ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યપરિશુદ્ધિ · ભાગ 141160

પાર્થિવદ્રવ્યમાત્રસ્પર્શ ઇતિ ન કિઞ્ચિત્ ।
બહુકેશીત્યનુરાગઃ ।
મજ્જધાતુમલા હમે બહવઃ શ્મશાને તરાવિવ શરીરે સંયુક્તા ઇત્યુદ્વેગઃ ।
પીનસ્તનીત્યાનન્દઃ ।
સ્ફિડ્નિર્વિશેષૌ પલલપિણ્ડાવિત્યલંપ્રત્યયઃ ।
મૃતશરીરાદચેતનાત્ પૃથગિયમિતિ હર્ષઃ ।
ચેતનાદાત્મનઃ પૃથગિયં સહજશવભૂતાચેતનાદપૃથગ્ભાવસ્તુ ભ્રાન્ત ઇત્યરતિઃ ।
દિવ્યમાલ્યાભરણવસનવતીતિ પ્રીતિઃ ।
પાર્થિવં પાર્થિવેન સંયુક્તમિતિ વિરતિઃ ।
હસતીતિ હર્ષઃ ।
અસ્થિમાંસવિભાગ ઇતિ વિષાદઃ ।
મમ પ્રિયા પરાપરા વેતિ હર્ષવિષાદૌ ।
શરીરાપેક્ષયા પરાપરભાવો ન મદપેક્ષયેતિ ન કિઞ્ચિત્ ।
નૃત્યમિતિ રતિઃ ।
સત્પ્રત્યયાસત્પ્રત્યયકર્મસન્તાનો માયાશરીર ઇવેતિ વિરતિઃ ।
ગમ્યજાતીયેતિ સ્ત્રીતિ ચોત્સાહઃ ।
ત્વડ્માંસશોણિતસ્નાય્વસ્થિમજ્જશુક્રમૂત્રપુરીષસમુદાયો ઽયં ચણ્ડાલીસાધારણ ઇત્યલંબુદ્ધિઃ ।
વક્રભ્રૂઃ ઋજુરોમરાજી ગભીરનાભિરૂન્નતપયોધરા પૃથુનિતમ્બા કૃશમધ્યેતિ સ્નેહઃ ।
અન્નપાનપરિણતિરિયં ભેદોમાંસાદ્યપચયાપચયસંસ્થાનભેદવતી
અચિરસ્થાયિનીતિ નિર્વેદ ઇતિ નિમત્તસંજ્ઞયા સહ અશુભસંજ્ઞેતિ ।
અનુવ્યઞ્જનસંજ્ઞયાપિ સહ દ્રષ્ટવ્યેતિ ॥
અસ્તિ તાવદિહ દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થાનુસન્ધાનમ્ ।
તદિદમેકૈકવિષયં વા, સમુદાયવિષયં વા,
તદતિરિક્તવસ્તુવિષયં વા, વસ્ત્વનુરોધાકારવિષયં વા, અતીકવિષયં વેતિ?
ન તાવદાદ્યઃ, ન હિ ભવતિ યદેવ રૂપં સ એવ સ્પર્શ ઇતિ ।
ન ચ રૂપં દ્વીન્દ્રિયગ્રાહ્યમ્, અન્ધસ્યાપિ નીલપીતાદિપ્રયત્યયપ્રસડ્ગાત્ ।
ન ચૈકમેવ વસ્તુ કારણભેદાદન્યથા પ્રથત ઇતિ યુક્તમ્, અનાત્મકત્વપ્રસડ્ગાત્, ભેદાભેદવ્યવસ્થાનુપપત્તેશ્ચ ॥
નાપિ દ્વિતીયઃ, સ હ્યેકદેશતયા વા, એકકાલતયા વા, એકકાર્યતયા વા, એકકારણતયા વેતિ ।
ન તાવદુપાદાનલક્ષણૈકદેશસંભવઃ, તયોઃ પ્રતિનિયતોપાદાનાત્ ।
સંભવે વા તદેવ દ્રવ્યમિતિ પર્યવસિતં વિવાદેન ।
નાપ્યધિકરણીભૂતભૂતલાદ્યાધારતયા તત્સંભવઃ ।
તથા હિ ચક્ષુષોપલભ્યમાને ભૂતલે રૂપવિશેષે ઘટો ઽપિ ચક્ષુષૈવોપલભ્યમાનો રૂપવિશેષસ્તદાધાર ઇતિ શક્યતે નિશ્ચેતુમ્, તયોરધરોત્તરભાવેન એકજ્ઞાનસંસર્ગિત્વાત્ ।
તદધિકરણાઃ સ્પર્શાદયો ઽપીતિ તુ કસ્ય પ્રમાણસ્ય વિષયઃ? ન હિ સ્પર્શાદયશ્ચાક્ષુષે ચેતસિ ચકાસતિ, ત્વચો ઽયં વ્યાપાર ઇત્યપિ ન યુક્તમ્, તયાપિ ભૂતલે ઘટસ્પર્શયોરેવાધારાધેયભાવપ્રતીતેઃ ।
ન ચ સમુદાયયોરેવાધારાધેયભાવાનુભવઃ, પરસ્પરાશ્રયપ્રસડ્ગાત્ એકાધારતયા સમુદાયાનુસન્ધાનમ્, તદનુસન્ધાને ચૈકાધારતાનુભવ ઇતિ ।
અનવસ્થાપ્રસડ્ગાચ્ચ, ભૂલતસ્યાપિ હિ સમુદાયત્વં કિઙ્કૃતમિત્યનુયોગાનિવૃત્તેઃ ।
અત એવ નૈકકાલતયાપિ, તયોરેકકાલતાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ।
ભાવે વા રાસભકરભયોરપ્યેકકાલતયા સમુદાયત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
ભેદાગ્રહસ્ત્વત્રાસંભાવિત એવ ।
અત એવ નૈકકાર્યતયાપિ ઉપદેયલક્ષણસ્યૈકસ્ય કાર્યસ્યાભાવાત્ ।
અત એવૈકોદકારણક્રિયેત્યાદ્યપિ ન યુક્તમ્, રૂપાદ્યતિરિક્તસ્યોદકસ્યાનભ્યુપગમાત્ ।

એકૈકસ્યાનેકાહાર્યત્વે પ્રમાણાભાવાત્, સમુદાયસ્ય ચાસિદ્ધેઃ ।
અત એવ નૈકકારણતયાપિ, નિમિત્તમન્તરેણ સમુદાયવ્યવહારે ઽતિપ્રસડ્ગાત્ ॥
તૃતીયે તુ ન વિવાદઃ ॥
નાપિ ચતુર્થઃ ।
સ હિ વિજ્ઞાનનયમાશ્રિત્ય વા સ્યાત્, દ્વિચન્દ્રાદિવદ્ વિસંવાદાદ્ વા, સ્થૈર્યવદ્બાધકાદ્ વેતિ? આદ્યે રૂપાદિષુ કઃ પક્ષપાતઃ? પ્રાપ્તેરર્થક્રિયાસ્થિતેશ્ચ ન દ્વિતીયો ઽપિ ।
તે દ્વે અપિ રૂપાદીનામેવેતિ ચેત્? ન તેષાં કિં તુ તસ્યૈવેત્યેવ કિં ન સ્યાત્? બાધકાદિતિ ચેત્? સ યદિ ક્રમયૌગપદ્યવિરોધઃ, ક્ષણિકં તાવદસ્તુ ।
રક્તારક્તાદિવિરોધશ્ચેત્? પરમાણુરૂપં તાવદસ્તુ ।
સંબન્ધાભાવ ઇતિ ચેત્? અસંબદ્ધં તાવદસ્તુ ।
કથં તદ્વત્ પ્રતીયેતેતિ ચેત્? તૈઃ સહ તથોત્પાદાદિતિ પરિહારો ઽસ્તુ, ભવતામેવ યથા શરીરં ચેતનાવદિતિ ।
રૂપાદિભિરેવ સમસ્તાર્થક્રિયાસિદ્ધેઃ કિં તદતિરિક્તવસ્તુકલ્પનયેતિ ચેત્---ન, તાવન્માત્રેણૈવ સમસ્તાર્થક્રિયાસિદ્ધેઃ કિં રૂપાદિકલ્પનયેત્યસ્યાપિ વાચાટવચસો ઽવકાશપ્રસડ્ગાત્ ।
પ્રતીયમાનત્વાદિતિ ચેત્?
તુલ્યમ્ ॥
એતેનૈવાલીકવિષયતા નિરસ્તા ।
અભેદસાધનાનિ પ્રમાણાનિ બાધકમિતિ તુ ચિન્ત્યત ઇત્યાશયવાન્ પર્યનુયોગાર્થમાહ---સ્વસંવેદનેનેતિ ।
અત્ર પર આહ અનાકલિતસમય ઇતિ શેષઃ ।
અનુરઞ્જનાદિકયા ત્વિતિ ।
અતદ્રૂપસ્ય સ્વરૂપસંક્રાન્તિઃ અનુરઞ્જનમ્ ।
યથા નીલદ્રવ્યસમ્પર્કાદ્ ધવલો ઽપિ નીલો મહારજનસંપર્કાદ્રક્ત ઇતિ ।
અત્ર નીલાદયો દ્રવ્યવ્યપદેશં વિહાય રૂપવ્યપદેશમેવ લભન્તે, નીલરૂપઃ પટો રક્તરૂપઃ પટ ઇતિ ।
આદિશબ્દેન ગન્ધાદીનાં વાસનાદિકાઃ વાસનાદિકાઃ ક્રિયાઃ સંગૃહીતાઃ ।
શબ્દગતિદૂષણમેતદિતિ વિભાવયન્નિરાકરણં
વિવૃણોતિ---તથાર્થસ્યેતિ ।
અર્થગતિરપિ ત્રિધા ।
ઉત્પાદમાત્રં વા, ત્રૈલોક્યવિલક્ષણોત્પાદો વા, સભાગસન્તાનભેદોત્પાદો વેતિ ।
તત્ર દ્વયં દૂષયતીત્યાહ---દૂષણાન્તરમિતિ ।
તૃતીયમુત્થાપયતીત્યાહ---શઙ્કત ઇતિ ।
દૃષ્ટિસૃષ્ટિવિષયે હિ કસ્મિશ્ચિદ્ ઘટ ઇતિ વ્યવહારઃ ।
સ ચેદનયા વચોભડ્ગ્યાતિરિક્તઃ સમર્થિતઃ, સિદ્ધં નઃ સમીહિતમિત્યાહ---અન્યત્વ ઇતિ ।
અનન્યત્વે વ્યર્થાભિધાનમિતિ ।
તથા સતિ હિ રૂપપરમાણવઃ સ્પર્શપરમાણવશ્ચેત્યેવ ।
તે ચ કથમપ્યુત્પદ્યન્તામ્, ન કદાચિદપિ દ્વીન્દ્રિયગ્રાહ્યાઃ ।
સમુદાયશ્ચ દુરૂપપાદઃ ।
તથા ચ દૃષ્ટિસૃષ્ટિવિષયો નૈકઃ સમર્થિતઃ સ્યાત્ ।
અતો નિષ્પ્રયોજનમુત્તરાભિધાનમિત્યર્થઃ ।
શઙ્કત ઇત્યાદિ ।
યદ્યપિ ક્ષણિકપરમાણુરૂપે દ્રવ્યે ન કશ્ચિદ્ વિચારવિરોધઃ, તથાપિ સ્થિરાવયવ્યભિપ્રાયેણ શડ્કા ।
સો ઽપિ હ્યસ્માકં પ્રસાધ્ય ઇતિ ।
અત એવાહ---એકાનેકવિચારાસહત્વાદિતિ ।
અસન્ત ઇતિ ઉપલક્ષણમ્ ।
બાહ્યાનનુરોધિજ્ઞાનાકારરૂપા ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।

બીજમિતિ ॥
અત્ર પ્રયોગઃ, યે ઘટાદિપ્રત્યયા ન સત્યાઃ, ત એવમ્ભૂતસમ્યક્પ્રત્યયપૂર્વકા મિથ્યાપ્રત્યયત્વાત્, તૈમિરિકકેશપ્રત્યયવદિતિ ।
અત્ર ચોપાધિમુદ્ભાવયતિ---યસ્ત્વિતિ ।
યદ્યપિ હિ આદિમાનનાદિરિતિ વિભાગો ઽનુપપન્ન એવ ।
તથા હિ કેયમનાદિતા? કિમેવંરૂપમિથ્યાજ્ઞાનપ્રવાહાવિચ્છેદઃ, કિં વા પૂર્વમપ્યેવંભૂતસ્ય વિભ્રમસ્ય કદાપિ
ભાવઃ? ન તાવદાદ્યો ઽસમ્ભવાત્ ।
દ્વિતીયે તુ તૈમિરિકકેશજ્ઞાનમપ્યનાદ્યેવ ।
અનાદૌ સંસારે વિપ્લુતસ્ય કેશજ્ઞાનસ્યાભૂતચરત્વાનુપપત્તેઃ ।
તથા ચાનાદિતા નોપાધિઃ ।
તસ્યાં સત્યામપિ કેશજ્ઞાનસ્ય સત્યજ્ઞાનનિમિત્તાપેક્ષણાત્ ।
ન ચ વિપર્યયે બાધકાભાવાદ્ વિભ્રમશ્ચ સ્યાત્ ।
સત્યપ્રત્યયાનનુકારી ચેતિ શઙ્કયા ભવિતવ્યમિતિ વાચ્યમ્ ।
અનન્યથાસિદ્ધાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનસિદ્ધકારણભાવપરિહારે મિથ્યાપ્રત્યયાનામાકસ્મિકત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
સત્યપ્રત્યયાનનુકારે ઘટાદિપ્રત્યયાનામપ્રવર્તકત્વપ્રસડ્ગાચ્ચ ।
તથા હિ મિથ્યાપ્રત્યયા અપ્યાભિમાનિક પાક્ષિકં વા પ્રામાણ્યમુપાદાયૈવ પ્રવર્તયેયઃ ।
વિભ્રમત્વનિશ્ચયે ત્વપ્રવૃત્તેઃ ।
ન ચ પ્રમાણાનનુકારે પ્રામાણ્યાભિમાનસંશયઃ ।
ન ચ પ્રમાણભેદાગ્રહમાત્રેણ તત્ત્વાભિમાનસંભવઃ, વિસદૃશાર્થગોચરત્વે તસ્યાભાવાત્ ।
સદૃશાર્થગોચરત્વે તુ સત્યપ્રત્યયાનુકારો ઽકામેનાપિ સ્વીકર્તવ્ય ઇતિ ।
તથાપિ ઘટાદિપ્રત્યયાનાં સત્યત્વે કિં નિબન્ધના બૌદ્ધસ્યેર્ષ્યેતિ જિજ્ઞાસું પ્રતિબુબોધયિષુરાહેત્યાહ---તં પ્રતીતિ ।
અવયવિન ઇતિ દ્રવ્યમાત્રોપલક્ષણપરમ્ ।
યદ્યસ્માદિતિ વાર્ત્તિકમ્ યત્તદોર્વ્યત્યાસેન સુગમમેવેત્યુપેક્ષિતવાન્ ।
વ્યક્ત્યભિપ્રાયેણાનૈકાન્તિકત્વે દહનાયોગોલકમુદાહરણમ્ ।
વાર્ત્તિકોક્તં તુ વ્યાઘાતસ્ફોરણાય ।
જાત્યભિપ્રાયેણ બુદ્ધિતદ્વિષયાવુદાહાર્યૌ ।
અસ્તિ હિ વિષયાગ્રહે બુદ્ધિજાતીયાગ્રહો ન ચાભેદોબાહ્યસ્થિતૌ સત્યાં ગુણગુણિવાદારમ્ભાત્ ।
દ્વિવિધાણુઃ શબ્દાત્મકો ઽશબ્દાત્મકશ્ચ ।
તત્રાનન્તરો ઽષ્ટદ્રવ્યક ઇતિ ।
કવડીકારાહારપર્યન્તાઃ કામધાતવઃ ।
ધ્યાનાહારા રૂપધાતવઃ ।
આનન્દાહારા અરૂપધાતવ ઇતિ વિભાગઃ ।
સા હીતિ ।
યતસ્ત્વયૈવોક્તમ્,
પરરૂપં સ્વરૂપેણ ધિયા સંવ્રિયતે યયા ।
એકાર્થપ્રતિભાસિન્યા તામાહુઃ સંવૃતિં કિલ ॥
ઇત્યર્થઃ ।
ઉદ્ભાવનપ્રકારસંકલનાર્થં પૂર્વોક્તૈકદેશં સ્મારયિત્વા પરમતમવતારયતિ---તદેવમિતિ ।
તદત્રાનૈકાન્તિકત્વેન હેત્વાભાસો નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
તદભ્યુપેતપ્રામાણ્યાગમવ્યાઘાતેનાપસિદ્ધાન્તઃ ।
તચ્છબ્દપર્યાલોચનયા નિષ્પ્રયોજનત્વેનાપાર્થકમ્, પ્રતિજ્ઞાપદયોર્વ્યાઘાતેન વિરોધ ઇતિ ।

