Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Part 181191
siddhāntamabhyupetya tadvirodhī viruddhaḥ //6 //
// pariśuddhiḥ //
sūtre samānakartṛkatvābhāvāt ktvāpratyayānupapattyā śabdadoṣamāha---na khalviti /
arthadoṣamāha---na ca pakṣa iti /
upalakṣaṇa caitat /
etasmin sati virodhāpasiddhāntau nigrahasthāne niravakāśe /
tayoḥ satorayaṃ vā mīmāṃsakābhimato viśeṣavirodho 'pi viruddha syādityapi /
abhyupagameti /
siddhāntaśabdenātra pakṣo vivakṣito 'to na prakṛtahānaṃ nāpyapasiddhāntavaiyarthyamityarthaḥ /
viśeṣaviruddhaprasaṅganivārayati---viśeṣeti /
abhyupetya ityanena pratijñāyeti vivakṣitam, na tvabhipretyeti /
na ca viśeṣaḥ pratijñāyate 'pi tu abhipreyate na ca tathābhūtena virodhopalambhasaṃbhavo 'siddhidaśāyāmanupambhena siddhidaśāyāṃ sahopalambhenānavasaraparāhatatvāt /
evaṃbhūtasyābhiprāyagocaratvamapi kathamityapi na yuktam, svārthānumānasamaye prakṛtopapādakatayā tatsiddheḥ anupapādakastu viśeṣo na sidhyati /
ata eva nābhiprāyagocaro 'pi /
tadāpi kathaṃ sarvathānupalabdhacaraḥ sidhyatītyapi na vācyam, ākāṅkṣādisaṃpattau padārthānāmivāpūrvārthapratipādane vyāptipakṣadharmatāmāhātmyasyāpahnotumaśakyatvāt /
tasmād yayoreva parasparadharmiparihāreṇa niyamavatoḥ sthitirūpalabhyate, tayoreva virodho nānyathetyarthaḥ /
anuktaśca saṃgṛhītaśceti vipratiṣiddhamityata āhar---idṛśaṃ vyākhyānamiti //
syādetat, virodhe hi heturna syāt sādhya vā /
ādye 'siddha eva /
dvitīye tu kālātyayāpadiṣṭaḥ /
kvedānīṃ viruddhaḥ? anyatarāniścaye 'pi sandigdhāsiddha ityāśakṅkyoktaṃ vārttikakṛtā yasmādamyupagataṃ bādhata iti /
nāsiddhaḥ, pakṣe niścitatvāt /
nāpi kālātītaḥ, pramāṇāntareṇa balavatā abādhanāt, kiṃ tvayameva sisādhayipitaṃ bādhata iti vārttikārthaḥ sugama eva /
dvitīyaṃ vārttikamabhyupagatena bādhyate iti /
tadapi yadyapi pratijñārthena tadbādhane 'siddhaḥ syāt, tathāpi virodhasyaiva yatrodbhaṭatvam, tatra tadullaṅghanena prayatnasādhyamasiddhatvaṃ nodbhāvyameva, daivatastatpratīkāre niranuyojyānuyogāpatteḥ, viruddhadvāreṇaivāsiddherapi vyavasthāpane tadudbhāvanasyāvaśyakatvācceti /
sugamam /
uttaravārttikānurodhena tu vyācaṣṭe---svarūpeṇa hetutvena vetyarthaḥ /
atrodāharaṇabhāṣyamityādi /
uktamityartha iti /
antaṣṭīkāyāṃ bhāṣyasyeti śeṣaḥ /
virodhanigrahasthānādetasyāmedamāśaṅkya yathā parihṛtaṃ vārttikakṛtā, tadanurodhena vyākhyātam /
pratijñāśritatvamiti /
virodhavaibhavena codāharaṇāni vārttike /
vastutastu svamate mānāntarasiddhasyārthasyānyathāvacanamapasiddhāntaḥ /
vākyāṃśayorekārthabhāvābhāvaviṣayatvena vyādhātī virodhaḥ /
viparyayavyāptatvena niścito viruddho hetvābhāsaḥ /
sa ca vidhisādhane svabhāvānupalabdhirvyāpakānupalabdhirvyāpakaviruddhopalabdhiriti trividhaḥ /
tadyathā dhūmavānayaṃ yogyasya satastadvattayā anupalabhyamānatvāt, niragnikatvāt, jalāśayatvāditi /
niṣedhasādhane 'pi svabhāvopalabdhirvyāpyopalabdhiriti dvividhaḥ /
tadyathā niragniko 'yam, tadvattayopalabhyamānatvāt, dhūmavattavāditi /
sarvaścāyaṃ viśeṣaṇadvārāpi pratisandheyaḥ /
yathā kṛṣṇāgururāruprabhavavahnimānayam, kaṭukāsurabhivipāṇḍuradhūmavattvāditi saṃkṣepaḥ // 6 //
yasmātprakaraṇacintā sa nirṇayārthamapadiṣṭaḥ prakaraṇasamaḥ // 7 //
// pariśuddhiḥ //
iha khalu hetvābhāsānāṃ tattyānusaṃhitānāṃ yathāsaṃkhyaṃ saṃśayo vivakṣitaviparītajñānaṃ jijñāsā ajñānaṃ vyāptibādhaśceti phalāni /
tatra phaladvārakaṃ prakaraṇasamalakṣaṇamupakramyateyasmādityādi /
tadetad bhāṣyamukhane vyācaṣṭe---prakaraṇeti /
yasmāt prakriyamāṇārthajijñāsāmātraṃ bhavati sa prakarasama iti saṃkṣepaḥ /
tathāhi, pakṣe samabalabādhakasahapravṛtterna tattvanirṇayaḥ, pratibalena pratiruddhatvāt /
nāpi tato 'nusandhānenāpi sahasā vyāptibādho 'nugṛhyamāṇaviśeṣatayā samabalatvāt /
