktāraktādivirodhaścet? paramāṇurūpaṃ tāvadastu /
saṃbandhābhāva iti cet? asaṃbaddhaṃ tāvadastu /
kathaṃ tadvat pratīyeteti cet? taiḥ saha tathotpādāditi parihāro 'stu, bhavatāmeva yathā śarīraṃ cetanāvaditi /
rūpādibhireva samastārthakriyāsiddheḥ kiṃ tadatiriktavastukalpanayeti cet---na, tāvanmātreṇaiva samastārthakriyāsiddheḥ kiṃ rūpādikalpanayetyasyāpi vācāṭavacaso 'vakāśaprasaḍgāt /
pratīyamānatvāditi cet?
tulyam //
etenaivālīkaviṣayatā nirastā /
abhedasādhanāni pramāṇāni bādhakamiti tu cintyata ityāśayavān paryanuyogārthamāha---svasaṃvedaneneti /
atra para āha anākalitasamaya iti śeṣaḥ /
anurañjanādikayā tviti /
atadrūpasya svarūpasaṃkrāntiḥ anurañjanam /
yathā nīladravyasamparkād dhavalo 'pi nīlo mahārajanasaṃparkādrakta iti /
atra nīlādayo dravyavyapadeśaṃ vihāya rūpavyapadeśameva labhante, nīlarūpaḥ paṭo raktarūpaḥ paṭa iti /
ādiśabdena gandhādīnāṃ vāsanādikāḥ vāsanādikāḥ kriyāḥ saṃgṛhītāḥ /
śabdagatidūṣaṇametaditi vibhāvayannirākaraṇaṃ
vivṛṇoti---tathārthasyeti /
arthagatirapi tridhā /
utpādamātraṃ vā, trailokyavilakṣaṇotpādo vā, sabhāgasantānabhedotpādo veti /
tatra dvayaṃ dūṣayatītyāha---dūṣaṇāntaramiti /
tṛtīyamutthāpayatītyāha---śaṅkata iti /
dṛṣṭisṛṣṭiviṣaye hi kasmiścid ghaṭa iti vyavahāraḥ /
sa cedanayā vacobhaḍgyātiriktaḥ samarthitaḥ, siddhaṃ naḥ samīhitamityāha---anyatva iti /
ananyatve vyarthābhidhānamiti /
tathā sati hi rūpaparamāṇavaḥ sparśaparamāṇavaścetyeva /
te ca kathamapyutpadyantām, na kadācidapi dvīndriyagrāhyāḥ /
samudāyaśca durūpapādaḥ /
tathā ca dṛṣṭisṛṣṭiviṣayo naikaḥ samarthitaḥ syāt /
ato niṣprayojanamuttarābhidhānamityarthaḥ /
śaṅkata ityādi /
yadyapi kṣaṇikaparamāṇurūpe dravye na kaścid vicāravirodhaḥ, tathāpi sthirāvayavyabhiprāyeṇa śaḍkā /
so 'pi hyasmākaṃ prasādhya iti /
ata evāha---ekānekavicārāsahatvāditi /
asanta iti upalakṣaṇam /
bāhyānanurodhijñānākārarūpā ityapi draṣṭavyam /

bījamiti //
atra prayogaḥ, ye ghaṭādipratyayā na satyāḥ, ta evambhūtasamyakpratyayapūrvakā mithyāpratyayatvāt, taimirikakeśapratyayavaditi /
atra copādhimudbhāvayati---yastviti /
yadyapi hi ādimānanādiriti vibhāgo 'nupapanna eva /
tathā hi keyamanāditā? kimevaṃrūpamithyājñānapravāhāvicchedaḥ, kiṃ vā pūrvamapyevaṃbhūtasya vibhramasya kadāpi
bhāvaḥ? na tāvadādyo 'sambhavāt /
dvitīye tu taimirikakeśajñānamapyanādyeva /
anādau saṃsāre viplutasya keśajñānasyābhūtacaratvānupapatteḥ /
tathā cānāditā nopādhiḥ /
tasyāṃ satyāmapi keśajñānasya satyajñānanimittāpekṣaṇāt /
na ca viparyaye bādhakābhāvād vibhramaśca syāt /
satyapratyayānanukārī ceti śaṅkayā bhavitavyamiti vācyam /
ananyathāsiddhānvayavyatirekānuvidhānasiddhakāraṇabhāvaparihāre mithyāpratyayānāmākasmikatvaprasaḍgāt /
satyapratyayānanukāre ghaṭādipratyayānāmapravartakatvaprasaḍgācca /
tathā hi mithyāpratyayā apyābhimānika pākṣikaṃ vā prāmāṇyamupādāyaiva pravartayeyaḥ /
vibhramatvaniścaye tvapravṛtteḥ /
na ca pramāṇānanukāre prāmāṇyābhimānasaṃśayaḥ /
na ca pramāṇabhedāgrahamātreṇa tattvābhimānasaṃbhavaḥ, visadṛśārthagocaratve tasyābhāvāt /
sadṛśārthagocaratve tu satyapratyayānukāro 'kāmenāpi svīkartavya iti /
tathāpi ghaṭādipratyayānāṃ satyatve kiṃ nibandhanā bauddhasyerṣyeti jijñāsuṃ pratibubodhayiṣurāhetyāha---taṃ pratīti /
avayavina iti dravyamātropalakṣaṇaparam /
yadyasmāditi vārttikam yattadorvyatyāsena sugamamevetyupekṣitavān /
vyaktyabhiprāyeṇānaikāntikatve dahanāyogolakamudāharaṇam /
vārttikoktaṃ tu vyāghātasphoraṇāya /
jātyabhiprāyeṇa buddhitadviṣayāvudāhāryau /
asti hi viṣayāgrahe buddhijātīyāgraho na cābhedobāhyasthitau satyāṃ guṇaguṇivādārambhāt /
dvividhāṇuḥ śabdātmako 'śabdātmakaśca /
tatrānantaro 'ṣṭadravyaka iti /
kavaḍīkārāhāraparyantāḥ kāmadhātavaḥ /
dhyānāhārā rūpadhātavaḥ /
ānandāhārā arūpadhātava iti vibhāgaḥ /
sā hīti /
yatastvayaivoktam,
pararūpaṃ svarūpeṇa dhiyā saṃvriyate yayā /
ekārthapratibhāsinyā tāmāhuḥ saṃvṛtiṃ kila //
ityarthaḥ /
udbhāvanaprakārasaṃkalanārthaṃ pūrvoktaikadeśaṃ smārayitvā paramatamavatārayati---tadevamiti /
tadatrānaikāntikatvena hetvābhāso nigrahasthānam /
tadabhyupetaprāmāṇyāgamavyāghātenāpasiddhāntaḥ /
tacchabdaparyālocanayā niṣprayojanatvenāpārthakam, pratijñāpadayorvyāghātena virodha iti /

ānuśāsanikaṃ vacanabhedamādāya virodha udbhāvitaḥ /
tato na pāribhāṣikeṇa vyabhicāraśaḍkāsamānārthānāṃ prakṛtīnāmiti prakṛte 'bhyupagamavādaḥ /
utpannataddhitāyāḥ prakṛteradhikārthatvāt, spārthikasya pratyayasya nirākariṣyamāṇatvāt /
nanvāpa ityapi toyagatāmeva bahutvasaṃkhyāmācaṣṭām, ko doṣa ityata āha---ityekasyāmapīti /
yadyupanibandhena yadi toyaparamāṇāvapyāpa iti śiṣṭaprayogastadaivaṃ neyam /
vastutastu yathaikavacanāttoyamanuśāsanabalādasādhustathaikasaṃkhyāvacchinne pāthasyapīti na kaścid virodhaḥ /
dārā ityatra tveṣaiva yuktirityarthaḥ /
krandata ityanādare ṣaṣṭhī /
bhavata iti pūraṇīyam /
ṣaṇṇagarītyādiṣu tu sugamameva, samāhāre samāsānuśāsanāt /
sa ca samāhriyamāṇārthātirikta evābhyupagamyate 'smābhiḥ //
yadi yathālokavyavahāramādriyase, kimiti savikalpakaṃ pratyakṣaṃ pariharasi? kutaśca na śabdādīni pramāṇāni
pṛthagevābhyupagacchasītyāha---anyatheti /
vārttikoktodāharaṇānurodhenāhnīkaṃ pratyāha---na ca nīlasyeti /
vastutastu pītaśaḍkhavibhrame ayam api na pītasyaiva śaḍkhasyotpādamicchati, puruṣāntareṇāpi tathopalambhaprasaḍgāt /
tato
dhavalimni pratīte 'pi tadāśrayaṃ śaḍkhadravyamabhipretyetyeva /
toyaviraha ityādi /
na caitad vaidharmyamātram, upaṣṭambhakasyāvinirbhāgenaivāvasthānaniyamāt /
yathā hemni pārthivo bhāgaḥ /
taile payasi sarpiṣi ca pāthasīyaḥ /
na ca saṃyogimātraṃ yūṣe jalam /
tadasaṃyoge yūṣatvanivṛtteriti tairvyapadeśaḥ /
tairviśeṣaṇaistasya vyavacchedyasya vyavacchedaḥ /
sa cātrānubhaviko vivakṣitaḥ /
sa hyevaṃ pravartate, candano 'yaṃ surabhiḥ, tiktaḥ, śuklaḥ, śītaḥ iti /
tādātmyabhramanirāsārthaṃ tu śabdo vyapadeśakatayopāttaḥ, candanasya śuklaṃ rūpamityādi /
etaccāgambhīramiti matvā yathāśrutamevopādāya tātparyamahā---asti hīti /
na kevalaṃ hetusvarūpālocanena pratijñālocanenāpi candanasyopālambhābhyupagamo 'vasīyate parasya /
na hyanupalabdhasyaiva rūpādyabhedaṃ sādhayati /
tathā satyaprasiddhaviśeṣyaḥ pakṣaḥ syāt /
svātantryeṇa vā sattve sādhye āśrayāsiddho heturiti tṛtīye vyutpādanīyamiti ihopekṣitavāniti /
ekāntato vyapadeśaṃ vyāvartayitumiti prayogāntarasūcanāya /
tathā hi, ayaṃ cakṣurgocaraḥ candano rasādibhyo bhidyate, tadanupalambhe 'pyetasyopalabhyamānatvāt /
yadyasminnanupalabhyamāne 'pyupalabhyate tat tato bhidyate, yathā rūpādibhyaḥ śabdaḥ /
tathā cāyaṃ candanaḥ /
tasmāt tatheti /
spamātrāttu vyavacchedaḥ sandigdhaḥ tatra vyapadeśo heturiti //
prayogāntaramāheti /
vailakṣaṇyasya hetorvyaktyapekṣayānaikāntikatvāt, jātyapekṣayā asiddhatvāt, viṣayavailakṣaṇyasya ca sādhyatvāt /