આનુશાસનિકં વચનભેદમાદાય વિરોધ ઉદ્ભાવિતઃ ।
તતો ન પારિભાષિકેણ વ્યભિચારશડ્કાસમાનાર્થાનાં પ્રકૃતીનામિતિ પ્રકૃતે ઽભ્યુપગમવાદઃ ।
ઉત્પન્નતદ્ધિતાયાઃ પ્રકૃતેરધિકાર્થત્વાત્, સ્પાર્થિકસ્ય પ્રત્યયસ્ય નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
નન્વાપ ઇત્યપિ તોયગતામેવ બહુત્વસંખ્યામાચષ્ટામ્, કો દોષ ઇત્યત આહ---ઇત્યેકસ્યામપીતિ ।
યદ્યુપનિબન્ધેન યદિ તોયપરમાણાવપ્યાપ ઇતિ શિષ્ટપ્રયોગસ્તદૈવં નેયમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ યથૈકવચનાત્તોયમનુશાસનબલાદસાધુસ્તથૈકસંખ્યાવચ્છિન્ને પાથસ્યપીતિ ન કશ્ચિદ્ વિરોધઃ ।
દારા ઇત્યત્ર ત્વેષૈવ યુક્તિરિત્યર્થઃ ।
ક્રન્દત ઇત્યનાદરે ષષ્ઠી ।
ભવત ઇતિ પૂરણીયમ્ ।
ષણ્ણગરીત્યાદિષુ તુ સુગમમેવ, સમાહારે સમાસાનુશાસનાત્ ।
સ ચ સમાહ્રિયમાણાર્થાતિરિક્ત એવાભ્યુપગમ્યતે ઽસ્માભિઃ ॥
યદિ યથાલોકવ્યવહારમાદ્રિયસે, કિમિતિ સવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષં પરિહરસિ? કુતશ્ચ ન શબ્દાદીનિ પ્રમાણાનિ
પૃથગેવાભ્યુપગચ્છસીત્યાહ---અન્યથેતિ ।
વાર્ત્તિકોક્તોદાહરણાનુરોધેનાહ્નીકં પ્રત્યાહ---ન ચ નીલસ્યેતિ ।
વસ્તુતસ્તુ પીતશડ્ખવિભ્રમે અયમ્ અપિ ન પીતસ્યૈવ શડ્ખસ્યોત્પાદમિચ્છતિ, પુરુષાન્તરેણાપિ તથોપલમ્ભપ્રસડ્ગાત્ ।
તતો
ધવલિમ્નિ પ્રતીતે ઽપિ તદાશ્રયં શડ્ખદ્રવ્યમભિપ્રેત્યેત્યેવ ।
તોયવિરહ ઇત્યાદિ ।
ન ચૈતદ્ વૈધર્મ્યમાત્રમ્, ઉપષ્ટમ્ભકસ્યાવિનિર્ભાગેનૈવાવસ્થાનનિયમાત્ ।
યથા હેમ્નિ પાર્થિવો ભાગઃ ।
તૈલે પયસિ સર્પિષિ ચ પાથસીયઃ ।
ન ચ સંયોગિમાત્રં યૂષે જલમ્ ।
તદસંયોગે યૂષત્વનિવૃત્તેરિતિ તૈર્વ્યપદેશઃ ।
તૈર્વિશેષણૈસ્તસ્ય વ્યવચ્છેદ્યસ્ય વ્યવચ્છેદઃ ।
સ ચાત્રાનુભવિકો વિવક્ષિતઃ ।
સ હ્યેવં પ્રવર્તતે, ચન્દનો ઽયં સુરભિઃ, તિક્તઃ, શુક્લઃ, શીતઃ ઇતિ ।
તાદાત્મ્યભ્રમનિરાસાર્થં તુ શબ્દો વ્યપદેશકતયોપાત્તઃ, ચન્દનસ્ય શુક્લં રૂપમિત્યાદિ ।
એતચ્ચાગમ્ભીરમિતિ મત્વા યથાશ્રુતમેવોપાદાય તાત્પર્યમહા---અસ્તિ હીતિ ।
ન કેવલં હેતુસ્વરૂપાલોચનેન પ્રતિજ્ઞાલોચનેનાપિ ચન્દનસ્યોપાલમ્ભાભ્યુપગમો ઽવસીયતે પરસ્ય ।
ન હ્યનુપલબ્ધસ્યૈવ રૂપાદ્યભેદં સાધયતિ ।
તથા સત્યપ્રસિદ્ધવિશેષ્યઃ પક્ષઃ સ્યાત્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણ વા સત્ત્વે સાધ્યે આશ્રયાસિદ્ધો હેતુરિતિ તૃતીયે વ્યુત્પાદનીયમિતિ ઇહોપેક્ષિતવાનિતિ ।
એકાન્તતો વ્યપદેશં વ્યાવર્તયિતુમિતિ પ્રયોગાન્તરસૂચનાય ।
તથા હિ, અયં ચક્ષુર્ગોચરઃ ચન્દનો રસાદિભ્યો ભિદ્યતે, તદનુપલમ્ભે ઽપ્યેતસ્યોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
યદ્યસ્મિન્નનુપલભ્યમાને ઽપ્યુપલભ્યતે તત્ તતો ભિદ્યતે, યથા રૂપાદિભ્યઃ શબ્દઃ ।
તથા ચાયં ચન્દનઃ ।
તસ્માત્ તથેતિ ।
સ્પમાત્રાત્તુ વ્યવચ્છેદઃ સન્દિગ્ધઃ તત્ર વ્યપદેશો હેતુરિતિ ॥
પ્રયોગાન્તરમાહેતિ ।
વૈલક્ષણ્યસ્ય હેતોર્વ્યક્ત્યપેક્ષયાનૈકાન્તિકત્વાત્, જાત્યપેક્ષયા અસિદ્ધત્વાત્, વિષયવૈલક્ષણ્યસ્ય ચ સાધ્યત્વાત્ ।

તદાહિતાકારલક્ષણસ્યાનભ્યુપગમાદિત્યાશયવાનિતિ શેષઃ ।
અત્ર ચ હેતુતયા વ્યાપ્તિ પ્રધાનીકૃત્ય ષષ્ઠ્યન્તો હેતુરૂક્તઃ ।
પઞ્ચમ્યન્તશ્ચ સાધ્યઃ ।
પર્વતો ઽયમગ્નિમાન્ ।
કસ્માત્? ધૂમવત્ત્વાત્ ।
કિં કારણમ્? ધૂમવતો ઽગ્નિમત્ત્વાદિતિવત્ ।
ગ્રન્થગૌરવભિયા તુ યથાશ્રુતં વ્યાચષ્ટે---ઘટપ્રત્યયસ્યેતિ ।
વિષયો ઘટ એવ ।
નિમિત્તં ઘટત્વમ્ ।
તદ્ધિ નિમિત્તીકૃત્ય ઘટપ્રત્યયો ઘટે વર્તતે ।
ઘટપ્રત્યયસ્ત્વનુભવઃ સ્મરણં ચ ।
તદિયં પ્રયોગપરિશુદ્ધિઃ ।
ઘટાદિષ્વેકાદિપ્રત્યયા ઉક્તનિમિત્તવ્યતિરિક્તપ્રવૃત્તિનિમિત્તાધીનજન્માનઃ, ઉક્તનિમિત્તમ્ અન્તરેણાપિ જાયમાનત્વાત્ ।
તેષ્વેવ ઘટાદિષુ નીલાદિષુ નીલાદિપ્રત્યયવદિતિ ।
અત્ર યદિ ઘટમનતરેણાપિ જાયમાનત્વાદિત્યેતાવન્માત્રં ક્રિયેત તદૈકઘટપરિત્યાગે ઘટાન્તરે જાયમાનઘટપ્રત્યયેન વ્યભિચારઃ, તથાભૂતસ્યાપિ નિમિત્તાન્તરાનપેક્ષત્વાત્ ।
તન્નિમિત્તમ્ અન્તરેણેત્યેતાવન્માત્રે તુ ઘટનિર્વિકલ્પકેન વ્યભિચારઃ, તસ્ય તન્નિમિત્તનિરપેક્ષસ્યાપિ નિમિત્તાન્તરાનપેક્ષણાત્ ।
તત્પ્રત્યયમન્તરેણેત્યેતાવન્માત્રે ઽપિ તેનૈવ વ્યભિચારઃ ।
પ્રથમદ્વિતીયપદોપાદાને ઽપિ તત્સ્મરણાનુવ્યવસાયવિભ્રમૈર્વ્યભિચારઃ ।
તત્પ્રત્યયવિષયનિમિત્તવ્યતિરેકેણાપિ તેષાં જન્મ ।
ન ચ પ્રવૃત્તિનિમિત્તાન્તરાપેક્ષા ।
દ્વિતીયતૃતીયયોરપિ નિર્વિકલ્પકેન વ્યભિચારઃ ।
પ્રથમતૃતીયયોરપિ ઘટાન્તરપ્રત્યયેન વ્યભિચાર ઇતિ સમસ્તોપાદાનમ્ ।
અતો યન્ન્યૂનં તત્પૂરયતિ---ભાજ ઇત્યત્રાપીતિ ।
તદેતદ્ઘટાદિ પ્રત્યયવૈલક્ષણ્યમેકાદિપ્રત્યયાનામિતિ ।
સ્થાણુર્દ્રવ્યમિત્યેવં સાધુ ।
ન ચ જાતિસંકરઃ, તત્ર ખદિરજાતેરભાસાત્ ।
તદ્ગુણયોગાત્ તુ તદ્વ્યવહારો માણવકે સિંહવ્યવહારવત્ તદવયવારબ્ધત્વાત્ તદીયતાવ્યવહારઃ ક્ષીરસ્ય દધીવિવત્ ।
સર્પેણાન્ત્યાવયવિના એકેનાનારમ્ભાત્ તદવયવાનાં કાર્યાવષ્ટબ્ધત્વાત્ સર્પકુણ્ડલકં સંસ્થાનમેવ સ્ફુટમ્ ।
પ્રતિમાયા ઇતિ ।
શરીરલક્ષણાભાવાત્ ન તત્ર મુખ્યઃ શરીરશબ્દઃ, તદેકાર્થસમવેસંસ્થાને ઔપચારિક ઇહ પ્રયુજ્યતે, તત્સાદૃશ્યાત્ ।
રાહોઃ શિર ઇત્યત્ર તુ સંસ્થાને શિરઃ શબ્દોપચારમાત્રમ્ ।
સુવર્ણાસ્યાડ્ગુરીયકમિત્યત્ર જાતિસઙ્કપ્રસડ્ગાત્ સંસ્થાનમેવાડ્ગુરીયકમ્, રજતાદેરપ્યડ્ગુરીયકદર્શનાદિતિ સ્ફુટમ્ ।
શિલાપુત્રકસ્યેત્યત્રોક્તયુક્તિ સ્મારયન્નાહ---એવમિતિ ।
વ્યતિરેકોપદેશવિવેકો યદિ સ્યાત્ તદા બુદ્ધિશરીરાભ્યામેવાનૈકાન્તિકં સ્યાદત આહ---અતાદાત્મ્યેતિ ॥14 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
અર્થકથનપૂર્વકં સઙ્ગતિવાર્ત્તિકમવતારયતિ---આત્માદીનામિતિ ।
કારણત્વે ઽપિ મનસો ઽપકર્ષે તૂક્તમ્ ।
સર્વજનીનેનાપિ સમયેન ગોશબ્દવદ્ યદ્યર્થાન્તરે ઽપ્યેતે પ્રવર્તેરન્ તદા કો વિરોધ ઇત્યત આહ---તત્ર સર્વજનીનઃ શક્નોતીતિ ।
સ્વાભિધેયદ્વારેણેતિ શેષઃ ।
તેનાયમર્થઃ ।

એતેષાં શબ્દાનાં વ્યવહ્રિયમાણાનાં યદેકં પ્રવૃત્તિનિમિત્તં
તદ્યોગાદ્ ઇતરેભ્યો બુદ્ધિર્ભિદ્યત ઇતિ ।
તદિદમુક્તં સૂત્રકૃતા---ઇત્યનર્થાન્તરમિતિ ।
તેનૈતન્નિરસ્તમ્ ।
ગૃહીતસમયૈરેભિર્બૃદ્ધિઃ સમાનાસમાનજાતોયેભ્યો વ્યાવર્તનીયા ।
તથાભૂતાયાં ચ તસ્યામેતેષાં સમયો ગ્રાહ્ય ઇત્યન્યોન્યાશ્રયત્વમ્ ।
વ્યવહારે તુ સાધ્યે
આત્માશ્રયત્વમિતિ ।
તર્હિ બુદ્ધિર્જ્ઞાનમિત્યેવાસ્તુ કિમનેકશબ્દોચ્ચારણેનેત્યાશડ્ક્ય પરમતમપાકર્તૃમ્ ઇત્યાહ---ભાષ્યકાર એવેતિ સ્ફુટમિતિ---ઉપપત્તિસાર્થ્યાદિતિ ભાષ્યાવયયવં વ્યાચષ્ટે---પર્યાયેતિ ।
તત્રોપપત્તિપદાર્થઃ પર્યાયશબ્દાભિધાનમિત્યનેને વ્યાખ્યાતઃ ।
શેષેણ સામર્થ્યપદાર્થઃ ।
તેનાયમર્થઃ, પર્યાયશબ્દાભિધાનલક્ષણાયા ઉપપત્તેઃ સામર્થ્યમ્ અનેકાર્થત્વપ્રતિષેધાક્ષેપકત્વમ્ ।
તસ્માદિતિ ।
તદેતન્નિરાકારણં સૂચિતમ્ ।
યદુપપત્તિસાધ્યં તાં પૃચ્છતિ વાર્ત્તિકકારઃ---કા પુનરૂપપત્તિરત્રેતિ ।
નિર્વિકલ્પકવ્યાપારાણીન્દ્રિયાણિ ।
સવિકલ્પકવ્યાપારં મનઃ ।
અધિકારાભિમાનવ્યાપારો ઽહઙ્કારઃ ।
કૃત્યધ્યવસાયવ્યાપારા બુદ્ધિઃ ।
નિર્વ્યાપાર એવ કલ્પિતબુદ્ધિવ્યાપારઃ પુરુષ ઇતિ ।
તેનાયમર્થઃ, અકારણમ્ અકાર્યશ્ચ પુરુષઃ ।
આદિકારણં પ્રકૃતિઃ ।
આદિકાર્યં બુદ્ધિઃ ।
તતો ઽહઙ્કારાદિસર્ગ ઇતિ ।
પુરુષઃ કૂટસ્થચૈતન્યરૂપઃ ।
ઇતરદચેતનમિતિ સાખ્યાઃ ।
તત્ર બુદ્ધિરંશત્રયવતી, પુરુષોપરાગો વિષયોપરાગો વ્યાપારાવેશશ્ચેત્યંશાઃ ।
ભવતિ હિ મયેદં કર્તવ્યમિતિ ।
મયેતિ હિ ચેતનોપરાગો દર્પણસ્યેવ મુખોપરાગો ભેદાગ્રહાદતાત્ત્વિકઃ ।
ઇદમિતિ વિષયોપરાગઃ ઇન્દ્રિયપ્રણાલિકયા પરિણાતિભેદો દર્પણસ્યેવ મલસંબન્ધઃ પારમાર્થિકઃ ।
તદુભયાયત્તો વ્યાપારાવેશો ઽપીતિ ।
તત્રૈવંરૂપવ્યાપારલક્ષણા બુદ્ધિઃ ।
વિષયોપરાલક્ષણં જ્ઞાનમ્ ।
તેન સહ યઃ પુરુષોપરાગસ્યાતાત્ત્વિકસ્ય સંબન્ધો દર્પણપ્રતિબિમ્બિતસ્ય મુખસ્યેવ તદ્ગતમલિનિમ્ના સોપલબ્ધિરિતિ તેષાં રહસ્યમ્ ।
તદુત્થાપયતિ---બુદ્ધિઃ કિલેતિ ।
સા ચ ન તાવદ્ બુદ્ધેઃ, તસ્યા અચૈતન્યાદિતિ ।
યદ્યપ્યચેતન એવ ભ્રામ્યતીતિ સાંખ્યાભ્યુપગમો યથાહુઃ,
યોગશ્ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ ।
ઇતિ, તાસ્તુ
પ્રમાણસંશયવિપર્યયસ્વપ્નસ્મૃતયઃ ।