nāpyajñānameva pakṣe vidyamānatayaikakoṭiprasañjakatvāt /
nāpi viparītajñānam, tenāvyāpteḥ /
nāpi sandehaḥ koṭidvayānupanāyakatvāt /
tasmādekāṃ koṭimupanayan samabalena pratiruddhaḥ kathamatra nirṇayo bhavatviti jijñāsāṃ janayan prakaraṇasama itarebhyo bhidyata iti /
tacca satpratipakṣatvaṃ siddhobhayahetukamasiddhobhayahetukaṃ siddhasādhyobhayahetukaṃ ca /
prathamamarūpadravyatvolabhyamānasparśādhiṣṭhānatvayoḥ /
tṛtīyaṃ śrāvaṇatvakṛtakatvayoḥ /
madhyamamihodāhariṣyate /
tadanurodhena vyācaṣṭe---sa khalviti /
yadyapi jijñāsāmātramatropayoti, tathāpi saṃśayānuvṛttinivṛttyoḥ jijñāsānuvṛttinivṛttī iti mattvoktam---tatra sandigdhe tadvā jijñāsate iti /
nanu yata eva jijñāsā kathaṃ tameva prekṣāvān tattvanirṇayāya prayokṣyata ityata āha---vicitrābhisandhitayeti /
pūrvasamayo duṣpratyayo jātu prayojyabuddhiriti hi sādhanottarābhāsaprayoge hetava ityarthaḥ /
nanvekaikapakṣaniyatatayā kathamubhayapakṣasāmyamanupalabdherityata āha---seyamiti /
nanu vyutpattimāśritya cet prakaraṇasamapadaṃ pravartate kṛtaṃ tarhi yasmādityādilakṣaṇāntareṇetyata āha---vyutpattīti /
athaitadeva pravṛttinimittaṃ kiṃ na syādityata āha---anyatheti /
atra bhāṣyakāreṇa savyabhicārāt prakaraṇasamaṃ bhedayatā tasya saṃśayahetutvamasya ca prakaraṇapravṛttihetutvamuktam /
tacca saṃmugdham, pakṣapratipakṣau prakaraṇam iti prāgvyākhyānāt, sūtravirodhācca /
na hi yasmāt prakaraṇamiti sūtramapi tu yasmāt prakaraṇacinteti /
ata āha---etaduktaṃ bhavatīti /
api tu satpratipakṣatayaiva hetvābhāsatvamiti /
jijñāsāmātrahetutayā nirṇayānutpādakatvāditi bhāvaḥ /
etena bhāṣye prakaraṇaśabdo jijñāsāpara ityuktam /
nanu nityadharmānupalabdhiḥ kādācitkī vivakṣitā, sadātanī vā? ādyā anaikāntikyeva, ākāśādāvapi kadācinnityadharmānupalabdheḥ /
dvitīyā tvasiddhaiva /
na hi nityadharmopalabdhyā śabde kadācidapi na bhavitavyam iti pramāṇamasti /
tathā cāsiddhatvaṃ vihāya kutaḥ prakaraṇasamatvamudbhāvayatītyata āha---na ca tattvānupalabdhiriti /
ayamarthaḥ, yasyaivaṃ viśeṣagrahaḥ, tasya tāvadasiddha evāyamityastu, yastūpalambhābhāvena sulabhāmanupalabdhiṃ matvā viśeṣamapratisandhāya pratibalena ca pratibandhamupanyasyati, taṃ prati kimayamābhāsatāṃ yātu na vā? na tāvanna yāti /
tathā sati sādhayet /
evaṃ ca tato 'gṛhītaviśeṣā dvitīyāpi sādhayedeva /
na caivam, na cānābhāsamasādhakamatiprasaṅgāt /
na ca tadānīṃ doṣāntaramatra parisphurati, anyatra pratibalena pratibandhāditi /
yatrāpi yugapadanekadoṣaparisphuraṇam, tatrāpi satpratipakṣatvam apyudbhāvya viramyate /
na hi yāvadasti tāvadudbhāvyam, anyatra saṃbhūya pratijñāyāṃ sarvatrodbhāvananiyamāditi /
yadyapi pratyakṣavat tattvānupalabdhirapi na kevalā, api tu samānadharmadarśanādisahitaiva saṃśayakāraṇam /
tathā ca codyacuñcorabhimatabhraṃsaḥ, tathāpi tamupekṣya svasiddhāntāvarodhena pariharati---na hyakāraṇānāmiti /
nanūbhayeti /
ekasmin pakṣe ubhayapadaṃ vihāyāparasmin vyāvṛttidvāreti padamadhyāhṛtya phakkikābodhaḥ, api tu tattvānupalabdhirevāsmaduktā prakaraṇasamodāharaṇamiti śeṣaḥ /
evaṃ jijñāsāhetutvābhāvāt prakaraṇasamalakṣaṇāyogitayā śarīrādanyatvaṃ na tadudāharaṇamityuktam /
idānīṃ saṃśayahetutayā anaikāntikalakṣaṇāyogāt /
tadudāharaṇamevedamityāśayavānāhetyāha---itaśceti /
kecit tu manyante, tattvānupalabdhireva paraṃ prakaraṇasamo hetvābhāsastannirākaraṇaṃ sūcayati---evamanyānyapīti /
nāgṛhyamāṇaviśeṣadaśāyāmanupalabdhyoranyayorvā dharmayoḥ kaścit viśeṣo gṛhyamāṇaviśeṣadaśāyāṃ tu yathānyasyānyatra hetvābhāse 'ntarbhāvaḥ tathānupalabdherapīti sāpi tyājyā /
na cānupalabdhyorātyantikamagṛhyamāṇaviśeṣatvam /
ubhayoḥ siddhatve vastuna ubhayānubhayātmakatvaprasaṅgāt /
ekasyāsiddhatve vā kathamagṛhyamāṇaviśeṣatvamātyantikamubhayorapi vāstavyāmasiddhau punarubhayānubhayātmakatvaprasaṅgāditi // 7 //