tadāhitākāralakṣaṇasyānabhyupagamādityāśayavāniti śeṣaḥ /
atra ca hetutayā vyāpti pradhānīkṛtya ṣaṣṭhyanto heturūktaḥ /
pañcamyantaśca sādhyaḥ /
parvato 'yamagnimān /
kasmāt? dhūmavattvāt /
kiṃ kāraṇam? dhūmavato 'gnimattvāditivat /
granthagauravabhiyā tu yathāśrutaṃ vyācaṣṭe---ghaṭapratyayasyeti /
viṣayo ghaṭa eva /
nimittaṃ ghaṭatvam /
taddhi nimittīkṛtya ghaṭapratyayo ghaṭe vartate /
ghaṭapratyayastvanubhavaḥ smaraṇaṃ ca /
tadiyaṃ prayogapariśuddhiḥ /
ghaṭādiṣvekādipratyayā uktanimittavyatiriktapravṛttinimittādhīnajanmānaḥ, uktanimittam antareṇāpi jāyamānatvāt /
teṣveva ghaṭādiṣu nīlādiṣu nīlādipratyayavaditi /
atra yadi ghaṭamanatareṇāpi jāyamānatvādityetāvanmātraṃ kriyeta tadaikaghaṭaparityāge ghaṭāntare jāyamānaghaṭapratyayena vyabhicāraḥ, tathābhūtasyāpi nimittāntarānapekṣatvāt /
tannimittam antareṇetyetāvanmātre tu ghaṭanirvikalpakena vyabhicāraḥ, tasya tannimittanirapekṣasyāpi nimittāntarānapekṣaṇāt /
tatpratyayamantareṇetyetāvanmātre 'pi tenaiva vyabhicāraḥ /
prathamadvitīyapadopādāne 'pi tatsmaraṇānuvyavasāyavibhramairvyabhicāraḥ /
tatpratyayaviṣayanimittavyatirekeṇāpi teṣāṃ janma /
na ca pravṛttinimittāntarāpekṣā /
dvitīyatṛtīyayorapi nirvikalpakena vyabhicāraḥ /
prathamatṛtīyayorapi ghaṭāntarapratyayena vyabhicāra iti samastopādānam /
ato yannyūnaṃ tatpūrayati---bhāja ityatrāpīti /
tadetadghaṭādi pratyayavailakṣaṇyamekādipratyayānāmiti /
sthāṇurdravyamityevaṃ sādhu /
na ca jātisaṃkaraḥ, tatra khadirajāterabhāsāt /
tadguṇayogāt tu tadvyavahāro māṇavake siṃhavyavahāravat tadavayavārabdhatvāt tadīyatāvyavahāraḥ kṣīrasya dadhīvivat /
sarpeṇāntyāvayavinā ekenānārambhāt tadavayavānāṃ kāryāvaṣṭabdhatvāt sarpakuṇḍalakaṃ saṃsthānameva sphuṭam /
pratimāyā iti /
śarīralakṣaṇābhāvāt na tatra mukhyaḥ śarīraśabdaḥ, tadekārthasamavesaṃsthāne aupacārika iha prayujyate, tatsādṛśyāt /
rāhoḥ śira ityatra tu saṃsthāne śiraḥ śabdopacāramātram /
suvarṇāsyāḍgurīyakamityatra jātisaṅkaprasaḍgāt saṃsthānamevāḍgurīyakam, rajatāderapyaḍgurīyakadarśanāditi sphuṭam /
śilāputrakasyetyatroktayukti smārayannāha---evamiti /
vyatirekopadeśaviveko yadi syāt tadā buddhiśarīrābhyāmevānaikāntikaṃ syādata āha---atādātmyeti //14 //
// pariśuddhiḥ //
arthakathanapūrvakaṃ saṅgativārttikamavatārayati---ātmādīnāmiti /
kāraṇatve 'pi manaso 'pakarṣe tūktam /
sarvajanīnenāpi samayena gośabdavad yadyarthāntare 'pyete pravarteran tadā ko virodha ityata āha---tatra sarvajanīnaḥ śaknotīti /
svābhidheyadvāreṇeti śeṣaḥ /
tenāyamarthaḥ /

eteṣāṃ śabdānāṃ vyavahriyamāṇānāṃ yadekaṃ pravṛttinimittaṃ
tadyogād itarebhyo buddhirbhidyata iti /
tadidamuktaṃ sūtrakṛtā---ityanarthāntaramiti /
tenaitannirastam /
gṛhītasamayairebhirbṛddhiḥ samānāsamānajātoyebhyo vyāvartanīyā /
tathābhūtāyāṃ ca tasyāmeteṣāṃ samayo grāhya ityanyonyāśrayatvam /
vyavahāre tu sādhye
ātmāśrayatvamiti /
tarhi buddhirjñānamityevāstu kimanekaśabdoccāraṇenetyāśaḍkya paramatamapākartṛm ityāha---bhāṣyakāra eveti sphuṭamiti---upapattisārthyāditi bhāṣyāvayayavaṃ vyācaṣṭe---paryāyeti /
tatropapattipadārthaḥ paryāyaśabdābhidhānamityanene vyākhyātaḥ /
śeṣeṇa sāmarthyapadārthaḥ /
tenāyamarthaḥ, paryāyaśabdābhidhānalakṣaṇāyā upapatteḥ sāmarthyam anekārthatvapratiṣedhākṣepakatvam /
tasmāditi /
tadetannirākāraṇaṃ sūcitam /
yadupapattisādhyaṃ tāṃ pṛcchati vārttikakāraḥ---kā punarūpapattiratreti /
nirvikalpakavyāpārāṇīndriyāṇi /
savikalpakavyāpāraṃ manaḥ /
adhikārābhimānavyāpāro 'haṅkāraḥ /
kṛtyadhyavasāyavyāpārā buddhiḥ /
nirvyāpāra eva kalpitabuddhivyāpāraḥ puruṣa iti /
tenāyamarthaḥ, akāraṇam akāryaśca puruṣaḥ /
ādikāraṇaṃ prakṛtiḥ /
ādikāryaṃ buddhiḥ /
tato 'haṅkārādisarga iti /
puruṣaḥ kūṭasthacaitanyarūpaḥ /
itaradacetanamiti sākhyāḥ /
tatra buddhiraṃśatrayavatī, puruṣoparāgo viṣayoparāgo vyāpārāveśaścetyaṃśāḥ /
bhavati hi mayedaṃ kartavyamiti /
mayeti hi cetanoparāgo darpaṇasyeva mukhoparāgo bhedāgrahādatāttvikaḥ /
idamiti viṣayoparāgaḥ indriyapraṇālikayā pariṇātibhedo darpaṇasyeva malasaṃbandhaḥ pāramārthikaḥ /
tadubhayāyatto vyāpārāveśo 'pīti /
tatraivaṃrūpavyāpāralakṣaṇā buddhiḥ /
viṣayoparālakṣaṇaṃ jñānam /
tena saha yaḥ puruṣoparāgasyātāttvikasya saṃbandho darpaṇapratibimbitasya mukhasyeva tadgatamalinimnā sopalabdhiriti teṣāṃ rahasyam /
tadutthāpayati---buddhiḥ kileti /
sā ca na tāvad buddheḥ, tasyā acaitanyāditi /
yadyapyacetana eva bhrāmyatīti sāṃkhyābhyupagamo yathāhuḥ,
yogaścittavṛttinirodhaḥ /
iti, tāstu
pramāṇasaṃśayaviparyayasvapnasmṛtayaḥ /

iti, tathāpi vyāptyā pratyavasthānam /
yatra hi cetanācetanayorasaṃsargāgrahe saṃsargabhramaḥ, tādātmyabhramo vā, tatra cetanasyaiva, yathā darpaṇacaitrayoḥ śarīraśarīriṇorvā /
na hi tatra darpaṇasya śarīrasya vā bhrama iti /
api ca buddhirātmānaṃ cetayamānā bhrāmyet, puruṣeṇa vā cetyamānā /
nobhayamapi prāguktayuktereva /
na ca svataḥ parato vā aprakāśamānaiva buddhirbhrāmyatīti yuktam /
na hyadṛśyamāna eva darpaṇaḥ timire maitrasannidhānamātreṇa tatpratibimbamudgrāhayati /
tasmādubhayathāpi buddheḥ sahajaṃ caitanyamāpannamityupasaṃhāravyājenāha---tasmāt kṛpaṇeti //15 //
// pariśuddhiḥ //
vaidharmyādindriyaprakaraṇādapasāritasya buddhikramonneyatayā pravṛttihetutayā ca tayoḥ madhyer'thādavasaro manasa ityāha---kramapraptamiti //
yasmādityādivārttikaṃ vākyabhedena sūtrakāroktasvoktahetupapādakabhāṣyavyākhyānamityāha---anindriyeti /
yadyapi nimittāntaramityanenaivākāśo 'pi vyavacchidyate, avyāpītyanenaiva vā, sahakārītyanenaivātmādi, upādānātiriktasyaiva sahakāritvaprasiddheḥ, tathāpi yathāvivakṣaṃ gobalīvardanyāyena vyavasthā /
indriyaṃ pradhānīkṛtya vā ātmani sahakārivāda iti /
nanu mano vibhu sarvadā sparśarahitadravyatvāt, viśeṣaguṇaśūnyadravyatvāt, nityatve satyanārambhakadravyatvāt, jñānasamavāyikāraṇasaṃyogādhāratvāt ityādeḥ /
tatkathamucyate---avyāpīti /
naitadevaṃ, saveṣāmeṣāmāpātataḥ svarūpāsiddhatvāt /
tathā hi yadā sukhādyupalabdhīnāṃ kriyātvena karaṇatayā mano 'numitam, tadā na dravyatvasiddhiḥ, adravyasyāpi karaṇatvāt /
athāsāmeva sākṣātkāritayā indriyatayā tadanumātavyam, tathāpi śarīravayavasyopādhitvam, tadā tāvanmātre vṛttilābhaḥ /
taddoṣe ca vṛttinirodhaḥ śrotravat prasajyeta /
tataḥ śarīramātramupādhirabhidheyaḥ /
tathā ca tadavacchedena vṛttilābhe śirasi me vedanā, pāde me sukhamityādyavyāpyavṛttitvapratītivirodhaḥ /
asamavāyikāraṇānurodhena vibhukāryāṇāṃ deśaniyamāt /
śarīratadavayavāvayavaparamāṇuparyantopādhikalpanāyāṃ ca kalpanāgauravaprasaṅgaḥ, niyamānupapattiśceti /
tato 'nyavaikaṃ sūkṣmamatīndriyam upādhitvena kalpanīyam /
tathāpi tasyaivendriyatve svābhāvike adhikakalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt dharmigrāhakapramāṇabādhaḥ /
atha jñānakrameṇendriyasahakāritayā tadanumānaṃ tadā sutarāmeva prāguktadoṣaḥ /
yadi tu manaso vaibhave 'pi adṛṣṭavaśāt krama upapadyate, tadā manaso 'siddherāśrayāsiddhireva vaibhavahetūnāmiti /
atha yatrādṛṣṭasya dṛṣṭakāraṇopahāreṇopayogaḥ, tatra tatpūrṇatāyāṃ kāryamutpadyata eva, anyathā antyatantusaṃyogebhyo 'pi kadācitpaṭo na jāyeta /
jāto 'pi vā kadācinnirguṇaḥ
syāt /
balavatā kulālena dṛḍhadaṇḍanunnamapi cakraṃ na bhrāmyet /
yatra tu dṛṣṭānusaṃhāreṇa adṛṣṭasya vyāpāraḥ tatra tadveguṇyāt kāryānudayo yathā paramāṇukarmaṇāḥ /
tadihāpi yadi viṣayendriyātmasamavadhānam eva jñānahetuḥ, tatsadbhāve sadaiva kāryaṃ syāt /
na hyetadatiriktamapyadṛṣṭasyopaharaṇīyamasti /
na ca sadaiva jñānodayaḥ /
tato 'tiriktamapekṣaṇīyamasti /
tacca yadyapi sarvāṇyevendriyāṇi vyāpnoti, tathāpi karaṇadharmatvena kriyākramaḥ saṃgacchate /
akalpite tu tasmin nāyaṃ nyāyaḥ, pratipatturakaraṇatvāt cakṣurādīnāmanekatvāt /
tasmādantaḥkaraṇamastīti cet? nanvevamapi yugapajjñānāni mā bhuvan /
yugapajjñānaṃ tu kena vāryate? bhavatyeva samūhālambanamekaṃ jñānamiti cet---na, ekendriyagrāhyeṣviva nānendriyagrāhyeṣvapi prasaḍgāt /

