ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યપરિશુદ્ધિ · ભાગ 161180

એવં વાચનિકસિદ્ધાન્તદ્વયં લક્ષયિત્વા તલ્લિઙ્ગત્વાદભિપ્રાયસ્યાભિપ્રાયિકસિદ્ધાન્તદ્વયોપક્રમે ન્યાયપ્રધાનત્વાદસ્ય શાસ્ત્રસ્ય ન્યાયાનુષડ્ગિણં તાવદાહ---યત્સિદ્ધાવિત્યાદિ સૂત્રમ્ ॥30 ॥
એતચ્ચ ભૂષણપ્રભૃતયો દ્વિધા વ્યાચક્ષતે ।
યસ્યાર્થસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદેર્વિશેષસ્ય સિદ્ધૌ ક્ષિત્યાદેઃ સકર્તૃકત્વસ્ય પ્રતિક્રિયમાણસ્ય સિદ્ધિઃ સ સર્વજ્ઞત્વાદિર્વિશેષો ઽધિકરણસિદ્ધાન્તઃ ।
અથ વા યસ્ય સકર્તૃકત્વાદેઃ સિદ્ધાવન્તર્ભૂતા અન્યે ઽભિપ્રાયપ્રકાન્તાઃ સર્વજ્ઞત્વાદયો ઽપિ વિશેષાઃ સિધ્યન્તિ સો ઽધિકરણસિદ્ધાન્ત ઇતિ ।
તદત્ર પક્ષદ્વયે ઽપિ ફલતો ન કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ મન્વાનઃ શ્લિષ્ટં ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે, સાધ્યસ્ય વા હેતાર્વેતિ ।
પ્રથમપક્ષે સાધ્યવિશેષસ્ય હેતુવિશેષસ્ય વેત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયે તુ સુગમમ્ ।
યત્સિદ્ધાવિત્યત્ર નિમિત્તવિષયભાવપ્રતિભાસનાદ્ વ્યાખ્યાતૃવિપ્રતિપત્તેશ્ચ સપ્તમ્યર્થે સન્દેહઃ, તમપાકરોતિ---વિષયસપ્તમીતિ ।
ઉપપત્તિમાહ---દ્વયોરિતિ ।
ઇદાનીમેકં વ્યાખ્યાનમુપાદાય સ્ફુટભાષ્યાનુસારેણ તાવદાહ---તેનેતિ ।
નનુ ચ પક્ષો વા હેતુર્વા કણ્ઠત એવ નિયતતન્ત્રાભ્યુપગમાત્ પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તાન્ન ભિદ્યત ઇત્યત આહ---અનેન રૂપેણેતિ ।
યદ્યપિ સ્વરૂપતો ઽસ્ય વાચનિક એવાભ્યુપગમઃ, તથાપ્યનેને રૂપેણભિપ્રાયિક એવેત્યતસ્તતો ભિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઉદાહરતિ---પક્ષસ્તાવદિતિ ।
નનુ પ્રતીતમેવ કર્તૃમત્ત્વં ક્ષિત્યાદેરપર્યવસ્યત્ સર્વજ્ઞત્વાદિવિશેષમાક્ષિપતિ ।
તતો ન વ્યાખ્યાતવિષયસપ્તમ્યુદાહણમિદમિત્યત આહ---અત્રેતિ ।
નન્વેતદન્તર્ભાવમન્તરેણ કિમુપલબ્ધિમત્પૂર્વકત્વમેવ પ્રત્યેતું ન શક્યત ઇત્યત આહ---નાન્યથેતિ ।
ન હિ યથા તાર્ણપાર્ણત્વાદિસંદેહે ઽપિ વહ્નિનિશ્ચયસંભવઃ, તથા પરમાણ્વાદ્યદૃષ્ટાન્તાભિજ્ઞાનાભિજ્ઞત્વસંદેહે તત્પ્રયોક્તૃત્વવિનિશ્ચયસંભવઃ, જ્ઞાનચિકીર્ષૈકવિષયપ્રયત્નવત્ત્વમેવ હિ પ્રયોક્તૃત્વં કર્તૃત્વમિતિ વોચ્યતે ।
તચ્ચ જ્ઞાનં દ્વ્યણુકાદ્યદૃષ્ટપર્યન્તપક્ષીકરણે યદિ સર્વવિષયં ન સિધ્યેત્, ન સિધ્યેદેવેતિ ।
તસ્માદ્ યથા ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર તીરલક્ષણામન્તરેણ ગઙ્ગાપદાર્થો ન ઘોષપદાર્થમન્વેતિ યથા સકર્તૃકપદાર્થો ઽપિ
તત્કારણપરમાણ્વાદ્યભિજ્ઞમનુપસ્થાપ્ય ન ક્ષિત્યાદિપદાર્થમન્વેતીતિ પ્રતીત્યપર્યવસાનમેવેત્યર્થઃ ।
ન ચૈવં કેવલવ્યતિરેકિવિધ્વંસઃ, અભિપ્રાયાવ્યાપ્તસ્ય તદ્વિષયત્વાદિત્યુક્તમ્, વક્ષ્યતે ચેતિ ।
તદેવં પ્રથમં વ્યાખ્યાનં ભાષ્યાનુસારેણ સમર્થ્ય દ્વિતીયે વાર્ત્તિકં સ્ફુટમિત્યાહ---તદેતદિતિ ।
સર્વાવરોધાર્ય સાધ્યાનુષઙ્ગિહેત્વનુષઙ્ગ્યવરોધાર્થમ્ ।
એતદેવ સ્ફુટયતિ---હેતુરીદૃશ ઇતિ ॥30 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
વાર્ત્તિકકારીયાભ્યુપગમસિદ્ધાન્તોદાહરણે સામાન્યલક્ષણં યોજયતિ---પ્રમાણાધિકરણો યત ઇતિ ।
નનુ ભાષ્યમત એવ સૂત્રં સ્ફુટાર્થમિત્યત આહ---સૂત્રં ચૈવમિતિ ।
ઇન્દ્રિયત્વેનાસૂત્રિતસ્યાપિ મનસ ઇન્દ્રિયત્વં પરીક્ષિતં સૂત્રકમૃતા ॥
જ્ઞાતુર્જ્ઞાનસાધનોપપત્તેઃ સંજ્ઞાભેદામાત્રમ્ ॥
ઇતિ ॥
અત્ર હિ યથા રૂપાદિજ્ઞાનવિશેષસાધનાનિ ચક્ષુરાદીન્યુપપદ્યન્તે, તથા સુખાદિજ્ઞાનસાધનં મનો ઽપ્યુપપદ્યતે ।
મનઃપરિહારે વા સર્વેન્દ્રિયવિલોપઃ પ્રસજ્યત ઇત્યભિહિતે પુનઃ સૂત્રકારેણ રૂપાદિજ્ઞાનં ચક્ષુરાદિસાધનમસતુ નિઃસાધનમેવ તુ સુખાદિજ્ઞાનમિત્યાશઙ્ક્ય સૂત્રિતમ્---
નિયમશ્ચ નિરનુમાનઃ
ઇતિ ।
તદિદમસૂત્રિતસ્ય વિશેષસ્ય પરીક્ષણમભ્યુપગમાદેવોપપદ્યતે ।
યદિ હ્યનભિમત એવાયમર્થો ઽસ્ય, કથં પરીક્ષ્યં વ્યવસ્થાપયેદિત્યર્થઃ ।
ઇદં ચ સ્વાભિમતોન્નયનપ્રકારાવિષ્કરણં સૂત્રકૃતઃ શિષ્યહિતતયેત્યતો લક્ષણાર્થમાહ---સો ઽયમિતિ ઉક્તાર્થાનુષઙ્ગિણઃ અર્થસ્યાભ્યુપગમો ઽભ્યુપગમસિદ્ધાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ ભાષ્યકારાભિમતસ્યાભ્યુપગમસિદ્ધાન્તસ્ય તલ્લક્ષણયોગે કિમયુક્તત્વેન?અયોગે ચ તદેવોચ્યતામ્ ।
તથાપિ કિમયુક્તત્વેનેત્યત આહ---પ્રમાણતન્ત્રેતિ ।
તમિમં વિભાગલક્ષણપ્રપઞ્ચં સર્વ એવાયં પક્ષ ઇતિ પૂર્વપક્ષવાર્ત્તિકવિવરણવ્યાજેન સંકલય્યાહ---સર્વતન્ત્રેત્યાદિ ॥31 ॥

॥ ઇતિ ન્યાયાશ્રયસિદ્ધાન્તલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ ન્યાયલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
એવં ચ યત્ર ન્યાયલક્ષણં કરણમુપનેયમ્, તત્પ્રકરણં સમર્થ્ય, ઉપનેયન્યાયપ્રકરણમ્ આરભ્યત ઇતિ સ્ફુટાર્થં ભાષ્યમ્---અથાવયવા ઇતિ ।
અતઃ સિદ્ધવત્ સૂત્રં પ્રત્યાહરતિ---પ્રતિ---વાઃ ॥32 ॥
એકાવાક્યતા વિશિષ્ટૈકાર્થધરૂપકાર્યસંબન્ધઃ ।
વિશિષ્ટશ્ચાર્થો ઽત્ર પ્રકૃતત્વાત્ સમસ્તરૂપોપપન્નં લિઙ્ગમ્ ।
સંશયઃ કથાસુ વિપ્રતિપત્તિજ એવ ।
સ ચાનુવિધયસ્થેયગતો, યથાયોગં વિચાર્યવસ્તુગોચરસ્તજ્જ્ઞાનગોચરશ્ચેતિ વિચારમાત્રે તુ સાર્વહેતુકઃ, સ્વપરનિષ્ઠશ્ચ ।
પ્રયોજનં કથાસુ પ્રતીતિજયૌ ।
અન્યત્ર પ્રકૃતોપયોગિનો ઽજ્ઞાતસ્ય જ્ઞાનં જ્ઞાપનં ચ ।
જિજ્ઞાસા કથાસુ અનુવિધેયસ્થેયાનામ્ ।
અન્યત્ર સ્વગતા શક્યપ્રાપ્તિઃ સર્વત્ર પદપદાર્થવાક્યપ્રમાણતદાભાસપાટવમ્ ।
સંશયવ્યુદાસં તુ સમ્યગિત્યભિધાયૈકપક્ષપરિગ્રહં કેચિત્ મન્યન્તે ।
સ ચાદૌ વિપ્રતિપત્ત્યા પશ્ચાત્ પ્રતિજ્ઞયા ગતાર્થ ઇતિ મત્વા તર્કાભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે---યદિ શબ્દો નિત્યઃ સ્યાદિતિ ।
વ્યુદસ્યતે હિ તેન સંશયઃ ફલતઃ સ્વરૂપતશ્ચ ।
તદાહ---પ્રમાણાભ્યનુજ્ઞાનદ્વારેણેતિ ।
સંશયો હિ દ્વે કોટી પરિસ્પૃશ્ય વર્તમાનાં જિજ્ઞાસામપિ તથાભૂતામેવ જનયતિ ।
ન્યાયસ્તુ શ્રોત્રિયવદ્વિરુદ્ધધર્મસંકરમનિચ્છન્ કુલબધૂમિવ એકકોટિનિયતામેવ જિજ્ઞાસામનુરુધ્યતે ।
તદેવં તાવન્તરા વર્તમાનસ્તર્ક એકસ્યાં કોટૌ પ્રમાણબાધિતં કઞ્ચિદર્થમાહરન્ તદ્ગતામિચ્છાં વિચ્છિદ્ય દ્વિતીયકોટૌ નિયમયતિ ।
સેયં જ્ઞેયેચ્છા નિયતૈકકોટિકા પ્રમાણાભ્યનુજ્ઞેત્યુચ્યતે ।
એનાં ચ જનયતા તર્કેણ સંશયફલં પ્રબલેચ્છા તદૈવ વ્યુદસ્યતે ।
તદ્દ્વારેણ પ્રમાણં પ્રવર્તયતા સંશયસ્વરૂપમપીતિ ।
તદેતન્ન્યાયપ્રવૃત્તેરુત્પત્યઙ્ગપઞ્ચકમુત્પત્તિમાત્રેણ, ન તુ જ્ઞાપ્તિમપેક્ષતે ।
અતો નૈતસ્ય જ્ઞાપકચિન્તા ક્રિયતે ।
ઉત્પત્તિચિન્તૈવોપયોગિત્વાત્ તત્ર તત્ર કૃતા, કરિષ્યતે ચ ।
પ્રતિજ્ઞાદ્યર્થાસ્તુ જ્ઞાતા એવ ન્યાયમુપકુર્વન્તસ્તત્ફલસિદ્ધાવુપયુજ્યન્તે ।
અસ્તેષાં જ્ઞાપકચિન્તા ક્રિયત ઇતિ ॥32 ॥
॥ પરિશુદ્ધિ ॥
પરિગૃહ્યતે ઽનેનેતિ સ્વીક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
તેન સાધ્યતયા સ્વીક્રિયમાનસ્યાર્થસ્ય વચનં પ્રતિજ્ઞેતિ સૂત્રાર્થઃ ॥
અપોહ્ય ભેદઃ સિદ્ધાન્તો જિજ્ઞાસા સાધનાર્હતા ।
કર્મધર્મશ્ચ લોકશ્ચ પ્રસ્તાવશ્ચ નિયામકાઃ ॥
ઇતિ અતિપ્રસઙ્ગાસમાધિવાર્તિકસ્ય પ્રપઞ્ચસંક્ષેપઃ ।
ન હિ વ્યઙ્ગ્યમિત્યાદિ ।
યથા ચ નેયં ભ્રાન્તિઃ તથા દ્વિતીયે નિવેદયિષ્યતે ।
તદાલોકેતિ, ચન્દ્રશબ્દો ઽયં શશિવાચકઃ પ્રયોજ્યવૃદ્ધં પ્રતિ અસતિ વૃત્ત્યન્તરે તત્પ્રત્યયજનકત્વાત્ ।
તત્પ્રત્યયજનકશ્ચાયં સ્વપ્રત્યયેન તદ્ગોચરવ્યવહારહેતુત્વાદિતિ ।
હેતુદોષો ઽસિદ્ધત્વાદિરેવેતિ ।
અસિદ્ધત્વાદ્યર્થત્વમિત્યર્થઃ ।