sādhyāviśiṣṭaḥ sādhyatvātsādhyasamaḥ // 7 //
// pariśuddhiḥ //
tasmāt sādhyatvādasiddhateti /
sādhyatayā asiddhatayā /
sādhyenāviśiṣṭaḥ sādhyāviśiṣṭaḥ /
sā cāsiddhatā kasyacidityādi sugamam /
tadevaṃ śiṣyapratipattilāghavāya vākyagauravam /
vastutastu asiddhaḥ sādhyasama ityetāvadeva lakṣaṇamuktam /
asiddha ityasyāpi pakṣadharmatayā na niścita ityarthaḥ /
parāmarśaviṣayaḥ pakṣadharmatā /
sā ca svasādhyena nirupādhisaṃbandhasya pakṣasaṃbandhaḥ /
tathāpi ca vyāptiniścayasahitena saṃbandhidvayaniścayena niścīyate /
vyāptiliṅgapakṣeṣu tvekatamāniścaye 'pi neti /
tatra pakṣāniścayādāśrayāsiddha /
liṅgasyaivāniścayāt svarūpāsiddhaḥ /
vyāpteraniścayādanyathāsiddhaḥ /
eteṣāṃ cāniścayaḥ sandehād vā, abhāvaniścayād veti na kaścit phalaṃ prati viśeṣaḥ /
etena vyomapadmāṃ sugandhi padmātvāt ityādayo 'pi saṃgṛhītā bhavanti /
anyathā yaḥ pakṣe 'sanniti lakṣaṇenaitallabhyate /
yathā hi, asati sapakṣe vipakṣe ca pratiṣedhaḥ kartu na śakyate, tathā pakṣe 'pīti /
satyā eveti satyenābhyupagatāyā ityarthaḥ /
tasyā nityatvābhāvāditi /
tadasiddhamiti cet---na, kadācidupalambhalakṣaṇenāpi anityatvena sādhyasiddheḥ teṣāṃ vyañjakavaicitrye 'pi vyaktyāśrayasaṃbandhināmupalambhamantareṇānupalambhaniyamāt /
upalambhe vā tattvānupapatte /
sadopalambhaprasaṅgācca /
tejasābhibhūtatvāt na tatheti cet---na, āśrayānabhibhave teṣāmanabhibhāvāt /
tadabhibhave tu teṣāmupalambhe tadupalambhaprasaṅgāt /
ata eva na bhābhāvasya tadvyañjakatvam /
tasmāt kadācidupalambha evāsyāḥ sāmānyāvirūpatāṃ pratikṣipatīti /
nāpi karmeti /
svāśrayaṃ prāgdeśād vibhajya deśāntaraṃ prāpayat karma tattāyāṃ vyavatiṣṭhate /
nāto 'nyathā, calanavyavahārasyānākasmikatvāt, anyanimittābhāvāt /
evaṃbhūtārthānvayavyatirekānuvidhānācca chāyāyāstvāśraya eva tāvannopalabhyate, prāgeva tasya viprayojanasaṃprayojane ityarthaḥ /
na guṇo dravyāsamavāyāditi /
dravyāsamavetaṃ hyadravyasamavetaṃ vā, asamavetameva vā syāt? ubhayathāpi guṇave vyāghātaḥ, sāmānyavataḥ svatantrasya dravyatvāpatteḥ /
niḥsāmānyasya guṇalakṣaṇavyāghātāt /
sāmānyavānaguṇaḥ ityādi hi tat /
guṇakarmaṇāṃ nirguṇatayā guṇasya tatra samavāyavirodhena tatsamavāye sāmānyarūpatvopapatterityarthaḥ /
dravyāsamavāyāditi /
hetuṃ sādhayati---na mana iti teṣāṃ viśeṣaguṇavirahāt sāmānyaguṇo 'yaṃ bhavet /
tathā cāśrayasahopalambhaniyame tadapratyakṣatāyāṃ niyamādapratyakṣatvaprasaṅga ityarthaḥ //
nāpyātmaguṇa iti /
iyaṃ hi bāhyakaraṇapratyakṣatā idantāsāmānādhikaraṇyena vyāptā /
tadātmaguṇatāmādāya nivartamānamanātmaguṇatāyāṃ viśrāmyatītyarthaḥ /
nāpi nabhonabhasvatoriti /
cākṣuṣato hi guṇānāṃ rūpidravyasamavāyena vyāptā /
tacca rūpitvaṃ gaganapavanābhyāṃ vyāvartamānaṃ cākṣuṣaguṇasaṃbandhamapi vyāvartayatītyarthaḥ /
nāpi tejasaḥ tadguṇatvaṃ hi pratītau tadavirodhitvena vyāptam, anyathā guṇinaḥ svaguṇapratītiparipanthitve guṇasya nityānupalambhaprasaṅgāt, sati samavāye upalambhavirodhāt, asati samavāye cāsattvāt /
taccāto nivartamānaṃ tadguṇatvamapi nivartayatītyarthaḥ /
tatsahacaritaguṇāntarānupalabdheśceti /
ayamarthaḥ, na tāvat chāyā tejaso rūpametadrūpasya śuklabhāsvaratvaniyamātṛ /
na cendranīlaprabhārūpavadāśrayovidhānāt /
tasmāt guṇāntaramevedaṃ tasyeti vācyam /
tathā ca cakṣuṣopalabhyamānaṃ na rūpamanantarbhāvyopalabdhuṃ śakyate, cakṣuṣastathaiva sāmarthyākalanāditi /
ata eveti /
ayamarthaḥ, cakṣurmātragrāhyatayā tāvacchāyā na guṇāntaratvena śaṅkāspadam, rūpaṃ tu saṃbhāvyeta /
taccopalabhyamānaṃ pāthasa upalabhya śaityadravatvādivyāptam, atādṛśastoyatvāyogāt /
pṛthivyāstu upalabhyagandhādivyāptam, atathābhūtasya pṛthivītvāyogāt /
tacca śaityagandhādisāhacaryamato nivartamānamanupalambhena tadguṇatāmapi nivartayatīti /
api ceti /
ataijasadravyarūpagrahaṇe hi bāhyālokavyāptasyaiva cakṣuṣaḥ sāmarthyamadhigatam /
na ca yatsahitasya yasya yatra sāmarthyaṃ tadrahitena tena tatkaraṇam /
tathā sati vahnirahitamapyārdramindhanaṃ dhūmaṃ vidadhyādityarthaḥ //
virodhakastvadhika ityāha---tasmistviti /
etena pārthivaṃ rūpamāropitaṃ tama iti nirastam, bāhyālokasahakārivirahe cakṣuṣastathārope 'pyasāmarthyāt tadeva hi dharmyantare vā samāropyeta pittapītimavat, tatraiva vā niyatadeśe 'vagamyamāne aniyatadeśatvamiti nedīyasyaṇīyasyapi mahattvavat /
ubhayathāpi tatprathamamantareṇānupapattirekatrāropyatvādanyatrāropaviṣayatvāt tasyaiva /
na cālokamantareṇa rūpagrahaṇe cakṣuṣaḥ sāmarthyamityuktam /
na cāropyāropaviṣayāprathane bhrāntisaṃbhavaḥ /
na cobhayoranyatarasminnavyāpṛtasyaivacakṣuṣo bhrāntijanakatvam, na cāyamacākṣuṣaḥ pratyayaḥ, tadanvayavyatirekayorananyathāsiddhatvāditi /
nāpi dravyamiti /
na pṛthivyagandhatvāt /
na jalamarasatvāt /
na tejaḥ anuṣṇatvāt /
na vāyurasparśatvāt /
nākāśamaśabdasamavāyikāraṇatvāt /
na dikkālo paratvāparatvāsamavāyikāraṇasaṃyogānādhāratvāt /
nātmā buddhyanādhāratvāt /
na mano jñānāsamavāyikāraṇasaṃyogānādhāratvādityarthaḥ /
nāpyanyaditi /
nedamadravyaṃ rūpidravyam, asmadādipratyakṣatvāt /
asmadādipratyakṣaṃ hīndriyeṇa vyāptam /
tacca niyataviṣayasāmarthyena vyāptam /
tacca vipakṣānnivartamānamindriyaṃ nivartayat pratyakṣatvamapi nivartayatītyarthaḥ /
asparśatvāditi /
nedamanekadravyaṃ dravyamasparśatvāt /
asparśatā hi dravyasyānārabhyatayā vyāptā /
sa ca niṣedhyādanekadravyānnivartamānā svavyāpyaṃ sparśarahitatvaṃ gṛhītvā tadviparīte viśrāmyatītyarthaḥ /
anārambhakatveneti /
avidyamānamārabhbhakaṃ yasya tat tathoktam /
tasya bhāvastatvattvamiti /
etenāśrayāsiddhiḥ parihṛtā //
yat tūktam, manasā dravyāntarānārambhe vaiyarthyamupādhiḥ, na punarasparśatvam, tat kiṃ vaiyarthyādanārambhakatvamunnīyate, anārambhakād vā vaiyarthyamiti? na tāvadādyaḥ, sarvotpattimatprayojanasyāsmadādibhiḥ piśitalocanairanākalanāt /
tasmād yadyārambhakasvabhāvatvaṃ manasastadā kadācidārambhe prayojanamapi kiñcid bhaviṣyatīti /
na cet tatsvabhāvakatvaṃ prayojanasahasreṇāpi nārambhaḥ /
svabhāvānuvidhāyīni hi prayojanāni /
na tu prayojanānuvidhāyinaḥ svabhāvāḥ /
pratyakṣabādhastu tadā syāt yadi tama evāpahnūyeta /
dravyatve pratyakṣasyājāgarukatvāt, nīlimaguṇaśālinaḥ pratīteḥ /
kathamevametaditi cetṛ---na, vastuto 'sya nīlatve 'cākṣuṣatvaprasaṅgāt /
ālokasahakāriṇa eva cakṣuṣaḥ tatra sāmarthyāvadhāraṇādityuktam /
śuklabhāsvaravirodhitāsāmyāt tu tathā vyavahāraḥ /
evaṃ tarhi raktādivyavahāro 'pi prasajyata iti cet---na, vyavahāre hi sati nimittānusmaraṇāt /
na tu nimittāmastītyeva vyavahāraḥ yathā śaṣayoḥ śavyavahāro gauḍānāṃ varṇatvanimittāviśeṣe 'pi na kādivyavahāraḥ /
adṛṣṭādisāmagrīviśeṣānniyamo nātrāpi daṇḍavāritaḥ iti /
tat kiṃ na kiñcidevac chāyetyata āha---tasmād bhābhāva evac chāyeti /
na ca vācyam, so 'pi kathamālokamantareṇa pratiyogismaraṇādhikaraṇagrahaṇavirahe vidhimukhena cākṣuṣo viṣaya iti /
yadgrahe hi yadapekṣaṃ cakṣustadabhāvagrahe 'pi tadapekṣameva /
evaṃ hi taditarasāmagrahīsākalyaṃ syāt /
tadihāpyālokābhāve tadālokāpekṣā syāt, yadyāloke 'pi tadapekṣā bhavet /
na caitadasti /
pratyuta virodha eva tasmin sati hi tadabhāva eva na syāt /
kiṃ tatsāpekṣeṇa cakṣuṣā gṛhyeta divā ca pratiyoginaḥ prabhāmaṇḍalasya grahe eva pradeśāntare tadgrahaṇamiti na kiñcidanupapannam /
anyadāpi na rātrimapratisandhāyāndhakāragrahaḥ /
rātrijñānaṃ ca na divasamapratisandhāya /
tathā hi nirastaitaddvīpavartiraviraśmijālaḥ kālaviśeṣo 'tra rātrirityucyate /
giridarīvivaravartinastu yadi yogino na timirālokinaḥ /
timiradarśinaścet---nūnaṃ smṛtālokā iti /
adhikaraṇam api dṛṣṭamanumitaṃ smṛtaṃ vā ihedānīmandhakāra iti pratyayāt /
vidhimukhastu pratyayo 'siddhaḥ /
na hi nāprayogamātreṇa vidhitvam, pralayavināśāvasthānādiṣu vyabhicārāt /
nārthāntarbhāvena vākyārthe padaprayogādadoṣa iti cet? ihāpi mātsaryamapanīya eṣaiva rītiranugamyatāmiti suṣṭhūpasaṃhṛtam---tasmād bhābhāva evac chāyeti /
deśāntaraprāptimattvaprayuktaṃ hi gatimattvam /
na tu deśāntaradarśanaprayuktam tacca prayojakamiha niścitavyāvṛtti /
tathā hi svātantrayeṇa deśāntaraprāptau vārakānuvidhānaniyamo na syāt /
prabhātulyatve tejaḥprabhāśrayeṣu ratnaviśeṣeṣuc chāyā divase na syāt /
chāyayaivābhibhave vā bahalatame tamasi teṣāmāloko na syāt /
ālokāntareṇaivābhibhave chāyāyā apyudbhāvo na syāditi //
saṃkalayati---seyamiti /
asiddhiḥ anirūpaṇam /
na caitāvateti /
vācyamiti śeṣaḥ /
kutaḥ? savyabhicāratvāditi /
ayamarthaḥ, yadyapi tatrāpi svābhāvikasaṃbandhavirahādastyeva hetutvāsiddhiḥ, na hyasti saṃbhavaḥ svabhāvapratibaddhaśca savyabhicārādiśceti /
tathāpi na tāvat svarūpata āśrayato vā tatrāsiddhirudbhāvayituṃ śakyate, tayorniścitatvāt /
nāpyupādhita upādhyapekṣayā vyabhicārāderlaghupratipattikatvāt, upādhestu taddvāraiva pratipatteḥ /
yadi ca tena dūṣayituṃ na śakyate taddvārāpyapādhirevodbhāvyeta /
na caitadasti /
vyabhicārādau hyudbhāvite sutarāṃ nivartate /
upādhau tu kadācid vipratipadyate, tasya durūhatvāditi /
astu tarhi savyabhicāravat aprayojako nāma ṣaṣṭho hetvābhāsaḥ, tasyāpyevaṃrūpaviśeṣaśālitvādityata āha---anyathāsiddhasya tviti /
bhavedevam, yadyaupādhikatvaṃ svābhāvikasaṃbandhavirahādanyatṛ /
na tvetadasti /
anaupādhikatvaṃ hi saṃbandhasya svābhāvikatvam /
aupādhikatvaṃ ca tadvarahaḥ /
tasmād viśeṣāntarābhāvāt, sādhyasamasamānalakṣaṇavattvācca tatraiva tasyāntarbhāva ityarthaḥ /
bhāṣye gatimattvāditi sandigdhaḥ /
vārttike satī chāyā gatimatī deśāntare darśanāditi viśeṣaṇadvārā āśrayāsiddhaḥ /
ayameva sattvaṃ vihāya niścitopādhisahavṛttiranyathāsiddhaḥ /
tadetāvanta evāsiddhabhedā iti bhramanirāsārthamudāharati---ta eta iti /
cākṣuṣatvāditi niścitāsiddhaḥ /
aśarīratvāditi dharmita evāśrayāsiddhaḥ /
maitratanayatvāditi saṃndigdhopādhisahavṛttiranyathāsiddhaḥ // 8 //
kālātyayāpadiṣṭaḥ kālātītaḥ // 9 //
// pariśuddhiḥ //
atra yathāśrutabhāṣyavārttikadarśanāt sarvamasamañjasamiti mattvā svavyākhyāṃ sthānāntarīyabhāṣyādyupanyāsena saṃvadannāha---atretyādinā /
anuṣṇa ityādinā pratiṣedhyavidheyadharmagrāhakapramāṇabādho darśitaḥ /
dharmigrāhakapramāṇabādhastu ghaṭo vyāpakaḥ sattvādākāśavaditi pratyakṣeṇa /
paramāṇuḥ sāvayavo mūrtatvād ghaṭavadityanumānena /
meruḥ pāṣāṇamayaḥ parvatatvād vindhyavadityāgamena /
hetugrāhakapramāṇabādhastu, jalānilāviṣṇau pṛthivīto viparītasparśavatvāt tejovaditi pratyakṣeṇa /
mano vibhujñānāsamavāyikāraṇasaṃyogādhāratvāt ātmavadityanumānena /
brāhmaṇasya rājasūyaṃ karma, svargasādhanatvāt agniṣṭomavadityāgamena /
evaṃ navavidho 'yamekavidhopamānabādhena saṃkṣepato daśavidha iti /
nanu bādho nāma nāvinābhāvabhaṅgādaparaḥ kaścit /
so 'pi na trairūpyapracyavādanya ityata āha---bādheti /
na hi bādham avyavasthāpyānaikāntikatvamapakṣadharmatvaṃ vāvatārayituṃ śakyam /
ato 'syāvaśyodbhāvyatayāvaśyābhyupagantavyaḥ, anyathā virodhamapi nābhyupagacchet /
virodhe hi hetorabhāve svarūpāsiddhiḥ /
sādhyābhāve 'pakṣadharmatā durnivārā /
atha virodhasyaiva prathamaṃ buddhāvupanipātāt tadudbhāvanamantareṇa pakṣadharmatvasyodbhāvayitumaśakyatvācca so 'vaśyābhyupagantavyaḥ /
tadetat samānamanyatrāpītyuktamityarthaḥ /
yadyevam, bhāṣyamidānīṃ kathamityata āha---evamiti /
atha yadyayamartho bhāṣyakārasya vivakṣitaḥ, kimiti naitadanurūpamudāharaṇamityata āha---atra ceti /
tathāpyaihikamudāharaṇamasaṅgatamityata āha---paramatenaiveti /
athaitadudāharaṇaṃ svamate pañcakoṭiṣu kvāntarbhaviṣyatītyata āha---sa punariti /
tat kimiti nodbhāvayāṃbabhūva evamityata āha---sthūlatayeti /
vārttikamidānīṃ kathamityata āha---yasyāpadiśyamānasyetyādi /
bhadantaṃ pratyekadeśinaḥ parīhāraḥ---samīkṛte 'bhidhānāditi /
tad vivṛṇoti---ayamartha iti // 9 //
// hetvābhāsalakṣaṇaprakaraṇam //
// chalaprakaraṇam //
// pariśuddhiḥ //
evaṃ yatnenodbhāvanīyapariharaṇīyahetvābhāsavaprakaraṇaṃ samarthitam /
atha sādhanavādī pramādī prativādī vā saduttarasamādhānayoraparisphūrtau tayorvijigīṣuḥ tadābhāsamapi brūyāditi tadābhāsavyutpādanāvasaraḥ /
tatrāpi jāteḥ svapakṣavyāghātāpādakatvena jaghanyatvāt chalasya tu tātparyato duṣṭatve 'pi vacanato 'duṣṭattvādasphūrtidaśāyāmapi tadeva prayoktavyam /
tasyāpyasphūrtau jātiriti viśeṣajñāpanārthaṃ jāteḥ pūrvaṃ chaloddeśaḥ /
saiva lakṣaṇe 'pi saṃgatiriti bhāṣyārthamāha---uddeśeti //
nanvativyāpakamidaṃ lakṣaṇam /
arthavaicitryopapattyā vacanavighātasya jātāvapi saṃbhavādityata āha---yathā vakturiti /
iha vāgvṛttiviparyāsena pratyavasthānaṃ na tu tatreti bheda ityarthaḥ /
nanu vibhāgo nodāhṛtaḥ tatkathaṃ vibhāge tūdāharaṇānīti bhāṣyamityata āha---vibhajyata iti // 10 //
// pariśuddhiḥ //
yadyevaṃ kathaṃ vibhāgaśceti kṛtvā vibhāgasūtrameva paṭhatītyata āha---vibhajyate 'neneti /
uktipūrvakatvāt tātparyasya tadanusaṃdhānapūrvakatvādupacārasyoddeśakamaniyamaḥ /
tadanurodhācca lakṣaṇakramaniyamaḥ // 1.1 //
pariśuddhiḥ
abhidhāvṛttisaṃcāro yatrac chale tadvākchalamiti lakṣaṇārthaḥ, vācīti viṣayasaptamī, bhramaṃ nivārayati---vāci nimitta iti /
nanvetat sarvacchalasādhāraṇamityata āha---navakambala ityādi /
tadidaṃ vākchalamuttaradaśāyāṃ navavidham /
tadyathā bhūbhṛdayaṃ vīryaśālī mahāvayavattvādityatra dharmipadasaṃcāreṇa na nakhaprasūnāñcitakarapallavo 'yaṃ nityakarmakaratvādityatra sādhyapadasaṃcāreṇa /
atā garbhavatī raktavilocanatvādityatrobhayapadasañcāreṇa /
tadetat pratijñāśrayaṃ trayam /
āḍhyo 'yaṃ navakambalatvādityatrāsiddhatvodbhāvanena /
gajo 'yaṃ viṣāṇītvādityatra virodhodbhāvanena /
durāloko 'sau rājā tejomayatvādityatrānaikāntikatvodbhāvanena /
tadetat hetvāśrayaṃ trayam /
duvyaṃ vāyuḥ sāvayavatvāt ambaravadityatra sādhanavikalatvena /
asmadādidurāsadāḥ tārakā gaganecaratvāt pataṅgavadityatra sādhyavikalatvena /
paśureṣa viṣāṇitvād govadityatrobhayavikalatvena /
tadetad dṛṣṭantāśra trayam /
pratyuttaradaśāyāṃ tu pratipakṣasādhane navavidhameva /
anyatra tu yāvaddūṣaṇabhedam /
tad yathā, anyathāsiddho 'siddhaśceti vyāghātaḥ kathamapi siddhatvāt /
sādhyaviparyayavyāpto 'yamiti, guṇa evānyathā sādhyābhedaprasaṅgāt /
ambareṇānaikāntikamityasaṅgatam, tasyāpyanityatvāt /
nāyaṃ pakṣī kuto 'sya pakṣabādhasaṃbhāvanetyādi svayamūhyam /
asya pratyavasthānamityādi bhāṣyaṃ na pūrvasūtravyākhyānaṃ nottarasūtraparaṃ vetyata āha---tadetacchalamiti // 1.2 //
sambhavator'thasyātisāmānyayogādasambhūtārthakalpanā sāmānyacchalam // 1.3 //
// pariśuddhiḥ //
yatra tātparyasaṃkrāntistat sāmānyacchalamiti sūtrārthaḥ /
tacca kvacit saṃbhavavidhiviśeṣyeṣu /
yathā saṃbhavadvidyācaraṇasaṃpadayaṃ brāhmaṇatvāt /
anityaḥ śabdaḥ /
śataṃ dvijātayo bhojitā iti /
kvacit tu hetutvoddeśaviśeṣaṇeṣu yathā brāhmaṇādupajāto 'yaṃ brāhmaṇatvāt /
anityaṃ kāryaṃ dvijaśataṃ bhojitamiti /
tadetat sarvaṃ vivakṣitamāpnoti cātyeti cobhayasamānaṃ cetyatisāmānyamucyate /
etannimittakaṃ chalaṃ sāmānyacchalamiti /
bhāṣyānurodhāt viśeṣaniṣṭhaṃ vyācaṣṭe---saṃbhavata iti /
tatrādyamudāharaṇaṃ sphuṭameva /
dvitīyaṃ tu, anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvādityukte dhaṭo 'pyanityaḥ tarhi kṛtakatvāt śabdaḥ syāt /
tṛtīyaṃ tu, śataṃ dvijātayo bhojitā ityukte śatasaṃkhyāvacchinnā api bhojitāḥ sanakādayo na dvijātaya iti /
caturthaṃ tu, brāhmaṇājjāto 'yaṃ brāhmaṇatvādityukte saṃbhāvanāviṣayo 'yamabhihito na heturiti /
pañcamaṃ tu, anityaṃ kāryamanityatvādityukte sādhyāviśiṣṭo heturiti /
ṣaṣṭhaṃ tu, dvijaśataṃ bhojitamityukte dvijā bhojitāḥ, na tu tadmatā śatasaṃkhyeti /
evaṃ pratyuttaradaśāyāmapyetat ṣaḍvidhameveti // 1.3 //
dharmavikalpanirdeśer'thasadbhāvapratiṣedha upacāracchalam // 1.4 //
// pariśuddhiḥ //
upacāravṛttivyatyayo yatra tadupacāracchalamiti lakṣaṇārthaḥ /
etadapyuttare najavidham /
tad yathā, ayaṃ māṇavakaḥ siṃhaḥ, ayaṃ siṃho rājñaḥ, ayaṃ puruṣasiṃho rājaśārdūlasyeti pratijñāmāritya trayam /
varṣāṣu nausaṃcāryeyaṃ bhūmirgaṅgātvāt, ghoṣāṇāṃ sukhavasatihetavaste deśā gaṅgātvāt, sa pradeśo dhanakāśādivano gaṅgātvāditi hetumāśrityatrayam /
ye dhvanihetavaste krośanti yathā mañcāḥ, ye krośanti te dhvanihetavo yathā mañcāḥ, ye krośanaprayojanavantaste krośanti yathā mañcāḥ, iti dṛṣṭāntamāśritya trayam /
pratyuttare tu pratisādhane tāvadeva /
anyatra tu yāvaddoṣabhedam /
tadyathā, aśarīratvāditi heturayamāśrayāsiddha ityukte naivam, hetvāśrayasyākāśasya siddhatvāt /
na ca heturasiddhatvādīnā dūṣyate api tu liṅgameva /
ato niranuyojyānuyogo bhavata ityādi dharmavikalpanirdeśaśabdenābhidhānadharmo dvedhābhidhīyata iti vārttikaikavākyatām āpādayituṃ bhūmiṃ racayitvā yathāśrutabhāṣyamupekṣya khaṇḍakhaṇḍaṃ vyācaṣṭe---śabdasyeti /
dyayapi neha sphuṭam tathāpyekatra vastusadbhāvaḥ pratiṣidhyate /
naiva kroṣṭāro mañcā iti parīkṣāvārttikamanāgatamavekṣyāha---vārttikamate tviti // 1.4 //
vākchalamevopacāracchalaṃ tadaviśeṣāt // 1.5 //
// pariśuddhiḥ //
saṃgatirhi dvedhā bhavavati, antarbhāvalakṣaṇā ānantaryalakṣaṇā ca /
tatra na tāvat pūrvā chalaparīkṣāsūtrāṇāṃ lakṣaṇasyādhyāyārthatvāt /
adhyāyānantarbhūtasya cāhnikaprakaraṇayoḥ antarbhāvāt, parīkṣātvena dvitīyādāvevāntarbhāvārhatvācca /
nāpyuttarā ṣoḍhāpyatra saṃbhāvyate, smārakābhāvena prasaṅgābhāvāt, tayā vinaiva prakṛtasiddheḥ, upodghātābhāvāt, jātinigrahasthānalakṣaṇāvarodhenāvasarābhāvāt, uttaraprabandhaṃ prati akāraṇatvena hetutvāyogāt, chalaparīkṣāyā uttaratrāvyavahāreṇānirvāhakatvāt, chalaparīkṣājātyādilakṣaṇasūtrāṇāṃ prakṛtopayogyekakāryāyogena tannibandhanāya api saṃgaterabhāvādityata āha---parīkṣāparvaṇa iti /
prāsaṅgikī saṃgatiḥ /
prasaṅgāśca parīkṣāparvasannidhānenopodvalita ityarthaḥ //
pṛthaksūtraṇāt sādharmyasahitāyā viśeṣānupalabdheśca saṃśaya /
parīkṣitaṃ satsu vivacitaṃ sugrahaṃ supariharaṃ chalaṃ bhaviṣyatīti parīkṣāprayojanaṃ sphuṭīkṛtya pūrvapakṣamāha---yathā hīti /
lakṣaṇābhedādekatvamityarthaḥ // 1.5 //
na tadarthāntarabhāvāt // 1.6 //
// pariśuddhiḥ //
na tadarthāntarabhāvāditi siddhāntasūtram /
tatra ca bhāṣyam---anyārthāntarakalpanā, anyor'thasadbhāvapratiṣedha iti /
tadetadaviśadam, arthāntarakalpanāyā ubhayatrāpi pūrvapakṣe darśitatvāt /
arthasadbhāvapratiṣedhastu yathākathañcit sarvasādhāraṇaḥ anyathā vacanavidhātatvalakṣaṇakṣateḥ /
paramārthatastu na kvacidapi /
vārttikaṃ tu ekatra dharmaḥ pratiṣidhyate 'nyatra dharmīti /
etaccāsiddham /
na hyatra mañcā eva dharmiṇaḥ pratiṣidhyante /
api tu kambaladharmasaṃkhyāvat mañcadharmaḥ /
krośanamihāpi pratiṣidhyata ityata āha---vidheyaṃ vastviti /
atraivottaraśaṅkāntaramapanayati---kiṃ tviti /
tadetatsamādhānaṃ prakṛtodāharaṇāpekṣaṃ draṣṭavyam /
sarvavyāpakaṃ tu mukhyopacāravṛttyanugatatvena anayorbhedakau niyatau dharmāviti // 1.6 //
aviśeṣe vā kiñcitsādharmyādekacchalaprasaṅgaḥ //17 //
// pariśuddhiḥ //
avi---ṅgaḥ // 17 //
// iti chalaprakaraṇam //
// purūṣāśaktiliṅgadoṣasāmānyalakṣaṇaprakaraṇam //
// pariśuddhiḥ //
yadyapyasaduttaratayā jāteḥ chalaprakaraṇa evāntarbhāvo yuktaḥ, tathāpi pratijñāhānyādernigrahasthānasyāpi tathābhāvāt tāṃ saṃgatimupekṣyārthadūṣaṇatvābhiprāyeṇa prayogasya sāmyāduttaraprakaraṇa evāntarbhāvaḥ /
tatrāntarbhūtāyāśca jāteḥ pṛthakkaraṇe uddeśa eva prayojanamuktam, pratijñāhānyādyapekṣayā cānudbhaṭāparādhatayā paravyāmohanahetutvāt, parājayadaśāyāṃ prayoktavyatvajñāpanārthaṃ tasmāt prāguddeśaḥ /
saiva saṃgatirihāpītyāha---uddeśeti //
chalasya samyagdūṣaṇasya ca ityupalakṣaṇam, pratijñāhānyāderityapi draṣṭavyam /
na ca chale ityupalakṣaṇaṃ tathaiva, tathāpi samyagdūṣaṇasyāvyudāsaḥ, tasyāpi hetuto vaidharmyeṇa hetvābhāsasādharmyeṇa pratyavasthānarūpatvādityata āha---na ceti /
ayaṃ ca mātraśabdārtho jātīnāmavatāraṃ vāde pratiṣedhatā asaduttaratvakhyāpanenaiva sūtrakṛtā sūcitaḥ /
bhāṣye jātipada vyutpādanaprayojanaṃ darśayati---jalpe hīti //18 //
vapratipattirapratipattiśca nigrahasthānam //19 //
// pariśuddhiḥ //
nigrahasthānenaiva samastakathāmudraṇādarthato 'sya paścādabhidhānam /
tat kimityatra saṃgatyanusaraṇenetyāśayavān sūtraṃ pratyāharati---vipra---namiti // 19 //
yadyapi lokavyavahārakathāvyavahārayoḥ puruṣasyāparādha eva nigrahasthānam /
aparāddho hi nigrahaṃ śāstiṃ khalīkāraṃ prāpnoti /
anyatra loke śarīraviḍambanā /
kathāyāṃ tvaparādhamātrodbhāvānamātram /
anyatra vādinoḥ kāmacāraḥ /
aparādhaśca kathāyāṃ vipratipattyapratipattibhāgadvayaparyavasitaṃ tātkālikamatattvajñānameva /
tathāpi tasya svarūpeṇodbhāvayitum---aśakyatvāt, nirarthakāpārthakādisāmānādhikaraṇyānupapatteśca tadunnayanopāyopalakṣaṇatayā sūtraṃ vyākhyātam /
tena kathāyāṃ pravṛttayāṃ vādinoratattvajñānajñāpikā kriyā nigrahasthānamiti sūtrārthaḥ /
etacca pratijñāhānyādisāmānādhikaraṇyena prayuktanigrahasthānapadapadārthālocanayā /
svarūpeṇa śakyodbhāvanapratipādakavārttikadarśanācca sugamam, bhāṣye 'pyanantarameva sphuṭībhaviṣyati //
syādetat, na pratipattervirītatvādanyat kṛtsitatvamityata āha---sūkṣmeti /
kathamasau nigrahasthānamiti /
kathamasau svarūpato 'pratīyamānaiva sattāmātreṇa nigrahasthānaṃ bhaviṣyati? na hyapratītameva paradāradharṣaṇaṃ nigrahāya paryāptamityarthaḥ /
vipratipadyamāna iti /
yato vipratipadyamānaḥ prāptaparājayo bhavati, ataḥ parājayaprāptidvāreṇa unnetuṃ śakyate /
atha parājayaprāptireva kā ityata uktam---nigrahasthānaṃ pratijñāhānyādi khalu spaṣṭam parājayaprāptiriti bhāṣyaṃ sphuṭamityarthaḥ /
yadyapyadhike vipratipattyapratipattī saṃbhavatastadasaṃbhave nigrahasthānatvānupapatteḥ, tathāpi vipratipannavastugocaratvena na tu tatreti tadanigrahasthānatvabhramanivāraṇārthamasamāsakaraṇamityarthaḥ /
adhikaṃ nāmetyupalakṣaṇam, punaruktamapi draṣṭavyam /
dūṣyaṃ vā ityāgāmipakṣāpekṣayā vāśabdaḥ // 19 //
// pariśuddhiḥ //
yathoddeśamiti---yathoddeśakramaṃ bhavatu lakṣaṇam, na tu lakṣaṇakramānatikrameṇa parīkṣā bhaviṣyati, prathamata eva vyatikramādityata āha---yathālakṣaṇaṃ yathāsvarūpamityartha iti /
nanvevaṃ sati prathamadvitīyasūtre tātparyāntareṇāvaṣṭabdhatvānna trividhaśāstrapravṛttyantarbhāvinī /
ārthyā vṛttyā prathamasūtrasya uddeśāntarbhāve 'pi dvitīyasūtramalagnakam asaṃgatikatvādityata āha---tasmāditi /
aupodghātikyā saṃgatyā prathamoddeśamaṅgatameva dvitoyasūtramarthāt /
śrutyā ca prayojanaparatayeti na prakaraṇāsaṃgatirityarthaḥ /
śeṣaṃ sūbodhamiti /
kīrttyata iti kīrtitam /
tathā ca yathāyogamabhisaṃbandha iti sukhabodhamityarthaḥ //
anabhyāsajñeyācchrutivivaragarbheṣu laghutaḥ sukhagrāhyānmandaiḥ kusumasukumārāt prathamataḥ /
manaḥ śrīmadvācaspativacanavinyāsavisarāt
trasatyadyāpyetanmuhuriva muhurnirvṛtamapi // 20 //
// iti puruṣāśaktiliṅgadoṣasāmānyalakṣaṇaprakaraṇam //
// ityaudayanatātparyapariśuddhau prathamādhyāyasya dvitīyāhnikam
samāptaḥ prathamādhyāyaḥ //
Original text: Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0