teṣvapi bhavatyeveti cet---na, vyāsaṅgakāle jñānakrameṇa vivādaviṣaye kramānumānāt /
bubhutsāviśeṣeṇa vyāsaḍge kriyākrama iti cet---naivam, na hyeṣa bubhutsāyā mahimā, yadabubhutsite viṣaye jñānasāmagryāṃ satyāmapi na jñānamapi tu tatra saṃskāraviśeṣādhāyakaḥ pratyayaḥ syāt /
yadi tvabubhutsite sāmagrīmeva sā nirūndhyāt /
tathā ca ghaṭāyonmīlitaṃ cakṣuḥ paṭaṃ na darśayet /
tasmād bubhutsāpīndriyāntarādākṛṣya bubhutsitārthagrāhiṇīndriye mano niveśayantī yugapat jñānānutpattāvupayujyate, na tu svarūpata iti yuktamutpaśyāmaḥ /
tasmāt suṣṭhūktam---avyāpīti /
gandhādikriyānyatve satīti vārttikaṃ yathāśrutaṃ dravyakarmādijñānenānaikāntikamato vyācaṣṭe---cakṣurādibhya iti /
nanu smṛtyādiṣu saṃskārādayaḥ /
santi /
tato naite karaṇāntarakalpanāyāṃ prabhavantītyata āha---atra ceti /
indriyajanmānaḥ śarīrasaṃyuktadravyarūpakaraṇajanmāna ityarthaḥ /
nanvindriyatvenaiva mano 'pi janakaṃ smṛtyādīnāṃ tathātve sākṣātkāritvaprasaḍgāditi /
athetyādivārttike pratibhāsamānavyadhikaraṇatāmupādāya codyam /
ekadeśisamādhānaṃ ca /
vyāptirvyadhikaraṇayoraśakyagraheti vastugatimupādāya samādhānaṃ sphuṭamityāha---sautramiti //16 //
// pariśuddhiḥ //
pretyabhāvādutkarṣe sati pravṛttermano 'pakarṣe hetumāha---manaso 'pīti //
pravṛtteḥ vikalpasamuccayāmyāmavyāpakatayā nedaṃ sāmānyalakṣaṇam /
na ca tadantareṇa viśeṣalakṣaṇāvakāśa ityāśaḍkya sūtravākyaṃ bhinatti---ārambhaḥ pravṛttiḥ /
janmahetuḥ sthirātmaviśeṣaguṇajanakaḥ prayatna ārambhaḥ /
na caivaṃ dayādyavyāptiḥ /
tatrāpi tadarthaṃ prayatnasya vidyamānatvāt /
yadi tvayatamānasyaivecchāmātraṃ jñānamātraṃ dveṣamātraṃ vā pravṛttiḥ
syāt, pravartamānaṃ prati prayojakatvamamīṣāṃ nivarteta /
tataścottarasūtravyāghāta iti /
atra yadyapi vāgityādiyathāśrutaviśeṣalakṣaṇāvasare dayādyasaṃgraha iti vuddhipadaṃ mano 'bhiprāyeṇa vyākhyātaṃ bhāṣyakṛtā, tathāpi viśiṣṭadevatādyanucintanādyasaṃgraha ityata āha---sa ca dvividheti /
jñātuṃ jñāpayituṃ vā prayatnaḥ ubhayathāpi jñānahetuḥ, tena vāggocaro 'pi prayatnaḥ saṃgṛhītaḥ /
kartuṃ kārayituṃ vā prayatnaḥ ubhayathāpi kriyāhetuḥ /
tena steyahiṃsādau ajñānādigocaro 'pi prayatnaḥ saṃgṛhītaḥ /
etena yat siddhaṃ tadāha---tatreti /
tadarthaṃ prayatno jñānaṃ janayan jñāpakahetuviṣayo bhavatīti jñāpakaikadeśena vācopalakṣayatā svasamavetajñānamātraheturityapi bhramo nirastaḥ /
kāyanimitteti kāyo nimittaṃ viṣayatayā yasyāḥ sā tathoktā /
dānasteyādyartha yaḥ khalu prayatnaḥ sa kāyaviṣayo bhavati /
evaṃ manonimittaṃ dayādrohādyarthaṃ yaḥ khalu prayatnaḥ, sa manoviṣayo bhavatīti neyam /
anyathā nāstyevāsau puruṣavyāpāro yatra kāyamanasī na nimittamiti //17 //
pravarttanālakṣaṇā doṣāḥ //18 //
// pariśuddhiḥ //
pretyabhāvādutkarṣe sati doṣāṇāṃ pravṛttyapakarṣe hetumāha---prayojyeti /
puruṣaṃ pravartayataḥ utkarūpaprayatnayoginaṃ kuruta ityarthaḥ /
ānantaryādanayorabhidhānam moho 'pi pravartayatīti draṣṭavyam /

mohaikārthasamavāyo mohasaṃskāraikārthasamavavāyaḥ /
mohāntareṇa vā /
etadevāha---tāvaddhi ayamiti /
tasyārtha iti /
bhāṣyasya iti bhāva iti codakasya /
atra ca samavāyo yadyapi na vyāpāraḥ tathāpi mohādeḥ pravartakasya svāśrayasamavetarāgadveṣamohajananāvāntaravyāpārasya pravartakatvamityadūraviprakarṣeṇa sambandhasambandhinoretad draṣṭavyam /
tena phalagocarau moharāgau mohadvaiṣau vā tatsādhanaviṣayau moharāgau mohadveṣau vā janayantau
puruṣaṃ pravartayataḥ /
tataḥ phalaviṣayā rāgadveṣamohāḥ pravartakāḥ, sādhanaviṣayāstu tadekārthasamavāyinaḥ pravartanā iti vastugatiḥ /
vyāpāro 'pi ca kāryānuguṇa iti kṛtvā rāgādayaḥ pravartayanti pravṛttihetutvād doṣā ityucyatante //18 //
punarūtpattiḥ pretyabhāvaḥ //19 //
// pariśuddhiḥ //
śarīrādīnāṃ doṣaparyantānāṃ parityāgapūrvakaḥ prāptilakṣaṇo dharmaḥ pretyabhāva iti tadanantaramevāsyāvasara ityāha---uddeśakrameti //
nanu pūrvaśarīrādiparityāgāditi sūtre nāstyeva /
na cotpattimātraṃ pretyabhāvaḥ, ekasminnapi janmani tathāvyavahāraprasaḍgāt /
na ca punaḥśabdasyāyamarthaḥ, tasyābhyāsamātrārthatvāt /
ata uktaṃ vārttikakṛtā punariti /
tad vyācaṣṭe---punarityabhyāsamāheti /
abhyāsaṃ vadanneva nāntarīyakatayā pūrvaśarīradiparityāgaṃ pratipādayatītyarthaḥ /
tathāpi kiṃ vakrokteḥ prayojanamityata āha---tathā ceti /
nanu dvitīyasūtre duḥkhādīnāṃ kāryakāraṇabhāva saṃsāra ityuktam, iha tu punarūtpattiriti, tat kuto na virodha ityāśayavato vārttikakṛta ākṣepaḥ, kaḥ punariti /
duḥkhāndīnāṃ kāryakāraṇabhāve sati pūrvadehādiparityāgādanyadehādiprāptilakṣaṇaḥ pretyabhāvaḥ /
tatasteṣāṃ tathābhūtapravāhavicchede pretyabhāvāparanāmā saṃsāro vicchidyeta iti tulyapravṛttinimittatvāt sa eva tatra saṃsāra uktaityayo na virodha ityāśayavataḥ parihāro duḥkhādīnāmiti /
tadetatsmaraṇamātreṇa, vyācaṣṭai, tadetadvārttikajātamiti /
seyamuktarūpā punarūtpattiryadyacetanasya manasaḥ saṃsāraḥ kimiti nivartanīyaḥ? athātmanastadāśakyanivṛttiḥ, muktasyāpi saṃsāridehādiparityāgāt tadīyāparadehādiprāptisaṃbhavādityāśayavatā vārttikakṛtā śaḍkitam---so 'yamiti /
neyaṃ bhogenaviśeṣitā punarūtpattiḥ saṃsāra ityāśayavatā parihṛtam---yadīti /
tatrāsphuṭaṃ padaṃ sphuṭayati---kriyāmiti //19 //
pravṛttidoṣajanitor'thaḥ phalam //20 //
// pariśuddhiḥ //
śaḍkāmapanayanneva saṅgati karoti---yadyapīti /
sāmānyena jñātā hi viśiṣṭatayā jñātuṃ śakyante /
tataḥ sāmānyarūpeṇa lakṣitānāṃ viśiṣṭalakṣaṇāvasaraḥ /
ubhayoścākārayornirvedopayogādubhayopādānamityarthaḥ //
atra ca sūtre padadvayamatiriktam /
tatra prathamopayogamāha---atra ceti /
yadyapi svarūpato 'pi pravṛtteḥ kāryabhūtau dharmādharmau prati doṣāṇāmatiśayenopayogo, vakṣyati ca, doṣatuṣāvanaddhā hi karmataṇḍulā ityādi, tathāpi pravṛttiphale doṣāṇāmupayogo darśanīyaḥ sūtre prakṛtatvāt /
na ca dharmādharmayoḥ phalavyavahāraḥ /
tato vyāpāradvāramupādāyopayogamāha---api tviti /
tadeva dvāraṃ sphorayati---doṣasalileti /
ato dharmādharmaśrutyā na lakṣaṇābhramaḥ kartavyaḥ /