એવમુત્તરત્ર યસ્તુ નૈવંવિધો ન વાચ્યો ન લક્ષ્ય ઇત્યર્થઃ ।
નનુ તથાપિ વાચ્યવલ્લક્ષયો ઽપિ
પક્ષ એવેતિ દર્શયિતુમિષ્ટગ્રહણં ભવિષ્યતીત્યત આહ---ન ચ ક્વચિદપીતિ ।
ભવેદેવં યદિ વિધાદ્વયં સ્યાત્, ન ત્વેતદસ્તીત્યર્થઃ ।
એતચ્ચાન્વિતાભિધાનનિરાકરણેન દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન ત્વશક્યત્વાસદાચારત્વે અવધીર્ય શાસ્ત્રાનપેક્ષમભ્યુપગચ્છન્તો દૃશ્યન્તે ।
ન ચ સામાન્યલક્ષણાયોગઃ ॥
તન્ત્રાધિકરણાભ્યુપગમસંસ્થિતિઃ
ઇત્યસ્ય કથાધિકરણાભ્યુપગમસંસ્થિતિરિત્યેવમપ્યવિરોધાત્ ।
તસ્માદ્ યથાભાષ્યમેવ જ્યાય ઇત્યત આહ---યસ્તાવદિતિ ।
એતેન વાર્ત્તિકકારીયો ઽભ્યુપગમસિદ્ધાન્તસ્તાવદુચિત ઇતિ દર્શયતા છલતઃ પઞ્ચમસિદ્ધાન્તાપત્તિર્દશિતા ।
ન હ્યયમેતેષ્વન્તર્ભવતીતિ સતીર્થ્યાનામ્ ।
પરાન્ પ્રતિ તુ દોષમાહ---યસ્ત્વિતિ ।
યદિ હિ પ્રમાણીકૃતશાસ્ત્રવિરુદ્ધો ઽપ્યર્થો ઽભ્યુપગમ્યમાનઃ સિદ્ધાન્તતામુપયાયાત્, ન વાદિનો કદાચિદપ્યપસિદ્ધાન્તેન નિગ્રહો ભવેત્ ।
યત્ર યત્ર પ્રમાદિકે ઽપ્યર્થે શાસ્ત્રવિરોધશ્ચોદ્યેત તત્ર તત્રાભ્યુપગમસિદ્ધાન્તો ઽયં મમેત્યેવમપિ નિસ્તારાત્ પરાવૃત્ત્ય ચ તેનૈવ નિરનુયોજ્યાનુયોગેન નિગ્રહે કથાસમાપ્તૌ તદ્વ્યુત્પાદનપ્રયાસસ્યાપ્યભાવાત્ ।
ન ચૈવમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્ ।
શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાભ્યુપગમતદ્વિરુદ્ધાર્થાભ્યુપગમયોર્વિરોધસ્ય દુર્વારત્વાત્ ।
શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાભ્યુપગમે તદસમાનાર્થસ્ય સ્વવચનસ્ય
પ્રામાણ્યાભ્યુપગમવિરોધાત્ ।
તદનુગુણસ્ય પ્રામાણ્યાભ્યુપગમે તદ્વ્યાહતાભિધાયિનઃ પુનરપસિદ્ધાન્તાપાતાત્ ।
તસ્માત્ ન હિ શાસ્ત્રાશ્રયા વાદા ભવન્તીતિ સ્વપ્નવિલાપઃ ઇત્યર્થઃ ॥33 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
ઇહ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ સર્વથૈવ કથાસુ નોપયુજ્યતે, અર્થોપલબ્ધ્યા યુક્તો ઽપ્યન્યથૈવ લબ્ધઃ? આદ્યે વિપ્રતિપત્તિમપિ ન વિભાવયેત્ ।
અવિભાવયંશ્ચ તાં કથમિવ પ્રતિવદેત્? અપ્રતિવદતશ્ચ વચનં કથં કથાશરીરતામિયાત્? તથા ચ કથકઃ કથં નિગૃહ્યેત, નિગૃહ્નીયાદ્ વેતિ ન સંપ્રતીતિર્નચ વિજયો ગર્દભીક્ષીરમથનવદનર્થકઃ પ્રયાસઃ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, સ હિ વિવાદાદ્ વા અવયવાન્તરાદ્ વા? વિવાદાદપિ વ્યવહિતાદ્ વા, અવયવાન્તરૈકવાક્યતાપન્નાદ્ વા? અવયવાન્તરાદપિ સાક્ષાદ્ વા, આક્ષેપતો વેતિ? ન તાવદાદ્યઃ, આસત્તેઃ અભાવાદેકવાક્યત્વાનાપત્તેઃ ।
આપત્તૌ વા આન્તરાલિકાસાધનાઙ્ગવચનેન નિગૃહ્યેત ।
અનિગ્રહે વા પરઃ પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમાસાદયેત્ ।
દ્વિતીયે ત્વવિવાદ એવ ।
વયમપિ હિ પરાભ્યુપેતપક્ષવિપરીતાં કોટિમુપનીય તત્સિદ્ધયે ઽવયવાન્તરમભિદધ્યાદિતિ બ્રૂમઃ ।
ન હ્યેવંભૂતકોટ્યુપદર્શનવ્યતિરેકેણ પ્રતિજ્ઞાયાઃ શૃઙ્ગમસ્તિ ।
નાપિ તૃતીયઃ, ન હિ હેત્વાદિભિઃ ચતુર્ભિઃ પ્રતિજ્ઞાર્થો ઽભિધીયત ઇતિ વક્ષ્યામઃ ।
નાપિ ચતુર્થઃ, સ હ્યપેક્ષાકાલે વા, અન્યદા વેતિ ।
તત્ર પ્રથમમુરરીકત્યાહ---તથાહીતિ ।
યદ્ બુભુત્સન્તે યદેતિ શેષઃ ।
પ્રતિપન્નવિવાદવિષયા હિ તન્નિર્ણયહેલું
સાધનમનુબુભુત્સામહે ।
ન તુ તન્નિર્ણયહેતુભૂતસાધનાવબોધવનતો વિવાદવિષયં નિર્ણયસ્ય નિર્ણેયરૂપમન્તરેણ નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્ ।
તદનિરૂપણે તત્સાધનસ્યાપિ તથાત્વેનાશક્યનિરૂપણત્વાત્ ।
અનિરૂપિતસ્ય ચૈષિતુમશક્યત્વાત્ ।
તથા ચ તસ્યૈવ પ્રથમાભિધાને પ્રાપ્તે ઽન્યસ્યાભિધાનાનવકાશાત્ આક્ષેપસ્યાપિ કુતો ઽવકાશ ઇતિ? નન્વપેક્ષિતાનભિધાને ઽપ્યપેક્ષિતં કુર્વાણઃ કથમવવધેયવચનો નામેત્યત આહ---યથા ચેતિ ।

યત્રાપેક્ષિતમન્યથાપિ શક્યસંપાદનમ્, તત્રાપિ તદનભિધાને વિપરીતબુદ્ધિઃ કિમઙ્ગઃ યત્ર વચનેનૈવાપેક્ષિતસિદ્ધિરિત્યર્થઃ અન્યદેતિ પક્ષમુપસ્થાપયતિ ।
યત્ કૃતકમિત્યાદિ ।
દૂષયન્તિ---ન પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
યો હિ યેન યત્ સાધયિતુમ્ ઉદ્યતઃ સ તત્સામગ્રીમપ્રતિકૂલયન્નેવ તથા કર્તુમર્હતિ ।
યથાકાલમપેક્ષિતામિધાનં ચ વાક્યસામગ્રી, તદનાદરે તૂદાહરણીયોદાહરણક્રમનિયમમપિ નાદ્રિયેત, પ્રતિપાદ્યાપેક્ષાનિયમાનુરોધેન તત્ર તથેતિ ચેત્? તદિહાપિ સમાનમ્ ।
તથા ચ તત્કાલાતિક્રમેણાક્ષેપો ઽપિ નોપયોગી, શિરોમુણ્ડનાન્તરં નક્ષત્રપરીક્ષાવત્ ।
ઉપયોગો વા પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગઃ અયક્ષારાધનસાધ્યધનેન યક્ષારાધનવદિત્યર્થઃ ।
કથ તર્હિ,
મન્ત્રાયુર્વેદપ્રામાણ્યવચ્ચ તત્પ્રામાણ્યમ્ ।
ઇત્યાદૌ પ્રતિજ્ઞામનભિધાયૈવ ઉદાહરણાદ્યુપાદાનમિત્યત આહ---ન ચેતિ ।
તથાપિ હેત્વભિધાનેન કિં તત્સ્વરૂપસ્યોપનયેનૈવ સાક્ષાદભિધાનાદિત્યત આહ---અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ત્વપેક્ષિત ઉક્ત ઇતિ ।
તત્રાપ્યાકાઙ્ક્ષૈવ વિજયતે ।
ન હ્યનિત્યઃ શબ્દ ઇત્યુક્તે કૃતકત્વાનિત્યત્વવ્યાપ્તૌ વા કૃતકત્વસ્ય વા શબ્દધર્મિસંબન્ધે શ્રોતુરાકાઙ્ક્ષા કિં નામ કુત એતત્પ્રતિપત્તવ્યમિતિ સ્યાત્ ।
ઇયં ચાપેક્ષાસાધનત્વાભિવ્યઞ્જકવિભક્ત્યન્તેભ્યઃ કૃતકત્વાદિત્યાદિપદેભ્ય એવ નિવર્તત ઇત્યર્થઃ ।
અત એવ ગમકત્વાદેતસ્ય માર્ગસ્ય સર્વશાસ્ત્રકારા એવમેવોપાદદતે ।
સૌગતો ઽપિ હિ
માનુ તુ દ્વિવિધં મેયદ્વૈવિધ્યાત્ ॥
અસન્તો ઽક્ષણિકાઃ તસ્યાં ક્રમાક્રમવિરોધતઃ ॥
ઇતિ પ્રત્યક્ષરં પ્રતિજ્ઞાહેતૂ ઉપાદાય વ્યવહરતિ ।
કથાયાં તુ પરવઞ્ચનાર્થં તાવુપેક્ષતે ।
શાસ્ત્રં તદ્વિતિ ચેત્ ।
અથ શાસ્ત્રે કિમનર્થકમભિધીયતે? તત્રાસ્તિ વા પ્રતિજ્ઞાદેઃ કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમિતિ? આદ્યે, સાધુ પરવ્યુત્પાદકત્વમસ્ય નિરર્થકં પ્રલપતઃ ।
દ્વિતીયે તુ શબ્દોચ્ચારણસ્ય નાર્થગતેરપ્યધિકં પ્રયોજનં નામ, પ્રથમોપક્રમે વિવરણશઙ્કાયા અપ્યભાવાદિતિ ॥
નનુ સામાન્યલક્ષણમન્તરેણ ન વિશેષલક્ષણાવસર ઇત્યત આહ---શ્રુત્યર્થાભ્યામિતિ ।
સાધ્યતે નિશ્ચીયતે ઽનેનેતિ ।
નત્વેવં સતિ લિઙ્ગમુક્તં સ્યાત્ ।
તથા ચ કથં વાક્યાવયવ ઇત્યત આહ---યદ્યપીતિ ।
નન્વલમુપલક્ષણેન યાવતા વચનમેવ સાધનમસ્તુ, સાધ્યતે પ્રતિપાદ્યતે તેનાપિ હિ સ્વાર્થ ઇત્યત આહ---યદિ ત્વિતિ ।
એવં હિ સાધ્યસાધનં સાધ્યપ્રતિપાદકં વચનમિત્યર્થઃ ।
તથા ચ પ્રતિજ્ઞૈવ હેતુઃ સ્યાત્ ।
અથ સાધ્યપદં વિહાય સાધનં પ્રતિપાદકં વચનમિત્યર્થઃ, તત્રાહ---અથેતિ ।
તદેતદર્થાન્તરાવિવક્ષાયાં દૂષણમુક્તમ્ ।
યદિ ત્વેવં ક્રિયેય લિઙ્ગપ્રતિપાદનદ્વારેણ સાધ્યસાધનં નિશ્ચાયકં વચનમિતિ ।
તદા અશ્રુતાધ્યાહારઃ ।
ઉદાહરણસાધર્મ્યાદિતિસહિતસ્ય ત્વવ્યાપ્તિરલાભો વા સામાન્યલક્ષણસ્યેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવં ચ વ્યાખ્યાને
વચનપદમસૂત્રસ્થમેવ ટીકાકૃતા સ્વયમુપનીયવિરોધાતિવ્યાપ્તી કુતઃ શઙ્કિતે ઇતિ શઙ્કા નિવર્તતે ।
નનુ તથાપ્યુપનયે પ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ---ઉપનયાદપીતિ ।
સાધ્યસાધનવચનમિત્યત્ર હિ સાધનત્વવિશિષ્ટાર્થવચનમ્ ઇત્યર્થો ગમ્યતે ।
ન ચોપનયઃ ।

કોષ્ઠગત્યા તથાભૂતાર્થગોચરો ઽપિ તથાભૂતમભિધત્તે, સાધનત્વાભિવ્યઞ્જકવિભક્તિવિશેષશૂન્યત્વાત્ ।
અત એવ કુત ઇત્યાકાઙ્ક્ષા ।
તથાચાયં કૃતક ઇત્યસ્માન્ન નિવર્તતે, અપિ તુ કૃતકત્વાદિત્યસ્માદેવ ।
તર્હિ કિંભૂતમુપનયાત્ પ્રતીયત ઇત્યત આહ---કિં ત્વિતિ ।
સ્વનિષ્ઠં સાધનત્વાદિધર્મરહિતમ્ ।
કુતઃ? પ્રાતિપદિકાર્થપ્રધાનતયા ।
તત્પરતયા તાવન્માત્રાભિધાયકવિભક્તિમતઃ પ્રયુક્તત્વાદિતિ શેષઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ, ન હિ હેતુવદુપનયો ઽપિ કુત ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયા પ્રવર્તતે, અપિ તૂદાહરણેન વ્યાપ્તૌ પ્રદર્શિતાયામ્ ।
ભવતુ તાવદેતત્, તથાપિ પ્રકૃતો વિવાદવિષયઃ કિં વ્યાપ્તધર્મવિશિષ્ટો ન વેત્યપેક્ષાયાં સા ચ તથા ચાયં કૃતક ઇત્યનેનૈવ પરં નિવર્ત્યતે, ન તુ કૃતકત્વાદિત્યનેન ।
તસ્માન્ન હેતૂપનયયોરર્થતો રૂપતઃ પ્રયોજનતો વા સંકર ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ ચ વચનલક્ષણાયાં યદ્યપિ જ્ઞાનેર્ઽથે વા ન પ્રસઙ્ગઃ, તથાપિ સાધ્યસાધનમિતિ કૃતકત્વમત્ર હેતુરિત્યાદૌ વચન એવ પ્રસઙ્ગઃ ।
એતસ્યાપિ તથાભૂતાર્થપ્રતિપાદકત્વાદિત્યત આહ---ન્યાયવાક્યેતિ ।
અનેનાકાઙ્ક્ષૌપયિકતા
દર્શિતા ।
ન ચ કુત ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં સાધ્યસાધનમિતિ વા કૃતકત્વં હેતુરિતિ વા વચનમૌપયિકમ્ ।
અતો નૈવંભૂતેષુ પ્રસંગ ઇત્યર્થઃ ।
તેન વિશેષપરત્વેન હેતુરિતિ લક્ષ્યનિર્દેશો નાનુપપન્ન ઇતિ શેષઃ ।
વિશિષ્ટવિધાનસ્યેતિ ।
ન ક્વચિત્ પ્રદેશો સાધર્મ્યં હેતુલક્ષણત્વેન વિહિતમ્, યેનેહ સવિશેષણતયા વિશેષણમાત્રોપસંક્રાન્તો વિધિઃ સ્યાત્ ।
નાપ્યત્ર વિશેષણશૂન્યસ્યૈવ સાધર્મ્યસ્યોપાદાનમ્ યેન તાવન્માત્રગોચરો વિધિર્ભવેત્, પરસ્પરસ્વતન્ત્રોભયર્થત્વે વાક્યભેદાચ્ચ ।
તસ્માત્ અનન્યગતિકતયા લોહિતોષ્ણીષવદ્ વિશિષ્ટવિધિરેવાયમ્ ।
તથા ચ અલોહિતોષ્ણીષવદનુદાહરણસાધર્મ્યસ્યાર્થસિદ્ધઃ પ્રતિષેધ ઇત્યર્થઃ ।
પક્ષાન્તરમાહેતિ ।
અભ્યુપગમસ્યાપ્યવિશિષ્ટસાધર્મ્યમાત્રવિધોને ઽપિ ન દોષ ઇતિ ભાવઃ ॥
નનુ યદ્યવિશિષ્ટવિધાનેનૈવ પ્રકૃતસિદ્ધિઃ, કિમુદાહરણગ્રહણેન? ન ચેત્ કિમવિશિષ્ટવિધાનેનેત્યત આહ---સાધર્મ્યાદિત્યત ઇતિ ।
પરિસંખ્યા અતિપ્રસક્તિનિવર્તનમપાકરિષ્યતિ ।
તદુદાહરણપ્રદર્શનેન પરિસંખ્યાયકં હેત્વાભાસલક્ષણમ્ ।
પરિસંખ્યા પરિવર્જનબુદ્ધિઃ ।
વિશેષતો જ્ઞાતાનાં તેષા સ્વવાક્યે પરિવર્જનાદિમુખેન ભવત્વિત્યેતદર્થમર્થલબ્ધમપિ કણ્ઠોક્ત્યાભિધીયતે ।
તલ્લક્ષણમિત્યર્થઃ ।
ન વિધાયકં ન સર્વથૈવાલબ્ધવિધાયકમિત્યર્થઃ ।
સુગમો દિગ્નાગભઙ્ગઃ ।
હેતાવુદાહર્તવ્યે પ્રતિજ્ઞોક્તિઃ કિમર્થમિત્યત આહ---અત્રેતિ ।
ઉદાહૃતે હેતૌ લક્ષણં યોજયિતું હેત્વર્થે ચ વિવેચયિતવ્યે પ્રસઙ્ગાત્ પ્રતિજ્ઞાર્થં વિવેચયિતુમિતિ ભાવઃ ।
તથાપિ પ્રધ્વંસસ્ય નાનાત્વાત્ જાત્યાદેરુપસંગ્રાહકસ્ય વા ભાવાત્ કથં વ્યાપ્ત્યાદિસિદ્ધિઃ? ઉપલક્ષ્યાભેદમાત્રેણ ચ તત્સિદ્ધૌ કુણ્ડલવતા દેવદત્તેન સાધ્યો વ્યવહારો દણ્ડવતાપિ સાધ્યેતેત્યત આહ---વિરોધીતિ ।
યથા હ્યભાવમાત્રસ્ય ભાવપ્રતિયોગિતયૈવૌપાધિકસામાન્યસંબન્ધાદેકવ્યવહારહેતુત્વં તથા તદ્વિશેષસ્યાપિ પૂર્વાપરેતરેરાશ્રયાન્તરભાવપ્રતિયોગિતયા તત્તદ્વ્યવહારાવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
ન ચૈવં લબ્ધોત્પત્તિનીતિ ।
સર્વત્ર હિ ધાત્વર્થોપરક્તા ભાવના આખ્યાતાર્થઃ ।
ભાવના ચ કારકવ્યાપારઃ ।
ઉત્પદ્યતે ઘટ ઇત્યત્ર તુ ઘટો ન કારકમસત્ત્વાત્ ।