ઇતિ, તથાપિ વ્યાપ્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનમ્ ।
યત્ર હિ ચેતનાચેતનયોરસંસર્ગાગ્રહે સંસર્ગભ્રમઃ, તાદાત્મ્યભ્રમો વા, તત્ર ચેતનસ્યૈવ, યથા દર્પણચૈત્રયોઃ શરીરશરીરિણોર્વા ।
ન હિ તત્ર દર્પણસ્ય શરીરસ્ય વા ભ્રમ ઇતિ ।
અપિ ચ બુદ્ધિરાત્માનં ચેતયમાના ભ્રામ્યેત્, પુરુષેણ વા ચેત્યમાના ।
નોભયમપિ પ્રાગુક્તયુક્તેરેવ ।
ન ચ સ્વતઃ પરતો વા અપ્રકાશમાનૈવ બુદ્ધિર્ભ્રામ્યતીતિ યુક્તમ્ ।
ન હ્યદૃશ્યમાન એવ દર્પણઃ તિમિરે મૈત્રસન્નિધાનમાત્રેણ તત્પ્રતિબિમ્બમુદ્ગ્રાહયતિ ।
તસ્માદુભયથાપિ બુદ્ધેઃ સહજં ચૈતન્યમાપન્નમિત્યુપસંહારવ્યાજેનાહ---તસ્માત્ કૃપણેતિ ॥15 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
વૈધર્મ્યાદિન્દ્રિયપ્રકરણાદપસારિતસ્ય બુદ્ધિક્રમોન્નેયતયા પ્રવૃત્તિહેતુતયા ચ તયોઃ મધ્યેર્ઽથાદવસરો મનસ ઇત્યાહ---ક્રમપ્રપ્તમિતિ ॥
યસ્માદિત્યાદિવાર્ત્તિકં વાક્યભેદેન સૂત્રકારોક્તસ્વોક્તહેતુપપાદકભાષ્યવ્યાખ્યાનમિત્યાહ---અનિન્દ્રિયેતિ ।
યદ્યપિ નિમિત્તાન્તરમિત્યનેનૈવાકાશો ઽપિ વ્યવચ્છિદ્યતે, અવ્યાપીત્યનેનૈવ વા, સહકારીત્યનેનૈવાત્માદિ, ઉપાદાનાતિરિક્તસ્યૈવ સહકારિત્વપ્રસિદ્ધેઃ, તથાપિ યથાવિવક્ષં ગોબલીવર્દન્યાયેન વ્યવસ્થા ।
ઇન્દ્રિયં પ્રધાનીકૃત્ય વા આત્મનિ સહકારિવાદ ઇતિ ।
નનુ મનો વિભુ સર્વદા સ્પર્શરહિતદ્રવ્યત્વાત્, વિશેષગુણશૂન્યદ્રવ્યત્વાત્, નિત્યત્વે સત્યનારમ્ભકદ્રવ્યત્વાત્, જ્ઞાનસમવાયિકારણસંયોગાધારત્વાત્ ઇત્યાદેઃ ।
તત્કથમુચ્યતે---અવ્યાપીતિ ।
નૈતદેવં, સવેષામેષામાપાતતઃ સ્વરૂપાસિદ્ધત્વાત્ ।
તથા હિ યદા સુખાદ્યુપલબ્ધીનાં ક્રિયાત્વેન કરણતયા મનો ઽનુમિતમ્, તદા ન દ્રવ્યત્વસિદ્ધિઃ, અદ્રવ્યસ્યાપિ કરણત્વાત્ ।
અથાસામેવ સાક્ષાત્કારિતયા ઇન્દ્રિયતયા તદનુમાતવ્યમ્, તથાપિ શરીરવયવસ્યોપાધિત્વમ્, તદા તાવન્માત્રે વૃત્તિલાભઃ ।
તદ્દોષે ચ વૃત્તિનિરોધઃ શ્રોત્રવત્ પ્રસજ્યેત ।
તતઃ શરીરમાત્રમુપાધિરભિધેયઃ ।
તથા ચ તદવચ્છેદેન વૃત્તિલાભે શિરસિ મે વેદના, પાદે મે સુખમિત્યાદ્યવ્યાપ્યવૃત્તિત્વપ્રતીતિવિરોધઃ ।
અસમવાયિકારણાનુરોધેન વિભુકાર્યાણાં દેશનિયમાત્ ।
શરીરતદવયવાવયવપરમાણુપર્યન્તોપાધિકલ્પનાયાં ચ કલ્પનાગૌરવપ્રસઙ્ગઃ, નિયમાનુપપત્તિશ્ચેતિ ।
તતો ઽન્યવૈકં સૂક્ષ્મમતીન્દ્રિયમ્ ઉપાધિત્વેન કલ્પનીયમ્ ।
તથાપિ તસ્યૈવેન્દ્રિયત્વે સ્વાભાવિકે અધિકકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ધર્મિગ્રાહકપ્રમાણબાધઃ ।
અથ જ્ઞાનક્રમેણેન્દ્રિયસહકારિતયા તદનુમાનં તદા સુતરામેવ પ્રાગુક્તદોષઃ ।
યદિ તુ મનસો વૈભવે ઽપિ અદૃષ્ટવશાત્ ક્રમ ઉપપદ્યતે, તદા મનસો ઽસિદ્ધેરાશ્રયાસિદ્ધિરેવ વૈભવહેતૂનામિતિ ।
અથ યત્રાદૃષ્ટસ્ય દૃષ્ટકારણોપહારેણોપયોગઃ, તત્ર તત્પૂર્ણતાયાં કાર્યમુત્પદ્યત એવ, અન્યથા અન્ત્યતન્તુસંયોગેભ્યો ઽપિ કદાચિત્પટો ન જાયેત ।
જાતો ઽપિ વા કદાચિન્નિર્ગુણઃ
સ્યાત્ ।
બલવતા કુલાલેન દૃઢદણ્ડનુન્નમપિ ચક્રં ન ભ્રામ્યેત્ ।
યત્ર તુ દૃષ્ટાનુસંહારેણ અદૃષ્ટસ્ય વ્યાપારઃ તત્ર તદ્વેગુણ્યાત્ કાર્યાનુદયો યથા પરમાણુકર્મણાઃ ।
તદિહાપિ યદિ વિષયેન્દ્રિયાત્મસમવધાનમ્ એવ જ્ઞાનહેતુઃ, તત્સદ્ભાવે સદૈવ કાર્યં સ્યાત્ ।
ન હ્યેતદતિરિક્તમપ્યદૃષ્ટસ્યોપહરણીયમસ્તિ ।
ન ચ સદૈવ જ્ઞાનોદયઃ ।
તતો ઽતિરિક્તમપેક્ષણીયમસ્તિ ।
તચ્ચ યદ્યપિ સર્વાણ્યેવેન્દ્રિયાણિ વ્યાપ્નોતિ, તથાપિ કરણધર્મત્વેન ક્રિયાક્રમઃ સંગચ્છતે ।
અકલ્પિતે તુ તસ્મિન્ નાયં ન્યાયઃ, પ્રતિપત્તુરકરણત્વાત્ ચક્ષુરાદીનામનેકત્વાત્ ।
તસ્માદન્તઃકરણમસ્તીતિ ચેત્? નન્વેવમપિ યુગપજ્જ્ઞાનાનિ મા ભુવન્ ।
યુગપજ્જ્ઞાનં તુ કેન વાર્યતે? ભવત્યેવ સમૂહાલમ્બનમેકં જ્ઞાનમિતિ ચેત્---ન, એકેન્દ્રિયગ્રાહ્યેષ્વિવ નાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યેષ્વપિ પ્રસડ્ગાત્ ।

તેષ્વપિ ભવત્યેવેતિ ચેત્---ન, વ્યાસઙ્ગકાલે જ્ઞાનક્રમેણ વિવાદવિષયે ક્રમાનુમાનાત્ ।
બુભુત્સાવિશેષેણ વ્યાસડ્ગે ક્રિયાક્રમ ઇતિ ચેત્---નૈવમ્, ન હ્યેષ બુભુત્સાયા મહિમા, યદબુભુત્સિતે વિષયે જ્ઞાનસામગ્ર્યાં સત્યામપિ ન જ્ઞાનમપિ તુ તત્ર સંસ્કારવિશેષાધાયકઃ પ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
યદિ ત્વબુભુત્સિતે સામગ્રીમેવ સા નિરૂન્ધ્યાત્ ।
તથા ચ ઘટાયોન્મીલિતં ચક્ષુઃ પટં ન દર્શયેત્ ।
તસ્માદ્ બુભુત્સાપીન્દ્રિયાન્તરાદાકૃષ્ય બુભુત્સિતાર્થગ્રાહિણીન્દ્રિયે મનો નિવેશયન્તી યુગપત્ જ્ઞાનાનુત્પત્તાવુપયુજ્યતે, ન તુ સ્વરૂપત ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
તસ્માત્ સુષ્ઠૂક્તમ્---અવ્યાપીતિ ।
ગન્ધાદિક્રિયાન્યત્વે સતીતિ વાર્ત્તિકં યથાશ્રુતં દ્રવ્યકર્માદિજ્ઞાનેનાનૈકાન્તિકમતો વ્યાચષ્ટે---ચક્ષુરાદિભ્ય ઇતિ ।
નનુ સ્મૃત્યાદિષુ સંસ્કારાદયઃ ।
સન્તિ ।
તતો નૈતે કરણાન્તરકલ્પનાયાં પ્રભવન્તીત્યત આહ---અત્ર ચેતિ ।
ઇન્દ્રિયજન્માનઃ શરીરસંયુક્તદ્રવ્યરૂપકરણજન્માન ઇત્યર્થઃ ।
નન્વિન્દ્રિયત્વેનૈવ મનો ઽપિ જનકં સ્મૃત્યાદીનાં તથાત્વે સાક્ષાત્કારિત્વપ્રસડ્ગાદિતિ ।
અથેત્યાદિવાર્ત્તિકે પ્રતિભાસમાનવ્યધિકરણતામુપાદાય ચોદ્યમ્ ।
એકદેશિસમાધાનં ચ ।
વ્યાપ્તિર્વ્યધિકરણયોરશક્યગ્રહેતિ વસ્તુગતિમુપાદાય સમાધાનં સ્ફુટમિત્યાહ---સૌત્રમિતિ ॥16 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
પ્રેત્યભાવાદુત્કર્ષે સતિ પ્રવૃત્તેર્મનો ઽપકર્ષે હેતુમાહ---મનસો ઽપીતિ ॥
પ્રવૃત્તેઃ વિકલ્પસમુચ્ચયામ્યામવ્યાપકતયા નેદં સામાન્યલક્ષણમ્ ।
ન ચ તદન્તરેણ વિશેષલક્ષણાવકાશ ઇત્યાશડ્ક્ય સૂત્રવાક્યં ભિનત્તિ---આરમ્ભઃ પ્રવૃત્તિઃ ।
જન્મહેતુઃ સ્થિરાત્મવિશેષગુણજનકઃ પ્રયત્ન આરમ્ભઃ ।
ન ચૈવં દયાદ્યવ્યાપ્તિઃ ।
તત્રાપિ તદર્થં પ્રયત્નસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
યદિ ત્વયતમાનસ્યૈવેચ્છામાત્રં જ્ઞાનમાત્રં દ્વેષમાત્રં વા પ્રવૃત્તિઃ
સ્યાત્, પ્રવર્તમાનં પ્રતિ પ્રયોજકત્વમમીષાં નિવર્તેત ।
તતશ્ચોત્તરસૂત્રવ્યાઘાત ઇતિ ।
અત્ર યદ્યપિ વાગિત્યાદિયથાશ્રુતવિશેષલક્ષણાવસરે દયાદ્યસંગ્રહ ઇતિ વુદ્ધિપદં મનો ઽભિપ્રાયેણ વ્યાખ્યાતં ભાષ્યકૃતા, તથાપિ વિશિષ્ટદેવતાદ્યનુચિન્તનાદ્યસંગ્રહ ઇત્યત આહ---સ ચ દ્વિવિધેતિ ।
જ્ઞાતું જ્ઞાપયિતું વા પ્રયત્નઃ ઉભયથાપિ જ્ઞાનહેતુઃ, તેન વાગ્ગોચરો ઽપિ પ્રયત્નઃ સંગૃહીતઃ ।
કર્તું કારયિતું વા પ્રયત્નઃ ઉભયથાપિ ક્રિયાહેતુઃ ।
તેન સ્તેયહિંસાદૌ અજ્ઞાનાદિગોચરો ઽપિ પ્રયત્નઃ સંગૃહીતઃ ।
એતેન યત્ સિદ્ધં તદાહ---તત્રેતિ ।
તદર્થં પ્રયત્નો જ્ઞાનં જનયન્ જ્ઞાપકહેતુવિષયો ભવતીતિ જ્ઞાપકૈકદેશેન વાચોપલક્ષયતા સ્વસમવેતજ્ઞાનમાત્રહેતુરિત્યપિ ભ્રમો નિરસ્તઃ ।
કાયનિમિત્તેતિ કાયો નિમિત્તં વિષયતયા યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
દાનસ્તેયાદ્યર્થ યઃ ખલુ પ્રયત્નઃ સ કાયવિષયો ભવતિ ।
એવં મનોનિમિત્તં દયાદ્રોહાદ્યર્થં યઃ ખલુ પ્રયત્નઃ, સ મનોવિષયો ભવતીતિ નેયમ્ ।
અન્યથા નાસ્ત્યેવાસૌ પુરુષવ્યાપારો યત્ર કાયમનસી ન નિમિત્તમિતિ ॥17 ॥
પ્રવર્ત્તનાલક્ષણા દોષાઃ ॥18 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
પ્રેત્યભાવાદુત્કર્ષે સતિ દોષાણાં પ્રવૃત્ત્યપકર્ષે હેતુમાહ---પ્રયોજ્યેતિ ।
પુરુષં પ્રવર્તયતઃ ઉત્કરૂપપ્રયત્નયોગિનં કુરુત ઇત્યર્થઃ ।
આનન્તર્યાદનયોરભિધાનમ્ મોહો ઽપિ પ્રવર્તયતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।