svarūpatastu pravṛtti prati doṣāṇāṃ sahakāritvaṃ sūtrakāra eva caturthe vakṣyatīti /
tat kiṃ nirdeṣasya sukhaduḥkhe na sta ityupāttakarmapracayasya tādavasthyamadattaphalasyaiva vā vināśa ityata āha---na cāstīti /
na brūmo nirdeṣasya upabhoga eva nāsti /
api tu yādṛśaḥ saṃsārahetustādṛśo nāsti /
doṣāntarajanako hi tādṛśa ityarthaḥ /
arthapadasyopayomāha---sūtra iti //20 //
// pariśuddhiḥ //
mukhyaṃ duḥkhamadhikṛtya saṅgatiruktā /
gauṇābhiprāyeṇāha---nānukta iti //
nanu lakṣaṇaśabdo yadi svarūpavacanaḥ syāt, gauṇaduḥkhāvyāptiḥ syāt āvṛttau vākyabhedaḥ /
tata ekavākyatvaṃ rocayannayamāha---atra ceti /
evaṃ cāsiddhiḥ /
tāṃ pariharati---saiva hīti /
mukhyā svarūpato, gauṇī vidheyaduḥkhopādhinibandhanā /
na caivamitaretarāśrayaprasaṅgaḥ /
duḥkhatayā tadviṣayatvaṃ tathātve ca duḥkhatvamiti lokasuprasiddhena bādhanābuddhiviṣayatvena heyatāyāḥ prasādhanāt /
yo hi duḥkhaṃ taddhetuṃ vā śarīrādi tadanuṣaktaṃ vā sukhaṃ jānāno 'pi sukhatṛṣṇāpariplutamatirna hātumicchati, taṃ pratyucyate śarīrādiduḥkhāntaṃ duḥkhaṃ heyamityarthaḥ, bādhanālakṣaṇatvāt, yattu na heyaṃ na tadevam, yathātmasvarūpāpavargāviti /
vaśī jitāvidyaḥ /
yadyapi rāgābhāvo vairāgyaṃ tathāpi suṣuptyādau tasya bhāve mokṣānupayuktatayā ātyantiko vivakṣitaḥ /
sa ca
kāraṇayogyatānivṛttyā sidhyati /
tataḥ saiva darśitā /
upanateṣvapi viṣayeṣvaudāsīnyaṃ kiṃ tadupekṣābuddhiḥ prabalatattvasākṣātkārasamunmūlitaniravaśeṣamavidyāsaṃskāre heyopādeyapakṣavyavacchedavatī buddhirityarthaḥ /
śarīrādiṣu uktaḥ uktarūpa eva grāhya ityarthaḥ /
nanvabhāvaphalatvaṃ dharmasya duḥkhābhāvasukhavādino nāniṣṭam /
nāpīdamadṛṣṭamityata
āha---yadyapīti /
yathā ca kālotkarṣaḥ sukhasyāgamikaḥ, tathā svarūpotkarṣo 'pyānubhavika āgamikaśceti draṣṭavyam /
na cāndhakāravat pratiyogyutkarṣādutkarṣopapattiriti vācyam /
dharmaphalaṃ hi duḥkhābhāvo bhavan pradhvaṃso vaktavyaḥ, prāgabhāvāderasādhyatvāt /
tasya ca kālenānavaccheda eva /
na ca tajjātīyāvadhisadbhāvaniyamo 'ndhakāravadeva /
na hi brahmalokopabhogānantaramevāvaśyaṃ duḥkhena bhavitavyamityasti niyāmakam /
yathā ca viśiṣṭaśālisūpādinā kulmāṣapiṇḍikayā codarapūraṇe kṛte duḥkhanivṛttistulyā, tathendrabrāhmapadayorapīti na kaścit svarūpato viśeṣaḥ syāt, api ca svargārthī yāgādikaṃ kṛtvā kadācillabdhavṛtteradharmānnarakaduḥkhamanubhūya svargamanubhavati /
kadācit tu manuṣyadehapātānantarameva ityaniyamaḥ /
so 'yaṃ na syāt, duḥkhapradhvaṃsaphalatvād dharmasya /
na cānutpannasya pradhvaṃsaḥ tasmād dharmaṃ caritvā avaśyamakāmayamāno 'pi prathamatastāvannarakādiduḥkhamanubhavet /
tatastadabhāvamiti kṛtaṃ dharmeṇa,
prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ varam /
iti nyāyāt //21 //

// pariśuddhiḥ //
śarīrādiṣu pratiyogiṣu lakṣiteṣu tannivṛttirūpasyāpavargasya lakṣaṇāvasara ityāha---krameti //
yadyapi mano na jāyate, tathāpi karmopagrahamantareṇa tasyākiñcitkaratvāt sa eva tasya janmeti jāyamānāḥ sarva ityuktam /
atra ca pratiyogināṃ śarīrādīnāmādhyātmikatvāt tatpradhvaṃso 'pyādhyātmika eva /
tadviśiṣṭasya jīvanmuktyuttarakāle duḥkhasyātyanatābhāvo mokṣa iti nākāśādigatena duḥkhasyātyantābhāvena vyabhicāraḥ /
pariṇāmo hi pūrvadharminivṛttau dharmyantarotpādo vā syāt, vaināśikānāmiva /
pūrvadharmanivṛttau dharmāntarotpādo vā syāt sāṃkhyānāmiva /
tadetat takṣadvayaṃ vikalpayati---sarvātmanā veti /
pūrvasminniti /
āstāṃ tāvatkauṭasthyaṃ pariṇāminityatāpi na syādityarthaḥ /
ekadeśeti /
yadi dharmadharmiṇorekāntenābhedo yadi vā bhedābhedaḥ, ubhayathāpi na kūṭasthānityatā /
ekāntabhedena tu katham
brahmaivedaṃ sarvamiti
śrutivacanamādriyata ityarthaḥ /
sāvayavatvāditi sāṃśatvāt /
svātmībhūtopajanāpāyadharmavattvāditi yāvat /
ghaṭādivaditi /
yathā ghaṭādayo brahmadharmā anityāḥ, tathā tadabhinnasvabhāvaṃ brahmāpyanityaṃ syādityarthaḥ /
na ca vācyaṃ pariṇāminityameva brahmāsatu /
anekāntavādasya nirākṛtatvāt /
satkāryavādasya nirākariṣyamāṇatvāt /
na caikāntabhinna evāyaṃ brahmadharmaprapañco 'stu iti vācyam, vyaktād vyaktasya niṣpattiḥ pratyakṣapramāṇyādityupādānādicintāyāḥ kariṣyamāṇatvāt, paramāṇūnāṃ nityatāvyavasthāpanācca /
tatkāryatāmātratve tu siddhasādhanāditi /
nityamityādi bhāṣyaṃ na yathāśrutaṃ paramatotthāpanamityata āha---asyārtha iti /
ityartha iti /
pareṣāmabhimata iti /
ātmā nityasukhavān kāraṇāntarāṇi parityajyāśrīyate tattajjātīyanityaguṇavat, yathā varṇātkena śadenāśrīyamāṇamākāśaṃ nityaśabdavaditi mīmāṃsānaye /
satkāryanaye tu, ātmā nityasukhavān /
tenāśrīyamāṇatvāt /
yadyenāśrīyate tattena nityena tadvat, yathā paṭena tantava ityutthāpya dūṣayatītyāha---atra ceti /
anaikāntikatāṃ draḍhayitumatiprasaḍgo 'vatāritaḥ /
nanu sukhatatsaṃvedanena brahmayaṇo bhinno brahma cānuditānastamitarūpaṃ śuddhabuddhasvabhāvaṃ svata eva siddham /
kastatra pramāṇapraśnāvakāśaḥ? sarveṣāmeva pramāṇānāmanubhava eva sīmā /
kutaścābhivyaktyādicintā? muktasaṃsārāvasthayoraviśeṣaśca prasañjito 'pi nāniṣṭa ityata āha---ayamabhisandhiriti /
viṣayasukhasaṃvedane evātmā tadatirikto vā? ādyaṃ dūṣayati---sukhamiti /
uktopapatti smārayitvā aparāmāha---na hīti /
nanu sukhasaṃvedanayorūdayavyayau na tāttvikau /
na ca kalpito virūddhadharmādhyāso bhedahetuḥ sphaṭikasyāpi javātāpicchādisannidhānāpāditārūṇimanīlimādinā bhedaprasaḍgādityāśaḍkya pariharati---na cātmaiveti /
na hyasti saṃbhavaḥ sphaṭikaḥ svarūpeṇa pūrvāparakālaikatayā sphuranneva nīlīdivyāvṛttātmā nīlādyātmanāropyata iti bhāvaḥ //