તતશ્ચ અકારકસ્યૈવ કારકૈરત્યન્તસન્નિધેસ્તથોપચારો વા કારકાણામેવ કાર્યશબ્દોપચારો વા ।
ઉભયથાપિ વ્યાપારાવેશસમય એવાખ્યાતપ્રયોગો ન તુ ધાત્વર્થમાત્રાવેશસમયે ।
ન હિ પક્વે ધાત્વર્થમાત્રમુપાદાય પચ્યત ઇતિ પ્રયુજ્યતે લોકૈઃ ।
તત્ કસ્ય હેતોઃ? વ્યાપારાવેશાભાવાત્ ।
તથેહાપીતિ ॥34 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
નનુ ન સપક્ષતાભાવો ઽત્ર સૂત્રે શ્રૂયતે, નાપ્યાર્થો ઽવધારણસ્ય ચ વ્યાપ્ત્યા ।
પક્ષે સત્ત્વેનોપપત્તેરૈકાન્તિકં સપક્ષે સત્ત્વં મા પ્રસાંક્ષીત્ ।
પાક્ષિકં તુ પ્રસક્તમેવ ।
તથા ચ કેવલવ્યતિરેકિલાભે ઽપિ નાન્વયવ્યતિરેકી નિરાકૃતઃ ।
એવં સપક્ષાભાવે ઽપિ પક્ષવ્યાપકસ્ય વિપક્ષૈકદેશવૃત્તેસ્તદવસ્થૈવ પ્રસક્તિરિત્યાહ---તથાપીતિ ।
ઉદાહરણેનૈવેત્યવધારણસ્ય પક્ષવ્યાપ્તિપરસ્ય સપક્ષાભાવપ્રદર્શનૌદાસીન્યમાવિષ્કર્તુમનિત્યો મૂર્તત્વાદિત્યુદાહૃતમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ, નેદં નિરાત્મકં જીવચ્છીરીરં માંસાદિમયત્વાત્ ઇત્યસંકીર્ણમુદાહરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એતદ્દ્વયમપિ નિરાકર્ત વૈધર્મ્યમેવ ચોદાહરણેનેતિ પૂર્વાવધારણેન પક્ષવ્યાપ્તૌ લબ્ધાયાં વૈધર્મ્યમેવેત્યનેન સાધર્મ્યરૂપતા નિરાકૃતાવયમર્થઃ સ્યાત્ ।
પક્ષસ્ય વ્યાપકો ધર્મસ્તદિતરવૈધર્મ્યરૂપ એવેતિ તથા ચેભયોરપિ કઃ પ્રસંગઃ? કેવલમસાધારણઃ પ્રસજ્યતે ।
સ ચ વિપક્ષોદાહરણેનેતિ વિશેષયતા સપક્ષાભાવપ્રદર્શનેન નિરસ્તઃ ।
યદિ હિ સતિ સપક્ષે અન્વયો વિવક્ષિતઃ તદા તથા વૈધર્મ્યાદિત્યનારભ્યમેવ, પૂર્વલક્ષણેનૈવ ગતાર્થત્વાત્ ।
વ્યતિરેકશ્ચેદ્ વિવક્ષિતો વિપક્ષેણેતિ વ્યર્થમ્ ।
તસ્માદ્ વૈધર્મ્યાવધિતયા ઉપાત્તં વિપક્ષપદં સપક્ષાભાવપ્રતિપત્તિફલમેવેત્યર્થઃ ॥
નનુ તથાપિ વૈધર્મ્યાદિત્યત્ર તથાશબ્દાર્થ ઉદાહરણેનેતિ ।
ઉદાહરણં ચ સપક્ષો ઽપિ ભવતીતિ કથં વિશેષલાભ ઇત્યાશઙ્ક્ય વ્યાચષ્ટે---વિપક્ષેતિ ।
વ્યાખ્યાનતો વિશેષપ્રતિપત્તિર્ન હિ સન્દેહાદલક્ષણમિતિ ભાવ ઇતિ તત્ર તત્રોક્તમિત્યર્થઃ ।
નન્વવધારિતકાર્યસ્વભાવોર્ઽથઃ કેવલવ્યતિરેકિસાધ્યો ઽન્યથાતિપ્રસઙ્ગાદિતિ વક્ષ્યતિ, તથાભૂતશ્ચાત્ર પ્રાણાદ્યપેક્ષયા પ્રયત્નઃ ।
તસ્મિશ્ચ સાધ્યે સિદ્વાસાધનં વ્યતિરેક્યસંભવશ્ચ સ્વશરીરે પ્રાણસ્ય પ્રયત્નપૂર્વકત્વાવધારણેન સ્વપક્ષાન્વયસ્યાપિ સંભવાદિત્યત આહ---પ્રાણાદિનેતિ ।
તથાપ્યસ્મદાયત્તે શબ્દપ્રયોગે કિશ્ચિત્યવાચકં પ્રયોક્ષ્યામહ ઇત્યત આહ---પ્રાણાદિકારણેચ્છાદિકારણરહિતમિતિ ।
પરશરીરે પક્ષપ્રવિષ્ટે હેતુસિદ્ધ્યર્થં વિપક્ષીભૂતે ચ ઘટાદૌ સાધ્યરહિતે હેતુવ્યતિરેકસિદ્ધ્યર્થં તથોક્તમિત્યર્થઃ ।
નન્વિચ્છાદિસમવાયિકારણવિરહનિષેધેન તદ્વત્વં સિધ્યેત્ ।
તથા ચ પુનરપિ નાત્મસિદ્ધિઃ ।
ન ચ કેવલવ્યતિરેકી તાવન્માત્રસ્યાન્વયેનૈવ સિદ્ધેરિત્યત આહ---યશ્ચેતિ ।
અન્વયિના હિ તત્કારણમાત્રં સિદ્ધમ્, અનેન તુ તદેવ પૃથિવ્યાદિવિલક્ષણં સિધ્યતીતિ ન નિરવકાશો વ્યતિરેકી ।
ન ચ નાત્મસિદ્ધિઃ તથાભૂતસ્ય તસ્યૈવાત્મશબ્દવાચ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
ગૃહીતાવિનાભાવો હીત્યાદીના વ્યાપ્ત્યસિદ્ધિર્દર્શિતા ।
પક્ષધર્મતાસિદ્ધિરપ્યનયૈવ દિશોહનીયા ।
જિજ્ઞાસિતધર્મવિશિષ્ટસ્ય પક્ષત્વાત્, સન્દિગ્ધસ્ય ચ જિજ્ઞાસ્યત્વાત્ વિશેષસ્મરણે ચ સંશયાત્, અનુપલબ્ધચરે ચ તદભાવાદિતિ ॥
દ્વિધા હિ પ્રકૃતવ્યતિરેકિગતિઃ, કાર્યં કાર્યવત્તા ચ ।
તત્ર કાર્યમનુમાનલક્ષણે દર્શિતમ્ ।
તદ્ યથા, ઇચ્છાદયો દ્રવ્યાષ્ટકાતિરિક્તદ્રવ્યાશ્રિતાઃ, તદનાશ્રિતત્વે સતિ કાર્યત્વાદિતિ ।
ઇહ તુ કાર્યવત્તા દર્શિતા નેદં નિરાત્મકં જીવચ્છરીરં નેચ્છાદિસમવાયિકારણીભૂતદ્રવ્યવિશેષરહિતમિત્યર્થઃ ।
ઇચ્છાદિમત્ત્વાત્ ઇચ્છદિરૂપકાર્યવત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
તદેતદુભયમત્રૈવાન્તર્ભાવ્ય વ્યુત્પાદયન્ પ્રથમતસ્તાવત્ કાર્યં પ્રધાનીકૃત્યાહ---અયમર્થૈતિ ।

ઇચ્છાદિકાર્યાઃ સન્તસ્તાન્ ગમયન્તિ ।
તે ઽપ્યનિત્યતયા કાર્યા ઇતિ શેષઃ ।
કિં ચાત ઇત્યાહ---અક્ષણિકત્વ ઇતિ ।
હેતોર્વિશેષણાસિદ્ધિં નિરાકરોતિ---શરીરેન્દ્રિયેતિ ।
ન શરીરેન્દ્રિયમનઃસ્વન્યતમસ્મિન્નેતે સમવયન્તિ, માનસૈકપ્રત્યક્ષત્વાદિતિ નિષેધે સતીત્યર્થઃ ।
નિશ્ચોદ્યશ્ચૈષ કેવલવ્યાતિરેકી ।
એવં પ્રથમમુપપાદ્ય તદીયાપ્રસિદ્ધવિશષણત્વસંશયાનુપપત્તી સાધારણન્યાયેન નિરાકુર્વન્નેવ દ્વિતીયમુપપાદયતિ---તદસ્યેતિ ।
એતચ્ચ તત્રૈવ સ્ફુટીકૃતમ્ ।
નનુ યદિ નામ સામાન્યત ઇચ્છાદિસમવાયિકારણમાત્રવ્યાવૃત્તિર્ઘટાદૌ પ્રતિપન્ના કિમાયાતં નૈરાત્મ્યસ્યેત્યત આહ---નિરાત્મકશબ્દેનાપીતિ ॥
એવમર્થગતિ પરિશોધ્ય વાર્ત્તિકં યોજયિત્વા દ્વતીયં પ્રધાનીકૃત્યાહ---એતદુક્તં ભવતીતિ ।
શઙ્કતે---ન
ચેતિર્ ।
ઇશ્વરાનુમાન ઇવ પક્ષધર્મતાવલેનૈવ વિવક્ષિતો વિશેષઃ સેત્સ્યતીત્યર્થઃ ।
નન્વન્વયિના વિશેષં સાધયતા કેવલવ્યતિરેકિણઃ કિં ખણ્ડિતમ્, યેનાયં તસ્મિન્ સમ્ભવત્યેવોદાસ્તે, ખણ્ડને વા, અથ તેનૈવ વિપર્યયસ્યાપિ વક્તું સુકરત્વાદિત્યત આહ---ઋજુમાર્ગેણેતિ ।
વ્યાપ્તિર્હિ સિદ્ધિમાર્ગઃ ।
તસ્યાપરિવર્ત એવ ઋજુત્વમ્, પરિવર્તસ્તં વક્રતેત્યર્થઃ પરિહરતિ---કારણમાત્રસ્યેતિ ।
ઉક્તમત્ર યથાસ્મિન્નર્થે પક્ષધર્મતા ન પ્રભવતિ ।
આભિપ્રાયિકોહ્યર્થસ્તદ્ગોચરઃ ।
સ ચાભિપ્રાયેણ વ્યાપ્યતે, યત્સિદ્ધિમન્યરેણ શબ્દાર્થઃ પ્રત્યેતું ન શક્યતે ।
ન ચ દ્રવ્યાષ્ટકાતિરિક્તમપ્રતીત્ય તેષાં સમવાયિકારણમેવ પ્રત્યેતું ન શક્યતે ।
ન હીચ્છાદીન્ પ્રતિ પૃથિવ્યાઃ સમવાયિકારણત્વે તેષાં તદ્વત્તા અભિધીયમાના વિરુધ્યતે ।
યથા દ્વ્યણુકાદિકારણજ્ઞાને તેષાં પરિદૃષ્ટસામર્થ્યકારકપ્રયોક્તૃલક્ષણકર્તૃપૂર્વકત્વં શબ્દોપાત્તમિત્યર્થઃ ॥
પુનઃ શઙ્કતે---પરિશેષાદિતિ ।
આશ્રિતત્વં તાવદેતેષામન્વયિન એવ સિદ્ધમ્ ।
દ્રવ્યાષ્ટકાશ્રિતત્વનિષેધો ઽપ્યન્વયિન એવ સિધ્યતિ ।
તત્કિમપરમવશિષ્યતે યત્કેવલવ્યતિરેકિણા સેત્સ્યતીત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્---સ એવેતિ ।
અયમર્થઃ ।
પૂર્વસ્માદ્ આશ્રિતત્વં સિદ્ધં તદન્યસ્માદપિ દ્રવ્યાષ્ટકાનાશ્રિતત્વમ્ ।
તદતિરિક્તાર્થાશ્રિતત્વસિદ્ધિસ્તુ નૈકસ્માદપિ ।
તદભાવે ચાનયોરપિ વરોધ એવ ।
તસ્માદર્થાદ્ અષ્ટાતિરિક્તાશ્રિતત્વસિદ્ધિઃ સ ચાર્થસ્તાવન્નાન્વયઃ ।
ન હિ દ્રવ્યાષ્ટકાનાશ્રિતત્વે સતિ યદાશ્રિતમ્, તદતિરિક્તદ્રવ્યાશ્રિતમિત્યસ્ત્યન્વયઃ ।
વક્રોક્તિકશ્ચાન્વયી, કેવલવ્યતિરેકિપ્રપઞ્ચ એ વિવક્ષાભેદાત્ ।
તસ્માત્ વ્યતિરેક એવાર્થઃ, તદ્વાન્ પરિશેષો વ્યતિરેકીતિ સુષ્ઠૂક્તમ્ ॥
ઇદાનીં વિશેષણસિદ્ધયે પ્રમાણં સૂચયતિ---યદિ હીતિ ।
વિપર્યયેણ પ્રયોગઃ ।
શરીરેન્દ્રિયાણિ નેચ્છાદિસમવાયિકારણાનિ ભૂતત્વાદ્ ઘટાદિવદિતિ ।
નનુ યત્ર દ્રવ્યાષ્ટકાતિરિક્તદ્રવ્યાશ્રિતા ઇતિ પ્રતિજ્ઞા, તત્ર યુક્તમેતત્ ।
યત્ર તુ નેદં નિરાત્મકમિતિ તત્ર નિરાત્મકશબ્દેનાપિ અયમેવાર્થ ઉચ્યત ઇતિ વદતા ઇચ્છાદિસમવાયિકારણવિરહનિષેધ એવ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ સ્વીકૃતઃ ।