મોહૈકાર્થસમવાયો મોહસંસ્કારૈકાર્થસમવવાયઃ ।
મોહાન્તરેણ વા ।
એતદેવાહ---તાવદ્ધિ અયમિતિ ।
તસ્યાર્થ ઇતિ ।
ભાષ્યસ્ય ઇતિ ભાવ ઇતિ ચોદકસ્ય ।
અત્ર ચ સમવાયો યદ્યપિ ન વ્યાપારઃ તથાપિ મોહાદેઃ પ્રવર્તકસ્ય સ્વાશ્રયસમવેતરાગદ્વેષમોહજનનાવાન્તરવ્યાપારસ્ય પ્રવર્તકત્વમિત્યદૂરવિપ્રકર્ષેણ સમ્બન્ધસમ્બન્ધિનોરેતદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તેન ફલગોચરૌ મોહરાગૌ મોહદ્વૈષૌ વા તત્સાધનવિષયૌ મોહરાગૌ મોહદ્વેષૌ વા જનયન્તૌ
પુરુષં પ્રવર્તયતઃ ।
તતઃ ફલવિષયા રાગદ્વેષમોહાઃ પ્રવર્તકાઃ, સાધનવિષયાસ્તુ તદેકાર્થસમવાયિનઃ પ્રવર્તના ઇતિ વસ્તુગતિઃ ।
વ્યાપારો ઽપિ ચ કાર્યાનુગુણ ઇતિ કૃત્વા રાગાદયઃ પ્રવર્તયન્તિ પ્રવૃત્તિહેતુત્વાદ્ દોષા ઇત્યુચ્યતન્તે ॥18 ॥
પુનરૂત્પત્તિઃ પ્રેત્યભાવઃ ॥19 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
શરીરાદીનાં દોષપર્યન્તાનાં પરિત્યાગપૂર્વકઃ પ્રાપ્તિલક્ષણો ધર્મઃ પ્રેત્યભાવ ઇતિ તદનન્તરમેવાસ્યાવસર ઇત્યાહ---ઉદ્દેશક્રમેતિ ॥
નનુ પૂર્વશરીરાદિપરિત્યાગાદિતિ સૂત્રે નાસ્ત્યેવ ।
ન ચોત્પત્તિમાત્રં પ્રેત્યભાવઃ, એકસ્મિન્નપિ જન્મનિ તથાવ્યવહારપ્રસડ્ગાત્ ।
ન ચ પુનઃશબ્દસ્યાયમર્થઃ, તસ્યાભ્યાસમાત્રાર્થત્વાત્ ।
અત ઉક્તં વાર્ત્તિકકૃતા પુનરિતિ ।
તદ્ વ્યાચષ્ટે---પુનરિત્યભ્યાસમાહેતિ ।
અભ્યાસં વદન્નેવ નાન્તરીયકતયા પૂર્વશરીરદિપરિત્યાગં પ્રતિપાદયતીત્યર્થઃ ।
તથાપિ કિં વક્રોક્તેઃ પ્રયોજનમિત્યત આહ---તથા ચેતિ ।
નનુ દ્વિતીયસૂત્રે દુઃખાદીનાં કાર્યકારણભાવ સંસાર ઇત્યુક્તમ્, ઇહ તુ પુનરૂત્પત્તિરિતિ, તત્ કુતો ન વિરોધ ઇત્યાશયવતો વાર્ત્તિકકૃત આક્ષેપઃ, કઃ પુનરિતિ ।
દુઃખાન્દીનાં કાર્યકારણભાવે સતિ પૂર્વદેહાદિપરિત્યાગાદન્યદેહાદિપ્રાપ્તિલક્ષણઃ પ્રેત્યભાવઃ ।
તતસ્તેષાં તથાભૂતપ્રવાહવિચ્છેદે પ્રેત્યભાવાપરનામા સંસારો વિચ્છિદ્યેત ઇતિ તુલ્યપ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વાત્ સ એવ તત્ર સંસાર ઉક્તૈત્યયો ન વિરોધ ઇત્યાશયવતઃ પરિહારો દુઃખાદીનામિતિ ।
તદેતત્સ્મરણમાત્રેણ, વ્યાચષ્ટૈ, તદેતદ્વાર્ત્તિકજાતમિતિ ।
સેયમુક્તરૂપા પુનરૂત્પત્તિર્યદ્યચેતનસ્ય મનસઃ સંસારઃ કિમિતિ નિવર્તનીયઃ? અથાત્મનસ્તદાશક્યનિવૃત્તિઃ, મુક્તસ્યાપિ સંસારિદેહાદિપરિત્યાગાત્ તદીયાપરદેહાદિપ્રાપ્તિસંભવાદિત્યાશયવતા વાર્ત્તિકકૃતા શડ્કિતમ્---સો ઽયમિતિ ।
નેયં ભોગેનવિશેષિતા પુનરૂત્પત્તિઃ સંસાર ઇત્યાશયવતા પરિહૃતમ્---યદીતિ ।
તત્રાસ્ફુટં પદં સ્ફુટયતિ---ક્રિયામિતિ ॥19 ॥
પ્રવૃત્તિદોષજનિતોર્ઽથઃ ફલમ્ ॥20 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
શડ્કામપનયન્નેવ સઙ્ગતિ કરોતિ---યદ્યપીતિ ।
સામાન્યેન જ્ઞાતા હિ વિશિષ્ટતયા જ્ઞાતું શક્યન્તે ।
તતઃ સામાન્યરૂપેણ લક્ષિતાનાં વિશિષ્ટલક્ષણાવસરઃ ।
ઉભયોશ્ચાકારયોર્નિર્વેદોપયોગાદુભયોપાદાનમિત્યર્થઃ ॥
અત્ર ચ સૂત્રે પદદ્વયમતિરિક્તમ્ ।
તત્ર પ્રથમોપયોગમાહ---અત્ર ચેતિ ।
યદ્યપિ સ્વરૂપતો ઽપિ પ્રવૃત્તેઃ કાર્યભૂતૌ ધર્માધર્મૌ પ્રતિ દોષાણામતિશયેનોપયોગો, વક્ષ્યતિ ચ, દોષતુષાવનદ્ધા હિ કર્મતણ્ડુલા ઇત્યાદિ, તથાપિ પ્રવૃત્તિફલે દોષાણામુપયોગો દર્શનીયઃ સૂત્રે પ્રકૃતત્વાત્ ।
ન ચ ધર્માધર્મયોઃ ફલવ્યવહારઃ ।
તતો વ્યાપારદ્વારમુપાદાયોપયોગમાહ---અપિ ત્વિતિ ।
તદેવ દ્વારં સ્ફોરયતિ---દોષસલિલેતિ ।
અતો ધર્માધર્મશ્રુત્યા ન લક્ષણાભ્રમઃ કર્તવ્યઃ ।

સ્વરૂપતસ્તુ પ્રવૃત્તિ પ્રતિ દોષાણાં સહકારિત્વં સૂત્રકાર એવ ચતુર્થે વક્ષ્યતીતિ ।
તત્ કિં નિર્દેષસ્ય સુખદુઃખે ન સ્ત ઇત્યુપાત્તકર્મપ્રચયસ્ય તાદવસ્થ્યમદત્તફલસ્યૈવ વા વિનાશ ઇત્યત આહ---ન ચાસ્તીતિ ।
ન બ્રૂમો નિર્દેષસ્ય ઉપભોગ એવ નાસ્તિ ।
અપિ તુ યાદૃશઃ સંસારહેતુસ્તાદૃશો નાસ્તિ ।
દોષાન્તરજનકો હિ તાદૃશ ઇત્યર્થઃ ।
અર્થપદસ્યોપયોમાહ---સૂત્ર ઇતિ ॥20 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
મુખ્યં દુઃખમધિકૃત્ય સઙ્ગતિરુક્તા ।
ગૌણાભિપ્રાયેણાહ---નાનુક્ત ઇતિ ॥
નનુ લક્ષણશબ્દો યદિ સ્વરૂપવચનઃ સ્યાત્, ગૌણદુઃખાવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્ આવૃત્તૌ વાક્યભેદઃ ।
તત એકવાક્યત્વં રોચયન્નયમાહ---અત્ર ચેતિ ।
એવં ચાસિદ્ધિઃ ।
તાં પરિહરતિ---સૈવ હીતિ ।
મુખ્યા સ્વરૂપતો, ગૌણી વિધેયદુઃખોપાધિનિબન્ધના ।
ન ચૈવમિતરેતરાશ્રયપ્રસઙ્ગઃ ।
દુઃખતયા તદ્વિષયત્વં તથાત્વે ચ દુઃખત્વમિતિ લોકસુપ્રસિદ્ધેન બાધનાબુદ્ધિવિષયત્વેન હેયતાયાઃ પ્રસાધનાત્ ।
યો હિ દુઃખં તદ્ધેતું વા શરીરાદિ તદનુષક્તં વા સુખં જાનાનો ઽપિ સુખતૃષ્ણાપરિપ્લુતમતિર્ન હાતુમિચ્છતિ, તં પ્રત્યુચ્યતે શરીરાદિદુઃખાન્તં દુઃખં હેયમિત્યર્થઃ, બાધનાલક્ષણત્વાત્, યત્તુ ન હેયં ન તદેવમ્, યથાત્મસ્વરૂપાપવર્ગાવિતિ ।
વશી જિતાવિદ્યઃ ।
યદ્યપિ રાગાભાવો વૈરાગ્યં તથાપિ સુષુપ્ત્યાદૌ તસ્ય ભાવે મોક્ષાનુપયુક્તતયા આત્યન્તિકો વિવક્ષિતઃ ।
સ ચ
કારણયોગ્યતાનિવૃત્ત્યા સિધ્યતિ ।
તતઃ સૈવ દર્શિતા ।
ઉપનતેષ્વપિ વિષયેષ્વૌદાસીન્યં કિં તદુપેક્ષાબુદ્ધિઃ પ્રબલતત્ત્વસાક્ષાત્કારસમુન્મૂલિતનિરવશેષમવિદ્યાસંસ્કારે હેયોપાદેયપક્ષવ્યવચ્છેદવતી બુદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
શરીરાદિષુ ઉક્તઃ ઉક્તરૂપ એવ ગ્રાહ્ય ઇત્યર્થઃ ।
નન્વભાવફલત્વં ધર્મસ્ય દુઃખાભાવસુખવાદિનો નાનિષ્ટમ્ ।
નાપીદમદૃષ્ટમિત્યત
આહ---યદ્યપીતિ ।
યથા ચ કાલોત્કર્ષઃ સુખસ્યાગમિકઃ, તથા સ્વરૂપોત્કર્ષો ઽપ્યાનુભવિક આગમિકશ્ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન ચાન્ધકારવત્ પ્રતિયોગ્યુત્કર્ષાદુત્કર્ષોપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્ ।
ધર્મફલં હિ દુઃખાભાવો ભવન્ પ્રધ્વંસો વક્તવ્યઃ, પ્રાગભાવાદેરસાધ્યત્વાત્ ।
તસ્ય ચ કાલેનાનવચ્છેદ એવ ।
ન ચ તજ્જાતીયાવધિસદ્ભાવનિયમો ઽન્ધકારવદેવ ।
ન હિ બ્રહ્મલોકોપભોગાનન્તરમેવાવશ્યં દુઃખેન ભવિતવ્યમિત્યસ્તિ નિયામકમ્ ।
યથા ચ વિશિષ્ટશાલિસૂપાદિના કુલ્માષપિણ્ડિકયા ચોદરપૂરણે કૃતે દુઃખનિવૃત્તિસ્તુલ્યા, તથેન્દ્રબ્રાહ્મપદયોરપીતિ ન કશ્ચિત્ સ્વરૂપતો વિશેષઃ સ્યાત્, અપિ ચ સ્વર્ગાર્થી યાગાદિકં કૃત્વા કદાચિલ્લબ્ધવૃત્તેરધર્માન્નરકદુઃખમનુભૂય સ્વર્ગમનુભવતિ ।
કદાચિત્ તુ મનુષ્યદેહપાતાનન્તરમેવ ઇત્યનિયમઃ ।
સો ઽયં ન સ્યાત્, દુઃખપ્રધ્વંસફલત્વાદ્ ધર્મસ્ય ।
ન ચાનુત્પન્નસ્ય પ્રધ્વંસઃ તસ્માદ્ ધર્મં ચરિત્વા અવશ્યમકામયમાનો ઽપિ પ્રથમતસ્તાવન્નરકાદિદુઃખમનુભવેત્ ।
તતસ્તદભાવમિતિ કૃતં ધર્મેણ,
પ્રક્ષાલનાદ્ધિ પઙ્કસ્ય દૂરાદસ્પર્શનં વરમ્ ।
ઇતિ ન્યાયાત્ ॥21 ॥

॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
શરીરાદિષુ પ્રતિયોગિષુ લક્ષિતેષુ તન્નિવૃત્તિરૂપસ્યાપવર્ગસ્ય લક્ષણાવસર ઇત્યાહ---ક્રમેતિ ॥
યદ્યપિ મનો ન જાયતે, તથાપિ કર્મોપગ્રહમન્તરેણ તસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ સ એવ તસ્ય જન્મેતિ જાયમાનાઃ સર્વ ઇત્યુક્તમ્ ।
અત્ર ચ પ્રતિયોગિનાં શરીરાદીનામાધ્યાત્મિકત્વાત્ તત્પ્રધ્વંસો ઽપ્યાધ્યાત્મિક એવ ।
તદ્વિશિષ્ટસ્ય જીવન્મુક્ત્યુત્તરકાલે દુઃખસ્યાત્યનતાભાવો મોક્ષ ઇતિ નાકાશાદિગતેન દુઃખસ્યાત્યન્તાભાવેન વ્યભિચારઃ ।
પરિણામો હિ પૂર્વધર્મિનિવૃત્તૌ ધર્મ્યન્તરોત્પાદો વા સ્યાત્, વૈનાશિકાનામિવ ।
પૂર્વધર્મનિવૃત્તૌ ધર્માન્તરોત્પાદો વા સ્યાત્ સાંખ્યાનામિવ ।
તદેતત્ તક્ષદ્વયં વિકલ્પયતિ---સર્વાત્મના વેતિ ।
પૂર્વસ્મિન્નિતિ ।
આસ્તાં તાવત્કૌટસ્થ્યં પરિણામિનિત્યતાપિ ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
એકદેશેતિ ।
યદિ ધર્મધર્મિણોરેકાન્તેનાભેદો યદિ વા ભેદાભેદઃ, ઉભયથાપિ ન કૂટસ્થાનિત્યતા ।
એકાન્તભેદેન તુ કથમ્
બ્રહ્મૈવેદં સર્વમિતિ
શ્રુતિવચનમાદ્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
સાવયવત્વાદિતિ સાંશત્વાત્ ।
સ્વાત્મીભૂતોપજનાપાયધર્મવત્ત્વાદિતિ યાવત્ ।
ઘટાદિવદિતિ ।
યથા ઘટાદયો બ્રહ્મધર્મા અનિત્યાઃ, તથા તદભિન્નસ્વભાવં બ્રહ્માપ્યનિત્યં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ન ચ વાચ્યં પરિણામિનિત્યમેવ બ્રહ્માસતુ ।
અનેકાન્તવાદસ્ય નિરાકૃતત્વાત્ ।
સત્કાર્યવાદસ્ય નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
ન ચૈકાન્તભિન્ન એવાયં બ્રહ્મધર્મપ્રપઞ્ચો ઽસ્તુ ઇતિ વાચ્યમ્, વ્યક્તાદ્ વ્યક્તસ્ય નિષ્પત્તિઃ પ્રત્યક્ષપ્રમાણ્યાદિત્યુપાદાનાદિચિન્તાયાઃ કરિષ્યમાણત્વાત્, પરમાણૂનાં નિત્યતાવ્યવસ્થાપનાચ્ચ ।
તત્કાર્યતામાત્રત્વે તુ સિદ્ધસાધનાદિતિ ।
નિત્યમિત્યાદિ ભાષ્યં ન યથાશ્રુતં પરમતોત્થાપનમિત્યત આહ---અસ્યાર્થ ઇતિ ।
ઇત્યર્થ ઇતિ ।
પરેષામભિમત ઇતિ ।
આત્મા નિત્યસુખવાન્ કારણાન્તરાણિ પરિત્યજ્યાશ્રીયતે તત્તજ્જાતીયનિત્યગુણવત્, યથા વર્ણાત્કેન શદેનાશ્રીયમાણમાકાશં નિત્યશબ્દવદિતિ મીમાંસાનયે ।
સત્કાર્યનયે તુ, આત્મા નિત્યસુખવાન્ ।
તેનાશ્રીયમાણત્વાત્ ।
યદ્યેનાશ્રીયતે તત્તેન નિત્યેન તદ્વત્, યથા પટેન તન્તવ ઇત્યુત્થાપ્ય દૂષયતીત્યાહ---અત્ર ચેતિ ।
અનૈકાન્તિકતાં દ્રઢયિતુમતિપ્રસડ્ગો ઽવતારિતઃ ।
નનુ સુખતત્સંવેદનેન બ્રહ્મયણો ભિન્નો બ્રહ્મ ચાનુદિતાનસ્તમિતરૂપં શુદ્ધબુદ્ધસ્વભાવં સ્વત એવ સિદ્ધમ્ ।
કસ્તત્ર પ્રમાણપ્રશ્નાવકાશઃ? સર્વેષામેવ પ્રમાણાનામનુભવ એવ સીમા ।
કુતશ્ચાભિવ્યક્ત્યાદિચિન્તા? મુક્તસંસારાવસ્થયોરવિશેષશ્ચ પ્રસઞ્જિતો ઽપિ નાનિષ્ટ ઇત્યત આહ---અયમભિસન્ધિરિતિ ।
વિષયસુખસંવેદને એવાત્મા તદતિરિક્તો વા? આદ્યં દૂષયતિ---સુખમિતિ ।
ઉક્તોપપત્તિ સ્મારયિત્વા અપરામાહ---ન હીતિ ।
નનુ સુખસંવેદનયોરૂદયવ્યયૌ ન તાત્ત્વિકૌ ।
ન ચ કલ્પિતો વિરૂદ્ધધર્માધ્યાસો ભેદહેતુઃ સ્ફટિકસ્યાપિ જવાતાપિચ્છાદિસન્નિધાનાપાદિતારૂણિમનીલિમાદિના ભેદપ્રસડ્ગાદિત્યાશડ્ક્ય પરિહરતિ---ન ચાત્મૈવેતિ ।
ન હ્યસ્તિ સંભવઃ સ્ફટિકઃ સ્વરૂપેણ પૂર્વાપરકાલૈકતયા સ્ફુરન્નેવ નીલીદિવ્યાવૃત્તાત્મા નીલાદ્યાત્મનારોપ્યત ઇતિ ભાવઃ ॥

સ્યાદેતત્, સ્વસંવેદનમાત્મસ્વભાવમપ્યનાદ્યવિદ્યાવશાદનાત્મતયા સ્ફુરત્ તત્તદ્વિષયોપરાગેણ ભિન્નમિવ સ્ફુરત્યાત્મન્યેકતયા પ્રતિસન્ધીયમાને ઽપિ યથા ગગનસવિતુરેકત્વેનાનુભૂયમાનસ્યાપિ પ્રતિબિમ્બમમ્બુનિ તરડ્ગભેદાદિત્યત
આહ---ન ચૈતદસતીતિ ।
અયમર્થઃ, ન તાવત્ સ એવ તસ્મિન્નેવ તદાનીમેવ ભ્રાન્તો ઽભ્રાન્તશ્ચેતિ સંભવતિ ।
તસ્માદવિદ્યાયા દુર્ઘટત્વં નામાલડ્કાર એવેતિ પાદપ્રસારિકયા પ્રત્યવસ્થેયમ્ ।
સેયં ભેદજ્ઞાને બાધકમાલમ્બ્ય સ્યાત્ ।
તચ્ચ નાસ્તીતિ વક્ષ્યામઃ ।
પ્રતિબિમ્બે તુ સુવ્યક્ત એવ ભ્રમ ઇતિ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ---ન ચાગન્તુકેતિ ।
નન્વાત્મનિ નિત્યં ચૈતન્યમિતિ ક એવમાહ? કિ ત્વાત્મૈવ નિત્યચૈતન્યસ્વભાવ ઇત્યત આહ---ન ચાત્મૈવેતિ ।
ન ચ સુખેનાહમસ્વાપ્સમિત્યસ્ત્યેવ સ્મરણમિતિ વાચ્યમ્ ।
ઘટમહં જાનામીતિ તદજ્ઞાસિષમિતિવત્ સુખેનાહં સ્વપિમીતિ તદજ્ઞાસિષમિત્યેવમપિ સ્મરણપ્રસડ્ગાત્, તર્હિ કિમિદં સુખમહમસ્વાપ્સમિતિ દુઃખાભાવાનુમાનમાત્રં સુપ્તો ઽહં ન કિઞ્ચિદજ્ઞાસિષમિતિ જ્ઞાનાભાવાનુમાનવત્ ।
અથ કેન લિડ્ગેન સ્મરણાર્હાસમરણેન ।
કો ધર્મી? આત્મા અનુભૂયમાનઃ સ્મર્યમાણો વા પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનઃ ।
તથાપિ સુષુપ્તાવસ્થા યા
નાનુભૂતા અત એવ ન સ્મૃતા, કથમિવ તચ્છબ્દેન પરામૃશ્યત ઇતિ ચેત્---ન, પૂર્વાપરાવસ્થયોરેકત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનેન મધ્યાવસ્થાયા અપિ સામાન્યેનોપનયનાત્ ।
યથા પ્રાગુપલબ્ધઃ પશ્ચાદુપલભ્યમાનો ઘટો મધ્યાવસ્થાયાં નાયં જ્ઞાત ઇતિ જ્ઞાનાભાવવિશિષ્ટો ઽનુમીયત ઇતિ ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્, સ્તામાત્મનો જ્ઞાનસુખે ભિન્ને ન તુ મિથસ્તથા ચ સુખાત્મકં જ્ઞાનમાત્મનિ જ્ઞાનાન્તરેણ યદિ નાનુભૂયત ।
એવમેતત્, સ્વયમપિ ન પ્રકાશત ઇતિ ત્વસિદ્ધમિત્યત આહ---સુખં ચેતિ ।
તદેવમાત્મનિ સુખં નિત્યં ભિન્નં ભિન્નનૈવ જ્ઞાનેન પ્રકાશ્યમાનમાસ્થેયમ્ તત્ર ભાષ્યવાર્તિકે ઇત્યાહ---તદેવમિતિ ।
નનુ વૈષયિકસુખજ્ઞાને કર્તવ્યે સુખાતિરિક્તં કિમાત્મમનઃસંયોગો ઽપેક્ષતે, યેન તત્રાપિ વિષયમાત્રાપેક્ષાયાં મનસૈવ રૂપાદ્યુપલબ્ધિપ્રસડ્ગો ન સ્યાત્, અથ બહિર્મનઃસાપેક્ષં નન્વન્તરિતિ પરિહારઃ, સ ઇહાપીતિ ।
અતો વાર્ત્તિકં સ્ફોરયતિ---સંસારાવસ્થાયામિતિ ॥
આપાદિતપ્રયાસવૈયર્થ્યપરિહારં પરસ્ય વાર્ત્તિકકૃતો હૃદિસ્થં સ્ફુટીકરોતિ સિદ્ધાન્તવાર્ત્તિકં સંગમયિતુમ્---નનુ ત્વન્મત ઇતિ ।
યથા હિ શાસ્ત્રેણ પ્રવર્તમાનઃ પ્રવર્તયિત્વયઃ, તથા સ એવ શક્યસાધને ।
ન ચ નિત્યં શક્યમ્ ।
તદ્ધિ ન નિર્વર્ત્યં નિત્યત્વાત્ ।
નાપિ વિકાર્યમપરિણામિત્વાત્ ।
નાપિ પ્રાપ્યમ્ ।
ન હિ તસ્ય સંબન્ધલક્ષણા પ્રાપ્તિરપ્રતિસંક્રમત્વાત્ નાપિ તાદાત્મ્યલક્ષણા, તસ્યાઃ પ્રાગેવ સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોરૂભયથાપિ અશક્યત્વાત્ ।
નાપિ જ્ઞાનલક્ષણા, નિત્યાનિત્યવિકલ્પેન તસ્યા અપ્યપાસિતત્વાત્ ।
નાપિ વિષયત્વલક્ષણા, અનતિરેકાત્ ।
તથાત્વે ચોત્પન્નતયા વિનાશે પુનરસંબન્ધાત્ ।
ષટ્પદાર્થાતિરેકસ્યાસિદ્ધેઃ ।
ભાવત્વે ઽવશ્યં તદન્તર્ભાવાત્ ।
અભાવત્વે પ્રતિયોગ્યનુપપત્તેઃ ।
નાપિ સંસ્કાર્યં તત્, અનાધેયત્વાતિશયત્વાદિતિ ॥
તસ્માત્ નિત્યં સુખમશક્યત્વાત્ ન પ્રયોજનમ્ ।
પ્રયોજનં તુ દુઃખાભાવઃ, તસ્ય નિર્વર્ત્યત્વાદિતિ વસ્તુગતિઃ ।
અત્રાહુઃ---નનુ સસાધનં દુઃખમપિ ન પારમાર્થિકમસ્તિ ।
તતઃ કસ્યાભાવઃ શક્યઃ ।
યથાવિદ્યોપદર્શનં તુ પ્રવૃત્તિઃ સુખે ઽપિ સમાનેતિ, તત્રાહ---ધર્માધર્માવિતિ ।
તદિદં પૂર્વોક્તં હૃદિ નિધાયોક્તમ્---શક્યૌ ભોગેન ક્ષેતુમિતિ ।

ન કેવલમિયં નિત્યસુખદૃષ્ટિર્મોક્ષાનુપયોગિની, પ્રત્યુત વિરોધિનીત્યાહ---અન્યથા ત્વિતિ ।
તસ્માન્મનાગપ્યસ્યા અવકાશો ન દાતવ્યઃ પરૈઃ, અપિત્વવિદ્યાનિવૃત્તિમાત્રે પ્રયતિતવ્યં શક્યત્વાત્, અવિરૂદ્ધત્વાચ્ચેત્યર્થઃ ।
તસ્માદુપપન્નાનવદ્યવાદિનઃ પરમેશ્વરસ્યોપદેશો નાશક્યપ્રયોજનો ન વિપરીતપ્રયોજનો ન વિપરીતપ્રયોજનો વા ભવિતુમર્હતીતિ ભાક્તત્વમેવાનન્દશ્રુતીનાં ન્યાય્યમિત્યાહ---તસ્માદિતિ ।
નિત્યં સુખં ભવત્યસ્તિ ।
યદ્યપિ કિઞ્ચિન્નારભતે નોપાદત્તે તથાપિ નિમિત્તતયા કિઞ્ચિત્કુર્વન્ સન્ ભવિષ્યતીતિ ચેત્? નૈવમ્, ટીકાર્થાનવબોધાત્ ।
નિમિત્તતા હિ ઉપાદાનતયાવ્યાપ્તા ।
અન્યથા રૂપાદેરપ્યનુપાદાનસ્યાપિ કિઞ્ચિત્પ્રતિનિમિત્તતામુપગમ્ય નિવૃત્તૌ સર્વસન્તાનનિવૃત્તિપ્રસડ્ગાત્ ।
એવમસ્ત્વિતિ ચેત્? અત્ર ટીકયોત્તરં, તદેવમસ્મદભિપ્રેતાપવર્ગલક્ષણે સંપ્રતિપન્નાવપિ લાભહાન્યોરધિકવાદિનૌ નિરસ્તૌ, સંખ્યાદયસ્તુ નૈવમિતિ નોત્થાપિતાઃ ।
તે હિ પ્રકારે પરં વિવદન્તે ।
સ ચ તત્ર તત્ર ચિન્તનીયઃ ॥22 ॥
॥ ઇતિ પ્રમયલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ ન્યાયપૂર્વાડ્ગલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
સર્વેષાં પ્રમાણાધીનત્વાત્ પ્રમેયસ્ય તુ બુભુત્સિતતમત્વાત્ તાભ્યાં સંશયાદીનામપકર્ષઃ ।
સાઙ્ગેપાઙ્ગે ચ ન્યાયે વ્યુત્પાદ્યે પૂર્વાઙ્ગતયા પ્રકરણાન્તરેભ્યઃ સંશયાદિપ્રકારણસ્યોત્કર્ષઃ ।
તત્રાપિ સન્દિગ્ધે પ્રયોજનાદિચિન્તા ।
ન ચ પ્રયોજનમનુસન્ધાય સંશય ઇતિ સંશયસ્ય પ્રાથમ્યમેવંલક્ષણક્રમે ઽપિ ન્યાયઃ ।
ઉદ્દેશ્યલક્ષણયોરેકવાક્યત્વાદિત્યભિસન્ધિના ભાષ્યમ્ ઇત્યાહ---સંશયેતિ ।
અત એવ દ્વિતીય પાઠં વ્યાચષ્ટે---ક્વચિદિતિ ॥
નનુ સંશયસામાન્યલક્ષણં ચેદિદમ્, વિમર્શઃ સંશય ઇત્યેતાવદેવાસ્તુ ।
વિશેષલક્ષણાનિ ચેત્?નાકૃતે સામાન્યલક્ષણે તેષામવસરઃ ।
વિમર્શસંશયપદયોશ્ચાન્યતરત્ અનર્થકમિત્યત આહ---અત્ર ચેતિ ।
લક્ષણં લક્ષણવાક્યમ્ ।
વિમર્શ ઇત્યનેન ચ વિષયતઃ સ્વરૂપતશ્ચ સામાન્યલક્ષણદ્વયં સૂચિતમ્ ।
તત્ર પ્રથમમાહ---એકસ્મિન્નિતિ ।
વિરોધિચતુરર્થાવમર્શ ઇતિ તુ પરિસંખ્યાનમનર્થકમ્ ।
સ્થાણુર્વા પુરુષો વેત્યત્ર દ્રવ્યાદેઃ અનન્તસ્યાવમર્શાત્ ।
પ્રાધાન્યેન ચેત્? દ્વયસ્યૈવ ।
ન હ્યયં નિષેધઃ પ્રધાન ઇતિ ।
દ્વિતીયમાહ---કિંસ્વિદિતિ ।
કિમિત્યુપક્રમે ।
સ્વિદિતિ પક્ષાન્તરે ।
તેન કિમિદમવમ્ ઉતસ્વિદેવમિત્યર્થઃ ।
અનુવર્તનીયમાવર્તનીયમર્થાનુરોધાત્ ।
સંશયપદસન્નિધશ્ચ વિમર્શપદં વિવક્ષિતમર્થમાહેતિ તત્સહિતમેવોક્તવાનિતિ પરસ્પરનિષેધવદુભયવિધિપ્રધાન એકઃ ।
પરસ્પરવિધિમદુભયનિષેધપ્રધાનો ઽપરઃ ।
પરસ્પરવિરહરૂપવિધિનિષેધપ્રધાનો ઽન્ય ઇતિ યથાસંખ્યં વિશિષ્ટઃ સંશયો લક્ષ્ય ઇત્યાહ---અત્ર વિશિષ્ટ ઇતિ ।
લક્ષ્યપદં લક્ષ્યપદાર્થ ઇતિ ।
ગુણગતં સંશયો લક્ષ્ય ઇત્યાહ---અત્ર વિશિષ્ટ ઇતિ ।
લક્ષ્યપદં લક્ષ્યપદાર્થ ઇતિ ।

ગુણગતં સાદૃશ્યમવાન્તરસામાન્યવિશેષ એવ ।
યતસ્તુલ્યારોહપરિણાહાવિમાવિતિ પ્રત્યયો ભવતિ, તમેવ વ્યક્તિકારણમુખેન દર્શયતિ---સંખ્યાપરિમાણેતિ ।
મહત્ત્વદીર્ઘત્વસામાન્યધર્મયોગ ઇતિ ।
મહત્ત્વદીર્ઘત્વસામાન્યમાત્રધર્મયોગ ઇત્યર્થઃ ।
ઇહ વાર્તિકકારેણ સમાનધર્મોપપત્તેરિત્યાદૌ સત્તામાત્રેણ સંશયાહેતુતયા ઉપલબ્ધેરશ્રુત્યા ચ પૂર્વપક્ષયિત્વા સમાધાનત્રયમભિહિતં તદ્વિવેચયતિ---યદ્યપીતિ ।
પ્રથમે ઽનુપપત્તિશબ્દઃ સત્તાવાચકઃ તત્પરશ્ચ ।
ઉપલબ્ધિસ્તુ વિશેષાપેક્ષ ઇત્યનેનાક્ષિપ્યતે ।
દ્વિતીયે તૂપપત્તિશબ્દો ઽયમનેકાર્થો ઽપીહોપલબ્ધિવાચક ઉપાત્તઃ ।
તૃતીયે તુ સત્તાવચન એવ લક્ષણયોપલબ્ધિપર ઇતિ ।
તત્ર વિશેષાપેક્ષ ઇતિ પદં તદા સામાન્યજ્ઞાનમાક્ષિપેત્, યદિ વિશેષજ્ઞાનં નિષેધેત્ ।
ન ત્વેતદસ્તીત્યત આહ---વિશેષેતિ ।
વાક્યસામર્થ્યાદન્વયયોગ્યતાસામર્થ્યાત્ ।
યદ્યપિ વિશેષાપેક્ષશબ્દઃ સાક્ષાદ્ વિશેષોપલબ્ધિ ન નિષેધતિ, તથાપિ લક્ષણયા તત્પરઃ ।
સા ચ મુખ્યે બાધકાત્, વિવક્ષિતે સંબન્ધાત્ અવાચકોપાદાને પ્રયોજનાત્ત્ પ્રવર્તતે ।
તત્ર મુખ્યે બાધકમાહ---ન ચેતિ ।
પ્રયોજનાનુયોગપરિહારાય લૌકિકલક્ષણાત્વં સૂચયન્ દૃષ્ટાન્તપૂર્વકં સંબન્ધમાહ---યથેતિ ।
યથા હિ ગડ્ગાતીરયોઃ સંયોગમન્તર્ભાવ્યાવિનાભાવસ્તથા અગૃહ્યમાણસ્મરણબુભુત્સયોરેકવિષયતયા સંશયમન્તરાકૃત્વા પૌર્વાપર્યનિયમેનાવિનાભાવ એવ સંબન્ધ ઇત્યર્થઃ,સૌકર્યવિશેષાત્ ।
તત્પ્રયોજનમપ્યભિધાતું શક્યતે ।
વિશેષમપેક્ષત ઇતિ હિ વિશેષાપેક્ષઃ સંશય ઉક્તઃ ।
તથા ચ વિશેષે જિજ્ઞાસાજનક ઇત્યુક્તે ફલમસ્ય દર્શિતં ભવતિ ।
તદિદમુક્તમ્---તસ્યાઃ સંશયે સતિ ભાવાદિતિ ।
એતેન ફલદ્વારકમપિ સામાન્યલક્ષણમનુગન્તવ્યમ્ ।
દ્વિતીયે તુ વિનિગમનાયાં પ્રમાણાભાવશ્ચોદ્યમ્ ।
તદુત્થાપ્ય વાર્ત્તિકેણોત્તરયતિ---સ્યાદેતદિતિ ।
તૃતીયે પ્રયોજનાભાશ્ચોદ્યમ્, તદ્ વાર્ત્તિકમુખેનૈવ પરિહરતિ---ન ચેયમલૌકિકી લક્ષણેત્યાદિ યેન પ્રયોજનમનુરુધ્યેતેતિ શેષઃ ।
નનુ કૃતકત્વં પરિચ્છેદસ્ય હેતુઃ, ન વ્યવચ્છેદસ્યેત્યત આહ---અપિ ત્વનિત્યત્વસ્યેતિ ।
નનુ તથાપિ વિવક્ષિતતજ્જાતીયવૃત્તિત્વે સત્યન્યવૃત્તિરેવ ધર્મઃ સમાનશબ્દવાચ્ય ઇતિ કુતો નિયમ ઇત્યત આહ---સમાનો હીતિ ।
અત્રોત્તરપરસ્ય યાવન્નાવતારસ્તાવત્ પરિહારઃ ।
તસ્મિસ્ત્વવતીર્ણે પ્રસક્તિરેવ નાસ્તિ ।
યદિ હિ સમાનો ધર્મો વ્યવચ્છેદહેતુરિતિ કુતઃ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવઃ, તસ્યૈવ તદભાવરૂપત્વાત્ ।
સ ચેત્ કથમસૌ વ્યવચ્છેદહેતુઃ? ન ચોપલબ્ધ્યાદિપદં તદિતરસ્ય સાધકબાધકત્વં પ્રતિક્ષિપતિ ॥
નનુ તસ્યેતિ વિશેષલક્ષણમસ્તીતિ, તસ્માત્ તસ્મિન્નસત્યપિ ન વક્તવ્યસ્યાવકાશ ઇતિ દર્શયિતુમિયં યુક્તિરુક્તેતિ ।
પૌનરુક્ત્યં પરિહરન્નાહ---વિમર્શપુર્વકમિતિ ।
પૂર્વં હિ કરણાકરણયોર્ગુણદોષૌ ન ચિન્તિતૌ, ઇદાનીં તૌ ચિન્ત્યેતે ઇત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
અત એવ પ્રાગાહ---યોજયતીતિ ।
ઇદાનીમાહ---અવધારયતીતિ ।
યથા સપ્તમે રસ ઇતિ ।
તથા હિ સપ્તમો રસઃ સંશયજ્ઞાને ધર્મિતયા વિષયઃ સ્યાદ્, ધર્મતયા વા? ન કદાચિલ્લોક એવં સન્દિગ્ધે યદયં સપ્તમો રસઃ સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ, દ્રવ્યં વા ગુણો વેતિ ।
નાપ્યેવં સન્દિગ્ધે અયમુપલભ્યમાનઃ પદાર્થઃ સપ્તમો વા રસો દશમં વા દ્રવ્યમિતિ? સપ્તમો રસઃ કિમસ્તિ નાસ્તિ વેતિ સન્દેહો ભવત્યેવેતિ ચેત્ ન, અનનુભૂતે સ્મરણાભાવાત્ ।
અસ્મૃતસ્ય ચ સંશયાવિષયત્વાત્ ।

નૌદોલેતિ ।
સદૃશદર્શને ઽપ્યસ્મરણં તુ પટ્વભ્યાસાદરપ્રત્યયાભાવાત્ ।
યથા હિ તથાવિધપ્રત્યયજન્યઃ સંસ્કારઃ, તથા તદુદ્બોધ્યો ઽપીતિ ।
દ્વે દ્વિત્વેનેતિ ।
સમુદિતયોરાનન્તર્ય વિવક્ષિતમિત્યર્થઃ ॥
અનેકધર્મપદં લક્ષણયા અસાધારણં ધર્મમાહ---તત્રૈકદેશિવ્યાખ્યાદૂષણવ્યાજને મુખ્યે બાધકમાહ
વાર્ત્તિકકૃત્ ઇત્યત આહ---અનેકેતિ ન સર્વત્ર દ્રવ્યાદૌ સંયોગજત્વમતો વિશેષયતિ---કાર્યદ્રવ્ય ઇત્યાદિ ।
અતો મુખ્યે
બાધકં દૃષ્ટવા જઘન્યાં વૃત્તિમ્ આલમ્બ્ય ભાષ્યકૃતા સૂત્રં વ્યાખ્યાતમિતિ દર્શયન્નિવ વાર્ત્તિકમ્ અવતારયતિ---ભાષ્યકૃદ્વ્યાખ્યયેતિ ।
પુનઃ પૃચ્છતિ ।
યદિ લાક્ષણિકમિદં પદં કઃ સંબન્ધ ઇત્યાશયવાનિતિ શેષઃ ।
અવધ્યવધિમદ્ભાવઃ સંબન્ધઃ ઇતિ સંકલય્ય વાર્ત્તિકાર્થમાહ---એતદુક્તં ભવતીતિ ધર્મપદસામાનાધિકરણ્યેન વિશેષશબ્દસ્ય ભાવસાધનત્વં નિવર્તયતીત્યાહ---એતદુક્તં ભવતીતિ ધર્મપદસામાનાધિકરણ્યેન વિશેષશબ્દસ્ય ભાવસાધનત્વં નિવર્તયતીત્યાહ---અધ્યાહૃતેતિ ।
યદ્યેવમલગ્નકં તર્હિ ભાષ્યં તસ્યાનેકસ્યેત્યત આહ---સંબન્ધસામાન્યેતિ ।
બીજાન્તરં સંબન્ધાન્તરમ્ ।
પૂર્વં હિ વિભાગજત્વાદિના સ્વાશ્રય એવ શબ્દસ્તદ્વિપરીતેભ્યો વ્યાવર્તત ઇત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં તુ સ્વાશ્રયાચ્છબ્દાન્તર એવેતિ ન નિવર્ત્યત ઇત્યભિસન્ધિઃ ।
અતો નિવર્ત્યનિવર્તકભાવઃ સંબન્ધો ભવતીતિ બીજાન્તરમિતિ ।
તસ્યાનેકસ્ય ધર્મો નિવર્તકતયા યઃ સ એવાનેક ઇત્યુચ્યતે ઇતિ વ્યાખ્યાતમિત્યર્થઃ ॥
નન્વેવં સતિ કિં લક્ષણયા યાવતા મુખ્ય એવાનેકશબ્દો ઽસ્તુ ।
તથા હિ પૂર્વમ્ અનેકસ્ય ધર્મો ઽનેકધર્મઃ સાક્ષાત્ સમવાયાદિવૃત્ત્યા ચેત્ સમાનપદેનૈવ ગતાર્થ ઇતિ મત્વા દૂષિતઃ ।
નિવર્તકતયા ત્વનેકસ્ય સંભવત્યેવેત્યત આહ---ન ત્વત્રેતિ ।
કુતઃ? દર્શયિષ્યતીતિ ।
યદિ સંબન્ધિવચન એવાનેકશબ્દઃ સ્યાન્ન ધર્મશબ્દેન સમાનાધિકરણઃ સ્યાત્ ।
તથા ચ બહુવ્રીહેરલાભે ધર્મી ન લભ્યેતેત્યર્થઃ ॥
એવં ભાષ્યાનુગતં વાર્ત્તિકમુપસંહૃત્ય સ્વતન્ત્રં વાર્ત્તિકમુત્થાપ્ય લક્ષણાનુરોધેન તાવદ્ વ્યાચષ્ટે---પ્રકારેતિ ।
એકમેકજાતીયમ્ ।
અનેક નૈકજાતીયં, ભિન્નજાતીયમ્ ઇત્યર્થઃ ।
તેન વિશેષણવિશેષ્યયોર્વિશિષ્ટબુદ્ધિહેતુત્વેનાભેદમુપચર્ય વિશૈષ્યવચનો ઽયમ્ અનેકશબ્દો વિશેષણે ધર્મે પ્રયુક્તઃ ઇત્યાશયવાનાહ---ભેદાભેદપ્રત્યયહેતુરિત્યર્થ ઇતિ ।
અત એવોપસંહારે વક્ષ્યતિ---તત્પ્રત્યયહેતુરુપચારેણાનેક ઇતિ ।
તદિતરેભ્ય ઇતિ ।
દ્રવ્યગુણકર્મભ્યો ન તુ શબ્દેતરેભ્ય એવ, તદ્વ્યતિરેકસ્ય સંશયં પ્રત્યનુપયોગાત્ ।
ઇમમેવાર્થ વાર્ત્તિકેન સંવદતિ---તદિદમાહેતિ ।
યદ્યપ્યસાધારણે ધર્મે વિવક્ષિતે એકપ્રત્યયહેતુરિતિ મન્દપ્રયોજનમ્, તથા પ્યસાધારણાત્ સંશયો ભવન્ તજ્જાતીયતાયામેવ પર્યવસ્યતિ ।
ન તુ તદ્વ્યક્તિતાયામ્ તજ્જાતોયા અપિ હિ વિધર્માણો દૃશ્યન્તે ।
ન તુ ત એવેત્યેતત્ સૂચયિતુમનેકવ્યક્તિનિષ્ઠતા દર્શિતા ।
અત એકવચનં સમર્થયતિ---જાત્યેતિ ॥
ઇદાનીમુદાહરણાનુરોધેન વ્યાચષ્ટે---સદાદિરિતિ ।
અત્રેતિ વ્યાખ્યાને, અનુરૂપમ્ ઉદાહરણમાહેત્યર્થઃ ।
ઉદાહરણપરતાં સ્ફુટયિતુમસાધારણાવસરે સાધારણમપિ સદાદિ કિમિત્યુપન્યસ્તમિતિ શઙ્કાં નિવારયતિ---દ્રવ્યત્વાદિકોટીતિ ।
સત્ સત્તાવત્ ।

અનિત્યં પ્રધ્વંસયોતિ ।
દ્રવ્યવત્ સમવાયિકારણતયા દ્રવ્યમસ્યાસ્તિ ।
કાર્યં પ્રાગભાવવત્ ।
કારણં નિમિત્તેતરતયાપિ સામાન્યાવિશેષવત્ અવાન્તરસામાન્યવદિતિ ।
યત્તદવોચામ, પરસ્પરવિધિમદુભયનિષેધપ્રધાનઃ સંશયો લક્ષ્યો દ્વિતીયલક્ષણ ઇતિ, તત્ સિદ્ધાન્તપ્રસઙ્ગેન નિષેધમુપક્રમ્ય વિધિપર્યવસાનેન દર્શયતિ---દ્રવ્યકર્મભ્યાં વ્યાવર્તમાનઃ કિં ગુણ ઇત્યાદિ ॥
નનુ ચોદ્યમેવૈતદનુપપન્નમ્ ।
ન હિ વિભાગજે વિભાગે પ્રમાણમસ્તિ ।
યૌગપદ્યેનૈવ વિભાગસહસ્રસ્યાપિ સમાનદેશસ્ય જાયમાનત્વાદિત્યત આહ---અયમમિસન્ધિરિતિ ।
યદ્યપિ વંશદલયોર્વિભાગાનન્તરં સંયોગનાશઃ, તતો દ્રવ્યનાશઃ, તતો દ્રવ્યનાશવિશિષ્ટં કાલં સ્વતન્ત્રં વા અવયવમપેક્ષ્ય દલયોર્વર્તમાનો વિભાગ આકાશાદિદેશાદ્ વિભાગં કરોતીતિ વૈશેષિકાઃ, તથાપ્યપ્રકૃતત્વાત્ સંયોગનાશદ્રવ્યનાશક્રમો નોપન્યસ્તઃ ।
પ્રકૃતસ્ય હિ કર્મણો વિભાગદ્વયજનકત્વં ક્રમેણ વા સ્યાદ્, યૌગપદ્યેન વા ।
ન તાવદાદ્યઃ, કર્મણો વિભાગારમ્ભે ઽનપેક્ષયા અવિલમ્બકારિત્વનિશ્ચયાત્ ।
અપેક્ષાયાં વા, આદ્યમપિ વિભાગમ્ અનન્તરમેવ ન કુર્યાત્ ।
ઉત્તરસંયોગે કર્તવ્યે પૂર્વસંયોગપ્રધ્વંસાપેક્ષેતિ વિલમ્બઃ ।
આગન્તુકભાવમભિસન્ધાય તુ નૈરપેક્ષ્યમુક્તમ્ ।
ન દ્વિતીયઃ, યદા આકાશાદિદેશાદ્ વિભાગં કરોતિ કર્મ ત તદાવયવાન્તરાદિતિ સ્થિતિરિતિ વૈશેષિકાઃ ।
તદેતદ્ યથાશ્રુતમુભયમપ્યનુપપન્નમ્ ।
આદ્યે વિભાગે હિ કર્તવ્યે કર્મણો નિરપેક્ષત્વાત્ સ એવ કાલઃ ।
દ્વિતીયે તુ કર્તવ્યે પ્રથમાનન્તરકાલ એવ નૈરપેક્ષ્યમ્ ।
અતો ન કાલાતિપાત ઇત્યેવમપ્યુપપત્તેઃ ।
યદેત્યાદિસ્થિતિસ્તુ વિકસત્કમલકુડ્મલેષ્વેવ ભગ્નેપ્યતો ઽસ્યાર્થમાહ---અવયવક્રિયા હીતિ ।
કાર્યૈકાર્યેતિ---પ્રત્યાસત્તિસૂચનમ્ ॥
નનુ ભવત્વેવં તાવદુક્તવ્યાપ્તેરનવધારણમ્, તથાપિ યા ક્રિયા દ્રવ્યાનારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વિનં વિભાગમારભતે, નાસૌ દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વિનમપિ ।
તથાત્વે વા યતઃ કુતશ્ચિત્ કર્મણો યુગપદુભયવિભાગોપપત્તૌ ચલત્યેવાવયવે સર્વદ્રવ્યનાશપ્રસઙ્ગઃ, ન ચૈવમ્ ।
તસ્માદ્ યદનારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વિજનકં તન્નારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વિજનકં કર્મેતિ
સિદ્ધે વિપર્યયો ઽપિ સિદ્ધ ઇતિ તત્રાહ---ક્રિયાવૈલક્ષરણ્યાત્વિતિ ।
અયમર્થઃ ।
વિભાગસ્ય તાવદ્વૈલક્ષરણ્યમવશ્યમભ્યુપેતવ્યમ્, અન્યથા નિયમાનુપપત્તેઃ ।
તદનુરોધાત્ કર્મણો ઽપિ જાતિકૃતં સહકારિકૃતં વા વૈલક્ષણ્યમવશ્યં સ્વીકર્તવ્યમ્ ।
તદેતસ્ય વૈલક્ષણ્યમ્ આરમ્ભકાનારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વિવિભાગદ્વયજનકતયા એકત્ર, અન્યત્ર ત્વનારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વિવિભાગમાત્રજનકતયા પર્યવસ્યતિ, આહોસ્વિદારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વિવિભાગમાત્રજનકતયૈકત્ર, અન્યત્ર ત્વનારમ્ભકસંયોગમાત્રપ્રતિદ્વન્દ્વિવિભાગજનકતયેતિ ન નિયન્તું શક્યતે ।
અનારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વિનમપિ વિભાગં
કરિષ્યતિ, કો વિરોધઃ? યથાનારમ્ભકોત્તરસંયોગજનકત્વે સત્યેવ કુતશ્ચિત્ વિશેષાદારમ્ભકોત્તરસંયોગજનકત્વમપિ કર્મણઃ, અન્યથા તત્રાપ્યનયૈવ દિશા કારણમાત્રસંયોગપૂર્વકાઃ કારણાકારણસંયોગાઃ કલ્પનીયાઃ સ્યુઃ ।
યથા ચ તત્ર ક્રમે પ્રમાણં નાસ્તિ તથેહાપીતિ ।
યદેકાન્તવિભાગમેકમવયવદ્વયમાત્રવર્તિનમ્, અન્યા તુ વિભાગદ્વયમવયવદ્વયવર્તિનમવયવાનવયવવર્તિનં ચેતિ ।
યથા ચૈતદ્વૈલક્ષ્ણ્યં તથા વરમેવમસતુ યદેકાનારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વિનમન્યા તુ આરમ્ભકાનારમ્ભકપ્રતિદ્વન્દ્વિનં જનયતીત્યર્થઃ ॥
તસ્માત્ કારણમાત્રવિભાગપૂર્વકે કારણાકારણવિભાગે પ્રમાણં નાસ્તીતિ નાભ્યુપગમ્યત ઇત્યેતાવન્માત્રવ્યક્તીકરણફલો ઽયમનમ્યુપગમ ઇત્યાહ---તસ્માદિતિ ।
કારણાકારણવિભાગપૂર્વકસ્તુ કાર્યાકાર્યવિભાગઃ પ્રામાણિક ઇત્યભ્યુપગમ્યત ઇત્યાહ---યસ્ત્વિતિ ।
કાર્યૈકાર્થસમવાયસ્તરુમધિકૃત્ય ક્વચિત્ પાઠઃ ।
કાર્યકારણૈકાર્થસમવાયઃ ।
સો ઽઙ્ગુલીમધિકૃત્યેતિ ।
સ ઇતિ ।

અસાધારણીભૂતનિમિત્તજાતીયાસમવાયિકારણજન્ય ઇતિ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ આદ્યશબ્દત્વાદિતિ હેત્વર્થઃ ।
યદ્યપિ વિભાગાપેક્ષવિભાગાસમવાયિકારણમ્ અસાધારણં શબ્દે તદેવ વક્તુમુચિતમ્, તથાપિ કારણમાત્રવિભાગજવિભાગમભ્યુપેત્યોક્તં વાર્ત્તિકકૃતેતિ તથૈવાહ---તદેવમિતિ, એતદપિ વ્યભિચાર્ય સમર્થયતિ---તદપીતિ ।
યદ્યપ્યેવમપિ વિભાગજત્વાદિતિ હેતુરદોષ એવ, ન હિ વિભાગાદ્ દ્રવ્યસ્ય જન્મ સંભવતિ,
કમણો વા ।
સ હિ દ્રવ્યાનારમ્ભકસમવેતો ઽકારણમેવ, આરમ્ભકસમવેતસ્તુ સંયોગનાશદ્વારા વિનાશક એવ, કર્મણો ઽપિ કારણં વિભાગો ભવન્ન તાવદાદ્યસ્ય તસ્મિન્નસતિ વિભાગસ્યૈવાનુપપત્તેઃ ।
તદુત્તરસ્યાપિ પૂર્વકર્મનિવૃત્તૌ જન્મ ।
યદા તુ તન્નિવૃત્તિરુત્તરસંયોગાત્, તદા વિભાગસ્યાપીતિ કથમુત્તરકર્મજન્મ વિભાગાત્? તસ્માદસન્દિગ્ધવ્યાપ્તિકં વિભાગજત્વં શબ્દસ્ય ગુણત્વે પ્રમાણમેવ ।
ન ચ તદવાન્તરવિશેષમાદાયાસાધારણ્યં દોષઃ ।
તથા સતિ ધૂમો ઽપ્યગમકઃ સ્યાત્ ।
તથાપિ ભાષ્યોક્તોદાહરણવ્યુત્પાદનમાત્રમિદમિતિ મન્તવ્યમ્ ॥
નનુ તુલ્યજાતીયેષ્વિત્યાદિવિવક્ષિતવિપરીતાપાદિકેયં યુક્તિરિત્યત આહ---યદ્યપીતિ ।
પૂર્વૈવ યુક્તિરિયં ભાષ્યકારગૌરવાદુક્તેત્યર્થઃ ।
પૂર્વસ્મારણેન પ્રકારાન્તરત્વં સ્ફુટયન્ વાર્ત્તિકમવતારયતિ---પૂર્વમિતિ ।
સમાનો હિ ધર્મઃ પક્ષે વર્તમાનઃ સપક્ષવિપક્ષધર્માભ્યામેકજાતીયઃ, તદ્રૂપપ્રતિષેધશ્ચાયમનેક ઇતિ ।
તથા ચ પક્ષે વર્તમાનસ્ય સપક્ષવિપક્ષધર્માભ્યાં વિજાતીયત્વમુક્તં ભવતિ ।
યશ્ચ પક્ષગઃ સપક્ષવિપક્ષધર્માભ્યાં વિજાતીયો ધર્મઃ, સો ઽસાધારણ એવેતિ ભવત્યભિધેયાવિનાભૂતત્વાત્ લક્ષણાવિષયઃ ।
તદિદમુક્તમ્---લક્ષણયૈવેતિ ।
વાર્ત્તિકં યોજયતિ---સમાનેતિ ।
સમાનશબ્દેન પ્રતિયોગિતયા બુદ્ધાવસમાને ઽપ્યુસ્થાપિતે સંશયકારણત્વે ચ તસ્ય પ્રમાણસિદ્ધે તસ્મિન્ વક્તવ્યે યદનેકપદમુપાદત્તે સૂત્રકારસ્તેન જાનીમો નૂનમયમેવાર્થો ઽનયા વચોભઙ્ગ્યા અનેન દર્શિત ઇતિ યોજનાર્થઃ ।
એતેન સર્વેષૂક્તપ્રકારેષુ સૂત્રકારસ્ય સંપ્રતિપત્તિર્દર્શિતા ભવતિ ॥
પૃત્છતીત્યાદિના લક્ષણપ્રકારાણાં પ્રયોજનં દર્શિતમિત્યનુગન્તવ્યમ્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનં તાવદ્વ્યક્તિવિષયકં નાસ્ત્યેવ ગકારાદાવિતિ દ્વિતીયે વ્યુત્પાદનીયમ્ ।
યદાપ્યસ્તિ તદાપ્યસ્ય વિષયઃ કિં વ્યક્તિરુતજાતિરિતિ વિષયતઃ સન્દિહ્યતે ।
યદાપિ વ્યક્તિરેવાસ્ય વિષયઃ, તદાપિ પ્રમાણમપ્રમાણં વેતિ સન્દેહ ઇત્યભિપ્રાયવાન્ સંમુગ્ધમાહ
સાદૃશ્યેનાપિ સંભવતિ, સ્વયં સન્દિગ્ધં સદિતિ ।
યદ્યપિ ગવાદિવ્યક્તય ઇવ ગોત્વાદ્યુપધાના ઇતિ જાતિમાત્રપદાર્થવાદી ન સ્વીકરોત્યેવ, તથાપિ સ્વસિદ્ધાન્તદાર્ઢ્યેન પરો ઽપ્યેવમઙ્ગીકારયિતવ્યઃ ।
અન્યથાભિધેયસ્યાવિનાભાવપ્રતીતિરેવ કથં વ્યક્તિભિઃ? તદભાવે ચ કથં લક્ષણાપીતિ? કથં નેત્યાદિ ।
ન ચ વાચ્યં શબ્દસ્ય તથાભાવસન્દેહે ઽપિ ઘટાદૌ નિશ્ચિતત્વેન વ્યાપ્તિગ્રહો યદિ સ્યાત્ કો દોષ ઇતિ ।
સર્વોપસંહારેણ હિ વ્યાપ્તિનિશ્ચયે યત્કૃતકં તદવશ્યમનિત્યમિતિ કૃતકત્વં શબ્દે નિશ્ચયમેવ કુર્યાત્ ।
સત્પ્રતિપક્ષતયા શબ્દે સાધ્યસિદ્ધિં ન કરોતિ ।
અપ્રતિહતતયા તુ બુદ્ધ્યાદૌ કરોતીતિ ચેત્---ન, પ્રતિપક્ષસાધને વ્યાપ્તિસદ્દૂષયતિ સત્યપિ સાધ્યસિદ્ધેરવિરોધાત્ ।
વિરોધે ઽદુષ્ટાદપિ ન સાધ્યસિદ્ધિરિતિ સર્વાનુમાનોચ્છદપ્રસઙ્ગઃ ।
ઇમં ચાર્થમનન્તરમેવ વક્ષ્યતે ।
વ્યાપ્તિદોષે તુ સર્વોપસંહારાભાવાત્ કથં તદ્બલેન બુદ્ધ્યાદૌ સાધ્યસિદ્ધિરિતિ સન્દિગ્ધતત્ત્વં શબ્દં વિહાય વ્યાપ્તિરિતિ ચેત્? એવં તર્હિ શબ્દાદન્યત્વે સતિ કૃતકત્વાદિતિ વાચ્યમ્ ।
તથા ચ યદિ દૈવાત્ શબ્દો ઽપ્યનિત્ય એવ વસ્તુતઃ, તદા અસમર્થવિશેષણત્વાપત્તિરિતિ સન્દિગ્ધાસમર્થવિશેષણત્વમિતિ ।
તસ્માત્ સૂષ્ઠૂક્તં સન્દિગ્ધે નિત્યાનિત્યભાવે શબ્દે કૃતકત્વં ગતમિતિ નાનિત્યત્વેન સ્વભાવતઃ પ્રતિબદ્ધમિતિ ॥
પ્રત્યયભેદભેદિત્વં કારણતીવ્રત્વાદિતારતમ્યેન તીવ્રતીવ્રતરાદિત્વં પ્રત્યેકં સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્ ઇત્યેકૈકસ્યાન્વયતો વ્યતિરેકતો વોભયકોટ્યનુપનાયકતયા ન સંશયહેતુત્વમ્ ।
નાપિ નિશ્ચયહેતુત્વમસત્પ્રતિપક્ષત્વરૂપવૈકલ્યાદિત્યર્થઃ ।
મિલિતયોસ્ત્વસાધારણત્વમિતિ ।
તથા ચ તેનૈવ રૂપેણ સંશયકારણત્વં નાન્યથેત્યર્થઃ ।

અનુનાસિકત્વાદયો હિ સામાન્યવિશેષાઃ પ્રત્યક્ષા ભવન્તઃ પ્રત્યક્ષવ્યક્તિવૃત્તય એવ ભવિતુમર્હન્તિ ।
ન ચાન્યેન્દ્રિયેણ વ્યક્તિરન્યેન જાતિરુપલબ્ધિગોચરઃ ।
તથા ચાનુનાસિકત્વાદિસામાન્યાશ્રયભૂતાયા એવ વ્યક્તેઃ શ્રાવણત્વે ઽપ્યનિત્યત્વમુભયવાદિસિદ્ધમ્ ।
કેવલં સ વ્યક્તિરાકાશાશ્રયા વા, અન્યાશ્રયા વેતિ વિપ્રતિપત્તિઃ ।
સેયમાસ્તાં તાવત્ ॥
નનુ તથાપિ નૈયાયિકાનાં મતે શબ્દાશ્રયા એવાનુનાસિકત્વાદયો ધર્મા, ન ચ પક્ષેણૈત્ર વ્યભિચારઃ ।
ન, અવર્ણાત્મકેનાપિ તદ્ધર્મશાલિનાનૈકાન્તિકતોપપત્તેઃ ।
તસ્યાપિ પક્ષત્વમિતિ ચેત્---ન, તદ્દર્શને ઽનૈકાન્તિકો ઽયમિતિ વિરોધમુખેનાપ્યુદ્ભાવનાત્, વસ્તુતઃ શબ્દધર્મત્વે ચ કાલાત્યયાપદેશદોષાત્ ।
અપ્રયોજકાશ્ચ રૂપાદયો નિત્યાશ્ચક્ષુરાદ્યેકૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાત્ રૂપત્વાદિવદિત્યનેન સમાનયોગપેક્ષમત્વાદિતિ ॥
વિપ્રતિપત્તેરિત્યાદિ ।
અસ્ય ચ લક્ષીભૂતસ્ય સંશયસ્ય પરસ્પરવિરહરૂપવિધિનિષેધપ્રાધાન્યાત્ ।
અસ્ત્યાત્મા નાસ્ત્યાત્મેત્યુદાહરણં તુ ભાષ્યકૃતૈવ દર્શિતં સ્ફુટમિતિ ન પ્રપઞ્ચિતં વાર્તિકટીકાકારાભ્યામ્ ।
ઉદાહરણમાત્રં ચૈતત્ ।
ન ન્વિદમેવ આદરણીયમ્ ।
આત્મનો ઽનુપલબ્ધચરત્વે સ્મૃત્યનારૂઢસ્ય સંશયાનાસ્પદત્વાત્ ।
ઉપલબ્ધચરત્વે વા સર્વથાપહ્નવાયોગાત્ ।
એતચ્ચ તૃતીયે પ્રપઞ્ચનીયમિતીહોપેક્ષિતમ્, શબ્દો નિત્ય ઇત્યેકે ।
નેત્યપરે ઇત્યાદિ તૂદાહારણીયમ્ ॥
કારણભેદેનેતિ ।
લક્ષણભેદરૂપેણ ત્રિવિધમ્, વિધિપ્રધાનં નિષેધપ્રધાનં નિષેધવિધિપ્રધાનમિતિ ।
ન ચાનભ્યાસદશાપન્ન ઇતિ ।
અનભ્યાસદશાપન્નોપલબ્ધૌ હિ પ્રમાણોત્તરભાવાનિશ્ચયે બુદ્ધિત્વસામાન્યોપલબ્ધેઃ સત્યત્વાસત્યત્વસંદેહ ઇતિ યદ્યભિમતમ્, પ્રથમપદેનૈવ ગતમેતત્ ।
તતસ્તદ્દ્વારકેર્ઽથે સંદેહ ઇહ વિવક્ષિત ઇતિ યદિ, સો ઽપિ સ્વરૂપતો દેશકાલતઃ પ્રકારતો વતિ? આદ્યસ્તાવદ્વિરોધાદેવાસંગતઃ ।
ન હીદમિદં ન વેતિ સંભવતિ ।
નિદ્રાદ્યુપપ્લવાભાવનિશ્ચયેન તદેકકારણકોટિવ્યુદાસાત્ દ્વિતીયો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
ઉપપ્લવસંદેહે ત્વાધ્યાત્મિક એવ સંશયઃ ।
તૃતીયે ત્વાહ---ન નાગો વા નગો વેતિ ।
એવમયોગ્યેતિ ।
એતાવાંસ્તુ વિશેષો યત્ સ્થાણુર્વા પુરુષો વેત્યત્રોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી અનુત્પાદાદેવાવ્યવસ્થિતે ।
પ્રકૃતે તૂદાહરણે જાતમેવ જલજ્ઞાનમપ્રામાણ્યશઙ્કયા ન વ્યવસ્થિતમિતિ ॥
એવમયોગ્યેતિ ।
યદિ વિશેષસ્મૃતિસહિતાયા અયોગ્યાનુપલબ્ધેઃ ધર્મિણમનન્તર્ભાવ્ય સંશયઃ સ્યાત્ સ તાવન્નાત્યન્તાનુપલબ્ધકોટ્યુલ્લેખી, તત્ર સ્મૃતેરભાવાત્ ।
નાપ્યુપલબ્ધકોટ્યુલ્લેખી ।
ન હિ ભવતિ પરમાણુરસ્તિ નવેતિ અસ્ત્યેવ યતઃ ।
ઇહેતિ ચેત્? તર્હિ દેશકાલાદિવિશેષં ધર્મિણમુપાદાયોપપદ્યતે ।
તથા ચ સ ઉપલબ્ધઃ સન્નન્વયતો વ્યતિરેકતો વિપ્રતિપત્તિતો વા વિશેષૌ સ્મારયેત્, ન સ્વરૂપત ઇતિ પૂર્વાનુપ્રવેશ ઇત્યર્થઃ ॥
તદિદમુક્તમ્---ન સંશયો વિના સમાનધર્માદિદર્શનમિતિ ।
સામગ્રીભેદેન ભેદે ત્રૈવિધ્યં વિષયકૃતમિતિ ।
અપિ
ત્વનેકવિધઃ, પ્રત્યેકં કારણાનાં વિષયવ્યવસ્થાં પ્રત્યહેતુત્વાદિત્યર્થઃ ॥23 ॥

॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
પૂર્વાઙ્ગત્વાવિશેષે ઽપિ સંશયે સતિ પ્રયોજનાનુસંધાનાત્ તતઃ પ્રયોજનસ્યાપકર્ષ ઇત્યુક્તમૃ ।
પ્રયોજનમનુસંવાય
ચ તત્સાધનીભૂતન્યાયમનુસન્ધિત્સતો દૃષ્ટાન્તાનુસરણમિતિ દૃષ્ટાન્તાદસ્યોત્કર્ષ ઉદ્દેશે ।
સૈવ સંગતિરિહાપીતિ આહ---ઉદ્દેશેતિ ॥
અર્થશબ્દસ્ય લક્ષણે ઽકિઞ્ચિત્કરત્વાદાધિક્યં મન્વાનસ્તાત્પર્યમાહ---અત્રેતિ ।
અર્થપદં ભાષ્યકારેણ અનૂદ્યાપિ ન વિવૃતમિત્યત આહ---સસાધનાવિતિ ।
નન્વેવં સત્યુત્તરભાષ્યવિરોધઃ, તદાપ્તિહાનોપાયમનુતિષ્ઠતીત્યત્ર તચ્છબ્દેનાર્થસ્ય પરામર્શાત્ ।
સુખદુઃખાપ્તિહાનોપાયમિતિ ચ પ્રકૃતસંગતેરિત્યત આહ---ન ચેતિ ।
અત્ર ચ ટીકાયાં યદ્યપિ તથાપીતિ તદચતુષ્ટયમધ્યાહરન્તિ ।
લોક્યત ઇત્યાદિ ।
તથા ચ પ્રામાણિકત્વાદેવ પ્રયોજનં ન વક્તવ્યમિતિ વાક્યાર્થઃ ।
નન્વેવં સતિ પ્રમાણમપિ ન વ્યુત્પાદ્યમ્ ।
તચ્ચ ત્વયા વ્યુત્પાદિતમિત્યત આહ---ન ચ પ્રમાણમીદૃશમિતિ ।
યથા ચેતિ ।
તથા ચ પ્રમાણોપપન્નં ન વાચ્યમિતિ વદતઃ સ્વચરિતાવિરોધ ઇત્યર્થઃ ॥
કથમસય પ્રયુક્તૌ સાધનત્વં સતો ઽસતો વા? અસતો ઽપિ સ્વજ્ઞાનદ્વારા વ્યાપારાન્તરેણ વા? ક્વ ચ પ્રયોજયતિ, સ્વાત્મન્યેવ વા સ્વસાધને વા? કથં ચ વ્યાપકં સ્વરૂપેણ, કર્મવિદ્યાદ્વારા વેતિ પરીક્ષાસાધ્યમિત્યર્થઃ ।
ન બ્રૂમઃ પ્રયોજનં ન્યાયસ્ય અઙ્ગમુપકારકમ્, કિં તુ પ્રયોજનવાન્ ન્યાયસ્તદ્ગતાચિન્તાઙ્ગીકરોતીતિ ।
યાવદ્ વાક્યં ન સમાપ્યતે તાવદેવ ।
નનુ ચિન્તાપિ નાઙ્ગમ્ ।
ન હિ ન્યાયાન્નિર્ણયશ્ચાનિર્ણયશ્ચ ।
ન ચ નિર્ણયાદન્યત્ પ્રયોજનં ન્યાયસ્ય ।
તસ્માત્ કિમનેન ચિન્તિતેનેતિ શઙ્કામપનેતુમાહ---મુખ્યમિત્યાદિ ।
ગૌણં પ્રયોજનં મુખ્યસ્યૈવ પ્રયોજનસ્ય કૃતે ઉપાદીયતે ।
મુખ્યમપિ યદ્યન્યોપકારાર્થમુપાદીયેત,
મુખ્યતામેવ જહ્યાત્ ।
એતદેવ હિ મુખ્યસ્ય મુખ્યત્વમ્, યદનન્યાર્થતયા પુરુષાપેક્ષિતત્વમ્ ।
ન ચ નિર્ણય એવમિત્યર્થઃ ।
વાક્યશેષમાહ---પ્રયોજનવાંસ્ત્વિતિ ।
મુખ્યપ્રયોજનવાનેવ ન્યાયો ગૌણપ્રયોજનનિર્ણયકારણતયોપાદેયો યતઃ, અતસ્તદ્ગતાં મુખ્યપ્રયોજનગતાં ચિન્તામભિસન્ધાનમઙ્ગીકરોતિ અઙ્ગતયા અપેક્ષતે ।
એતદુક્તં ભવતિ, યદ્યપિ ન પ્રયોજનં ન્યાયસ્યાઙ્ગં સાધ્યત્વાત્, તથાપિ તદભિસન્ધાનમઙ્ગમ્ તદન્તરેણ ન્યાયસ્યાપ્રવૃત્તેઃ ।
નિષ્ફલસ્યાપિ ચ સ્વયં ફલવન્યાયપ્રવર્તકતયા તત્સન્નિધેઃ ।
યથા સ્વર્ગસ્ય યાગાનઙ્ગસ્યાપિ અભિસન્ધાનં સ્વયમફલમપિ યાગપ્રવૃત્તિં પ્રતિ કારણતયા સંનિધીયમાનમઙ્ગમિતિ ।
એતદેવોપસંહારવ્યાજેનાહ---તસ્માદિતિ ।
અન્યે તુ, કિં તુ મુખ્યમિત્યવચ્છિદ્ય વ્યાચક્ષતે, પ્રધાનમુદ્દેશ્યમિતિ યાવદિતિ ।
તદાપ્યેવમેવોત્તરત્ર નેયમિતિ ।
અક્ષરાર્થસ્તુ વાર્ત્તિકસ્ય ય ખલુ નિષ્પ્રયોજના ચિન્તા પ્રયોજનાભિસન્ધાનશૂન્યઃ સંશયો નાસૌ ન્યાયસ્ય પ્રવર્તક ઇતિ સ્ફુટત્વાન્નોક્તઃ ॥14 ॥
લૌકિકપરીક્ષકાણાં યસ્મિન્નર્થે બુદ્ધિસાભ્યં સ દૃષ્ટાન્તઃ ॥15 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
સંશયે પ્રયોજને ચ સતિ ક્વ પુનરેતત્ સાધ્યસમ્બદ્ધં સાધનમુપલભેય, યદુપાદાયૈતત્સાધયેયમિતિ જિજ્ઞાસાક્રમાનુરોધેન પ્રયોજનાનન્તરં દૃષ્ટાન્તસ્યોદ્દેશઃ ।

સૈવ ચાત્રાપિ સંગતિરિત્યાહ---ક્રમેતિ ॥
ન ચ સામાન્યલક્ષણમન્તરેણ વિશેષલક્ષણાવતાર ઇતિ તત્સૂચકં સૂત્રં તથૈવ વ્યાચષ્ટે---સાધ્યસાધર્મ્યાદિતિ ।
અત્રાન્વયવ્યતિરેકવતિ પ્રકારદ્વયે ઽપિ સાધ્યસાધનયોરવિનાભાવસિદ્ધિરેવ ફલં પ્રતીયતે ।
તથા ચાવિનાભાવવિષયતયા અર્ય્યતે યઃ, સોર્ઽથો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ સામાન્યલક્ષણલાભઃ ।
વિશેષે તુ ટીકા સ્ફુટૈવ ।
નન્વેવંરૂપોર્ઽથ ઇતિ કુત એતદિત્યત આહ---ઉદાહરણેતિ ।
ક્ષીરનીરવદવિવેચિતાનિ સાંવ્યવહારિકાણિ પ્રમાણાનિ નિસર્ગઃ ।
તદ્ભાવો નૈસર્ગિકઃ ।
ખલિતૈલવદ્ વિવેચિતાનિ દુર્નિરૂપાર્થગોચરાણિ પ્રમાણાનિ વિનયઃ ।
સ એવ વૈનયિકઃ ।
તમાહ---શાસ્ત્રેતિ ।
સારૂપ્યવ્યુત્પત્ત્યર્થ ઇતિ વાર્ત્તિકે સારૂપ્યગ્રહણમવિનાભાવમાત્રોપલક્ષણપરમિત્યભિસંધાયાહ---દૃષ્ટાન્તસ્ય પ્રયોજનમાહેતિ ।
ન ખલ્વિતિ ।
અપિ તુ વસ્તુસ્થિત એવ જ્ઞાપ્યત ઇતિ શેષઃ ।
તદેતચ્છલેન સામાન્યલક્ષણમાવિષ્કૃતમ્ ॥25 ॥
॥ ઇતિ ન્યાયપૂર્વાઙ્ગલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ ન્યાયાશ્રયસિદ્ધાન્તલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
એવં ન્યાયપૂર્વાઙ્ગપ્રકરણં સમર્થ્ય પરિકલિતસામર્થ્યં સાધનં યત્રોપનેયં સ સિદ્ધાન્તાપરનામા ન્યાયસ્યાશ્રયો ઽવસરપ્રાપ્તત્વાદુચ્યત ઇતિ ।
અથ સિદ્ધાન્ત ઇતિ ભાષ્યં સ્ફુટાર્થમ્ ।
સૂત્રમપઠિત્વા વ્યાખ્યાનં તુ કુત ઇત્યત આહ---અત્રેતિ ।
ભાષ્યકારસ્ય રીતિરિયમ્, સ્વપ્રતિભયા સ્વતન્ત્રસૂત્રવિવરણં ભાષ્યમિતિ લક્ષણાદિતિ ભાવઃ ।
સંસ્થિતિરિત્થમ્ભાવવ્યવસ્થેતિ ભાષ્યં દૃષ્ટ્વા ઇદમિતિ સામાન્યાભ્યુપગમે સિદ્ધાન્તભ્રમઃ સ્યાત્, અતો વ્યાચષ્ટે, ભાષ્યે ચેતિ ॥
અર્થાભ્યુપગમો ઽભ્યુપગતો વાર્થઃ સિદ્ધાન્તઃ, વિશેષણવિશેષ્યભાવં પ્રતિ કામચારાદિતિ ચ પ્રથમ સૂત્ર એવોક્તમ્, અતો ન ગ્રન્થચતુષ્ટયસ્યાપિ મિથો વિરોધઃ ॥26 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
નનુ યદિ તન્ત્રં પ્રમાણમભિમતમ્, કથં વ્યતિરેકમાહ---યો ઽથો ન શાસ્ત્રિત ઇત્યત આહ---અશાસ્ત્રિતો ઽપ્રામાણિક ઇતિ ।
નન્વેવં બૌદ્ધસિદ્ધાન્તા ન સિદ્ધાન્તાઃ સ્યુરપ્રામાણિકત્વાત્, તથા ય વ્યતિક્રમે ઽપિ તેષાં નાપસિદ્ધાન્તો ભવેદિત્યત આહ--આભિમાનિકં ચેતિ ।
એતચ્ચાગ્રતો વાર્ત્તિકકાર એવ તત્પ્રત્યયાદભ્યુપગમ ઇતિ વદન્ સ્ફુટીકરિષ્યતીતિ ॥27 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
નનુ સદૃશતન્ત્રાસિદ્ધો ઽષ્યર્થઃ ક્વચિદભ્યુપગમ્યમાનઃ સિદ્ધાન્તો યથા પ્રાભાકરે નિયોગો વાક્યાર્થઃ, ન્યાયે ઉપમાનં પ્રમાણમિત્યત આહ---સમાનશબ્દ એકપર્યાયઃ ।
યથા તરુવૃક્ષશબ્દૌ સમાનાર્થાવિતિ ।
તથાપ્યનેકસમ્બન્ધાપેક્ષયા એકમપિ
સમાનશબ્દવાચ્યં ભવતીત્યત આહ---નૈયાયિકાનાં હીતિ ।
વ્યતિરેકપ્રધાનં
ચૈતત્ ।
એકત્ર કુત્રચિત્ સિદ્ધો ન સર્વત્રસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
એતાવત્યેવ લક્ષણે સિદ્ધે પરતન્ત્રાસિદ્ધપદમિમર્થં સ્ફુટયિતુમ્ ।
અન્યથા સર્વતન્ત્રસિદ્ધો ઽપિ સમાનતન્ત્રસિદ્ધ એવેતિ ભ્રમઃ સ્યાદિતિ ॥29 ॥
યત્સિદ્ધાવન્યપ્રકરણસિદ્ધિઃ સો ઽધિકરણસિદ્ધાન્તઃ ॥30 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