syādetat, svasaṃvedanamātmasvabhāvamapyanādyavidyāvaśādanātmatayā sphurat tattadviṣayoparāgeṇa bhinnamiva sphuratyātmanyekatayā pratisandhīyamāne 'pi yathā gaganasaviturekatvenānubhūyamānasyāpi pratibimbamambuni taraḍgabhedādityata
āha---na caitadasatīti /
ayamarthaḥ, na tāvat sa eva tasminneva tadānīmeva bhrānto 'bhrāntaśceti saṃbhavati /
tasmādavidyāyā durghaṭatvaṃ nāmālaḍkāra eveti pādaprasārikayā pratyavastheyam /
seyaṃ bhedajñāne bādhakamālambya syāt /
tacca nāstīti vakṣyāmaḥ /
pratibimbe tu suvyakta eva bhrama iti /
dvitīyaṃ dūṣayati---na cāgantuketi /
nanvātmani nityaṃ caitanyamiti ka evamāha? ki tvātmaiva nityacaitanyasvabhāva ityata āha---na cātmaiveti /
na ca sukhenāhamasvāpsamityastyeva smaraṇamiti vācyam /
ghaṭamahaṃ jānāmīti tadajñāsiṣamitivat sukhenāhaṃ svapimīti tadajñāsiṣamityevamapi smaraṇaprasaḍgāt, tarhi kimidaṃ sukhamahamasvāpsamiti duḥkhābhāvānumānamātraṃ supto 'haṃ na kiñcidajñāsiṣamiti jñānābhāvānumānavat /
atha kena liḍgena smaraṇārhāsamaraṇena /
ko dharmī? ātmā anubhūyamānaḥ smaryamāṇo vā pratyabhijñāyamānaḥ /
tathāpi suṣuptāvasthā yā
nānubhūtā ata eva na smṛtā, kathamiva tacchabdena parāmṛśyata iti cet---na, pūrvāparāvasthayorekatvapratyabhijñānena madhyāvasthāyā api sāmānyenopanayanāt /
yathā prāgupalabdhaḥ paścādupalabhyamāno ghaṭo madhyāvasthāyāṃ nāyaṃ jñāta iti jñānābhāvaviśiṣṭo 'numīyata iti na kiñcidanupapannam, stāmātmano jñānasukhe bhinne na tu mithastathā ca sukhātmakaṃ jñānamātmani jñānāntareṇa yadi nānubhūyata /
evametat, svayamapi na prakāśata iti tvasiddhamityata āha---sukhaṃ ceti /
tadevamātmani sukhaṃ nityaṃ bhinnaṃ bhinnanaiva jñānena prakāśyamānamāstheyam tatra bhāṣyavārtike ityāha---tadevamiti /
nanu vaiṣayikasukhajñāne kartavye sukhātiriktaṃ kimātmamanaḥsaṃyogo 'pekṣate, yena tatrāpi viṣayamātrāpekṣāyāṃ manasaiva rūpādyupalabdhiprasaḍgo na syāt, atha bahirmanaḥsāpekṣaṃ nanvantariti parihāraḥ, sa ihāpīti /
ato vārttikaṃ sphorayati---saṃsārāvasthāyāmiti //
āpāditaprayāsavaiyarthyaparihāraṃ parasya vārttikakṛto hṛdisthaṃ sphuṭīkaroti siddhāntavārttikaṃ saṃgamayitum---nanu tvanmata iti /
yathā hi śāstreṇa pravartamānaḥ pravartayitvayaḥ, tathā sa eva śakyasādhane /
na ca nityaṃ śakyam /
taddhi na nirvartyaṃ nityatvāt /
nāpi vikāryamapariṇāmitvāt /
nāpi prāpyam /
na hi tasya saṃbandhalakṣaṇā prāptirapratisaṃkramatvāt nāpi tādātmyalakṣaṇā, tasyāḥ prāgeva siddhyasiddhyorūbhayathāpi aśakyatvāt /
nāpi jñānalakṣaṇā, nityānityavikalpena tasyā apyapāsitatvāt /
nāpi viṣayatvalakṣaṇā, anatirekāt /
tathātve cotpannatayā vināśe punarasaṃbandhāt /
ṣaṭpadārthātirekasyāsiddheḥ /
bhāvatve 'vaśyaṃ tadantarbhāvāt /
abhāvatve pratiyogyanupapatteḥ /
nāpi saṃskāryaṃ tat, anādheyatvātiśayatvāditi //
tasmāt nityaṃ sukhamaśakyatvāt na prayojanam /
prayojanaṃ tu duḥkhābhāvaḥ, tasya nirvartyatvāditi vastugatiḥ /
atrāhuḥ---nanu sasādhanaṃ duḥkhamapi na pāramārthikamasti /
tataḥ kasyābhāvaḥ śakyaḥ /
yathāvidyopadarśanaṃ tu pravṛttiḥ sukhe 'pi samāneti, tatrāha---dharmādharmāviti /
tadidaṃ pūrvoktaṃ hṛdi nidhāyoktam---śakyau bhogena kṣetumiti /

na kevalamiyaṃ nityasukhadṛṣṭirmokṣānupayoginī, pratyuta virodhinītyāha---anyathā tviti /
tasmānmanāgapyasyā avakāśo na dātavyaḥ paraiḥ, apitvavidyānivṛttimātre prayatitavyaṃ śakyatvāt, avirūddhatvāccetyarthaḥ /
tasmādupapannānavadyavādinaḥ parameśvarasyopadeśo nāśakyaprayojano na viparītaprayojano na viparītaprayojano vā bhavitumarhatīti bhāktatvamevānandaśrutīnāṃ nyāyyamityāha---tasmāditi /
nityaṃ sukhaṃ bhavatyasti /
yadyapi kiñcinnārabhate nopādatte tathāpi nimittatayā kiñcitkurvan san bhaviṣyatīti cet? naivam, ṭīkārthānavabodhāt /
nimittatā hi upādānatayāvyāptā /
anyathā rūpāderapyanupādānasyāpi kiñcitpratinimittatāmupagamya nivṛttau sarvasantānanivṛttiprasaḍgāt /
evamastviti cet? atra ṭīkayottaraṃ, tadevamasmadabhipretāpavargalakṣaṇe saṃpratipannāvapi lābhahānyoradhikavādinau nirastau, saṃkhyādayastu naivamiti notthāpitāḥ /
te hi prakāre paraṃ vivadante /
sa ca tatra tatra cintanīyaḥ //22 //
// iti pramayalakṣaṇaprakaraṇam //
// nyāyapūrvāḍgalakṣaṇaprakaraṇam //
// pariśuddhiḥ //
sarveṣāṃ pramāṇādhīnatvāt prameyasya tu bubhutsitatamatvāt tābhyāṃ saṃśayādīnāmapakarṣaḥ /
sāṅgepāṅge ca nyāye vyutpādye pūrvāṅgatayā prakaraṇāntarebhyaḥ saṃśayādiprakāraṇasyotkarṣaḥ /
tatrāpi sandigdhe prayojanādicintā /
na ca prayojanamanusandhāya saṃśaya iti saṃśayasya prāthamyamevaṃlakṣaṇakrame 'pi nyāyaḥ /
uddeśyalakṣaṇayorekavākyatvādityabhisandhinā bhāṣyam ityāha---saṃśayeti /
ata eva dvitīya pāṭhaṃ vyācaṣṭe---kvaciditi //
nanu saṃśayasāmānyalakṣaṇaṃ cedidam, vimarśaḥ saṃśaya ityetāvadevāstu /
viśeṣalakṣaṇāni cet?nākṛte sāmānyalakṣaṇe teṣāmavasaraḥ /
vimarśasaṃśayapadayoścānyatarat anarthakamityata āha---atra ceti /
lakṣaṇaṃ lakṣaṇavākyam /
vimarśa ityanena ca viṣayataḥ svarūpataśca sāmānyalakṣaṇadvayaṃ sūcitam /
tatra prathamamāha---ekasminniti /
virodhicaturarthāvamarśa iti tu parisaṃkhyānamanarthakam /
sthāṇurvā puruṣo vetyatra dravyādeḥ anantasyāvamarśāt /
prādhānyena cet? dvayasyaiva /
na hyayaṃ niṣedhaḥ pradhāna iti /
dvitīyamāha---kiṃsviditi /
kimityupakrame /
sviditi pakṣāntare /
tena kimidamavam utasvidevamityarthaḥ /
anuvartanīyamāvartanīyamarthānurodhāt /
saṃśayapadasannidhaśca vimarśapadaṃ vivakṣitamarthamāheti tatsahitamevoktavāniti parasparaniṣedhavadubhayavidhipradhāna ekaḥ /
parasparavidhimadubhayaniṣedhapradhāno 'paraḥ /
parasparaviraharūpavidhiniṣedhapradhāno 'nya iti yathāsaṃkhyaṃ viśiṣṭaḥ saṃśayo lakṣya ityāha---atra viśiṣṭa iti /
lakṣyapadaṃ lakṣyapadārtha iti /
guṇagataṃ saṃśayo lakṣya ityāha---atra viśiṣṭa iti /
lakṣyapadaṃ lakṣyapadārtha iti /