તથા ચ કથમષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તેચ્છાદિસમવાયિકારણવત્તા શરીરસ્ય ઇત્યાશઙ્કામુપસંહરન્નેવ પરિહરતિ---તસ્માદિતિ ।
અત્રાપિ પૃથિવ્યાદિવિલક્ષણેચ્છાદિસમવાયિકારણવત્ જીવચ્છરીરમિતિ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ ।
તત્સમવેતેચ્છાદિકાર્યવત્ત્વાદિતિ હેત્વર્થઃ ।
નનુ
તથાપિ---બૌદ્ધં પ્રતિ સિદ્ધસાધનં ભવત્યેવ, સો ઽપિ પૃથિવ્યાદ્યતિરિક્તમેવેચ્છાદીનામ્ ઉપાદાનમિચ્છતીત્યત આહ---ન ચૈષામિતિ ।
સ્થૈર્યે સતીતિ શેષઃ ॥
નનુ તથાપિ ઘટાદિભ્યો નિરાત્મકેભ્ય ઇચ્છાદિવ્યતિરેકઃ કિં તથાભૂતદ્રવ્યવ્યાવૃત્તિકૃતઃ? કિં વા ભૂતાનામેવ પરિણતિભેદવ્યાવૃત્તિકૃત ઇતિ સન્દિગ્ધોપાધિકત્વાદગમક એવેત્યત આહ---યથા ચેતિ ।
વ્યતિરેકમુખેણાપીતિ ।
યદિ સાધ્યેનાસ્ય ક્વચિદપ્યન્વયો નાસ્તિ, તદા વિરુદ્ધ એવાયમિત્યર્થઃ ।
ન સ્વાભાવિકમિતિ ।
ન વયમસ્યોપેયમન્વયં વ્યાસેધામો ઽપિ તૂપાયમિત્યર્થઃ ।
તથાપિ નાસ્યાન્વયિનો ભેદ ઉપેયભૂતેનાપ્યન્વયેનાન્વયિત્વાદિત્યત આહ---એતાવતૈવેતિ ।
નનુ વસ્તુતઃ સાધ્યધર્મવાનેવ ધર્મી સપક્ષઃ ।
સ ચ તથાજ્ઞાતો વ્યવહ્રિયતે પરમ્ ।
તતશ્ચ તદન્વિતો ઽપિ હેતુરન્વયવ્યતિરેક્યેવ ।
અજ્ઞૈસ્તુ તથા ન વ્યવહ્રિયત ઇત્યન્યદેતદિતિ શઙ્કતે---ન ચ પક્ષ એવેતિ ।
વ્યવહારેતુરન્વયશ્ચિન્ત્યતે, ન તુ વ્યવહાર્ય ઇત્યાશયવાન્ પરિહરતિ---જિજ્ઞાસિતેતિ ॥
નનુ યદ્યસ્ય સપક્ષવ્યતિરેકાપ્રતિષેધઃ, કથં નાસાધારણ્યમ્? તત્પ્રતિષેધશ્ચેત્ કથં નાન્વયઃ? અથ તત્પ્રતિષેધે ઽપિ તાવન્માત્રમવે નાન્વયઃ, એવં તર્હિ સપક્ષવત્ પક્ષે ઽપિ નૈરાત્મ્યપ્રતિષેધે ઽપિ નાત્મસદ્ભાવ ઇતિ પરાક્ષેપં પરિહૃત્ય તદ્ગ્રન્થં પઠતિ શરીરાદિષ્વિતિ ।
વિપક્ષે હિ સતિ સત એવ કસ્યચિદ્ વ્યતિરેકઃ પ્રતીત ઇતિ પ્રમાણેન પ્રતીત ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
તસ્ય ચ પ્રમાણપ્રતીતસ્ય વ્યતિરેકસ્ય પક્ષે ઽપિ સત્યેવ નિષેધઃ પ્રમાણેન ક્રિયત ઇતિ યુક્તા નિષેધલક્ષણા વિધિસિદ્ધિઃ ।
સપક્ષસ્તુ ન કેનચિત્ પ્રમાણેન પ્રતીત ઇતિ ન તત્રાન્વયવ્યતિરેકતન્નિષેધાઃ પરમાર્થતઃ કેનચિત્પ્રમાણેન શક્યતે પ્રત્યેતુમ્ ।
તત્કથં વિધિનિષેધયોરન્યતરપ્રસક્તિરિત્યર્થઃ ॥
સપક્ષાવ્યતિરેકી ચેત્ સપક્ષવ્યતિરેકનિષેધાવનિત્યર્થઃ ।
અન્વયી સપક્ષાન્વયી ।
અથૈવમપિ નાન્વયી, અપિ તુ વ્યતિરેક્યેવ ।
અથ સપક્ષવ્યતિરેકનિષેધસ્યાપિ વ્યતિરેકનિષેધમાત્રપર્યવસાયિતયાન્વયાપર્યવસાનાદિતિ મન્યસે, તદા પક્ષે ઽપિ નૈરાત્મ્યનિષેધે ઽપિ તાવન્માત્રપર્યવસાયિતયા ન સાત્મકત્વપર્યવસાનમિતિ વાર્ત્તિકાર્થઃ ।
તદેતન્નિરાકૃતમ્
અવસ્તુનિ પારમાર્થિકવિધિનિષેધાનભ્યુપગમાત્ ।
તથાપિ સ્વવચનવિરોધપ્રતિહતમેતદિત્યત આહ---એતચ્ચાસ્માભિરિતિ ।
ન તસ્ય વ્યતિરેકવ્યભિચારો ઽપિ તસ્ય વ્યતિરેકધર્મતયા તદભાવે ઽનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
પરિહરતીત્યાદિ ।
વ્યભિચારવદવ્યભિચારો ઽપિ તદ્ધર્મ એવ સો ઽપિ કથં તદભાવે ભવેદિત્યર્થઃ ।
તતો વ્યાવૃત્ત્યભાવેનેતિ વ્યાવૃત્તિનિરૂપણાભાવેનેત્યર્થઃ ।
આગામિવાર્ત્તિક ભ્રમનિરાસાર્થં સ્ફુટમપિ વ્યાચષ્ટે---અત્ર ચેતિ ।
ભ્રમં નિવારયતિ---ન પુનરિતિ ।
નન્વેતાવત્યેવ સૂત્રાર્થે કો દોષઃ સ્યાદિત્યત આહ---તથા સતીતિ ।
શેષમનુમાનલક્ષણ ઇતિ સપક્ષે સિદ્ધ ઇત્યાદિ વૃત્તિપદાન્તરદૂષણશેષમ્ ॥
સૌત્રાન્તિકેતિ વૈભાસિકમતવ્યુદાસાર્થમ્ ।
તન્મતે નિત્યસ્યાપ્યાકાશાદેરકાર્યસ્યાપિ સંભવાત્ ।
યદાહુઃ

આકાશં દ્વૌ નિરોધૌ ચ ત્રયમેતદસંસ્કૃતમ્
ઇતિ ।
સદૃશક્ષણ સભાગસન્તાનલક્ષણનિરોધભેદેન નિરોધૌ દ્વૌ વિનાશૌ યયોરપ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધાવિતિ પરિભાષા ॥
અત્ર દિગ્નાગેન
સપક્ષે સન્નિત્યાદિના
હેતુતદાભાસાન્, તદુદાહરણાર્થં
નિત્યાનિત્યેત્યાદિના
સાધ્યવર્ગં
પ્રમેયેત્યાદિના
સાધનવર્ગં
સપક્ષઃ ખં ઘટો બુદ્ધિર્વિયદ્ગગનમમ્બરમ્ ॥
તડિદ્વ્યોમ્ની તડિત્કુમ્ભૌ પરમાણુર્વિયત્ તથા ॥
ઇતિ સપક્ષવર્ગં
કુમ્ભો વિયત્ તડિદ્વ્યોમ્ની ઘટઃ કુમ્ભસ્તડિદ્ધટૌ ।
કુમ્ભો વયદ્ ઘટો બુદ્ધિર્વિપક્ષો ઽસ્ય યથાક્રમમ્ ॥
ઇતિ વિપક્ષવર્ગં પ્રપઞ્ચ્ય
તત્રેત્યાદિના
હેતુર્નિર્ધારિતઃ ।
તત્ર પ્રપઞ્ચં વિહાય યાવન્માત્રેણ હેતુર્નિર્ધાર્યતે તાવદુપન્યસ્યતિ---અત્રેતિ ॥35 ॥
સાધ્યસાધર્મ્યાત્તદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમ્ ॥36 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
પ્રયોગે કિં સૌત્ર એવ ક્રમો ગ્રાહ્યઃ, ક્રમાન્તરં વેતિ સન્દેહમુદાહરણસ્ય પ્રયોજનં દર્શયન્ નિવારયતિ---હેતાવિતિ ।
યતો નાવ્યાપ્તો નાપ્રતીતવ્યાપ્તિકો હેતુભાવે વ્યવતિષ્ઠતે સાધ્યસિદ્ધાવેકાગ્રીભવતિ, અતો વ્યાપ્તેર્બુભૂત્સિતત્વાત્ સૈવ પ્રતિપાદયિતું યુજ્યત ઇતિ શેષઃ ।
તથાપ્યુદાહરણસ્ય કો ઽવસર ઇત્યત આહ---ન ચેતિ ॥
પ્રતીતસામર્થ્યં હિ સાધનં સાધ્યે ઉપનયન્તિ ।
ન તૂપનીય પશ્ચાત્ સામર્થ્યં જિજ્ઞાસન્ત ઇતિ સર્વલોકસિદ્ધમિતિ સંગતિસંક્ષેપઃ ।
તથાપિ સામાન્યલક્ષણવિભાગૌ વિના નાવસરો વિશેષલક્ષણસ્યેત્યત આહ---સૂત્રમિતીતિ ।
નનૂદાહરણોપલક્ષણમપ્રકૃતમપિ કસ્માદુપાદીયતે? કસ્માચ્ચ વિભ્યતા લક્ષણં પ્રકૃતમપહીયત
ઇત્યત આહ---દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ।
પ્રકૃતલક્ષણસિદ્ધ્યર્થમેવોપલક્ષણાભિધાનમિતિ નોભયદોષ ઇત્યર્થઃ ।
અનેનેત્યાદિના વ્યવચ્છેદ્યસમાનાસમાનજાતીયપ્રદર્શનં સૂચિતસામાન્યલક્ષણાભિપ્રાયમ્ ।
તચ્ચ દૃષ્ટાન્તવચનમ્ ઉદાહરણમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વિશેષલક્ષણપક્ષે તૂદાહરણવિશેષો લક્ષ્યઃ ।
ઉદાહરણં સપક્ષોદાહરણમિત્યર્થઃ ।
શેષં લક્ષણમ્ ।
તેન હિ સમાનજાતીયાદ્ વિપક્ષોદાહરણાદ્ વિજાતીયાચ્ચ પ્રતિજ્ઞાદેરિદં વ્યવચ્છિદ્યત ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
વિશેષલક્ષણં ચ શ્રૌતમ્ ।
તદ્વ્યાખ્યાનભાષ્યમનૂદ્ય વ્યાચષ્ટે---સાધ્યેનેતિ ।
તેન તાદૃશેન દૃષ્ટાન્તેન સાધનધર્મપ્રયુક્તસાધ્યધર્મવતા ઉપલક્ષિતં વિષયતયા તદ્વિષયં વચનમુદાહરણં સપક્ષોદાહરણમિત્યર્થઃ ॥
યસ્માદિત્યાદિવાર્ત્તિકં યદ્યપિ કે ઽપિ નાનુમન્યન્તે, તથાપિ વાક્યશેષભૂતેનાપ્યનેન ભવિતવ્યમિતિ મન્યમાનઃ તદન્તર્ભાવ્યૈવ શઙ્કામુત્થાપયતિ---યસ્માદિતિ ।

ઇયં ચાશઙ્કા તૈરાગામિવાવાર્ત્તિકં દૃષ્ટ્વા સાધ્યેનૈવેત્યવધારણાક્ષેપિકેતિ બુદ્ધમ્ ।
તચ્ચ મન્દપ્રયોજનમ્, હેતુલક્ષણરીતિમતિદિશતૈવ તત્પ્રયોજનસ્ય દર્શિતપ્રાયત્વાત્ ।
મા ભૂચ્ચાવધારણસમર્થને ઽપિ તદ્ધર્મભાવિગ્રહણાનર્થક્યશઙ્કાશેષસ્થિતિરિતિ મત્વા વ્યાચષ્ટે---અવધારણેતિ ।
તથાપિ શઙ્કાનુરૂપં નોત્તરમિત્યત આહ---શિષ્યોપાધ્યાયેતિ ।
અયમર્થઃ ।
સાધ્યેનૈવ
સાધર્મ્યમિતિ વિશેષ્યસંગત એવકારો ઽન્યયોગં વ્યવચ્છિનત્તિ, ન તુ સાધર્મ્યસ્યાપ્રયોજકત્વમપિ ।
ન ચ પક્ષસપક્ષાભ્યામન્યેન મૈત્રતનયત્વાદેર્યોગઃ સન્દિગ્ધો ઽપિ ।
ન ચ પક્ષો ઽપિ વિપક્ષ ઇતિ તત્ર તત્ર દર્શિતમેવ ।
સાધર્મ્યમેવેત્યયમપિ વિશેષણસંગત એવકારો ઽયોગં વ્યવચ્છિન્દ્યાત્, ન તુ તસ્યાપ્રયોજકત્વમપિ ।
ન હ્યપ્રયોજકસ્યાયોગવ્યવચ્છેદો વિરુધ્યતે ।
પ્રયોજકતાયાં તુ દર્શિતાયાં તથાભૂતસ્યાયોગવ્યવચ્છેદ પ્રકૃતસિદ્ધિઃ ।
એવં ચ સતિ પ્રથમમવધારણં મન્દપ્રયોજનમપિ પરશુચ્છેદ્યતાં કો વા નખચ્છેદ્યે સહિષ્યત ઇતિ ન્યાયેન દર્શિતમ્ ।
અપ્રયોજકે તૂદાહર્તવ્યે અનૈકાન્તિકોદાહરણં દ્વયોરપ્યુભયકોટિસ્પર્શાવિશેષાદિતિ ।
નન્વેવં સતિ હેતુલક્ષણં ન્યૂનમપ્રયોજકાવ્યુદસનાદિત્યત આહ---હેતુલક્ષણે ત્વિતિ ।
ઉભયવિકલપ્રદર્શનેનાશ્રયવિકલમપિ પ્રદર્શિતપ્રાયમ્ ।
યથા, યત્ ક્રમયૌગપદ્યરહિતં તદસત્ ।
યથા વાજિવિષાણમિતિ ।
એવમર્થદ્વારકમુદાહરણાભાસચતુષ્ટયં દર્શયિત્વા શબ્દદ્વારકં દ્વયં દર્શયિતું પીઠમારચયતિ---પઞ્ચમીતિ ॥36 ॥
તદ્વિપર્યયાદ્વા વિપરીતમ્ ॥37 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
સવ્યાખ્યાનં પરિવર્તિતપદમ્ ।
ઉદાહરણં વિપક્ષોદાહરણમ્ ।
યદ્યપ્યતદ્ધર્મભાવિત્વાત્ સાધ્યવૈધર્મ્યવાન્ દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમિતિ વ્યત્યયો યુજ્યતે, તથાપ્યાર્જવાનુરોધાદ્ યથાશ્રુતિ વ્યાચષ્ટે---સાત્મકતયેતિ ।
અત એવ પદાનિ વિભજ્ય સંકલિતમર્થમાહ---એતદુક્તં ભવતીતિ ।
અત્રાપિ સાધ્યસાધનોભયાવ્યાવૃત્તા આશ્રયવિકલશ્ચેતિ ।
અર્થદ્વારકમાભાસચતુષ્ટયં વ્યુદસ્તમ્, યથા નિત્યઃ શબ્દઃ શ્રાવણત્વાત્ ।
યત્ પુનર્ન નિત્યં તદશ્રાવણં દૃષ્ટમ્, યથાકાશમ્, યથા ધ્વનિઃ, યથા શબ્દત્વમ્, યથા શશવિષાણમિતિ ।
શબ્દદ્વારકં ચ દ્વયમનુપદર્શિતવ્યાવૃત્તિકમ્, વિપર્યયોપદર્શિતવ્યાવૃત્તિકં ચેતિ ।
યથા નેદં નિરાત્મકં જીવચ્છરીરમિચ્છાદિમત્ત્વાત્, ઘટવદિતિ ।
યત્ પુનરિચ્છાદિમન્ન ભવતિ, તન્નિરાત્મકં થા ઘટ ઇતિ ચેતિ ।
સૂત્રસ્થશ્ચેતિ ।
સમુચ્ચયે સ્વરૂપસમુચ્ચયે ।
ન કેવલં સાધ્યસાધર્મ્યાત્ તદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમ્, અપિ તુ તદ્વિપર્યયાદ્ વિપરીતં ચેત્યર્થઃ ।
ન પુનર્વિષયસમુચ્ચયે ।
એકસ્મિન્ વિષયે નિરપેક્ષત્વસાપેક્ષ્ટ્વાભ્યાં વૃત્તિર્વિકલ્પસમુચ્ચયૌ ।
ન ચૈવમત્ર ।
કુતઃ વ્યતિરેકિવિષયત્વાદ્
વૈધર્મ્યોદાહરણસ્યેતિ ।
માત્રેતિ પૂરણીયમ્ ।