guṇagataṃ sādṛśyamavāntarasāmānyaviśeṣa eva /
yatastulyārohapariṇāhāvimāviti pratyayo bhavati, tameva vyaktikāraṇamukhena darśayati---saṃkhyāparimāṇeti /
mahattvadīrghatvasāmānyadharmayoga iti /
mahattvadīrghatvasāmānyamātradharmayoga ityarthaḥ /
iha vārtikakāreṇa samānadharmopapatterityādau sattāmātreṇa saṃśayāhetutayā upalabdheraśrutyā ca pūrvapakṣayitvā samādhānatrayamabhihitaṃ tadvivecayati---yadyapīti /
prathame 'nupapattiśabdaḥ sattāvācakaḥ tatparaśca /
upalabdhistu viśeṣāpekṣa ityanenākṣipyate /
dvitīye tūpapattiśabdo 'yamanekārtho 'pīhopalabdhivācaka upāttaḥ /
tṛtīye tu sattāvacana eva lakṣaṇayopalabdhipara iti /
tatra viśeṣāpekṣa iti padaṃ tadā sāmānyajñānamākṣipet, yadi viśeṣajñānaṃ niṣedhet /
na tvetadastītyata āha---viśeṣeti /
vākyasāmarthyādanvayayogyatāsāmarthyāt /
yadyapi viśeṣāpekṣaśabdaḥ sākṣād viśeṣopalabdhi na niṣedhati, tathāpi lakṣaṇayā tatparaḥ /
sā ca mukhye bādhakāt, vivakṣite saṃbandhāt avācakopādāne prayojanātt pravartate /
tatra mukhye bādhakamāha---na ceti /
prayojanānuyogaparihārāya laukikalakṣaṇātvaṃ sūcayan dṛṣṭāntapūrvakaṃ saṃbandhamāha---yatheti /
yathā hi gaḍgātīrayoḥ saṃyogamantarbhāvyāvinābhāvastathā agṛhyamāṇasmaraṇabubhutsayorekaviṣayatayā saṃśayamantarākṛtvā paurvāparyaniyamenāvinābhāva eva saṃbandha ityarthaḥ,saukaryaviśeṣāt /
tatprayojanamapyabhidhātuṃ śakyate /
viśeṣamapekṣata iti hi viśeṣāpekṣaḥ saṃśaya uktaḥ /
tathā ca viśeṣe jijñāsājanaka ityukte phalamasya darśitaṃ bhavati /
tadidamuktam---tasyāḥ saṃśaye sati bhāvāditi /
etena phaladvārakamapi sāmānyalakṣaṇamanugantavyam /
dvitīye tu vinigamanāyāṃ pramāṇābhāvaścodyam /
tadutthāpya vārttikeṇottarayati---syādetaditi /
tṛtīye prayojanābhāścodyam, tad vārttikamukhenaiva pariharati---na ceyamalaukikī lakṣaṇetyādi yena prayojanamanurudhyeteti śeṣaḥ /
nanu kṛtakatvaṃ paricchedasya hetuḥ, na vyavacchedasyetyata āha---api tvanityatvasyeti /
nanu tathāpi vivakṣitatajjātīyavṛttitve satyanyavṛttireva dharmaḥ samānaśabdavācya iti kuto niyama ityata āha---samāno hīti /
atrottaraparasya yāvannāvatārastāvat parihāraḥ /
tasmistvavatīrṇe prasaktireva nāsti /
yadi hi samāno dharmo vyavacchedaheturiti kutaḥ sādhakabādhakapramāṇābhāvaḥ, tasyaiva tadabhāvarūpatvāt /
sa cet kathamasau vyavacchedahetuḥ? na copalabdhyādipadaṃ taditarasya sādhakabādhakatvaṃ pratikṣipati //
nanu tasyeti viśeṣalakṣaṇamastīti, tasmāt tasminnasatyapi na vaktavyasyāvakāśa iti darśayitumiyaṃ yuktirukteti /
paunaruktyaṃ pariharannāha---vimarśapurvakamiti /
pūrvaṃ hi karaṇākaraṇayorguṇadoṣau na cintitau, idānīṃ tau cintyete ityapaunaruktyam /
ata eva prāgāha---yojayatīti /
idānīmāha---avadhārayatīti /
yathā saptame rasa iti /
tathā hi saptamo rasaḥ saṃśayajñāne dharmitayā viṣayaḥ syād, dharmatayā vā? na kadācilloka evaṃ sandigdhe yadayaṃ saptamo rasaḥ sthāṇurvā puruṣo veti, dravyaṃ vā guṇo veti /
nāpyevaṃ sandigdhe ayamupalabhyamānaḥ padārthaḥ saptamo vā raso daśamaṃ vā dravyamiti? saptamo rasaḥ kimasti nāsti veti sandeho bhavatyeveti cet na, ananubhūte smaraṇābhāvāt /
asmṛtasya ca saṃśayāviṣayatvāt /

naudoleti /
sadṛśadarśane 'pyasmaraṇaṃ tu paṭvabhyāsādarapratyayābhāvāt /
yathā hi tathāvidhapratyayajanyaḥ saṃskāraḥ, tathā tadudbodhyo 'pīti /
dve dvitveneti /
samuditayorānantarya vivakṣitamityarthaḥ //
anekadharmapadaṃ lakṣaṇayā asādhāraṇaṃ dharmamāha---tatraikadeśivyākhyādūṣaṇavyājane mukhye bādhakamāha
vārttikakṛt ityata āha---aneketi na sarvatra dravyādau saṃyogajatvamato viśeṣayati---kāryadravya ityādi /
ato mukhye
bādhakaṃ dṛṣṭavā jaghanyāṃ vṛttim ālambya bhāṣyakṛtā sūtraṃ vyākhyātamiti darśayanniva vārttikam avatārayati---bhāṣyakṛdvyākhyayeti /
punaḥ pṛcchati /
yadi lākṣaṇikamidaṃ padaṃ kaḥ saṃbandha ityāśayavāniti śeṣaḥ /
avadhyavadhimadbhāvaḥ saṃbandhaḥ iti saṃkalayya vārttikārthamāha---etaduktaṃ bhavatīti dharmapadasāmānādhikaraṇyena viśeṣaśabdasya bhāvasādhanatvaṃ nivartayatītyāha---etaduktaṃ bhavatīti dharmapadasāmānādhikaraṇyena viśeṣaśabdasya bhāvasādhanatvaṃ nivartayatītyāha---adhyāhṛteti /
yadyevamalagnakaṃ tarhi bhāṣyaṃ tasyānekasyetyata āha---saṃbandhasāmānyeti /
bījāntaraṃ saṃbandhāntaram /
pūrvaṃ hi vibhāgajatvādinā svāśraya eva śabdastadviparītebhyo vyāvartata ityuktam /
idānīṃ tu svāśrayācchabdāntara eveti na nivartyata ityabhisandhiḥ /
ato nivartyanivartakabhāvaḥ saṃbandho bhavatīti bījāntaramiti /
tasyānekasya dharmo nivartakatayā yaḥ sa evāneka ityucyate iti vyākhyātamityarthaḥ //
nanvevaṃ sati kiṃ lakṣaṇayā yāvatā mukhya evānekaśabdo 'stu /
tathā hi pūrvam anekasya dharmo 'nekadharmaḥ sākṣāt samavāyādivṛttyā cet samānapadenaiva gatārtha iti matvā dūṣitaḥ /
nivartakatayā tvanekasya saṃbhavatyevetyata āha---na tvatreti /
kutaḥ? darśayiṣyatīti /
yadi saṃbandhivacana evānekaśabdaḥ syānna dharmaśabdena samānādhikaraṇaḥ syāt /
tathā ca bahuvrīheralābhe dharmī na labhyetetyarthaḥ //
evaṃ bhāṣyānugataṃ vārttikamupasaṃhṛtya svatantraṃ vārttikamutthāpya lakṣaṇānurodhena tāvad vyācaṣṭe---prakāreti /
ekamekajātīyam /
aneka naikajātīyaṃ, bhinnajātīyam ityarthaḥ /
tena viśeṣaṇaviśeṣyayorviśiṣṭabuddhihetutvenābhedamupacarya viśaiṣyavacano 'yam anekaśabdo viśeṣaṇe dharme prayuktaḥ ityāśayavānāha---bhedābhedapratyayaheturityartha iti /
ata evopasaṃhāre vakṣyati---tatpratyayaheturupacāreṇāneka iti /
taditarebhya iti /
dravyaguṇakarmabhyo na tu śabdetarebhya eva, tadvyatirekasya saṃśayaṃ pratyanupayogāt /
imamevārtha vārttikena saṃvadati---tadidamāheti /
yadyapyasādhāraṇe dharme vivakṣite ekapratyayaheturiti mandaprayojanam, tathā pyasādhāraṇāt saṃśayo bhavan tajjātīyatāyāmeva paryavasyati /
na tu tadvyaktitāyām tajjātoyā api hi vidharmāṇo dṛśyante /
na tu ta evetyetat sūcayitumanekavyaktiniṣṭhatā darśitā /
ata ekavacanaṃ samarthayati---jātyeti //
idānīmudāharaṇānurodhena vyācaṣṭe---sadādiriti /
atreti vyākhyāne, anurūpam udāharaṇamāhetyarthaḥ /
udāharaṇaparatāṃ sphuṭayitumasādhāraṇāvasare sādhāraṇamapi sadādi kimityupanyastamiti śaṅkāṃ nivārayati---dravyatvādikoṭīti /
sat sattāvat /

anityaṃ pradhvaṃsayoti /
dravyavat samavāyikāraṇatayā dravyamasyāsti /
kāryaṃ prāgabhāvavat /
kāraṇaṃ nimittetaratayāpi sāmānyāviśeṣavat avāntarasāmānyavaditi /
yattadavocāma, parasparavidhimadubhayaniṣedhapradhānaḥ saṃśayo lakṣyo dvitīyalakṣaṇa iti, tat siddhāntaprasaṅgena niṣedhamupakramya vidhiparyavasānena darśayati---dravyakarmabhyāṃ vyāvartamānaḥ kiṃ guṇa ityādi //
nanu codyamevaitadanupapannam /
na hi vibhāgaje vibhāge pramāṇamasti /
yaugapadyenaiva vibhāgasahasrasyāpi samānadeśasya jāyamānatvādityata āha---ayamamisandhiriti /
yadyapi vaṃśadalayorvibhāgānantaraṃ saṃyoganāśaḥ, tato dravyanāśaḥ, tato dravyanāśaviśiṣṭaṃ kālaṃ svatantraṃ vā avayavamapekṣya dalayorvartamāno vibhāga ākāśādideśād vibhāgaṃ karotīti vaiśeṣikāḥ, tathāpyaprakṛtatvāt saṃyoganāśadravyanāśakramo nopanyastaḥ /
prakṛtasya hi karmaṇo vibhāgadvayajanakatvaṃ krameṇa vā syād, yaugapadyena vā /
na tāvadādyaḥ, karmaṇo vibhāgārambhe 'napekṣayā avilambakāritvaniścayāt /
apekṣāyāṃ vā, ādyamapi vibhāgam anantarameva na kuryāt /
uttarasaṃyoge kartavye pūrvasaṃyogapradhvaṃsāpekṣeti vilambaḥ /
āgantukabhāvamabhisandhāya tu nairapekṣyamuktam /
na dvitīyaḥ, yadā ākāśādideśād vibhāgaṃ karoti karma ta tadāvayavāntarāditi sthitiriti vaiśeṣikāḥ /
tadetad yathāśrutamubhayamapyanupapannam /
ādye vibhāge hi kartavye karmaṇo nirapekṣatvāt sa eva kālaḥ /
dvitīye tu kartavye prathamānantarakāla eva nairapekṣyam /
ato na kālātipāta ityevamapyupapatteḥ /
yadetyādisthitistu vikasatkamalakuḍmaleṣveva bhagnepyato 'syārthamāha---avayavakriyā hīti /
kāryaikāryeti---pratyāsattisūcanam //
nanu bhavatvevaṃ tāvaduktavyāpteranavadhāraṇam, tathāpi yā kriyā dravyānārambhakasaṃyogapratidvandvinaṃ vibhāgamārabhate, nāsau dravyārambhakasaṃyogapratidvandvinamapi /
tathātve vā yataḥ kutaścit karmaṇo yugapadubhayavibhāgopapattau calatyevāvayave sarvadravyanāśaprasaṅgaḥ, na caivam /
tasmād yadanārambhakasaṃyogapratidvandvijanakaṃ tannārambhakasaṃyogapratidvandvijanakaṃ karmeti
siddhe viparyayo 'pi siddha iti tatrāha---kriyāvailakṣaraṇyātviti /
ayamarthaḥ /
vibhāgasya tāvadvailakṣaraṇyamavaśyamabhyupetavyam, anyathā niyamānupapatteḥ /
tadanurodhāt karmaṇo 'pi jātikṛtaṃ sahakārikṛtaṃ vā vailakṣaṇyamavaśyaṃ svīkartavyam /
tadetasya vailakṣaṇyam ārambhakānārambhakasaṃyogapratidvandvivibhāgadvayajanakatayā ekatra, anyatra tvanārambhakasaṃyogapratidvandvivibhāgamātrajanakatayā paryavasyati, āhosvidārambhakasaṃyogapratidvandvivibhāgamātrajanakatayaikatra, anyatra tvanārambhakasaṃyogamātrapratidvandvivibhāgajanakatayeti na niyantuṃ śakyate /
anārambhakasaṃyogapratidvandvinamapi vibhāgaṃ
kariṣyati, ko virodhaḥ? yathānārambhakottarasaṃyogajanakatve satyeva kutaścit viśeṣādārambhakottarasaṃyogajanakatvamapi karmaṇaḥ, anyathā tatrāpyanayaiva diśā kāraṇamātrasaṃyogapūrvakāḥ kāraṇākāraṇasaṃyogāḥ kalpanīyāḥ syuḥ /
yathā ca tatra krame pramāṇaṃ nāsti tathehāpīti /
yadekāntavibhāgamekamavayavadvayamātravartinam, anyā tu vibhāgadvayamavayavadvayavartinamavayavānavayavavartinaṃ ceti /
yathā caitadvailakṣṇyaṃ tathā varamevamasatu yadekānārambhakasaṃyogapratidvandvinamanyā tu ārambhakānārambhakapratidvandvinaṃ janayatītyarthaḥ //
tasmāt kāraṇamātravibhāgapūrvake kāraṇākāraṇavibhāge pramāṇaṃ nāstīti nābhyupagamyata ityetāvanmātravyaktīkaraṇaphalo 'yamanamyupagama ityāha---tasmāditi /
kāraṇākāraṇavibhāgapūrvakastu kāryākāryavibhāgaḥ prāmāṇika ityabhyupagamyata ityāha---yastviti /
kāryaikārthasamavāyastarumadhikṛtya kvacit pāṭhaḥ /
kāryakāraṇaikārthasamavāyaḥ /
so 'ṅgulīmadhikṛtyeti /
sa iti /

asādhāraṇībhūtanimittajātīyāsamavāyikāraṇajanya iti pratijñārthaḥ ādyaśabdatvāditi hetvarthaḥ /
yadyapi vibhāgāpekṣavibhāgāsamavāyikāraṇam asādhāraṇaṃ śabde tadeva vaktumucitam, tathāpi kāraṇamātravibhāgajavibhāgamabhyupetyoktaṃ vārttikakṛteti tathaivāha---tadevamiti, etadapi vyabhicārya samarthayati---tadapīti /
yadyapyevamapi vibhāgajatvāditi heturadoṣa eva, na hi vibhāgād dravyasya janma saṃbhavati,
kamaṇo vā /
sa hi dravyānārambhakasamaveto 'kāraṇameva, ārambhakasamavetastu saṃyoganāśadvārā vināśaka eva, karmaṇo 'pi kāraṇaṃ vibhāgo bhavanna tāvadādyasya tasminnasati vibhāgasyaivānupapatteḥ /
taduttarasyāpi pūrvakarmanivṛttau janma /
yadā tu tannivṛttiruttarasaṃyogāt, tadā vibhāgasyāpīti kathamuttarakarmajanma vibhāgāt? tasmādasandigdhavyāptikaṃ vibhāgajatvaṃ śabdasya guṇatve pramāṇameva /
na ca tadavāntaraviśeṣamādāyāsādhāraṇyaṃ doṣaḥ /
tathā sati dhūmo 'pyagamakaḥ syāt /
tathāpi bhāṣyoktodāharaṇavyutpādanamātramidamiti mantavyam //
nanu tulyajātīyeṣvityādivivakṣitaviparītāpādikeyaṃ yuktirityata āha---yadyapīti /
pūrvaiva yuktiriyaṃ bhāṣyakāragauravāduktetyarthaḥ /
pūrvasmāraṇena prakārāntaratvaṃ sphuṭayan vārttikamavatārayati---pūrvamiti /
samāno hi dharmaḥ pakṣe vartamānaḥ sapakṣavipakṣadharmābhyāmekajātīyaḥ, tadrūpapratiṣedhaścāyamaneka iti /
tathā ca pakṣe vartamānasya sapakṣavipakṣadharmābhyāṃ vijātīyatvamuktaṃ bhavati /
yaśca pakṣagaḥ sapakṣavipakṣadharmābhyāṃ vijātīyo dharmaḥ, so 'sādhāraṇa eveti bhavatyabhidheyāvinābhūtatvāt lakṣaṇāviṣayaḥ /
tadidamuktam---lakṣaṇayaiveti /
vārttikaṃ yojayati---samāneti /
samānaśabdena pratiyogitayā buddhāvasamāne 'pyusthāpite saṃśayakāraṇatve ca tasya pramāṇasiddhe tasmin vaktavye yadanekapadamupādatte sūtrakārastena jānīmo nūnamayamevārtho 'nayā vacobhaṅgyā anena darśita iti yojanārthaḥ /
etena sarveṣūktaprakāreṣu sūtrakārasya saṃpratipattirdarśitā bhavati //
pṛtchatītyādinā lakṣaṇaprakārāṇāṃ prayojanaṃ darśitamityanugantavyam /
pratyabhijñānaṃ tāvadvyaktiviṣayakaṃ nāstyeva gakārādāviti dvitīye vyutpādanīyam /
yadāpyasti tadāpyasya viṣayaḥ kiṃ vyaktirutajātiriti viṣayataḥ sandihyate /
yadāpi vyaktirevāsya viṣayaḥ, tadāpi pramāṇamapramāṇaṃ veti sandeha ityabhiprāyavān saṃmugdhamāha
sādṛśyenāpi saṃbhavati, svayaṃ sandigdhaṃ saditi /
yadyapi gavādivyaktaya iva gotvādyupadhānā iti jātimātrapadārthavādī na svīkarotyeva, tathāpi svasiddhāntadārḍhyena paro 'pyevamaṅgīkārayitavyaḥ /
anyathābhidheyasyāvinābhāvapratītireva kathaṃ vyaktibhiḥ? tadabhāve ca kathaṃ lakṣaṇāpīti? kathaṃ netyādi /
na ca vācyaṃ śabdasya tathābhāvasandehe 'pi ghaṭādau niścitatvena vyāptigraho yadi syāt ko doṣa iti /
sarvopasaṃhāreṇa hi vyāptiniścaye yatkṛtakaṃ tadavaśyamanityamiti kṛtakatvaṃ śabde niścayameva kuryāt /
satpratipakṣatayā śabde sādhyasiddhiṃ na karoti /
apratihatatayā tu buddhyādau karotīti cet---na, pratipakṣasādhane vyāptisaddūṣayati satyapi sādhyasiddheravirodhāt /
virodhe 'duṣṭādapi na sādhyasiddhiriti sarvānumānocchadaprasaṅgaḥ /
imaṃ cārthamanantarameva vakṣyate /
vyāptidoṣe tu sarvopasaṃhārābhāvāt kathaṃ tadbalena buddhyādau sādhyasiddhiriti sandigdhatattvaṃ śabdaṃ vihāya vyāptiriti cet? evaṃ tarhi śabdādanyatve sati kṛtakatvāditi vācyam /
tathā ca yadi daivāt śabdo 'pyanitya eva vastutaḥ, tadā asamarthaviśeṣaṇatvāpattiriti sandigdhāsamarthaviśeṣaṇatvamiti /
tasmāt sūṣṭhūktaṃ sandigdhe nityānityabhāve śabde kṛtakatvaṃ gatamiti nānityatvena svabhāvataḥ pratibaddhamiti //
pratyayabhedabheditvaṃ kāraṇatīvratvāditāratamyena tīvratīvratarāditvaṃ pratyekaṃ satpratipakṣatvam ityekaikasyānvayato vyatirekato vobhayakoṭyanupanāyakatayā na saṃśayahetutvam /
nāpi niścayahetutvamasatpratipakṣatvarūpavaikalyādityarthaḥ /
militayostvasādhāraṇatvamiti /
tathā ca tenaiva rūpeṇa saṃśayakāraṇatvaṃ nānyathetyarthaḥ /

anunāsikatvādayo hi sāmānyaviśeṣāḥ pratyakṣā bhavantaḥ pratyakṣavyaktivṛttaya eva bhavitumarhanti /
na cānyendriyeṇa vyaktiranyena jātirupalabdhigocaraḥ /
tathā cānunāsikatvādisāmānyāśrayabhūtāyā eva vyakteḥ śrāvaṇatve 'pyanityatvamubhayavādisiddham /
kevalaṃ sa vyaktirākāśāśrayā vā, anyāśrayā veti vipratipattiḥ /
seyamāstāṃ tāvat //
nanu tathāpi naiyāyikānāṃ mate śabdāśrayā evānunāsikatvādayo dharmā, na ca pakṣeṇaitra vyabhicāraḥ /
na, avarṇātmakenāpi taddharmaśālinānaikāntikatopapatteḥ /
tasyāpi pakṣatvamiti cet---na, taddarśane 'naikāntiko 'yamiti virodhamukhenāpyudbhāvanāt, vastutaḥ śabdadharmatve ca kālātyayāpadeśadoṣāt /
aprayojakāśca rūpādayo nityāścakṣurādyekaikendriyagrāhyatvāt rūpatvādivadityanena samānayogapekṣamatvāditi //
vipratipatterityādi /
asya ca lakṣībhūtasya saṃśayasya parasparaviraharūpavidhiniṣedhaprādhānyāt /
astyātmā nāstyātmetyudāharaṇaṃ tu bhāṣyakṛtaiva darśitaṃ sphuṭamiti na prapañcitaṃ vārtikaṭīkākārābhyām /
udāharaṇamātraṃ caitat /
na nvidameva ādaraṇīyam /
ātmano 'nupalabdhacaratve smṛtyanārūḍhasya saṃśayānāspadatvāt /
upalabdhacaratve vā sarvathāpahnavāyogāt /
etacca tṛtīye prapañcanīyamitīhopekṣitam, śabdo nitya ityeke /
netyapare ityādi tūdāhāraṇīyam //
kāraṇabhedeneti /
lakṣaṇabhedarūpeṇa trividham, vidhipradhānaṃ niṣedhapradhānaṃ niṣedhavidhipradhānamiti /
na cānabhyāsadaśāpanna iti /
anabhyāsadaśāpannopalabdhau hi pramāṇottarabhāvāniścaye buddhitvasāmānyopalabdheḥ satyatvāsatyatvasaṃdeha iti yadyabhimatam, prathamapadenaiva gatametat /
tatastaddvāraker'the saṃdeha iha vivakṣita iti yadi, so 'pi svarūpato deśakālataḥ prakārato vati? ādyastāvadvirodhādevāsaṃgataḥ /
na hīdamidaṃ na veti saṃbhavati /
nidrādyupaplavābhāvaniścayena tadekakāraṇakoṭivyudāsāt dvitīyo 'pi nirastaḥ /
upaplavasaṃdehe tvādhyātmika eva saṃśayaḥ /
tṛtīye tvāha---na nāgo vā nago veti /
evamayogyeti /
etāvāṃstu viśeṣo yat sthāṇurvā puruṣo vetyatropalabdhyanupalabdhī anutpādādevāvyavasthite /
prakṛte tūdāharaṇe jātameva jalajñānamaprāmāṇyaśaṅkayā na vyavasthitamiti //
evamayogyeti /
yadi viśeṣasmṛtisahitāyā ayogyānupalabdheḥ dharmiṇamanantarbhāvya saṃśayaḥ syāt sa tāvannātyantānupalabdhakoṭyullekhī, tatra smṛterabhāvāt /
nāpyupalabdhakoṭyullekhī /
na hi bhavati paramāṇurasti naveti astyeva yataḥ /
iheti cet? tarhi deśakālādiviśeṣaṃ dharmiṇamupādāyopapadyate /
tathā ca sa upalabdhaḥ sannanvayato vyatirekato vipratipattito vā viśeṣau smārayet, na svarūpata iti pūrvānupraveśa ityarthaḥ //
tadidamuktam---na saṃśayo vinā samānadharmādidarśanamiti /
sāmagrībhedena bhede traividhyaṃ viṣayakṛtamiti /
api
tvanekavidhaḥ, pratyekaṃ kāraṇānāṃ viṣayavyavasthāṃ pratyahetutvādityarthaḥ //23 //