ઉપલક્ષણં ચૈતત્, અન્વયિવિષયત્વાત્ સાધર્મ્યોદાહરણમાત્રસ્યેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથાપ્યન્વયવ્યતિરેકિવિષયતયા સમુચ્ચયવિકલ્પૌ ભવિષ્યતઃ, યથા ભાષ્યકૃદુદાહરણમિત્યાશઙ્કાનિરાકરણવાર્ત્તિકં યોજયિતુમાહ---અત્રેતિ ।
સર્વત્ર હિ અન્વયપૂર્વિકૈવ વ્યતિરેકપ્રતિપત્તિઃ, પ્રતિયોગિનિરૂપણમન્તરેણાભાવસ્યાનિરૂપણાત્ ॥
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ કેવલવ્યતિરેકિણિ સામાન્યતો ઽન્વયવ્યતિરેકિણિ તુ વિશેષતો ઽપિ ।
યથા ચ કેવલવ્યતિરેકી સત્યપિ સામાન્યાન્વયે ન તેનોપસંહર્તું શક્યઃ, તથોક્તમ્ ।
અન્વયવ્યતિરેકિણા તુ વ્યતિરેકોપસંહારેણ યાવાનર્થઃ સાધ્યઃ, તાવાનન્વયોપસંહારેણૈવ સિદ્ધઃ ઇત્યધિકં તાવત્ તદભિધાનમ્ ।
પુનરુક્તં ચ ।
નિયમવતોરન્વયવ્યતિરેકયોરેકતરસિદ્ધાવન્યતરસિદ્ધેરર્થાપન્નત્વાત્ ।
યદ્યેવમ્, કેવલવ્યતિરેકિણ્યપિ તર્હિ વ્યતિરેકસિદ્ધાવન્વયસિદ્ધિઃ અપ્યર્થાત્ ।
તથા ચ ન કેવલવ્યતિરેકીતિ ।
સત્યમ્, સિધ્યત્યન્વયો ન તુ સપક્ષે, કિં તુ પક્ષ એવેતિ વિશેષઃ ।
સ ચોપેયો નોપાય ઇત્યુક્તમ્ ।
નન્વન્વયવ્યતિરેકિણો ઽપિ પક્ષાદેવ વ્યતિરેકપ્રત્યયો મા ભૂદિત્યેતદર્થં વિપક્ષે નિયમો દર્શયિતુમુચિતઃ ।
ન, તત્ર હેતૂપસંહારેણૈવ શઙ્કાયા નિવર્તિતત્વાત્ ।
નન્વેવં સતિ કેવલાન્વયિન્યપિ અર્થાદ્ વ્યતિરેકસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ ।
તથા ચ ન કેવલાન્વયીતિ ચેત્---ન, અવિશેષવિધિત્વાત્ ।
યત્ર હિ સપક્ષતદિતરૌ સ્તઃ, તત્ર વિશેષવિધૌ શેષનિષેધો ગમ્યતે, યથા નિત્યાનિત્યપ્રતીતૌ ।
અનિત્ય એવ કૃતકત્વમિત્યુક્તે અર્થાદ્ ગમ્યતે ન નિત્ય ઇતિ ।
ન ચાભિધેયાનભિધેયકોટિદ્વયસંભવો, યતો ઽભિધેય એવ પ્રમેયત્વમિત્યુક્તે ગમ્યતાં નાનભિધેય ઇતિ ।
અત એવાન્વયવ્યતિરેકિણિ વ્યાપ્યવ્યાપકયોરન્યયોગાયોગવ્યવચ્છેદેન વ્યાપ્તિનિરૂપણમ્ ।
કેવલાન્વયિનિ તુ વ્યાપ્તિક્રિયામુપાદાયાત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદેનેતિ નૈવકારાર્થચોદ્યાવકાશઃ ॥
નન્વધિકપુનરુક્તભિયા મા ભૂત્ સમુચ્ચયો, વિકલ્પસ્તુ ભવેદિત્યત આહ---ઋજુમાર્ગેણેતિ ।
ન હિ કેવલવ્યતિરેકિણીવાન્વયવ્યતિરેકિણ્યપ્યન્વયાદ્ વ્યતિરેકા વિશેષઃ ।
કિં નામ? સ એવાર્થઃ ।
તથા ચાન્વયં પ્રતીત્ય તન્નિષેધો વ્યતિરેકઃ પ્રત્યેતવ્યઃ ।
ઉપલભ્ય ચ તન્નિષેધં સ એવાન્વયઃ? સો ઽયં પ્રાક્ યદિ પક્ષ એવ પ્રતિપન્નઃ કિમધિકં વ્યતિરેકેણ સાધિતમ્? સપક્ષે ચેત્ ।
સ એવ પક્ષે કિં નોપસંહૃતઃ? ન હ્યયમસાધકો, નાપિ પ્રથમં બુદ્ધાવુપનિપતિતો, નાપિ ન ઋજુરિતિ, સપક્ષાદ્ધિ કૃકાટિકાભઙ્ગેન વિપક્ષગમનમ્, વિપક્ષાચ્ચ તથૈવ પક્ષાગમનમિતિ વક્રો માર્ગઃ ।
પૂર્વસ્તુ સપક્ષાદભિમુખમેવ પક્ષસંક્રાન્તિરિતૃજુઃ ।
ન ચ વક્રરુચેર્નેદમનિષ્ટમિતિ વાચ્યમ્, અસાંવ્યવહારિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ ઘટમાનયેતિ વક્તવ્યે ઽનઘટં ન માનૈષીરિતિ વક્તારો ભવન્તિ ।
યથા સ્વયમન્વયમપ્રતીત્ય વ્યતિરેકાપ્રતિપત્તિઃ, તથા તમપ્રતિપાદ્ય તદભાવપ્રતિપાદનમશક્યમિત્યવશ્યમન્વયોક્તૌ તદેવાધિકં પુનરુક્તં ચ ।
અનુક્તૌ તુ ન વ્યતિરેકસ્યાભિધીયમાનસ્યાપિ પ્રતિપત્તિરિત્યપાર્થકમિતિ ।
એવમુદાહરણયોર્વિશેષવ્યવસ્થાં દર્શયતા વાશબ્દસ્ય વ્યવસ્થિતવિભાષાવચનત્વે ઽપિ સઙ્ગતિરિત્યપિ દર્શિતમ્ ॥37 ॥
ઉદાહરણાપેક્ષસ્તથેત્યુપસંહારો ન તથેતિ વા સાધ્યસ્યોપનયઃ ॥38 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
સંગતિં કરોતિ---ઉદાહરણાનન્તરમિતિ ।
આનન્તર્યમેવકુત ઇત્યત આહ---પરામર્શેતિ ।
એતદેવ કુત ઇત્યત આહ---ઉદાહરણેતિ ।
વિષયભૂતયોર્વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયોર્નિયતપૌર્વાપર્યપ્રતિપત્તિત્વેન વિષયવિષયિણોરપ્યુદાહરણોપનયયોઃ પૌર્વાપર્યનિયમ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ નાવશ્યં જ્ઞાનક્રમનિયમં તદ્વચનક્રમનિયમો ઽનુરુધ્યતે, વિપર્યયેણાપ્યભિધાનદર્શનાદિત્યત આહ---સ્વપ્રતિપત્તાવિતિ ।

વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાજ્ઞાને હિ અનુમિત્યુપયોગિની ।
તે ચ યથા સ્વસ્યોત્પદ્યેતે તથા પરસ્યાપ્યુત્પાદનીયે, સ્વપ્રતિપત્ત્યનુસારેણ પરાવબોધનાત્ ।
સ્વયં ચ વ્યાપ્તિજ્ઞાનાદિન્દ્રિયાદિસહાયાત્ પક્ષધર્મતાવગમો ન તુ વિપર્યયઃ ।
તતઃ પરસ્યાપ્યુદાહરણવચનેન વ્યાપ્તિજ્ઞાનુમુત્પાદ્ય તત્સહચરિતેનોપનયવચનેન પક્ષધર્મતાપ્રત્યય ઉત્પાદનીયઃ, કેવલસ્ય વ્યાપ્તિસ્મરણસ્ય
વ્યાપ્તિસ્મરણસ્ય તદનુત્પાદકત્વાત્ ।
ઇન્દ્રિયાદિસ્થાનીયસ્ય ચાપરસ્ય અભાવાત્ ।
તસ્માદર્થસિદ્ધઃ પૌર્વાપર્યનિયમ ઉદાહરણોપનયયોરિત્યર્થ ઇતિ અન્તતઃ ફક્વિકા યોજ્યેતિ ॥
તથાત્વાતથાત્વયોરિતિ ।
તથાત્વેનોપસંહારસ્યાતથાત્વેનોપસંહારસ્યેત્યર્થઃ ।
હેતોઃ ઉપસંહારઃ સાધ્યધર્મિણીતિ શેષઃ ।
અત્રાપીતિ ।
યથાશ્રુત્યર્થાભ્યામુદાહરણસૂત્રમ્ ઉભયમુપલક્ષયતિ, તથેદમપિ સૂત્રમ્ ઇત્યર્થઃ ।
તત્રાર્થં તાવદાહ---ઉદાહરણેતિ ।
સાધ્યસ્ય હેતુમત્તયેતિ પ્રકૃતમ્ ।
શ્રૌતં વિશેષલક્ષણદ્વયમાહ---તથેતિ ।
ઉદાહરણાતિદેશેનૈવ વાશબ્દો ઽપિ સૌત્રો વ્યાખ્યાતઃ ।
વ્યુત્પન્નાવ્યુત્પન્નતયેતિ ।
યદ્યપિ પાઞ્ચરૂપ્યોપપન્નલિઙ્ગાનુસન્ધાનં વ્યુત્પન્નસ્યાપિ પ્રતિપત્તિસાધનં નિયતમેવ, તથાપિ પ્રતિસન્ધાનં પ્રત્યનિયમઃ, સંસ્કારતારતમ્યેનોદ્બોધકસ્યાનિયમાત્, તેન તસ્ય દુરુન્નેયત્વાત્ કૃતૃરાસદિવાદિવદ્ અવ્યુત્પન્નં પ્રત્યનઙ્ગત્વાચ્ચ ।
યાવતા યાદૃશા વોપાયેન સ્વયમર્થઃ પ્રતીતઃ, તાવત્તાદૃગુપાયપ્રતિપાદનેન પર પ્રતિપાદ્યઃ ।
તસ્ય સ્વાત્મન્યેવોપાયતયા પ્રમાણસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
એતદેવ ન ચ યથેત્યાદિના દર્શિતમ્ ॥
નનુ વચનેન સ્વબોધસંક્રાન્તિઃ પ્રતિપાદનમ્, સચાર્થઃ પ્રતિપાદ્યઃ સ્વશબ્દેન યઃ શબ્દાન્તરેણાક્ષિપ્તો ઽપિ ન ।
ઉપનયાર્થસ્તુ હેતુનૈવાક્ષિપ્ત ઇતિ ચોદ્યાર્થમાહ---યદ્યપીત્યાદિ ।
એતાવદત્ર સ્યાદુપનયાર્થં વ્યુત્પન્નઃ સ્વયં વા ઊહેત, હેતુવચનાદ્ વા પ્રતિપદ્યેત, તદાક્ષેપતો વા નિશ્ચિનુયાત્? આદ્યો વ્યુત્પન્નેત્યાદિના દૂષિતઃ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ---યત્પર ઇતિ ।
તૃતીયં દૂષયતિ---સામર્થ્યાદિતિ ।
અથૈવં મન્વીથા યદ્યપિ કૃતકત્વાદિતિ સાધનપરં વચનમ્
તથાપિ દ્વિધા હિ તત્પરતા શબ્દાનામ્, ઉપપન્નતયા ઉપપાદનીયતયા ચ ।
તત્ર પ્રથમ ઉપપન્નતયા સ્વાર્થમવબોધયન્ તન્નાન્તરીયકમર્થમાક્ષિપતિ, યથા જિતં નકુલેનેતિ સિદ્ધાવસ્થાયાં સર્પપરાજયમ્ ।
દ્વિતીયસ્તુ ઉપપાદનીયતયા સ્વાર્થં પ્રતિપાદયન્નપિ કથં તન્નાન્તરીયકમપ્યર્થમાક્ષિપેત્, યથા સ એવ નકુલવિજયઃ સાધનીયાવસ્થાયામ્ ।
તથાત્વે વા પ્રતિજ્ઞૈવ સર્વમાક્ષિપેદિતિ ગતં હેતુનાપિ ।
તસ્માત્ સાધનત્વેનોદ્દિષ્ટે ઽપિ કૃતકત્વે તાદ્રૂપ્યસ્યાસિદ્ધત્વાત્ ન તેન વ્યાપ્તેરાક્ષેપ ઇતિ નાનર્થકમ્ ઉદાહરણમ્ ।
નન્વેતત્ સમાનમુપનયે ઽપીત્યાશયવાનાહ---તદ્વિધસ્યાપીતિ ।
એતેન નિગમનં વ્યાખ્યાતમ્ ॥ 38 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
નનુ યથા હેત્વનુરોધેન તદુપસંહાર ઉપનયે દ્વિવિધઃ, તથા સાધ્યાનુરોધેન તદુપસંહારો ઽપિ દ્વિવિધ એવ પ્રાપ્તઃ ।
અવશ્યં ચ સાધ્યેન દ્વિવિધેનૈવ ભાવ્યમ્, સાધનાનુરોધાત્ ।
ન હ્યન્વિતાદ્ વ્યતિરેકઃ સાક્ષાત્ સિધ્યતિ, વ્યતિરિક્તાદ્ વાન્વયઃ, લિઙ્ગસ્યાન્યાપોહવિષયત્વાનભ્યુપગમાત્ ।
તસ્માત્ પ્રતિજ્ઞાનિગમનયોરપિ દ્વૈવિધ્યં પ્રાપ્તમિતિ કુતો નાભિહિતં ઇતિ સૂત્રકૃતા પ્રતિજ્ઞાલક્ષણે શઙ્કિતુમુચિતમપિ ગ્રન્થલઘિમ્ને સુખપ્રતિપત્તયે વા ।
ઇહ શઙ્કાભાષ્યમ્---દ્વિવિધસ્યેતિ ।

તદ્ વ્યાચષ્ટે---સાધર્મ્યવૈઘર્મ્યેતિ ।
હેત્વાદીનામવયવાનાં યેષાં યત્સંબન્ધિ નિગમનં તસ્ય સમાનમેકં લક્ષણમ્ ॥
ન હિ વિધિનિષેધયોઃ પ્રતિજ્ઞાતયોર્નિષેધવિધ્યુપસંહારે પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનમિતિ લક્ષણં લગતિ, યેનાતિપ્રસઙ્ગભિયા સૂત્રકૃત્ તન્નિયમયેદિત્યર્થઃ ।
એતેન પ્રતિજ્ઞાપિ વ્યાખ્યાતા ।
ન હ્યન્વયિવ્યતિરેકિણોર્હેત્વોઃ વ્યતિરિક્તન્વિતપ્રતિજ્ઞાને સાધ્યનિર્દેશ ઇતિલક્ષણં લગતિ, તયોસ્તદસાધ્યત્વાત્ ।
તસ્માદ્ વિવક્ષિતો ઽપ્યયમર્થો ન સૂત્રિતો ન્યાયલભ્યત્વાત્ ।
અત એવ તત્ર વાર્ત્તિકમ્---અનિત્યઃ શબ્દો, નેદં નિરાત્મકમિતિ ।
તત્ કિં કૃતકત્વાદિત્યાદિક એવ હેતૂપદેશઃ કર્તવ્યઃ? નેત્યાહ---તસ્માદિતિ ।
ન ચ વાચ્યં તથૈવ કિં ન સ્યાત્, અનુપસંહારત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા ચ પૂર્વોક્તરૂપાનુસન્ધાનવિપરીતપ્રસઙ્ગનિવારણયોરલાભે નિગમનાનર્થક્યાત્ ।
સર્વનામ્નો મહિમા ચ યત્ પૂર્વોક્તાનુસન્ધાનમ્ ।
ઉપસંહારસ્યૈષ ચ ગુણો યદ્ વિપરીતકલ્પનાવિલોપનં નામ ।
ન ચાનયોરન્યતરાપ્રતીતાવપિ સાધ્યસિદ્ધિઃ ।
એવં ચ સત્યવશ્યકર્તવ્યતયા તસ્માદિતિ કૃતે કૃતકત્વાદિતિ મન્દપ્રયોજનમ્, વિવરણમાત્રતયા તુ ભાષ્યકારેણોક્તમ્, યે તુ નિપુણંમન્યાઃ સર્વનામ્ના હેતુવત્ પ્રતિજ્ઞાભિધાનમપિ મન્યન્તે, તેષાં તથાશબ્દઃ સ્વરૂપવચનો વા સ્યાત્, પ્રકારવચનો વા? આદ્યે તસ્માત્ સ ઇત્યર્થઃ સ્યાત્ ।
તથા ચ નિગમનાભાસો ઽયં લક્ષણાયોગાદર્થાયોગાચ્ચ ।
દ્વિતીયે તુ તાદૃશ ઇત્યર્થઃ સ્યાત્ ।
તથાપિ ન તેનૈવ તાદૃશત્વમ્, અન્યસાદૃશ્યપરામર્શે તુ ન નિગમનલક્ષણયોગઃ ।
અથ યથોક્તઃ તથેત્યર્થઃ, તથાપિ કથં તથેતિ નિત્યસાપેક્ષત્વાદનુપસંહારત્વમ્? ગમ્યમાનત્વાત્ અવચને પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનમિતિ લક્ષણાયોગઃ ।
પ્રતિપાદનમાત્રપરમેતદિતિ ચેત્? નિગમનાર્થક્યમ્ ।
ઓમિતિ ચેત્? તત્ર વક્ષ્યામ ઇત્યાશયવાનાહ---અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનમિતિ ।
આરમ્ભોપસંહારતયૈવ ચાનયો રૂપાવિશેષે સાધ્યસિદ્ધનિર્દેશતા ।
પટારમ્ભોપસંહારયોરિવ પટારમ્ભકાસ્તન્તવ એવ એત ઇતિ ।
વચનમિતિ ।
અત એવ ન પૌનરુત્ક્યવિરોધાવિત્યાહ---
યદ્યપીતિ ।
તદિદમુક્તમ્, યસ્યૈવ સાધ્યત્વમાસીદિત્યાદિ ।
ન બ્રૂમઃ સિદ્ધસ્ય નિર્દેશો નિગમનમપિ તુ સિદ્ધતયા નિર્દેશ ઇતિ ।
તથૈવ તતઃ પાઞ્ચરૂપ્યપ્રતીતેઃ ન હ્યુપપાદનીયતયા નિર્દેશઃ સાધનસ્ય રૂપાન્તરસમ્પદમાક્ષેપ્તુમપ્યલમિત્યુક્તમ્ ।
તદેતદબુદ્ધા યસ્તુ
મન્યતે ઇત્યાદિ તં પ્રત્યભ્યુપેત્યેતિ ॥39 ॥
॥ ઇતિ ન્યાયલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ ન્યાયોત્તરાઙ્ગલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
એવં ન્યાયસ્વરૂપપ્રકરણં સમર્થ્ય તદુત્તરાઙ્ગપ્રકરણસ્યાવકાશઃ તત્રાપીતિકર્તવ્યતાયત્નત્વાત્ ફલસ્યેતિ તર્કો ઽવસરપ્રાપ્ત ઇતિ સંગતિભાષ્યમવતાર્ય પૂરણેન તદર્થમાહ---ઉદ્દેશેતિ ॥
અભ્યનુજ્ઞાતવ્યો નિયતજિજ્ઞાસાવિષયીકર્તવ્યઃ ।
વિપર્યયાશઙ્કેતિ ।
તત્ફલં જિજ્ઞાસા ગ્રાહ્યા ।
ઉભયકોટિસમસંશયપ્રભવસમજિજ્ઞાસામપનીય નિયતવિષયાં જનયતા તર્કેણ પ્રમાણવિષયો ઽભ્યનુજ્ઞાતો ભવતિ ।
તેનાયં સૂત્રાર્થઃ, પ્રમાણાભ્યનુજ્ઞાવ્યાપારેણ ફલસિદ્ધૌ વ્યાપ્રિયમાણ ઊહસ્તર્ક ઇતિ ।
સ ચાપાદિતસન્દેહે સન્દેહાપન્ને ચ પ્રવર્તત ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમવિજ્ઞાતતત્ત્વ ઇત્યુક્તમ્ ।

કારણેપપત્તિઃ પ્રમાણાભ્યનુજ્ઞા ।
તસ્યાશ્ચ તર્કવ્યાપારભૂતાયાઃ સ્વરૂપમુક્તમિતિ નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
એવંવ્યાપારશ્ચોહઃ પ્રસઙ્ગ ઇત્યેવેતિ તથૈવ ટીકાકૃતા ઉક્તમ્ ।
સ ચાહાર્યહેતોરુત્પદ્યત ઇતિ જ્ઞાપનાર્થં કારણોપપત્તિત ઇતિ પદં તદર્થતયાપિ ક્વચિદ્ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તદસ્ય વિષયો ઽવિજ્ઞાતતત્ત્વઃ ।
કારણમાહાર્યલિઙ્ગોત્થાપ્યો વ્યાપારઃ પ્રમાણાભ્યનુજ્ઞા ।
ફલં પ્રમાણપરતન્ત્રસ્ય સતઃ ફલવત્સન્નિધાવફલં તદઙ્ગમિતિ ન્યાયેન તત્ત્વનિર્ણયઃ ।
સ્વરૂપમનિષ્ટપ્રસઙ્ગઃ ।
સ ચાત્માશ્રયેતરેતરાશ્રયચક્રકાનવસ્થાપ્રમાણબાધિતાર્થપ્રસઙ્ગભેદેન પઞ્ચવિધઃ ।
એતે હિ એકત્ર ભવન્તો ઽન્યતરમ્ અભ્યનુજાનન્તિ ।
એતત્સર્વં પ્રતિપિપાદયિષોર્વાક્યલાઘવે ઽનાદરઃ સૂત્રકૃતઃ ।
અત એવ વિવરણકારાણાં સંકુલાનીવ વચાંસીતિ તદત્ર નિપુણેન પ્રતિપત્ત્રા ભવિતવ્યમ્ ।
તથા હિ વ્યાપારવ્યાપારિણોરનિષ્ટાપત્ત્યેત્યાદિના ભેદં વ્યુત્પાદ્યાભેદં વિવક્ષન્નાહ---તયા પ્રમાણસ્યોપપત્યેતિ ।
તર્કકારણે કારણોપપત્તિપદં સંચાર્ય તત્કાર્યભૂતતર્કાદભેદં વિવક્ષન્નાહ---ન ચોપપત્તિરેવેતિ ।
પ્રપઞ્ચિતં ચૈતત્ પ્રથમ સૂત્ર એવ ટીકાકૃતા ઇતિ કૃતં પ્રપઞ્ચેનેતિ ॥40 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
એવં સાધનસમ્પત્તૌ દર્શિતાયાં સો ઽયં પરિકરબન્ધઃ કિમવધિકઃ કિંપરશ્ચેતિ જિજ્ઞાસાયાં નિર્ણયો ઽવસરપ્રાપ્તઃ ।
તત્રાર્થાવધારણં નિર્ણય ઇતિ વક્તવ્યે તર્કૈકવિષયતાપ્રતિપાદનં ભાષ્યકૃતઃ ક્વોપયુજ્યત ઇત્યત આહ---નૈતદિતિ ।
અવ્યાપ્તિભિયૈવમુક્તમ્ ઇત્યર્થઃ ॥
મુખ્યાતિક્રમે બીજમાહ---અત્રેતિ ।
યદ્યપિ વાદગતૌ લક્ષણીયાવિતિ પ્રકૃતાનુપયોગિ, તથાપિ યદિહ સાધનોપાલમ્ભશબ્દૌ વિવૃણેતિ, વાદે ચ પક્ષપ્રતિપક્ષશબ્દૌ વિવરિષ્યતિ, તેન જાનીમોર્ઽથસન્નિધેઃ શબ્દાર્થસન્નિધેઃ સુપ્રતિપદમિતિ મત્ત્વા ભાષ્યકારસ્ય તદ્ગતલક્ષણૈવાભિમતેતિ હૃદિ નિધાય તદનુરોધેનોક્તમ્---વાદસૂત્રગતાવિતિ ।
લક્ષણાનિબન્ધનં નિયતં બન્ધનં નિયામકમિત્યર્થઃ ।
નનુ નાયં કથાનિર્ણયો લક્ષ્યતે, તત્કુતો વાદિપ્રતિવાદ્યુપક્રભેણ ચોદ્યમિત્યત આહ--અત્રેતિ ।
વાદેતિ કથોપલક્ષણમ્ ।
અથ કથાનિર્ણયલક્ષણમેવેદં કિં ન સ્યાત્? યેન ચોદ્યપરિહારાવપિ સંગતૌ સ્યાતામિત્યત આહ---ન તાવદિતિ ।
શઙ્કાયાઃ શઙ્કિતત્વાત્ ન તથેત્યર્થઃ ।
કૃતં તર્હિ પરિહારેણેત્યત આહ---અભ્યુપેત્ય ત્વિતિ ।
અયમર્થઃ, યદ્યપિ પરીક્ષાયાં ન વાદિપ્રતિવાદિનૌ સ્તઃ, પૃચ્છોપક્રમમાત્રેણ દ્વિતીયોપયોગાત્, સંભવે ઽપિ તયોર્વિષયમાત્રાખ્યાનપર્યવસાનાત્, સ્થેયસ્યવ પરીક્ષકત્વમ્, તથાપિ પૂર્વપક્ષોત્તરપક્ષં પ્રત્યાકલિતનિષ્કર્ષભેદેન ચતુષ્પાદવ્યવહારપ્રદર્શનાત્ ફલતો ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ, એકવક્તૃકત્વે ઽપિ તાવત એવ વ્યાપારકલાપસ્ય વિચારે ઽપિ વિદ્યમાનત્વાત્ ।
તસ્માદ્ યદ્યપ્યનિપુણશ્ચોદકસ્તથાપિ ચોદ્યં સાવકાશમેવેતિ યથાશ્રુતમેવ અભ્યુપેત્ય પરિહરતીતિ ।
નનુ કથં શાસ્ત્રે સંશયાનપેક્ષો નિર્ણયો મીમાંસાયા વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ---નહીતિ ।
શાસ્ત્રમેવ હિ તત્ર વિચાર્યતે ।
તત્ર ચ સંશયો ન પ્રતિષિધ્યતે, તન્નિર્ણયસ્ય પરીક્ષાસાધ્યત્વાત્ ।
તદર્થનિર્ણયે તુ શાસ્ત્રેણ કર્તવ્યે કુતઃ સંશયઃ? શાસ્ત્રાર્થસ્ય સર્વથાનુપલબ્ધચરતયા સંશયાનાસ્પદત્વાદિત્યર્થઃ ।
અથ કથાનિર્ણયે સંશયઃ કિં ન સ્યાત્? કથમન્યથા ચતુર્થે ભાષ્યકૃદ્ એવ વાદસ્ય સંશયવ્યુદાસં ફલં વક્ષ્યતીત્યત આહ---નિશ્ચિતયોરેવેતિ ।
વાદાત્ પૂર્વં સન્દિગ્ધાવપિ પ્રવૃત્તિકાલે નિશ્ચિતાવેવાભિમાનાત્, નાન્યથા તયોઃ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહસંભવ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ ભાષ્યકારેણ ચોદ્યોપસંહારે યો ઽવતિષ્ઠતે તેન નિર્ણય ઇતિ વદતા તાભ્યામિતિ તૃતીયા દર્શિતા ।
સા ચ પક્ષાચ્ચ પ્રતિપક્ષાચ્ચેતિ વદતા વાર્ત્તિકકૃતા અવધીરિતા કયા શઙ્કયેત્યત
આહ---નન્વિતિ ।
તત્ કિં વાદસમાનયોગક્ષેમતયા શાસ્ત્રે ઽપિ પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામેવ નિર્ણયઃ? ન ચૈતત્ સંભવતીત્યત આહ શાસ્ત્રે તુ નિર્ણય એવેતિ ।
ન વિમર્શો નાપિ પક્ષપ્રતિપક્ષાવિત્યર્થઃ ।

તદેવાહ---ન ત્વિતિ ।
યત્ તદુક્તં વાર્ત્તિકે સ્ફુટીભવિષ્યતીતિ, તદાહ---અર્થગ્રહણ ઇતિ ।
નનુ ચતુઃપઞ્ચાદિકક્ષાપિ ક્વચિત્ કથા ભવતિ, તત્ કથં કક્ષાત્રયે નિયમ ઇત્યત આહ---પ્રથમં સાધનમિતિ ।
કક્ષાસહસ્રમપ્યત્રૈવાન્તર્ભવતીતિ ।
અનન્તર્ભાવે ત્વર્થાન્તરત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ન હિ સાધનદૂષણતદુદ્ધારબહિર્ભાવઃ પ્રકૃતોપયોગીત્યર્થઃ ॥41 ॥
॥ ઇત્યૌદયન તાત્પર્યપરિશુદ્ધૌ પ્રથમાધ્યાયે પ્રથમાહ્નિકમ્ ॥
॥ ઇતિ ન્યાયોત્તરાઙ્ગપ્રકરણમ્ ॥
॥ પ્રથમાધ્યાયે દ્વિતીયાહ્નિકમ્ ॥
॥ કથાલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
એવં પ્રથમાહ્નિકે સાઙ્ગોપાઙ્ગો ન્યાયસ્તાવલ્લક્ષિતઃ ।
સ ચ પરાર્થો ઽપિ પૃચ્છોપક્રમપ્રતિયોગિન્યેકવક્તૃકે વિચારે વિવિચ્ય પ્રવર્ત્તનીયઃ ।
તત્ર ચ સિદ્ધિપરત્વમ્ ।
ન્યાયસ્ય દૂષણોપક્રમપ્રતિયોગિની તુ નાનાપ્રવક્તૃકે કથાનામ્નિ ક્રિયાવ્યતિહારે પ્રવર્ત્યં વિવેચનીયઃ ।
તત્ર ચોપાલમ્ભપરત્વં તસ્ય ।
એવં ચ પ્રવર્તનીયવિવેચનીયસિદ્ધિપરસાઙ્ગન્યાયલક્ષણં પ્રથમાહ્નિકાર્થઃ ।
દ્વિતીયાહ્નિકાર્થસ્તુ પ્રવર્તનવિવેચન ઉપાલમ્ભપરપદાર્થલક્ષણમિતિ યુક્ત ઇદાનીં તસ્યારમ્ભઃ ।
તત્રાપિ પ્રવર્ત્યવિવેચનીયદ્વારેણ પ્રવૃત્તિપ્રકારત્વાચ્ચ કથાયાઃ પ્રથમં કથાપ્રકરણમારભ્યતે ।
યદ્યપિ ચ કથા સાક્ષાત્ નોદ્દિષ્ટા, તથાપ્યસંગતિભિતા ભાષ્યકારઃ તદુપસંગ્રહેણૈવ વાદાદીન્ વિભજતે ।
અન્યથા હિ વાદાદિલક્ષણસ્ય પૂર્વાપરપ્રકરણાપ્રવેશાત્ આહ્નિકાપ્રવેશે શાસ્ત્રબહિર્ભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
અથ સૂત્રકૃતૈવ કથા કથં સાક્ષાત્ નોદ્દિષ્ટ, વિવક્ષિતફલે એકાનેકત્વાનુરોધેન સામાન્યવિશેષયોર્યથાયથમુદ્દેશાત્? તદ્ યથા ચતુર્ષુ પ્રમૈવ વિવક્ષિતં ફલમિતિ પ્રમાણત્વેન, સૈવ દ્વાદશવિષયિણી વિવક્ષિતેતિ પ્રમેયત્વેન, હાનમેવ વિવક્ષિતમિતિ સુખં દુઃખત્વેન ।
ઇહ તુ તત્ત્વનિર્ણયઃ, જલ્પે સ્વશક્તિપરાશક્તિખ્યાપનમ્, વિતણ્ડાયાં પરાશક્તિમાત્રપ્રખ્યાપનં ચ ફલાનિ વિવક્ષિતાનિ ।
તાનિ ચ ન કથામાત્રસાધ્યાનીતિ વિશેષત એવોદ્દેશઃ ।
તત્ર યૌગિકં કથાશબ્દમુપાદાયાનવસરદુસ્થતયા ભાષ્યમ્ આક્ષિપ્ય વાર્ત્તિકેન સમાધત્તે---તદયુક્તમિત્યાદિના ।
નાયં કથાશબ્દો યોગમાત્રાનુરોધી, અપિ તુ સત્યેવ તસ્મિન્ રૂઢિનિયત ઇતિ ।
અનવસરદોષં પરિહરન્નાહ---અપિ ત્વિતિ ।
નનુ પૂર્વપક્ષોત્તરપક્ષબલાબલનિરૂપણં વિચારઃ, સ ચ ન કથાયા આશ્રયઃ કિં તુ વિષય ઇત્યત આહ---વિચારવિષયેતિ ।
પ્રૌઢગૌડનૈયાયિકમતે ચતસ્રઃ કથાઃ ।
સ પ્રતિપક્ષસ્થાપનાહીનો વિતણ્ડા ।
ઇત્યત્ર જલ્પવદ્ વાદસ્યાપિ પરામર્શાત્ ।
પુરુષાભિપ્રાયાનુરોધેન ચતુર્થોદાહરણસ્યાપ્યુપપત્તેરિતિ સાનાતનિઃ ।
એક એવાયં કથામાર્ગ ઇતિ બાહ્યાઃ ।
તે દ્વે અપિ તિસ્ર એવેતિ નિયમયતા નિરાકૃતે ।
તત્ત્વબુભુત્સુકથા ચ વિતણ્ડા ચેતિ વ્યાહતમ્ ।
ન હિ પ્રથમસાધનનિવૃત્તાવેવ તત્ત્વનિર્ણયઃ, નિઃસાધનસ્ય તસ્યાનુપપત્તેઃ ।
નાપિ પ્રતિપક્ષસાધનમનિવર્ત્ય પ્રથમસ્ય સાધનત્વાવસ્થિતિઃ, શઙ્કિતપ્રતિપક્ષત્વાત્ ।
યદિ તુ પ્રતિપક્ષસાધનમનિરૂપ્યૈવ વિજિગીષુવિતણ્ડાવત્ તાવતૈવ વાદિનૌ કૃતિનૌ, ન તર્હિ તત્ત્વબુભૂત્સૂ ।
એવં ચ યદિ વિજિગીષુઃ, કથમપ્રતિભાદ્યનુદ્ભાવનમ્ ।
ન ચ વિજયતત્ત્વનિર્ણયાભ્યાં ફલાન્તરમવશિષ્યતે કથાયાઃ, યદર્થં વાદવિતણ્ડા ।

અનુત્પન્નસ્ય હિ તત્ત્વનિર્ણયસ્યોત્પાદનમ્, ઉત્પન્નસ્ય પાલનમ્, પાલિતસ્ય ચ વિનિયોગઃ ।
સ ચ સ્વયમભ્યાસઃ, કારુણિકતયા પરવ્યુત્પાદનમ્ ।
એતચ્ચ સર્વં કથાત્રયપર્યવસિતમ્, નાપ્યેકકથાનિર્વાહ્યમિતિ ॥
નન્વેતાવતાપિ ન સામાન્યલક્ષણં વિભાવિતમિત્યત આહ---તથા ચેતિ ।
નાનાપ્રવક્તૃકા મિથઃ કર્મતયા યુદ્ધવદાલિઙ્ગનવચ્ચ ।
એતેન વાક્યસંદૃબ્ધિર્મહાવાક્યમુક્તં સ્યાત્, મિથઃ કર્મતયા સાકાઙ્ક્ષત્વાત્, વિજયાદ્યનેકપ્રયોજનવત્ત્વાચ્ચેતિ ।
વક્ત્રોશ્ચ પ્રશબ્દેન પ્રકર્ષો દર્શિતઃ ।
સ ચ કથારૂપમહાવાક્યનિર્વાહકત્વમ્ ।
તથા ચ સ્વસ્થઃ સર્વઞ્જનપ્રત્યયાનપલાપી મતમાત્રાવલમ્બી અવહિતો ઽકલહકારશ્ચેતિ કથાધિકારિણો દર્શિતાઃ ।
વિપર્યયેણ હેયા ઇતિ ।
વસતીતિ નિરુક્તિભઙ્ગભયાદાહ---અર્થાભિધાનેતિ વાદેતિ ।
અનધિકારિણો હાતુમિતિ ભાવઃ ।
તે ઽપિ પ્રકૃતોક્તિકો ઽવિપ્રલમ્ભકો યથાકાલસ્ફૂર્તિકઃ અનાક્ષેપકો યુક્તિસિદ્ધસંપ્રત્યયી ચેતિ પઞ્ચ વાદે ઉપાદેયાઃ વિપર્યયેણ હેયાઃ ।
એવં ભૂતાશ્ચ વિષ્યાદય એવ પ્રાયેણેતિ ત એવોક્તાઃ ।
એવં ચ સતિ હેયાન્ વિહાય યો યથાભૂતઃ સ તથાભૂતેન વક્તુમર્હતિ ।
તથા સતિ કથા મહાવાક્યસિદ્ધૌ ફલસિદ્ધેઃ ।
ન હિ યુયુત્સુરિરંસૂ પ્રતિપદ્ય ચિરં અસિદ્ધં સંભૂય સમીહિતં સાધયતઃ ।
યથોદ્દેશમિતિ ।
તત્ત્વપ્રતિપત્તિહેતુત્વાદ્ વાદસ્યાદાવુદ્દેશઃ ॥
વાર્ત્તિકમુપવેશયિતું પીઠમારચયતિ---તદનવસાયાદિતિ ।
એવમિતિ ।
અતિદેશાર્થમાહ---ન વિચારમિતિ ।
શ્રુતિવ્યવચ્છેદ્યતયા વિતણ્ડાં તાવદ્ વ્યવચ્છિનત્તિયદ્યપીતિ ।
તાત્પર્યવ્યવચ્છેદ્યતયા ઇદાનીં જલ્પં વ્યવચ્છિનત્તિ---યદ્યપિ ચેતિ ।
પ્રમાણમૂલૈઃ પ્રમાણમૂલાભિમતૈર્નિયમેનેતિ શેષઃ ।
નાભિપ્રાયનિયમઃ શ્રૂયત ઇત્યત આહ---યથા ચૈતદિતિ ।
સાધને ચ તર્કસ્ય પ્રમાણાપેક્ષા, ઉપાલમ્ભે તુ કેવલો ઽપિ સમર્થઃ, પ્રતિતર્કપ્રતિહતસ્યાસાધનત્વાત્ ।
આગામિનં ભાવસાધનત્વસ્વીકારમિવ દૃષ્ટ્વા પ્રાહ---ઉભયથેતિ ।
તદ્ગતાક્ષેપસ્તુ ઉદ્દેશ એવ પ્રમાણતર્કશબ્દસ્ય સાધનોપાલમ્ભશબ્દવત્ સ્વવાચકલક્ષણયા વા, શબ્દાવાન્તરવ્યાપારતયા વા શબ્દપ્રતિપાદિતતયા વા સમર્થિતપ્રાયઃ ।
તતઃ સિદ્ધવદાહ---યદ ત્વિતિ ।
અપરાધપ્રતિપાદનં હ્યુપાલમ્ભઃ ।
ન ચ અચેતનો ઽપરાધ્યતિ, નાપિ પ્રતિપાદ્યતે, કિં પુરુષઃ ।
તદિદમુક્તમ્---પુરુષધર્મોપાલમ્ભેતિ ।
કર્મકરણયોર્હિ પ્રધાનવ્યાપારઃ, ફલમેકમેવ ।
તદ્દ્વારા ચ વિષયઃ ।
પ્રકૃતે કર્મકરણયોરપિ કર્મૈવ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ, યત્ કર્મત્વદશાયાં શબ્દાદેરનિત્યત્વં ધર્મો કર્મકરણયોરપિ કર્મૈવ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ, યત્ કર્મત્વદશાયાં શબ્દાદેરનિત્યત્વં ધર્મો જિજ્ઞાસિતતયા, વિષયત્વદશાયાં તુ વસ્તુતયેત્યાશયવાન્ યથાશ્રુતવાર્ત્તિકાનુરોધેન વ્યાચષ્ટે---ધર્મીતિ ।
અન્યથા તુ વિષયઃ શક્તિવિષયઃ શક્યં કાર્યમિતિ યાવદિત્યેવમપિ સુગમમેતત્ ।
અત્ર હિ જલ્પે નિગ્રહસ્થાનવિનિયોગાદિત્યાદિભાષ્યે ન હિંસ્યાત્ સર્વભૂતાનિ ।

ઇતિવદ્ વાદે સર્વનિગ્રહસ્થાનપ્રતિષેધે અગ્નીષોમીયં પશુમાલભેત ઇતિવત્ સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધ ઇત્યાદિવિશેષવિધિરિત્યર્થઃ ।
સ્ફુટઃ પ્રતીયતે ।
વાર્તિકકારસ્તુ રાગતઃ સર્વપઞ્ચનખભક્ષણપ્રાપ્તિવત્ ઉપાલમ્ભગ્રહણાત્ સર્વનિગ્રહસ્થાનપ્રાપ્તૌ પઞ્ચ પઞ્ચનખા ભક્ષ્યાઃ ઇતિવત્ પરિસંખ્યાનાર્થમુત્તરપદારમ્ભ ઇતિ વ્યાખ્યાતવાન્ ।
તદેતદતિકુશલતયા મિથઃ અવિરોધયન્નાહ---જલ્પ ઇતિ ।
તથાપિ નિયમાર્થે ઇત્યસંગતમ્ ।
પાક્ષિકવ્યવચ્છેદફલો હિ નિયમઃ ।
ન ચાત્રાપ્રતિભાદિ પાક્ષિકમ્, ઉપાલમ્ભપદેન નિરાશઙ્કમેવ પ્રતિપાદિતત્વાત્ ઇત્યત આહ---નિયમઃ પરિસંખ્યેતિ ।
અયમર્થઃ, યદ્યપિ વિધિરત્યન્તમપ્રાપ્તૌ નિયમઃ પાક્ષિકે સતિ ।
તત્ર ચાન્યત્ર ચ પ્રાપ્તૌ પરિસંખ્યેતિ કીર્ત્યતે ॥
ઇતિ ભેદો દર્શિતઃ, તથાપ્યલ્પીયાનયમિતિ મન્યમાનેન પરિસંખ્યાયામપિ નિયમપદં પ્રયુજ્યતે, ઇતરવ્યવચ્છેદલક્ષણસ્ય ફલસ્યાવિશિષ્ટત્વાદિતિ ।
ઇહ વાદે ચતુર્ધા નિગ્રહસ્થાનગતિઃ ।
કિઞ્ચિદસંભાવનીયમેવ યથા, હાનિઃ સન્ન્યાસો નિરર્થકમર્થાન્તરમવિજ્ઞાતાર્થમપાર્થકમિતિ ષટ્કમ્ ।
કિઞ્ચિત્ સંભવદપ્યનુદ્ભાવ્યમેવ યથા, પ્રતિજ્ઞાન્તરં હેત્વન્તરમજ્ઞાનમપ્રતિભા વિક્ષેપો મતાનુજ્ઞા પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમિતિ સપ્તકમ્ ।
કિઞ્ચિત્ તૂદ્ભાવ્યમાત્રં યથા, વિરોધો ઽપ્રાપ્તકાલં ન્યૂનમધિકં પુનરુક્તમયથાનુભાષણમપસિદ્ધાન્ત ઇતિ સપ્તકમ્ ।
કિઞ્ચિચ્ચ કથાવસાનિકં યથા, હેત્વાભાસો નિરનુયોજ્યાનુયોગશ્ચેતિ દ્વયમિતિ ।
તત્ર હાન્યાદીનામશક્તિસંગુહનપ્રકારત્વાત્, તત્ત્વબુભુત્સુતયા ચ વાદે તદભાવાત્ તેષામસંભવઃ ।
સંભવતામનુદ્ભાવને હેતુમાહ---ન ખલ્વિતિ ।
કથામપર્યવસાયયતામપ્યુદ્ભાવને હેતુમાહ---અધિકં ત્વિતિ ।
તત્ત્વપ્રતિપત્તેઃ સાક્ષાદ્ વ્યાઘાતો વિપરીતપ્રતિપત્તિર્યથા, હેત્વાભાસાનુદ્ભાવને નિરનુયોજ્યાનુયોગાનુદ્ભાવને ચ પારમ્પર્યવ્યાઘાતો વ્યાસઙ્ગાદીના તત્સામગ્રીપ્રતિરોધઃ ।
તત્રાધિકાનુદ્ભાવને પ્રથમો યદિ ન સ્યાત્, તથાપિ દ્વિતીયઃ સ્યાદેવ ।
તથા હિ, વિરોધે યોગ્યતાવિરહઃ ।
અપ્રાપ્તકાલે આકાઙ્ક્ષાવિરહઃ ।
ન્યૂને આકાઙ્ક્ષિતાસમભિવ્યાહારઃ ।
સ ચાનાસક્તિવિશેષઃ ।
અધિકે અનાકાઙ્ક્ષિતસમભિવ્યાહારઃ ।
પુનરુક્તે ઽપ્યેવમ્ ।
સો ઽપ્યાકાઙ્ક્ષાવિરહવિશેષઃ ।
અયથાનુભાષણે ઉક્તાપ્રતિસન્ધાનમ્ ।
અપસિદ્ધાન્તે સંમુખપ્રમાણબાધાક્રાન્તિરિતિ આકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસત્તિમત્તયા પ્રતિસંહિતં પ્રમાણાન્તરાપ્રતિહતં ચ વાક્યં તત્ત્વપ્રતિપત્તેરઙ્ગમ્, નાન્યથા ।
તસ્માદેતદર્થમિદમુદ્ભાવ્યમિતિ ॥
તદેતત્ સર્વમભિપ્રાયં નિયમયતઃ સૂત્રકારસ્ય સંમતં સૂત્રાદેવ ચ લભ્યતે ।
વાર્ત્તિકકૃતા તુ ન્યૂનાદિચતુષ્ટયમુદાહરણાર્થં દર્શિતમ્, ન તુ નિયમઃ કૃત ઇતિ વ્યાજેન દર્શયતિ---તથા ચેતિ ।
નનુ વ્યતિસઙ્ગો વ્યતિહારઃ ।
સ ચ સાધનોપલમ્ભવાનિત્યેતાવતૈવોક્તે ગમ્યતે ।
તતઃ પ્રમાણતર્કગ્રહણમતિરિચ્યત ઇત્યત આહ---પૂર્વસ્મિન્નિતિ ।
તથાપ્યસ્મિન્ પક્ષે કિમસ્ય પ્રયોજનમિત્યત આહ---સાધનોપાલમ્ભવિશેષણાય ચેતિ ।
અનુવિધેયસ્થેયસભ્યપુરુષવતી જનતા સભેત્યુચ્યતે ।
તત્રાનુવિધેયસ્ય યથાશક્તિ યથાનિયમં સંમાનાસંમાનવ્યઞ્જકં કર્મ ।
નૈતદ્ વાદે ।
તત્ર હિ તત્ત્વબુભુત્સુતયા સ્વયમવાતત્ત્વજ્ઞઃ તત્ત્વજ્ઞાનિનમુપાસીત ।

સ્થેયાનાં તુ વાદસ્થાનકથાવિશેષવ્યવસ્થાપનં પૂર્વોત્તરવાદસ્થાપનં વિવદમાનયોર્ગુણદોષાવધારણં ભગ્નપ્રતિવાદિપ્રબોધનં લોકે નિષ્પન્નકથાફલપ્રતિપાદનં ચ કર્માણિ ।
એતદર્થં ચ તત્ર પ્રાશ્નિકોપયોગો યદ્ વાદિનૌ કારણગ્રહેણ એવં કર્તુમશક્તૌ ।
ન ચૈવં વાદે ।
તત્ર તયોરેવ વીતરાગતયા શક્તત્વાદિત્યાશયવાનાહ---ન વાદે પ્રાશ્નિકાનામિતિ ।
તત્ કિં પરિવર્જનમેવ તત્ર તેષામ્? નેત્યાહ---દૈવાગતાનાં ત્વિતિ ।
સવાદેનપ્રામાદિકકથાભાસશઙ્કામપનેતું નતૂક્તકર્માણિ કારયિતુમિતિ ભાવઃ ॥1 ॥
યથોક્તોપપન્નશ્છલજાતિનિગ્રહસ્થાનસાધનોપાલમ્ભો જલ્પઃ ॥1 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
ઉભયસાધનવત્ત્વસાધર્મ્યાદ્ વાદાનન્તરં જલ્પોદ્દેશસિદ્ધિઃ ।
તત્સિદ્ધૌ સત્યાં સંગતિમ્ આહ---ઉદ્દેશેતિ ।
નનુ જલ્પસ્યોભયસાધનવત્ત્વાસંભવાન્ન વિતણ્ડાવ્યવચ્છેદઃ ।
તથા હિ યદિ પૂર્વસાધનં દૂષિતમ્, નિગૃહીતસ્તર્હિ વાદી, જિતં દ્વિતીયેન ।
નિવૃત્તા કથા ।
ન દૂષિતં ચેત્---ઉત્તરાભાસવચનેન ચાવચનેન ચ નિગૃહીતસ્તર્હિ દ્વિતીયો, જિતં પ્રથમેન, નિવૃત્તા કથેતિ નાસ્તિ દ્વિતીયસાધનાવસર ઇતિ ।
નૈતદેવમ્ ।
યથા હિ વાદે સ્વસાધનસ્થિતૌ પરસાધનનિવૃત્તૌ ચ તત્ત્વનિર્ણયો ન વિપર્યયે, તથા જલ્પે ઽપિ સ્વસાધનસ્થિતૌ પરસાધનનિવૃત્તૌ ચ વિજયો વિપર્યયે ભઙ્ગઃ ।
ઉભયસ્થિતિનિવૃત્ત્યોઃ પરિષદેવ વિજયતે ।
તદયં જલ્પ્રપવૃત્તિક્રમઃ વાદિનિ સાધનમાત્રં પ્રયુજ્ય સંક્ષેપતો વિસ્તરતો વા આભાસાન્ ઉદ્ધૃત્ય વિરતે સતિ ઉચ્યમાનગ્રાહ્યનિગ્રહાપ્રાપ્તૌ આભાસબહિરુક્તગ્રાહ્યનિગ્રહાલાભે તદ્વચનાર્થમવગમ્યાનૂદ્ય દૂષયિત્વા પ્રતિવાદીસ્વપક્ષે સ્થાપનાં પ્રયુઞ્જીત ।
અપ્રયુઞ્જાનસ્તુ દૂષિતપરપક્ષો ઽપિ નવિજયી ।
શ્લાધ્યસ્તુ સ્યાદાત્માનમરક્ષન્ પરઘાતીવ વીરઃ ।
તસ્મિન્નપ્યેવં વિરતે સતિ અનુક્તોચ્યમાનગ્રાહ્યનિગ્રહાલાભે તદ્વવચનમવગમ્યાનૂદ્ય દૂષણાઙ્ગં પ્રતિ દૂષ્યાભાસબહિરુક્તગ્રાહ્યનિગ્રહાલાભેદ પ્રથમવાદી સ્થાપનાંશં દૂષયેત્ ।
અદૂષયંસતુ રક્ષિતસ્વપક્ષો ઽપિ ન વિજયી ।
શ્લાધ્યસ્તુ સ્યાત્ વઞ્ચિતપરપ્રહાર ઇવ તમપ્રહરમાણઃ ।
અનુક્તોચ્યમાનગ્રાહ્યાભાસબહિરુક્તગ્રાહ્યનિગ્રહલાભે તુ તાવતૈવ કથાવિરતિર્ન સાધનવિચારાવકાર્શઃ ।
શરસન્ધાનસમય એવ યો મૂર્ચ્છિતઃ તદ્વાણવારણતત્પ્રહરણાનુષ્ઠાનવદ્ વિફલત્વાત્ ।
તત્રાનુક્તગ્રાહ્યમપ્રતિભાદિ ।
ઉચ્યમાનગ્રાહ્યમપ્રાપ્તકાલાદિ ।
આભાસબહિરુક્તગ્રાહ્યં પ્રતિજ્ઞાવિરોધાદિ ।
એષ્વસત્સુ આભાસચિન્તા ।
તતઃ પુનઃ પ્રતિદૂષણોક્તૌ આભાસબહિઃપ્રતિજ્ઞાહાન્યાદિ ।
એતચ્ચ પઞ્ચમે પ્રપઞ્ચનીયમિતિ ॥
યદ્યપિ નિગ્રહસ્થાનપદેનાવિશેષાત્ સર્વપ્રાપ્તૌ સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધઃ પઞ્ચાવયવોપપન્ન ઇતિ પદદ્વયાતિદેશો મન્દઃ, તથાપિ ગોર્બલીવર્દન્યાયેનાપિ યથાશ્રુતભાષ્યોપપત્તૌ કૃતં તદ્ભાઙ્ગેનેતિ મન્યમાનો ભાષ્યં વાર્ત્તિકેન સમઞ્જસયન્નાહ---ઉક્તમાત્રમિત્યાદિ ।
યદ્યપ્યપરાધસંગૂહનાર્થં પ્રતિજ્ઞાહાનિપ્રતિજ્ઞાન્તરપ્રતિજ્ઞાસંન્યાસહેત્વન્તરાર્થાન્તરનિરર્થકાવિજ્ઞાતાર્થવિક્ષેપાપસિદ્ધાન્તાનામુપાદાનં સંભવતિ, તથાપિ ન સર્વનિગ્રહોપાદાનસંભવઃ ।
અપિ ચ પ્રમાદસ્ખલિતે ઽપિ છલાદિભિરેવ પ્રત્યવસ્થાતુમુચિતમ્, નિગ્રહસ્થાનાપેક્ષયા તેષામનુદ્ભટાપરાધત્વાત્ ।
તસ્માદુદ્ભાવ્યતયૈવામીષાં સર્વેષામવતારઃ ।
તથા ચ નાયુક્તત્વમિત્યભિપ્રાયવાનાહ---તત્ કિમિતિ ।
સાધુસાધનોપાદાને ચ વાદિના કૃત ઇત્યુપલક્ષણમ્ ।
પરેણ સાધુસાધનોપાદાને ચ કૃત ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ ભાષ્યં દૂષયિત્વા કિમધિકમમિહિતમ્? તેનાપિ તત્ત્વરક્ષણાર્થત્વપ્રતિપાદનાદિત્યત આહ---તદનેન પ્રકારેણેતિ ।
પ્રકારે ભાષ્યમ્ અસંગતમ્, ન તુ પ્રયોજને ।

તતસ્તદપ્યેવમેવ નેયમિતિ ।
છલાદિવ્યુત્પાદનં પ્રયોજ્યતયેતિ શેષઃ ॥2 ॥
સ પ્રતિપક્ષસ્થાપનાહીનો વિતણ્ડા ॥3 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
નનુ વિતણ્ડાયાઃ પ્રતિપક્ષસ્થાપનાહીનત્વમસંગતમ્, એકસાધનતાયાં પુરુષશક્તેરપ્યનિરૂપણાત્ ।
તથાત્વે વા કૃતં જલ્પેન પ્રયાસબહુલેન, અન્તતઃ સત્પ્રતિપક્ષતયાપિ દ્વિતીયસાધનપ્રવેશાત્ ।
નૈતદેવમ્, પુરુષશક્તિનિરૂપણાવિશેષે ઽપિ જલ્પે પ્રત્યવેક્ષાપરાઘાતોભયગોચરશક્તિનિરૂપણાત્, કૃતવિદ્યક્ષત્રિયદ્વયયુદ્ધવત્ ।
વિતણ્ડાયાં તુ દશરથદશાનનતનયતમસિવમીયુદ્ધવત્, કાકોલૂકયુદ્ધવદ્ વા ।
એકસ્ય સ્વપ્રત્યવેક્ષાશક્તિરપરસ્ય પરાઘાતનૈપુણં નિરૂપ્યતે ।
કથમયં વિશેષ ઇતિ ચેત્? વાદિનોરભિપ્રાયવશાદનુવિધેયસ્થેયાનુરોધાત્ વેતિ ન કિઞ્ચિદેતત્ દ્વિતીયસાધનપ્રવેશસતુ દૂષણતયા ન પ્રતિષિધ્યતે ।
અપિ તુ સ્થાપનાત્વેન ।
ન ચાયં નિયમઃ, અસિદ્ધત્વાદુદ્ભાવનેનાપિ કથાપર્યવસાનાદિતિ, સમાખ્યાનિર્વચનસામર્થ્યાત્ એવ ગમ્યત ઇતિ ।
ન ચૈવમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્, જલ્પે ઽપિ પરપક્ષાઘાતસ્ય ગતત્વેનાતિવ્યાપકત્વાત્ ।
માત્રગ્રહણાત્ તુ તન્નિવૃત્તિરિતિ ચેત્---ન, તેન સાધનાનિવૃત્તેઃ ।
તત્ર સાધનોપાલમ્ભસમુદાયે દૂષણમાત્રં વિતણ્ડેત્યેવમપ્યુપપત્તેરિતિ ॥3 ॥
॥ ઇતિ કથાલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ હેત્વાભાસલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ પરિશુદ્ધિ ॥
એવં કથાપ્રકરણં સમર્થિમતમ્ ।
તસ્યાશ્ચ શરીરં સાધનં દૂષણં ચ ।
તત્ર સાધનવાદિના પ્રથમતસ્તદાભાસપરિહારે દૂષણવાદિનાપિ સદુત્તરપરિગ્રહે યત્નવતા ભવિતવ્યમ્ ।
સદુત્તરાલાભે હિ અસદુત્તરાવતાર ઇતિ શિક્ષાર્થં હેત્વાભાસાઃ પ્રથમં છલાદિભ્ય ઉદ્દિષ્ટા ઇતિ સૈવ સંગતિરિહાપીત્યાહ---ઉદ્દેશેતિ ।
અત્ર ત્રિષોડશ્યાં વ્યાપકાવ્યાપકભેદેન યા દ્વિષોડશી સા અસિદ્ધવિશેષણાસિદ્ધવિશેષ્યા સમર્થવિશેષણા સમર્થવિશેષ્યસન્દિગ્ધવિશેષણસન્દિગ્ધવિશેષ્યભેદેન વિવક્ષિતા દ્વાનવતં શતં ભવતીતિ ।
સૈવાસિદ્ધિસન્દેહયોર્વાદિપ્રતિવાદિસંબન્ધાદષ્ટાવિંશતં શતં ભવેત્ ।
સૈવાન્યતરાસિદ્ધ્યા વ્યધિકરણસમર્થસન્દિગ્ધવિશેષણવિશેષ્યભેદાત્ દ્વાવનતં શતમપરં સ્યાત્ ।
સૈવોમયાન્યતરાશ્રયાસિદ્ધવિશેષણવિશેષ્યસંબન્ધાદપરમષ્ટાવિંશતં શતં ભવેત્ ।
સૈવાશ્રયાસિદ્ધવિશેષણાવ્યધિકરણાસમર્થસન્દિગ્ધવિશેષણવિશેષ્યસંબન્ધાદપરં દ્વાનવતં શતમ્ ।
સૈવ સન્દિગ્ધવ્યધિકરણાસમર્થસન્દિગ્ધવિશેષણવિશેષ્યસંબન્ધાદપરં દ્વાનવતં શતમ્ ।
ઇયમેવાશ્રયાસિદ્ધિપ્રક્ષેપેણાપરં દ્વાનવતં શતમ્ ।
સૈવ સન્દિગ્ધતાં પરિત્યજ્યાન્યથાસિદ્ધિમુપાદાયાપરં દ્વાનવતં શતમ્ ।
ઇયમેવાશ્રયાસિદ્ધિપ્રક્ષેપેણાપરં દ્વાનવતં શન્તમ્ ।
સૈવાન્યથાસિદ્ધિં વિહાય વિરુદ્ધતામુપાદાયાપરં દ્વાનવતં શતમ્ ।
અત્રૈવ પુનરાશ્રયાસિદ્ધિં પ્રક્ષિપ્યાપરં દ્વાનવતં શતમ્ ઇતિ ।
સો ઽયમસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાનાં પ્રપઞ્ચઃ ।
પ્રકરણસમં પ્રપઞ્ચયિતું વસ્તુગતિં તાવદાહેત્યાહ---તન્નેતિ ।
અન્તત ઇતિ ।
અગૃહ્યમાણવિશેષદશાયામિત્યર્થઃ ।
કાલાત્યયાપદિષ્ટસ્તૂદ્દેશ એવ પ્રપઞ્ચિતઃ ઇતિ ॥
અત્ર ચાતીતકાલો મન્દતમપ્રયોગઃ, કાલાભાવાત્ ।
યસ્ય હ્યવસરો નાસ્તિ, તસ્યાર્થક્રિયા પ્રતિ વિચારતઃ સત્ત્વં નાસ્તીતિ ।

મન્દતરપ્રયોગસ્ત્વસિદ્ધઃ, સતિ સ્વકાલે સ્વયમેવાભાવાત્ ।
યસ્તુ સ્વયમેવ નાસ્તિ, તસ્ય દેશકાલાવસ્થાવિરોધસામર્થાનાં નાવકાશઃ ।
મન્દપ્રયોગસ્તુ સત્પ્રતિપક્ષઃ, સતોઃ કાલદેશવત્ત્વયોરવસ્થાભાવાત્ ।
અવસ્થાભાવે ઽવિરોધસામર્થ્યયોરનવકાશાત્ ।
સાવકાશપ્રયોગસ્તુ વિરુદ્ધઃ, કાલદેશાવસ્થાસુ સતીષુ વિરોધાત્ ।
યસ્ત્વેવં તસ્ય કુતઃ સામર્થ્યમ્? પ્રાયઃપ્રયોગસ્તુ સવ્યભિચારઃ, કાલદેશાવસ્થાવિરોધેષુ સત્સુ સામર્થ્યમાત્રાભાવાદિત્યનેન હેતુના સવ્યભિચારાદિક્રમોદ્દેશઃ ।
યદ્ વા સુગ્રહઃ સવ્યભિચારઃ, વિચ્છેદમાત્રસિદ્ધૌ તત્સિદ્ધેઃ, ઉપદર્શિતવિપરીતગ્રહણે તત્સિદ્ધિઃ ।
યત્નગ્રાહ્યો વિરેદ્ધઃ ।
અતિયત્નગ્રાહ્યઃ પ્રકરણસમઃ, તદિતરસમસ્તરૂપસમ્પન્નમન્યદપનીય તત્સિદ્ધેઃ ।
દુર્ગ્રહો ઽસિદ્ધઃ, અસિદ્ધાશ્રયો ઽપિ કશ્ચિત્ હેતુરિતિ પરમતનિરાકરણાવષ્ટમ્ભેન તત્સિદ્ધેઃ ।
દુર્ગ્રહતરઃ કાલાત્યયાપદિષ્ટઃ, બાધકસ્યાનન્યથાસિદ્ધ્યા પ્રામાણ્યં વ્યવસ્થાપ્ય તત્સિદ્ધેરિતિ ।
તદ્વિવક્ષયા ક્રમનિયમ ઇતિ ॥4 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
નનુ વિભાગસૂત્રે સવ્યભિચાર ઇત્યુદ્દિષ્ટં પદમિહ માષ્યકારો લક્ષણત્વેનૈવ વ્યાચષ્ટે ।
એવં ચોદ્દિષ્ટં ન લક્ષિતમ્, લક્ષિતં ચ નોદ્દિષ્ટમિત્યત આહ---અત્ર ચેતિ ।
તથાપિ લક્ષણે વક્તવ્યે પદનિરુક્તિઃ ક્વોપયુજ્યતે ઇત્યત આહ---એતદુક્તં ભવતીતિ ।
કિં ત્વેકસ્મિન્નન્તે યો નિયત ઇતિ અન્વયતો વ્યતિરેકતો વા સાધ્યેનૈવ સહચરિતો દૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
તદ્વિપર્યયાદનૈકાન્તિકો ઽનિયતઃ સાધ્યેનૈવ સહિતો ન દૃષ્ટઃ ।
ઉભયપક્ષગામીતિ યાવદિતિ ઉભયપક્ષપ્રસઞ્જક ઇત્યર્થઃ ।
એતેન સાધારણાસાધારણાનુપસંહાર્યાઃ સંગૃહીતા ઇતિ સ્ફુટમ્ ।
બોધાભાસપ્રસઞ્જિતામતિવ્યાપ્તિમનેન વ્યાખ્યાનેન વ્યુદસ્તામાહ---ન ચૈવંભૂતા ।
એતચ્ચ તત્ર તત્ર વક્ષ્યતે ।
તદેવમિતિ ।
અનૈકાન્તિકપદવત્ સવ્યભિચારપદમપિ વ્યાખ્યેયમિત્યર્થઃ ।
નન્વેતાવતૈવ સર્વં વ્યાખ્યાતમ્, તત્ કિમપરમવશિષ્યતે યદર્થં સર્વો ઽયમિત્યાદિ વાર્તિકમિત્યત આહ---અવગતમ્ ઇતિ ।
ન નુ અન્યત્ર પ્રમેયાદિતિ અસંગતમ્ ।
સાધ્યતદ્વિપર્યયૌ હ્યન્તદ્વયમ્ ।
ન ચ તદસ્ય નાસ્તિ ।
અથાયમર્થઃ, ન તત્રાયમન્વયતો વ્યતિરેકતો વા નિયત ઇતિ ।
તથાપિ નાયમેવૈવંભૂતઃ, સર્વેષામેવાનૈકાન્તિકાનામેવંરૂપત્વાત્ ।
તદસ્યૈવ વર્જનમનુપપન્નમ્ ।
ઉદાહરણમાત્રાર્થત્વાન્ન દોષ ઇત્યપિ ન યુક્તમ્, નિત્યશ્ચાનિત્યશ્ચેત્યાદિસંગ્રાહ્યકોટાવનૈકાન્તિકસ્યાપ્રદર્શનાદિત્યત આહ---પ્રમેયપદાર્થસ્ય ત્વિતિ ।
તદયં વાર્ત્તિકાર્થઃ, કશ્ચિદ્ ધર્મઃ સર્વસ્યપ્રમેયત્વાદિલક્ષણઃ, કશ્ચિત્ કસ્યચિદેવ નિત્યત્વાદિલક્ષણઃ ।
તત્ર સર્વસ્ય વા કસ્યચિદ્ વા યો ધર્મો હેતુતયોપાત્ત ઉભાવન્તૌ સાધ્યધર્મતદ્વિપર્યયૌ આશ્રિત્ય પ્રસજ્ય પ્રવર્તતે ધર્મિણિ સો ઽનૈકાન્તિક ઇતિ ।
વ્યતિરેક્યવ્યતિરેકિતયા ધર્મદ્વૈવિધ્યપ્રદર્શનેનાનૈકાન્તિકસ્ય વિષયવિવેચનં સૂચિતમ્ ।
વ્યતિરેકિણ્યેવ હિ ધર્મે સાધ્યે ઽનૈકાન્તિકઃ સંભવત્પ્રયોગો ન ત્વવ્યતિરેકિણિ ।
ન નુ પર્યુદાસાભિપ્રાયેણૈવ પ્રાક્ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્ કથં તત્પ્રતિષેધ ઇત્યત આહ---પર્યુદાસપક્ષ ઇતિ ।
તથાપિ નાબ્રાહ્મણ ઇતિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધોદાહરણમ્ ।
ન હિ ગોઘટાદાવબ્રાહ્મણ ઇતિ વક્તારો ભવન્તિ, અપિ તુ ક્ષત્રિયાદાવિત્યાહ---ન પુનરિત્યાદિ સુબોધમ્ ॥5 ॥