// pariśuddhiḥ //
pūrvāṅgatvāviśeṣe 'pi saṃśaye sati prayojanānusaṃdhānāt tataḥ prayojanasyāpakarṣa ityuktamṛ /
prayojanamanusaṃvāya
ca tatsādhanībhūtanyāyamanusandhitsato dṛṣṭāntānusaraṇamiti dṛṣṭāntādasyotkarṣa uddeśe /
saiva saṃgatirihāpīti āha---uddeśeti //
arthaśabdasya lakṣaṇe 'kiñcitkaratvādādhikyaṃ manvānastātparyamāha---atreti /
arthapadaṃ bhāṣyakāreṇa anūdyāpi na vivṛtamityata āha---sasādhanāviti /
nanvevaṃ satyuttarabhāṣyavirodhaḥ, tadāptihānopāyamanutiṣṭhatītyatra tacchabdenārthasya parāmarśāt /
sukhaduḥkhāptihānopāyamiti ca prakṛtasaṃgaterityata āha---na ceti /
atra ca ṭīkāyāṃ yadyapi tathāpīti tadacatuṣṭayamadhyāharanti /
lokyata ityādi /
tathā ca prāmāṇikatvādeva prayojanaṃ na vaktavyamiti vākyārthaḥ /
nanvevaṃ sati pramāṇamapi na vyutpādyam /
tacca tvayā vyutpāditamityata āha---na ca pramāṇamīdṛśamiti /
yathā ceti /
tathā ca pramāṇopapannaṃ na vācyamiti vadataḥ svacaritāvirodha ityarthaḥ //
kathamasaya prayuktau sādhanatvaṃ sato 'sato vā? asato 'pi svajñānadvārā vyāpārāntareṇa vā? kva ca prayojayati, svātmanyeva vā svasādhane vā? kathaṃ ca vyāpakaṃ svarūpeṇa, karmavidyādvārā veti parīkṣāsādhyamityarthaḥ /
na brūmaḥ prayojanaṃ nyāyasya aṅgamupakārakam, kiṃ tu prayojanavān nyāyastadgatācintāṅgīkarotīti /
yāvad vākyaṃ na samāpyate tāvadeva /
nanu cintāpi nāṅgam /
na hi nyāyānnirṇayaścānirṇayaśca /
na ca nirṇayādanyat prayojanaṃ nyāyasya /
tasmāt kimanena cintiteneti śaṅkāmapanetumāha---mukhyamityādi /
gauṇaṃ prayojanaṃ mukhyasyaiva prayojanasya kṛte upādīyate /
mukhyamapi yadyanyopakārārthamupādīyeta,
mukhyatāmeva jahyāt /
etadeva hi mukhyasya mukhyatvam, yadananyārthatayā puruṣāpekṣitatvam /
na ca nirṇaya evamityarthaḥ /
vākyaśeṣamāha---prayojanavāṃstviti /
mukhyaprayojanavāneva nyāyo gauṇaprayojananirṇayakāraṇatayopādeyo yataḥ, atastadgatāṃ mukhyaprayojanagatāṃ cintāmabhisandhānamaṅgīkaroti aṅgatayā apekṣate /
etaduktaṃ bhavati, yadyapi na prayojanaṃ nyāyasyāṅgaṃ sādhyatvāt, tathāpi tadabhisandhānamaṅgam tadantareṇa nyāyasyāpravṛtteḥ /
niṣphalasyāpi ca svayaṃ phalavanyāyapravartakatayā tatsannidheḥ /
yathā svargasya yāgānaṅgasyāpi abhisandhānaṃ svayamaphalamapi yāgapravṛttiṃ prati kāraṇatayā saṃnidhīyamānamaṅgamiti /
etadevopasaṃhāravyājenāha---tasmāditi /
anye tu, kiṃ tu mukhyamityavacchidya vyācakṣate, pradhānamuddeśyamiti yāvaditi /
tadāpyevamevottaratra neyamiti /
akṣarārthastu vārttikasya ya khalu niṣprayojanā cintā prayojanābhisandhānaśūnyaḥ saṃśayo nāsau nyāyasya pravartaka iti sphuṭatvānnoktaḥ //14 //
laukikaparīkṣakāṇāṃ yasminnarthe buddhisābhyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ //15 //
// pariśuddhiḥ //
saṃśaye prayojane ca sati kva punaretat sādhyasambaddhaṃ sādhanamupalabheya, yadupādāyaitatsādhayeyamiti jijñāsākramānurodhena prayojanānantaraṃ dṛṣṭāntasyoddeśaḥ /

saiva cātrāpi saṃgatirityāha---krameti //
na ca sāmānyalakṣaṇamantareṇa viśeṣalakṣaṇāvatāra iti tatsūcakaṃ sūtraṃ tathaiva vyācaṣṭe---sādhyasādharmyāditi /
atrānvayavyatirekavati prakāradvaye 'pi sādhyasādhanayoravinābhāvasiddhireva phalaṃ pratīyate /
tathā cāvinābhāvaviṣayatayā aryyate yaḥ, sor'tho dṛṣṭānta iti sāmānyalakṣaṇalābhaḥ /
viśeṣe tu ṭīkā sphuṭaiva /
nanvevaṃrūpor'tha iti kuta etadityata āha---udāharaṇeti /
kṣīranīravadavivecitāni sāṃvyavahārikāṇi pramāṇāni nisargaḥ /
tadbhāvo naisargikaḥ /
khalitailavad vivecitāni durnirūpārthagocarāṇi pramāṇāni vinayaḥ /
sa eva vainayikaḥ /
tamāha---śāstreti /
sārūpyavyutpattyartha iti vārttike sārūpyagrahaṇamavinābhāvamātropalakṣaṇaparamityabhisaṃdhāyāha---dṛṣṭāntasya prayojanamāheti /
na khalviti /
api tu vastusthita eva jñāpyata iti śeṣaḥ /
tadetacchalena sāmānyalakṣaṇamāviṣkṛtam //25 //
// iti nyāyapūrvāṅgalakṣaṇaprakaraṇam //
// nyāyāśrayasiddhāntalakṣaṇaprakaraṇam //
// pariśuddhiḥ //
evaṃ nyāyapūrvāṅgaprakaraṇaṃ samarthya parikalitasāmarthyaṃ sādhanaṃ yatropaneyaṃ sa siddhāntāparanāmā nyāyasyāśrayo 'vasaraprāptatvāducyata iti /
atha siddhānta iti bhāṣyaṃ sphuṭārtham /
sūtramapaṭhitvā vyākhyānaṃ tu kuta ityata āha---atreti /
bhāṣyakārasya rītiriyam, svapratibhayā svatantrasūtravivaraṇaṃ bhāṣyamiti lakṣaṇāditi bhāvaḥ /
saṃsthitiritthambhāvavyavastheti bhāṣyaṃ dṛṣṭvā idamiti sāmānyābhyupagame siddhāntabhramaḥ syāt, ato vyācaṣṭe, bhāṣye ceti //
arthābhyupagamo 'bhyupagato vārthaḥ siddhāntaḥ, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaṃ prati kāmacārāditi ca prathama sūtra evoktam, ato na granthacatuṣṭayasyāpi mitho virodhaḥ //26 //
// pariśuddhiḥ //
nanu yadi tantraṃ pramāṇamabhimatam, kathaṃ vyatirekamāha---yo 'tho na śāstrita ityata āha---aśāstrito 'prāmāṇika iti /
nanvevaṃ bauddhasiddhāntā na siddhāntāḥ syuraprāmāṇikatvāt, tathā ya vyatikrame 'pi teṣāṃ nāpasiddhānto bhavedityata āha--ābhimānikaṃ ceti /
etaccāgrato vārttikakāra eva tatpratyayādabhyupagama iti vadan sphuṭīkariṣyatīti //27 //
// pariśuddhiḥ //
nanu sadṛśatantrāsiddho 'ṣyarthaḥ kvacidabhyupagamyamānaḥ siddhānto yathā prābhākare niyogo vākyārthaḥ, nyāye upamānaṃ pramāṇamityata āha---samānaśabda ekaparyāyaḥ /
yathā taruvṛkṣaśabdau samānārthāviti /
tathāpyanekasambandhāpekṣayā ekamapi
samānaśabdavācyaṃ bhavatītyata āha---naiyāyikānāṃ hīti /
vyatirekapradhānaṃ
caitat /
ekatra kutracit siddho na sarvatrasiddha ityarthaḥ /
etāvatyeva lakṣaṇe siddhe paratantrāsiddhapadamimarthaṃ sphuṭayitum /
anyathā sarvatantrasiddho 'pi samānatantrasiddha eveti bhramaḥ syāditi //29 //
yatsiddhāvanyaprakaraṇasiddhiḥ so 'dhikaraṇasiddhāntaḥ //30 //
// pariśuddhiḥ //

Original text: Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc