Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Part 121140

praścānniṣkṛṣyābhidhānaṃ kṛtam, samayapratipatteḥ phalasya /
tadāha---samākhyeti /
tathāpi kimāyātaṃ vārttikavirodhasyetyata
āha---etadeveti /
pratipadyatāmayamityādiśaḍkottarārtha sūtroktaṃ karoti---prasiddhasādharmyādityatreti //
atropamānasya phale vipratipadyamānān prati sāśaḍkaṃ jarannaiyāyikajayanta prabhṛtīnāṃ parihāramāha--yadyapīti /
saṃjñākarma saṃjñākaraṇam /
mānāntaraṃ śabdo vā śabdārtho vā liṅgabhūtaḥ /
tatra liṅgapakṣe, upalakṣitaḥ pratipāditaḥ /
śabdādavagatena gosādṛśyena pratipādyamānaḥ piṇḍa samānāsamānajātīyebhyo vyavacchinnaḥ śakyamavaganatumiti saṃbandhaḥ /
śabdapakṣe, tu gosādṛśyenopalakṣito viśiṣṭaḥ śabdādavagamyamānaḥ piṇḍaḥ samānāsamānajātīyebhyo vyavacchinnaḥ śakyo 'vagantum, guṇakarmādivat sādṛśyasyāpi samānasamānajītīyavyavacchedakatvāditi sugamam /
gosadṛśo gavayaśabdavācya iti tāvadastu /
atha gosadṛśa eva ka ityāśaḍkānivartanāsāmarthyamateḥ pariplavaḥ /
enamevārthaṃ kaścidityādinā darśitavān /
tatreti /
tarhi viśiṣṭaiva pratipattirvākyādastu ityata āha---na ceti /
pratyakṣamātrād bhaviṣyatītyata āha---na ceti //
etena vākyapratyakṣasamāhāro 'pi nirastaḥ /
sa hi pramāṇasamāhāro vā syāt, phalasamāhāro vā? ādye 'pi pramāṇatve sati samāhāraḥ, samāhṛtayorvā prāmāṇyamiti? na tāvat prathamaḥ, phalānekatve sati samāhārānupapatteḥ,
tasyaikaphalaṃ prati parasparādhipatyarūpatvāt /
nāpi dvitīyaḥ, vākyapratyakṣayorbhinnakālatvāt /
vākyatadarthayoḥ smṛtidvāropanītāvapi gavayapiṇḍasaṃbaddhenāpīndriyādinā tadgatasādṛśyānupanaye samayaparicchedāsiddheḥ /
phalasamāhāre tu tadantarbhāve 'numānaśabdayorapi pratyakṣatvaprasaṅgaḥ /
tat kiṃ tatphalasya tatpramāṇabahirbhāva eva, antarbhāve vā kiyatī sīmā? tattadasādhāraṇendriyādisāhityam /
asti tarhi sādṛśyādijñānakāle 'pi vistāritasya cakṣuṣo vyāpāraḥ? na, tasmin sati
tasyānupayogāt /
upalabdhagosādṛśyaviśiṣṭagavayapiṇḍasya vākyasmṛtimataḥ kālāntare 'pyanusandhānabalāt samayaparicchedopapattiriti /
tadetat jarannaiyāyikamatamāskandati---nanviti /
pūrve hi yathā gaustathetyeva vākyaṃ gavayapadenāpratītasamayenāpi prayogamātropayoginā sahitaṃ saṃbandhapratipattihetuḥ, pratisaṃbandhinastu śabdād vopalakṣaṇād vopasthāpanamityāhuḥ /
ādhunikāstu pratisaṃbandhyupasthitiḥ pūrvavadeva, samayaparicchedastu prayogānumānādityāhuḥ //
avācakaprayogasya vākyānaṅgatayeti tadvirahiṇaśca saṃbandhyupalakṣaṇaparyavasānāditi manyamānā etadeva
prayogamāropya darśayanti---yo hīti /
etenaiva pariplavo nirastaḥ /
yadi hi saṃbandho viditaḥ, kaḥ pariplavārthaḥ? atha na vidita iti tatrākāḍkṣānuvṛtterevamucyata iti cet--tadapyayuktam /
na hi viśeṣaniṣṭhaḥ samayaḥ, tathā satyaśakyagrahatvāt, api tu kiñcit nimittīkṛtya deśakālādiviśeṣavinākṛtavyaktimātraniṣṭhaḥ /
tadeva nimittaṃ nāvagatamiti cet? avagatireva tarhi saṃndhasya saṃbandhino 'navagamāditi kiṃ pariplutaṃ pramātuḥ? na caiṣa paramārthaḥ, sādṛśyaviśiṣṭapiṇḍopakṣepe nimittasyāpyupakṣepāt /
anyathā piṇḍopakṣepe 'pi nimittānupakṣepe manodharmādiśabdānāṃ jātiśabdatvaṃ na syāt, avācakatvameva vā syāt, tajjātīyānāṃ nityaparokṣatvāditi //
atrocyate abhinavanaiyāyikaiḥ, pañcadhā hi vācyavācakabhāvavyavasthā /
nimittopalakṣaṇarahite śṛṅgagrāhikayā caitramaitravat /
nirnimitte 'ntarbhūtopalakṣaṇe nirvacanikayā pācakādiśabdavat /

nirnimitta eva taṭasthopalakṣaṇe paribhāṣaṇikayā ākāśādiśabdavat /
sanimitte taṭasthopalakṣaṇa evaṃprakārikayā pṛthivyādivat /
viśeṣavannimitte nimittasaṃḍkocanikayā svargādivaditi /
tatra prathamadvitīyayorasaṃbhāvitatvādiha viditavṛttāntatayā tṛtīyaṃ prakāraṃ nirasya pañcamaścaturthamupayātīti caturthaṃ vyavasthāpayati---na tāvaditi /
aviditagavayaśabdavṛttāntasya tu yad bhaviṣyati, tadanantarameva vakṣyati /
tadidamuktamiti /
paramārtho vastugatiḥ /
tataśca tathābhūta eva piṇḍe saṃbandho grāhyo,
na tu sādṛśyopalakṣaṇopanīte piṇḍamātra ityarthaḥ //
nanu nimittamapyavagatamityata āha---na ceti /
na ca gosādṛśyenopalakṣyata iti upalakṣaṇamanumāpanam, smāraṇaṃ vā /
ubhayamapyadṛṣṭasaṃbandhe 'nupapannam /
smaraṇamātrāpekṣayā daṇḍapuruṣodāharaṇam /
etāvadeva ca syāt /
yaduta
gavayaśabdo vā gavayatvaṃ gamayet, yathā gauḥ tathā gavaya iti /
śabdārtho vānumāpayet avyabhicārapakṣe /
vyabhicārapakṣe tu smārayediti /
nanu sādṛśyameva jātibhedamanantarbhāvya pratyetuṃ na śakyam, tasya bhinnapradhānasāmānyavyaktiguṇāvayavakarmasāmānyabāhulyarūpatvāt /
tasmāt sādṛśayathātathādiśabdā eva tasya pratyāyakāḥ /
kevalaṃ prasiddhāprasiddhasandeho 'vāśiṣyate /
tatra hastitvādikaṃ gośabdena nirastam /
mahiṣatvādikaṃ tu anucitaviṣayatayā, anyathopamānasvīkāre 'pyapratīkārāt //
tadayaṃ gosadṛśa ityasyārthaḥ /
goto bhinnajātīyaḥ, tadgataguṇāvayavādisāmānyabāhulyavāniti /
naitadapi sādhīyaḥ, darpaṇa iva candraḥ, candra iva mukham mukhamivāravindam, ado 'ravindamivedamaravindamiti caturdhā sādṛśyagatau bhinnapradhānasāmānyaniyamāyogena tadanantarbhāvyaiva sādṛśyapratipattyupapatteḥ /
kvacid dṛṣṭamiha smaryeta tāvaditi cet? smaryatāṃ tāvadatrāvagatam, na tviha tadavagatamiti brūmaḥ /
tasmād gosāmānyenopalakṣyamāṇaḥ piṇḍaḥ kiṃ tadvāneva gavayaśabdasya vācyo bhavatu? pacikriyayopalakṣyamāṇaḥ karteva pācakaśabdasya, āhosvit taṭasthameva gosādṛśyam, tadupalakṣita eva piṇḍa ākāśavat tasya vācyo bhavet? kiṃ vopalakṣaṇaṃ vihāya gandhāpalakṣitapṛthivītvajātimāniva gosādṛśyopalakṣitajātiviśeṣavāneva piṇḍo 'sya vācyo bhaviṣyatītaraniyatakoṭisaṃśayatiraskāreṇa koṭitrayāvalambī sandeha eva jarannaiyāyikairūpaplutaḥ saṃbandhapariccheda ityucyate, etāsvavaśyamanyatamā koṭirgavayapadārtho bhaviṣyatīti nirdhāraṇasaṃbhāvanāṃ hṛdi nidhāya /
aitena manodharmādipratibandigrahaḥ pratyuktaḥ /
tatrāpyanumānenonnīyamānānāṃ manovyaktīnāṃ samānaguṇatayā samānārthakriyākāritayā
samānajātīyatvānumānāt /
sāmānyānavagatau tu tatrāpyaśakya eva samayagrahaḥ /
sāmānyaṃ vā na tasya pravṛttinimittamiti //
tadidamuktam--sarvathānupalabdheriti /
yadyapi gavayatvāvagame 'pi saṃjñāsaṃjñisaṃbandhānavagame tatra prayujyamānatvāditi heturasiddha eva /
na hyasati vṛttyantare tadviṣayatayā prayogaḥ saṅgatimavijñāya jñātuṃ śakayate, prāgeva pramāṇāntarāt tadavagame tu kimanumānena sādhanīyam? ata eva pratyakṣe 'pi gavaye anumānamanavakāśameva /
tathāpi saṃbandhyavagame gavayapadasamabhivyāhṛtaṃ vākyameva saṃbandhaṃ bodhayiṣyati /
avācakasyāpi ca samabhivyāhāra upayokṣyate upamānapakṣa iva /
tadapi hyatideśavākyaṃ
vākyameveti matvā tannirāsārthaṃ saṃbandhina evāpratipattirūpapāditā //

ata evāha---kuto vākyād veti /
ata eva vākyasya vyāptiparatāpi nirākṛtā, saṃbandhino 'navagamāt /
na ca vyatireke tātparyam, saṃketayiturabhiprāyopādhikatvāt, satpratipakṣatvācceti /
yadyapi vinigamanāyāṃ hetvabhāve 'pi nopamānasya kācit kṣatiḥ, ubhayorapi vācyatve saṃbandhasya tadānīmavadhāraṇāt, tathāpi vastugati vivecayati---tathāpi
kim ityādi tadanujānāti ityantaṃ karabhavṛttāntam /
pariharati---sādhyarmyagrahaṇaṃ ceti /
upalakṣaṇapadaprayogaścāvāntarabhedasaṃsūcanāya teneyaṃ sūtragatiḥ /
prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanamupamānam /
sa ca prasiddho dharmaḥ samānaḥ pratiyogitayā tadupakṣipto 'samānaśceti /
bahuvrīhipakṣe tu prasiddhadharmaṇa iti /
śeṣaṃ pūrvavat //
jaranmīmāṃsakamataṃ gosādṛśyaṃ gavayasthaṃ pratyakṣameveti vadatā nirastam /
śābaramatamāśaḍkya nirācaṣṭe--gosthāmiti /
jātyantaravarti jātyantarasyeti prāyovādaḥ /
tathāpi gavayavyaktyavacchinnasya na govyaktyavacchedo 'vagataḥ, tatropamānamavatariṣyatītyata āha--tasmād yatheti /
dṛṣṭānte tātparyam /
prayogastvityādi /
akṛtasamayasaṃjñāsamānādhikaraṇavākyārthopadhānaṃ pramāṇavailakṣaṇyamiha draṣṭavyam /
viṣayasvarūpavailakṣaṇyayorasiddhatvādati //6 //
// pariśuddhi //
iha śabde trividhā vipratipattiḥ---prāmāṇyato, bhedato, lakṣaṇataśceti /
tatra prathamaḥ kalpo vacanavirodhādeva nirastaḥ, tatprāmāṇyamanabhyupagamya vivakṣitārthasya pratipādayitumaśakyatvāt ; pratipādane vā tata eva tatprāmāṇyasiddheriti /
bhedastu parīkṣāparvaṇi nirūpaṇīyaḥ, leśatastvihāpi /
vyāvartakadharmayogādeva bhedavyavahāro 'pi /
lakṣaṇaṃ ca tathā /
tataḥ tadeva vivecanīyam /
tatra vipratipadyamānaṃ prati tu parīkṣāvatāra ityāśayavān siddhavat saṅgatibhāṣyaṃ vyākhyāya lakṣaṇamavatārayati---atheti //
tatra samayabalena samyakparokṣānubhavasādhanaṃ śabda iti eke /
iha cādyena padenānumānam, dvitīyena śabdābhāsaḥ, tṛtīyena savikalpakapratyakṣam, caturthena padārthasmaraṇam, pañcamena kartṛkarmaṇī nirasyete /
apare tu
ceṣṭāyāmapi gatametadityativyāpakaṃ mattvā śabdatvasamavāye satītyāhuḥ //
atra prācayānāmayamāśayaḥ /
yadi ceṣṭā na prāmāṇam, aprasaṅga eva tasyāḥ, kiṃ śabdatvasamavāye satītyanena nirvartanīyam? pramāṇaṃ cet tasyāḥ pratyakṣādyanantarbhāve pañcamapramāṇābhyupagamaprasaṅgaḥ /
tasmāt śabda eva ceṣṭāyāḥ praveśaḥ samayabalapravṛtteḥ /
śabda eva tu śabdavyavahāro laukikaḥ prāyikatvāt, cākṣuṣe jñānadarśanavyavahāravaditi /
te 'pi sthūladṛśvānaḥ /
ceṣṭā hyabhiprāyasthaśabdasmaraṇamātropayoginī lipivat /
śabda eva tu ceṣṭotpāditasmaraṇasamārūḍhaḥ pramāṇam /
arthena ca smṛtyutpādanāt śabdaviṣayam evāsyāḥ prāmāṇyam, pramāṇaphalasya pramāṇatvāt /
na ca smṛtirasyāḥ avāntaravyāpāraḥ /

yadi ceṣṭopadhānamantareṇāvagato 'pi śabdo nārthaṃ gamayedevamapi saṃbhavet, na caitadasti //
nanvevaṃ sati ceṣṭayā eḍamūkavyavahārānupapattiḥ, na hyasau tataḥ śabdasmṛtimān, agṛhītasamayatvāditi cet? ---ata eva taṃ prati samayabalena śabdavadarthe 'pi ceṣṭāyāḥ kuṇṭhatvameva /
vyavahārastu anvayavyatirekābhyāṃ niyataviṣayāvinābhāvagrahe pravṛttinimittaupayikaḥ, abhiprāyānumānādeva eḍamūkasya, karituragayoḥ
kaśāḍkuśābhighātādiva /
atha kṛtasamayāpi ceṣṭaiva kiṃ na syāt, avinābhāvābhāvāt? smārayatu vā padārthān, tathāpi na pramāṇam //
dvividhā hi sā samayapramārabhedāt---kṛtyanvayinī, jñaptyanvayinī ca /
tatra kṛtyanvayinī prayojakābhiprāyaṃ smārayantī pravartayati, na tu kiñcit pramāṇayati śaḍkhadhvanivat /
ato 'pramāṇameva /
jñaptyanvayinī tu kārakeṣu pratipadikārthapradhānā, kriyāsu vartamānārthapradhānā /
tathā ca gauraśvaḥ puruṣa ityādipadairiva svatantreṣu padārtheṣu smāriteṣu parasparānvayayogaḥ /
padaikadeśavibhaktiviśeṣavat ceṣṭaikadeśaviśeṣāt prakaraṇādiviśeṣād vā kārakādismṛtiniyama iti cet---ceṣṭaikadeśaviśeṣābhāvāt /
na hyatītānāgatavartamānapākādipratipādakaṃ ceṣṭaikadeśaviśeṣaṃ paśyāmaḥ /
prakaraṇādayastu viṣayaviśeṣe śabdān niyamayanti, na tu kārakakālaviśeṣeṣu pravartayanti /
tathātve vā gauraśvaḥ puruṣo hastītyādāvapi karmatvādīnyunnīya vivakṣitārthāvasāyaḥ syāt /
na hi ceṣṭākalāpe prakaraṇādayaḥ
kārakaviśeṣādīnākṣeptumalam, na tu padakadambka ityasti niyamaḥ /
tathā ca kālasaṃkhyākārakaviśeṣapratipādakavibhaktisamabhivyāhāravaiyarthyaprasaṅgaḥ //
kathaṃ tarhi tato vyavahāraviśeṣāḥ? saṃśayapratibhayoranyatarasmād viśeṣānupalambhe vidūravartini samānadharmiṇi sthāṇvarthina iveti /
tasmādubhayathāpi ceṣṭā na pramāṇam /
ataḥ kasya caturṣu praveśāpraveśau cintanīyau? etacca saṃbhāvitaprāmāṇyam aitihyādyantarbhāvayatā ceṣṭāpabhraṃśalipidhvanipadaikadeśān sāvyavahārikānapyakīrtayatā sūtrakṛtā sūcitamapi mandamatayo na gṛhṇantīti tadanukampayā lakṣaṇaṃ vyācakṣāṇa eva kiñcidudbhāvayati //
vākyajñānaṃ tadarthajñānaṃ veti /
ākāḍkṣāyogyatāsattimatpadakadambakaṃ vākyam /
tasya jñānaṃ jñānamānaṃ tadityarthaḥ /
yathāśrutamuttaratra /
kiṃ tu tatrāpi vākyameva pradhānam, asādhāraṇatvādindriyādivat /
sannidhitāratamyavivecane tu sarvasminnayaṃ nyāyaḥ /
hānādibuddhiḥ parāmarśalakṣaṇā, itarasyā anumānaphalatvāt /
tadanena nirākāḍkṣāyogyānāsannāni padāni nirasyātā ceṣṭādayo 'pi nirastā bhavantīti vijātīyavyudāsaḥ /
svārthadvārakaṃ cākāḍkṣādikamiti saṃgatigrahapadapratisandhānatadarthasmaraṇayogyatādyanusandhānaprakaraṇādikamuktaṃ bhavati /
anenaivābhiprāyeṇoktam---padārthasmṛtyādayastviti /
tadanena pratyakṣādeḥ samānajātīyasya vyudāsaḥ /
anāptavacasāṃ cāptagrahaṇena nirākaraṇamiti sāmānyalakṣaṇalābhaḥ //
nanu nāyamupadeśaśabdasyārtho yathāśruti cāvyāpakatā siddhārthāsaṃgrahādivadityata āha---yadyapīti /
na kevalaṃ bhūtārthāsaṃgrahaḥ sādhyārthamapi na kiñcit saṃgṛhṇātītyāha---yadyapi ceti /
nanu pravartakatvena vidherājñādhyeṣaṇayoḥ ko viśeṣaḥ, yenānayorūpadeśapadenāsaṃgraha ityatastābhyāṃ vidhervaidharmyaṃ pratipādya tayorapi tato vaidharmyamuktam---te hīti /
tat kimājñādhyeṣaṇāsaṃgrahe 'pi prayatnaḥ kartavyaḥ? netyāha---tathāpīti //
ayamāśayaḥ /
yadyapi lakṣaṇayā te api saṃgrahītuṃ śakyete parasthāne prayoktṛpadaṃ prakṣipya, tathāpi nāstyasmākaṃ tadasaṃgrahe 'pi kācit prayojanakṣatiḥ, svargāpavargopāyaviṣayasya śabdaviśeṣasya lakṣaṇārambhāt śāstrasya tadadhikāreṇa pravṛtteḥ /
sāmānyalakṣaṇe tvakṛte viśeṣalakṣaṇānavatāra ityataḥ prathamaṃ tathaiva vyākhyātam /
vakṣyati ca

dignāganirākaraṇaprastāve /
parapadamapahāya prayojanavānityeva vākyārthapratipattiḥ phalamiti ca lākṣaṇikapadaprayogasya cāyamevopayogo yadubhayalakṣaṇalābhaḥ /
prayojanamarthagatamasādhāraṇaṃ grāhyaṃ ca /
sādhāraṇaṃ tu śabdasya svārthapratipādakatvam /
tacca parasyaiva /
tataḥ tadapekṣayā pareti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt //
nanu yadi upaniṣadaḥ prayojanavatyaḥ, nūnaṃ kañcidarthaṃ pratipādayantyaḥ kvacit paraṃ pravartayeyuḥ pravṛttyaḍkitatvāt prayojanasadbhāvasya /
na cet paraṃ pravartayeyuḥ kathaṃ paraprayojanavattyaḥ pravṛttivirahāḍkitatvāt prayojanābhāvasyetyata āha---yadyapīti /
na kvacidityādau sākṣāditi śeṣaḥ /
buddharṣabhādīnāmanāptatve kārako heturmāyāmohanimittatvam /
jñāpakastu pramāṇāviruddhasarvadharmakṣaṇikanairātmyādivacanam /
yathāśrutaṃ bhāṣyamavyāpakaṃ manvāna āha---sudṛḍheneti /
sudṛḍhaṃ parito nirastavibhramāśaṅkam pramāṇaṃ pramā /
tathāvadhāritā viṣayīkṛtā iti /
neyaṃ nityānityavyāptimabhisandhāya //
nanu kāraṇamadhitiṣṭhata eveśvarasyāpi kartṛtvam /
tathā ca sthānakaraṇādīnāmanvayavyatirekābhyāṃ varṇanipatti prati sāmarthyāvagamāt, tadadhiṣṭhānaśūnyatayā tasya nāgamakartṛtvaṃ bhavet /
na ca śarīramantareṇa tasya
sthānakaraṇādisaṃbhavaḥ, teṣāṃ tālvādivivṛtādirūpatvādityāśayavānāśaṅkate---tathāpīti /
bhāṣyamuttarayati---ata āha upadeṣṭeti //
na vayamasya bhagavataḥ kāryaviśeṣeṇānuvihitabhāvābhāvatayopakaraṇaṃ śarīraṃ nirākurmaḥ, tryaṇukādiniṣpattaye dvyaṇukādivaccharīrānvayavyatirekānuvidhāyikāryaniṣpattaye tadupagrahasyāpīṣyamāṇatvāt /
api tvāyatanatayā kartṛtvanirvāhakatayā vyāpakatayā ca tat tasya neṣyate bhogābhāvāt, kartṛtvasya nityatvāt, kāryasya kartrā nirūpādhisaṃbandhāt, śarīrasyavyabhicārāccetyabhiprāyavato vivaraṇam---sthānakaraṇeti /
tadevaṃ rūpa āptaḥ kutaḥ pramāṇāt niścetavyaḥ, paracittavṛttīnāmapratyakṣatvāt? kāyavāgvyāpārayośca buddhipūrvakam, anyathāpi saṃbhavādityāśaḍkya mlecchā api hītyādinā bhāṣyatātparyaṃ bruvāṇaḥ tanniścayopāyamapi leśato darśayati---hetudarśanaśūnyā iti //
ayamāśayaḥ /
dvividho hi puruṣo 'sarvajñaḥ sarvajñaśceti /
tatra pūrvasya tāvat sattvaprasādhakādeva pramāṇād rāgadveṣamohavirahasiddhāvanāptatvaṃ nirastam /
uttarasyāpi jñānecchāprayatnasthānakaraṇapāṭavāni tāvadupadeśamātreṇaiva niścīyanta iti
tatra sarveṣāmavivāda eva /
jñānaṃ tu yathārthamayathārthaṃ vā syāt /
icchāpi pratipipādayiṣā vipralipsā vā syāditi sandeho 'vaśiṣyate /
tatrāpyabhyāsadaśāpanne 'yamartho 'syeti sāmānyato niścaye bhavatyeva tajjñānasya yathārthatvaniścayaḥ, yathābhyāsadaśāpannamidamaraṇyamamīṣāṃ mlecchānāmataḥ asminnete mārgāmārgavibhāgajñā iti pānthānāmevaṃ niścayaḥ /
vipralipsā ca hetudarśanena vyāptā hetau sati syāt /
sa ca dvirūpaḥ, svopakāraḥ paropakāro vā? tatra tāvat pāntheṣu vimārgeṇa pratiṣṭhamāneṣu mlecchādīnāṃ na kaścit svopakāraḥ, svasya gṛhītatvāt śarīramātrasya ca karaṇīyāntarābhāvāt, bhāve vā aparityāgāt /
nāpi dvitīyaḥ, na hyanunmattā anapakāriṇamapakurvate /
nāpi parāpakāramātraṃ puruṣārthaḥ tathā sati sarvaḥ sarvamapakuryādityevaṃ vipralipsāpi nivāryate /
anabhyāsadaśāpannaviṣaye tu pravṛttisāmarthyāt pramāṇāntarasaṃvādād vā mohavipralipsayornivṛttiriti //
mlecchā apyāptā bhavanti yataḥ pratītigocarāḥ, tataḥ kaḥ sandeho mahādhiyām āryāṇāṃ ca tattvāvadhāraṇa iti apiśabdārthaḥ /
etena yad yena rūpeṇa na niścitam, na tat tena vyavahriyate, yathā rathyāpuruṣaḥ sarvajñatvena, na pratīyate cābhimataḥ puruṣa āptatveneti vyāpakānupalabdherasiddhatvamuktam /
pareṣām avyāpakamāptalakṣaṇam, yathāśrutasyāryamlecchayoḥ abhāvāt /
viśeṣaṇāntaraprakṣepe tvasmallakṣaṇābhyupagama ityarthaḥ /

viparyastasyāyaṃ praśnaḥ, viparyāsaśca pramāṇābhāsamūlaḥ /
atastamāha---astīti /
bhāgāsiddhatāmāśaḍkyāha---atra yāvatīti /
nanu paraprayogamadūṣayitvā svātantryeṇa prayogāntaropādānaṃ prakaraṇasamājātiḥ, satpratipakṣatayā cet svargādīnāṃ pratyakṣatvaṃ kutaḥ setsyatītyata āha---yogaje tviti //
hetvabhāve phalābhāvāt pramāṇe 'sati na pramā,
cakṣurādyukta viṣayaṃ paratantraṃ bahirmanaḥ //
iti /
tasmādāpātatastāvat satpratipakṣā evaite hetava ityata āha---asmākaṃ tu sabhyañca iti //
ayamāśayaḥ, dṛśyate hi tāvad bahirandriyoparame 'pyasannihitadeśakālārthasākṣātkāraḥ svapne /
na ca vācyaṃ smṛtirevāsau paṭīyasīti /
na hi smaraṇānubhavavibhāge api sākṣī praṣṭavyaḥ /
kiṃ tarhi? idaṃ smarāmīdamanubhavāmīti pratītyā svasākṣiko 'yam arthaḥ /
na cāropitaṃ tatrānubhavatvam--abādhānāt, smṛtitvānullekhanāt anupalabdhasya svaśiraścchedāderavabhāsanācca /
smṛtiviparyāso 'sāviti cet? yadi smṛtiviṣaye viparyāsa ityarthaḥ, tadānumanyāmahe /
atha smṛtāvevāyamanubhavatvaviparyāsa ityarthaḥ, tadā prāgeva nirastaḥ /
na ca saṃbhavatyapi, na hyanyenākāreṇa vyavasāyaviṣayībhūto 'yamartho 'nyena jñānāvacchedakatayānuvyavasīyate /
tathā ca sa ghaṭa ityutpannāyāṃ smṛtau bhrāmyatastaṃ ghaṭamanubhavāmīti syāt, na tvimaṃ ghaṭam, na hyayaṃ ghaṭa iti smṛterākāraḥ /
tasmādanubhava evāsau svīkartavyaḥ //
asti ca svapnānubhavasyāpi kasyacit satyatvam, saṃvādāt /
tacca kākatālīyamapi na nirhetukam, sarvasvapnajñānānāmapi tathātvaprasaḍgāt /
hetuścātra dharma eva /
sa ca karmajavad yogajo 'pi yogavidheravaseyaḥ, karmayogavidhyostulyogakṣematvāt /
tasmād yogināmanubhavo dharmajatvāt pramā, sākṣātkāripramātvāt pratyakṣaphalam /
dharmājanakabhāvanāprabhavastu na prameti vibhāga iti /
tatsāmagrīrahitatvādityasiddho heturiti sūktam //
asmākaṃ tu sabhyañca iti bahavaśceti anvācaye cakāraḥ /
yadyapi cāsmākaṃ paramasarvajñasiddhāvavāntarasarvajñe na sidhyatyapi na kācit prakṛtahāniḥ, tathāpi tatsadbhāve api pramāṇasadbhāvāt so 'pi nopekṣāmarhatīti //
iha dignāgena bhāvasādhanatvakarmasādhanatvābhyāmupadeśapadaṃ vikalpya dūṣitam karaṇasādhanatvapakṣastvasmadamito 'pi kuta upekṣita ityata āha---anyasmādanyasyeti /
arthena hi sākṣāt pratibandhaḥ pratyakṣasyaiva, paramparāpratibandho 'numānasya /
tadasya śābdasya vijñānasya sākṣādarthapratibandhe pratyakṣatvaprasaṅgaḥ, paramparāpratibandhe tvanumānatvāpattiḥ /
apratibandhe tvaprāmāṇyameva ityasaṃbhava eva karaṇavyutpattipakṣasyeti manyata ityarthaḥ /
atra bhāvavyutpattipakṣe āptatvaniścayaḥ śabdaphalam, taddvārā vākyārthaniścayo vā /
nanvāptatvena niścitānāṃ kimaparamavisaṃvāditvamavaśiṣyate, yanniśceyamityata āha---upadeṣṭadṛṣṭṭṭaṇāmityartha iti //
arthasya sākṣātkāraḥ pratyakṣatvamiti varṇayojanā /
tenāyamarthaḥ /
āptopadeśaḥ tasminnevāpte niścayaṃ kurvan
śabdaḥ pramāṇam, atha vā āpte niścayaṃ kṛtvā tatsahāyo vākyārthaniścayaṃ janayannityubhayaṃ dūṣayatītyāha--imamiti /
anumānātkarūṇābhyāsahetudarśanaśūnyatvādeḥ karmasādhanatvapakṣamutthāpayati--dvitīyamiti /
atrāpyupadarśitārthaprāptiniścayaḥ, taddvārā arthatathātvaniścayo vā śabdasya phalam /
tatra prathamaṃ darśayati---yasmāditi /

dvitīyaṃ darśiyati---evaṃ ceti /
upadiśyamānor'thaḥ prāptaḥ, prāptatvena niścito yasmāditi vā /
tathātvena niścita iti vā sūtrayojanā, ubhayamapi
dūṣayatītyāha---dūṣayatīti //
nanvarthaprāptyā arthatathātvaṃ niścīyamānaṃ liṅgabhūtayaiva niścīyate /
tat kathamāha pratyekṣeṇetyata āha---āptyā hīti /
āptiniścaye 'pi śabdasya vyāpāro nāstīti darśayitumarthatathātvaniścayo 'pi pratyakṣeṇetyuktam, mūlabhūtatvāt tasyetyarthaḥ //
nanu śabdopalabdhasyārthasya kvacidanumānemāpi pratipattirastītyata uktam--prāyeṇeti /
atra cobhayorapi pakṣayorāptoktatvapravṛttisāmarthyahetupradhānayoḥ śabdasya prāmāṇyaniścayaḥ phalamiti śaḍkitumucitamapi na śaḍkitam, prāmāṇyaniścayāvinābhūtatvāt arthaniścayatattathātvaniścayayoḥ, tasya tayorevāntarbhūtatvāditi manyamāneneti /
tamimamiti /
nāptatvasahāyo nāptatvaniścayasahāya ityarthaḥ /
prāptyā /
prāptiniścayenetyarthaḥ //
nanvanabhyupagatebhyaḥ pakṣebhyo na kañcidabhyupagatasya viśeṣaṃ paśyāma ityata āha---etaduktaṃ bhavatīti /
nāptatvahetukaṃ nāptatvaniścayahetukam /
avisaṃvāditvam avisaṃvāditvaniścayaḥ /
anena sūtreṇāgamārthatayā āgamaphalatayā pratipādyate /
nāpyarthatathātvamarthatathātvaniścaya iti neyam /
upalakṣaṇatayā ca vidhādvayamudāhṛtam /
yathā tu pūrvapakṣe vyākhyātam, tathātrāpi draṣṭavyam /
kiṃ tarhi phalamasyetyata āha--kiṃ tviti /
anenollekhenānuvyavasāyena ya pratipattirviṣayīkriyate setyarthaḥ //
yadyevaṃ tarhi kkāptoktatvaniścaya upayujyata ityata āha---āptatvaṃ ceti /
āptoktatvaṃ cetyarthaḥ /
nanu prāmāṇyamarthāvyabhicāraḥ /
sa khalu kathamarthamapratyāyya pratyāyayituṃ śakyet? tataśca punarāptoktatvenārthaniścaya āyāta ityata āha---na ca yata iti /
prameyamiti svātantryeṇeti śeṣaḥ /
avacchedakatayā tu tasyāpi sphuraṇamiṣyata eva,
manasaiva /
ghaṭasyetyarthaḥ //
tadayaṃ saṃkṣepaḥ /
bhūtārthopadeśakatvaṃ hi prāmāṇyam /
tadeva prameyamanupadarśayataḥ śabdasya na syāt /
tathānāptoktatvenāpi hetunā kiṃ niścīyeta? tathā ca kasyāvacchedakatayā artho 'pi parisphuret? tasmād yathā sattāmātrāvasthitairaduṣṭairindriyaiḥ pratyakṣaṃ janyate, jātāduṣṭatvaistu pramāṇatayā niścīyate, tathā sattāmātrāvasthitenāptena pramāṇaṃ śabdo janyate /
jñātāptatvena tūpadeṣṭrā tathātvena niścīyata iti pratyakṣavat svaviṣaye vyavastheti jñānamātramanumāpayet /
avyutpannamiva vyutpannamapīti śeṣaḥ //
ayamāśayaḥ /
asti tāvad vākyādarthaviśeṣāvasāya ityavivādam /
na cāyaṃ laiḍgikaḥ, vacanamātrasyānaikāntikatvāt, āptoktatvasya prāgevāsiddheḥ /
na ca vacanasya liṅgatvapakṣe sādhyamapyasti /

tathā hi, na tāvat tādātmyatatprāptī saṃbhavataḥ /
nāpi tadutpattiḥ, āptavacasāmapyatītānāgatagocarāṇāṃ paramparayāpyarthādanutpatteḥ /
tasmādarthajñāpakatvameva śabdānāmarthavattvam /
na ca tadevānumeyam, tasya svātantryeṇa bhavadbhiranabhyupagamāt /
abhyupagame vā vivādavicchedāt /
na ca liṅgasya svātmano laiḍgikajñānajanakatvamevānumeyam, tasya liḍgāntaraviṣayatvāt /
tasmād vacanamātraliṅgapakṣe yad vacanaṃ tad buddhipūrvakamityudāharaṇīyam /
buddhistu kiñcidullikhantī jāyata iti svabhāvādevollekhyamātrapratilambhaḥ, na tu tatrāpi bhūtābhūtavibhāgo, na tu tarāṃ prakāravibhāgaḥ /
tasmāt jñānamātramanumāpayediti sūktam //
kimato yadyevamityata āha---tathā ceti /
vyavahārānubhavābhyāṃ vyavasthāpitāpi nānurodhitā syāt /
vyutpattiprayāsavaiyarthyaprasaṅgaścetyarthaḥ /
nanu jñānaviśeṣādevārthaviśeṣaḥ setsyatītyata āha---na ceti /
jñānenārthaḥ sādhayitavyaḥ /
tasya ca na kaścid viśeṣor'thāhitākārādilakṣaṇaḥ samasti /
sākāratve 'pyatītānāgatādigocarasya tasyārthādanutpatteḥ /
tasmādullekhyatayārtha eva viśeṣo vaktavyaḥ /
sa cet jñānasiddhāvantarbhūtaḥ kimaparaṃ tena sādhanīyam? na cedantarbhūtaḥ punarapyaviśiṣṭameva jñānamityarthaḥ //
syādetat /
tajjñānasiddhyarnbhata evārtho 'vacchedakatayā sidhyatu /
yadyapi vacanamātramarthaviśeṣollekhi
jñānapūrvakatāṃ vyabhicarati, tathāpi yaḥ padakadambakaviśeṣo yatpadārthajātaṃ smārayati, sa tatsaṃsargajñānapūrvaka ityasti niyamaḥ /
evaṃ ca samayagrahasyāpyupayoga iti cet---na, gauraśvaḥ puruṣa ityādipadakambakena vyabhicārāt /
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvenāvasthitau na vyabhicaratīti cet? so 'yaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo na tāvat svarūpataḥ, padānāṃ parasparaṃ svātantryāt /
nāpyarthataḥ, tasyānavagamāt /
avagame vā kastato 'paraḥ padārthānāṃ saṃsargo, yo jñānāvacchedakatayā anumātumiṣṭaḥ? ākāṅkṣādimattve satīti viśeṣaṇānna vyabhicāra iti cet? atha keyamākāṅkṣā? na tāvadavinābhāvaḥ svarūpator'thataśca, tasyā abhāve 'pi
vākyārthapratipatteḥ /
bhāve 'pyapratīteḥ, vākyārthapratipādanena vināparyavasānamākāṅkṣeti cet? evaṃ tarhi vākyārthaviśeṣapratipādakaṃ yat padakadambakam, tat tatsmāritārthasaṃsargajñānapūrvakamiti prayogārthaḥ /
tathā ca prāgeva sādhyaviśeṣasiddhaye hetuviśeṣasiddhimicchatā vākyādeva vākyārthaviśeṣapratyaya eṣitavya ityupasaṃharannāha---tasmāditi //
syādetat /
tathāpyasaṃbaddhasya prakāśakatve 'tiprasaṅga ityata āha---na ceti nanu na hi saṃbandha ityeva gamako 'tiprasaḍgāt api tvavinābhāva eva /
sa ca śabdasyārthena nāstītyata āha---na cāvineti /
yat tvatroktam, cakṣurapi rūpakāryatvādeva rūpaṃ prakāśayatīti, tadayuktam /
yadi hi tatkṛtatvādeva tad gamayet, rūpamiva rasādīnapi gamayet /
avanābhāvajñānaṃ vā apekṣeta /
na hyavinābhāvasyaiṣa mahimā yadayaṃ sattāmātreṇaiva gamayati /
tathātve vā dhūmādapi cakṣuṣa iva sattāmātrāvasthitādevāgniḥ pratīyeta /
api ca jñānasamasamayo vārthaḥ prakāśate, anantarasamayo vā /
tasmācca na cakṣuṣo janma, svakāraṇādevāyamasya svabhāvabhedalābho yadanātmānamapyakāraṇamapi kāraṇatvāviśeṣe 'pi vā rūpamevājñātameva satprakāśayatīti rūpolabdhilakṣaṇakāryadarśanabalenaiva tadvyavasthāpyate /
tasyāśakyāpahnavatvāditi cet? tarhi yasya yatra pratibandho nāsti, na tasya tatra prāmāṇyam, yathā dahane 'pratibaddhasya rāsabhasyeti vyāpakānupalabdhistvayaivānaikāntikī kṛtā /

kimasmābhiratra vaktavyam? kiṃnibandhanastarhi pramāṇavyavahāraḥ śabde, yannibandhanaścakṣurādiṣu /
tatraiva kiṃ nibandhana iti cet? idaṃ mahāpāṇḍityaṃ yat siddhamātṛkāyāmapyadyāpi sandehaḥ /
bhūtārthānubhavajanananibandhano hi pramāṇavyavahāraḥ sarvatreti bālo 'pyāha /
tabdalenaiva śabdasyāpi tadanuguṇaḥ sa
svabhāvabhedaḥ svakāraṇādāyāto vyavasthāpyate /
yataḥ tattatsaḍketopadhānasūtramarthaṃ pratipādayatīti, tathāpi samayasya puruṣāyattatvāt kimayaṃ sāṃvyavahārikasaḍketāneva śabdān prayuḍkte? kiṃ vā svayamidānīmarthabhedeṣu saḍketyeti sandeho na nivartata iti cet---na, ubhayathāpyasaṃbhavāt /
yadyasau pratipādakaḥ kathaṃ svahṛdayaguhānikṣiptasamayāneva śabdānuccārayet? jānātyeva hyayaṃ nāviditasamayā ete pratipādakā iti //
atha vipralambhakaḥ, tathāpi samayāntarakaraṇe ka upayogaḥ, prasiddhasamayaireva vipralambhasaṃbhavāt /
yatrāpi hi guptasamayairvyavahāraḥ, tatrāpi na pratipādyaṃ prati samayo gopyaḥ, api tvaviśvastān pratīti hṛti nighāyāha---tasamāditi //7 //
na dvividho dṛṣṭādṛṣṭārthatvāt //1.1.8 //
// pariśuddhiḥ //
svacchāḥ svabhāvaśucayo 'tiśayena gurvyo
durbandhadurdharadurāgrahadurvibhāvyāḥ /
ṭīkāgiro viśadapāradavipruṣo vā
yeṣāṃ vaśe nanu vaśe jagadeva teṣām //8 //
// pramāṇanibandhaḥ samāptaḥ //
// iti pramāṇalakṣaṇaprakaraṇam //
// prameyaprakaraṇam //
// pariśuddhiḥ //
nanu yadi prameyameva mumukṣuṇā pratipitsitam, tadullaḍghya kimiti prathamataḥ pramāṇamamihitamityata āha---tacceti /
tarhi uktāni pramāṇānīdānīṃ parīkṣayantāṃ kiṃ prameyalakṣaṇenetyata āha---lakṣaṇaṃ ceti /
tarhi prameyalakṣaṇamevāmidhīyatām /
kiṃ
pratyakṣādilakṣaṇenetyata āha---na ceti /
nanu pramāṇaṃ tāvat prathamata eva vaktavyam /
taditarasya tadadhīnatvāditi prāgeva saṃgamitametat /
idānīṃ tu pañcadaśasu prathamaṃ kimabhidhīyatāmiti jijñāsā /
abhidhīyamānasaṃgatiparyālocane ca saṃśayādīnāmanupayogādanabhidhānameva prasaktam, kutaḥ pūrvāparabhāvaspardhetyata āha---aparīkṣitaṃ ceti /
etena saṃśayādīnāmupayogaṃ darśayatā vaktavyatā darśitā /
etasmād viśeṣāt pramāṇaprakaraṇāt
apakarṣaḥ saṃśayādiprakaraṇebhyaśca utkarṣaḥ prameyaprakaraṇasyeti samudāyārthaḥ /
ārabhyatāṃ tahi prameyalakṣaṇam, kimantargaḍunā vibhāgenetyata āha---tadiheti /
prameyanāntarīkatvaṃ prameyālambnaphalatvam /
kiṃ tadarthajātamiti bhāṣyakārīyaḥ praśnaḥ śliṣṭaḥ, ki lakṣaṇaṃ katividhaṃ ceti /
asminnarthe vibhāgavat sāmānyalakṣaṇamantareṇāpi viśeṣalakṣaṇānavatārāt /
tatra dvitīye---sūtrapāṭhe nottaram /
prathame tu śabdavyākhyāneneti bhāṣyagatiḥ /
tadatra dvitīyapraśnārtho vibhāgoddeśasūtramavatārayitumityanena darśitaḥ /
prathamastu viśiṣṭaṃ prameyamadyāpi na sidhyatīti tadarthaṃ praśna ityanena /
tatra vārttikakāreṇa tuśabdasūcitaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ gṛhītvā vibhāganiṣṭhaḥ praśna ityanena /

tatra vārttikakāreṇa tuśabdasūcitaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ gṛhītvā vibhāganiṣṭhaḥ praśnaḥ kṛta ityāha---sa ca viśeṣa iti //
nanvayameva ca sūtrārtha iti vibhāga evāsya sūtrāsyārtha iti gamyate /
tathā ca na vivakṣitaviśeṣalābhaḥ sūtrāt, evaṃ ca prameyamātravibhāgo 'narthako 'satyaścetyata āha---yeṣāmiti /
prakṛtopayogiprameyaviśeṣalakṣaṇakroḍīkṛtānāmeva vibhāgo 'sya sūtrasyārtha iti vārttikārtha ityarthaḥ /
yeṣāmityādinā yathāsaṃkhyaṃ lakṣaṇadvayam /
naśca tattvapadena saṃbandhaḥ /
sākṣāditi ca pūraṇīyam /
apavargo mithyājñānanivṛttiḥ, tadāditvāt /
saṃsāro rāgadveṣau, tadekadeśatvāditi /
paramāṇūnāmityupalakṣaṇam, tenāśarīrānindriyā tadartharūpāṇāṃ dvyaṇukādīnāṃ tadguṇakarmaṇāmapīti //
nanu yadā digādayo 'bhihitā evārthata iti samādhānam, tadā tadabhidhāne ka upayoga ityapi samarthanīyamityata āha---kauśalamātramiti //9 //
// pariśuddhiḥ //
nanu pratyakṣamapyātmani pramāṇameva, ahamiti vikalpasya parairapīṣṭatvāt /
na cāyamavastukaḥ saṃdigdhavastuko vā, aśābdatvādapratikṣepācca /
na cāyaṃ laiḍgikaḥ, ananusaṃhitaliṅgasyāpi svapratyayāt /
nāpi smṛtiriyam, ananubhūte smaraṇāyogāt /
anādivāsanāvaśādanādirayamavastuko vikalpa ityapi na yuktam, nīlādivikalpeṣvapyevaṃ vaktuṃ sukaratvāt /
kādācitkatvena tatra vastukalpanamihāpi samānam /
arthakriyāsthiteḥ sūtraprāmāṇyasiddhervastusthitirityapi na yuktam, arthakriyāsthitiniścayasyāpi vāsanāmādāyopaplāvayituṃ śakyatvāt /
ata eva pramāṇāntarapravṛtterityapi gatam /
tasmād vāsanāvādamātraṃ vihāya āgantukamapi kiñcit kāraṇaṃ vācyam /
taccāptānāptaśabdau vā liṅgatadābhāse vā pratyakṣatadābhāse vā? tatra yathā prathamamadhyamaprakārābhāvāt nīlavikalpaśyaramaṃ kalpamālambate, tathāhamitti vikalpo 'pi /
tatrāyam,
pratyakṣapṛṣṭhabhāvitve sākṣādeva savastukaḥ /
tadābhāse tu mūle 'sya pāramparyāt savastutā //
iti /
na ca bāhyapratyakṣanivṛttāveva nirmūlatvam, buddhivikalpasyāpi nirmūlatvaprasaḍgāt /
tatra svasaṃvedanaṃ mūlam, ihāpi mānasamiti na kaścid viśeṣaḥ /
tatkathamātmani pratyakṣapratiṣedhakaṃ bhāṣyamityata āha---ahamiti /
yadyapi savastuko 'yaṃ tathāpi śarīrapratyayasāmānādhikaraṇyāt tadvastuka evāyamityapi syāt /
ato na tadatirikte vastuni pramāṇayituṃ śakyate tāvad yāvad dehādibhyo bhinna ātmā pramāṇāntareṇa na sādhyata ityarthaḥ /
tadidamuktam---drāgiti /
ghaṭādijñānavaditi vyatirekidṛṣṭāntaḥ /
yathā hi ghaṭādijñānaṃ śarīrādipratyayavaiyadhikaraṇyāt
tadatirikte vastuni drāgevapramāṇayitu śakyate, tathā nedamityarthaḥ //
nanu yadi nāma na drāgeva, vicārakrameṇa tu pramāṇayiṣyate /
tathā hi,
nirūpādhiśarīrabuddhitatsamudāyālambanatvena ahaṃ pratyayasyātiprasaḍgāt svasaṃbandhini śarīrādāvayamahaṃpratyaya iti vācyam /
tatrātmavyatirekeṇa kaḥ svārtha iti cintanīyam /
ananyatvaṃ svatvaṃ sarvabhāvānām /

tathā ca yadā tenaiva tadanubhūyate tadā pratyetuḥ pratyetavyādananyatvādahamiti syāt /
ata eva ghaṭādayo na kadācidapyananyānubhavitṛkā iti na kadācidapyahamāspadamiti cet? evaṃ tarhi tvanmate 'pyayamahamiti pratyayaḥ śarīrādāvāroparūpa eva, tataḥ pratyeturanyatvāt /
buddhau mukhya iti cet---na, tasyāḥ kriyātvenānubhūyamānāyā bhinnasya tatkarturahaṃ chinadmītivadahaṃ jānāmītyanubhavāt nīlādipratyetavyākāravat pratipattrākāro 'pi pratīterevāyamātmā tathā bhāsata iti cet? tarhi pratyetavyākārasamānayogakṣematvena pratipatrākārasyāpi siddhaṃ naḥ samīhitam /
astu svopādānamātramiti cet---na, tatpratibhāsane tadgatārthākārasyāpi pratibhāsaprasaḍgāt /
ākāramantareṇākāriṇo 'navabhāsanāt /
pravṛttivijñānasaṃtānādanya evāyaṃ buddhisaṃtānaḥ pratipattā, yamālayavijñānamācakṣata iti cet? evaṃ tarhi pravṛttivijñānopādānamanādinidhanaḥ siddho 'dhikaḥ pratipattā /
sa kiṃ saṃtanyamānajñānarūpaḥ, tadviparītarūpo veti cintā pariśiṣyate /
tasyāśca raṅgabhūmiḥ kṣaṇabhaṅgabhaṅga ityata āha---pareti /
dṛḍhataraṃ viśeṣaniṣṭham /
smṛtyā saha pūrvāparapratyayayorekaviṣayatvamūkajñānagocaratvam /
pūrvānubhūtitatkāryasmṛtitatkāryānubhūtīnāmekenānuvyavasāyena
etena pratisaṃdhānaṃ pratyabhijñānaṃ vā syāt, kāryakāraṇaviśeṣayorekasaṃtānaniyamo vā? ādye tattvataḥ pratyabhijñānamasiddham, abhimānato viruddham, aviśiṣṭamanaikāntikam /
dvitīye 'pi virodha eveti nirastam /
tadāha---tadaneneti /
tadatra pratisaṃdhāne kāryakāraṇabhāvaḥ pareṇopanyastaḥ kimupādhitayā vipakṣavyāvṛttisaṃdehamudbhāvayitum? atha svadarśane pratisandhānavyavasthāṃ pratipādayitum? pratisandhānasya tu kṣaṇabhaṅgasādhanameva bādhanamityāśayaḥ /
tatra pratyabhijñānaṃ pratisandhānamiti gṛhītvopādhilakṣaṇamapaninīṣān kāryakāraṇabhāvapratisandhānayoḥ paraspareṇa vyāpti khaṇḍayati---na hi yatreti /
punaḥ bauddhaḥ /
na hi kāryakāraṇabhāvamātraṃ pratisandhānanibandhanamācakṣmahe /
kiṃ tarhi? sādṛśyaviśiṣṭamiti śaṅkate---vastuta iti /
tadidamuktam, sabhāgeṣu iti /
etadvyatirekavyabhicāreṇa dūṣayati---tanneti /
viśiṣṭo 'pi kāryakāraṇabhāvo na pratisandhānaṃ prati prayojako yatastannivṛttāvapi nedaṃ nivartata ityarthaḥ /
na ca sādṛśyamātramevāstu tannibandhanamiti sāmpratam, bhedagrahe tasyāpi vyabhicārāt /
tadagrahapakṣastu vācya iti tamupekṣyāsmadabhipretaṃ pratisandhānamādāya śaṅkate---pūrvāpareti /
yatra kartari pratisandhānaṃ tatrāvaśyaṃ pratisandhayānāṃ buddhīnāṃ kāryakāraṇabhāvaḥ /
yatra caiṣa evabhūtaḥ, tatrāvaśyaṃ kartṛpratisandhānamiti na vyabhicaratītyarthaḥ /
dūṣayati---hanteti /
nairātmyasākṣātkārasātmībhāva iti sarvajñopalakṣaṇaparam //
tadayamarthaḥ, sarvajñastāvadubhayavādyavivādaviṣayaḥ /
sa kimātmanaḥ pūrvāparapratyayānekakartṛkatayā pratisaṃdhatte na vā? ādye tatpratisandhānādeva pratisandhāturekatvaṃ siddham /
jñānānāṃ bhedasya dhiyāmasthairyasya sarvaireva pratīteḥ /
pratisandhātuḥ kṣaṇikatāyāḥ sarvajñenāpyapratīteḥ /
atha na pratisandhatte, na tarhi kāryakāraṇabhāvanibandhanaṃ kartaryapi pratisandhānam /
na hyasti saṃbhavo yadanvaye 'pi yasyānanvayastat tāvanmātranibandhanamiti /
saiva ca ityādi sotprāsam /
vyartha iti /
svanibandhanānuvṛttau sattvadṛṣṭerdurapahnavatvāt /
avaśyaṃ ca tasya pratisaṃdhānena bhavitavyam /
kathamanyathopadiśet? avaśyaṃ copadeṣṭā svīkartavyaḥ /
yadi pāralaukiker'the vipralambhakā eva vaktāra iti niścayaḥ, saṃbhāvanayāpi prekṣāvanto na pravarteran /

tasmādubhayathāpi pratisandhāturekatvaṃ siddham //
atra śaṅkate---athāsadapīti /
tataśca na kāṣakāraṇabhāvo na tasya nibandhanam avyabhicārāt /
nāpyanupadeśaprasaṅgaḥ, tannibandhanasya pratisandhānasya bhāvāt /
nāpi doṣāvakāśaḥ, svarasavāhinastasya taddhetutvāt /
asya tvāhāryatvādityarthaḥ /
śaṅkate---na ceti /
so 'yaṃ kāryakāraṇābhāve satyeva draṣṭavyaḥ /
upadeśastu pūrvapratisandhānabalopanītakarūṇābhyāsaprakarṣādeva virodhapratisandhānabalena suptasyeva prabodha iti śaḍkārthaḥ /
uttaram---pravṛttīti /
na ca sphaṭikavad viṣayoparāgaparihāreṇa buddhiṣu bhedagraha iti yuktam, sphaṭikavadupādhiparihāreṇa buddhīnāṃ pratyetumaśakyatvāt /
tathābhāve buddhimātreṇa bhedāgrahe pārthivatayā vṛkṣāt kāṣṭhaṃ kāṣṭhādaḍgāraḥ, tato bhasmādibhedena na gṛhyeta /
gṛhyate ca /
tasmānnimittavyāvṛttau pratisandhānaṃ na syāt, bhavad vā nimittāntaramākṣipatītyarthaḥ /
na copadeśaḥ pratisandhānamantareṇa samarthitaḥ syāt /
sa hi vivakṣāyoniḥ /
sā ca saḍketitaśabdasmaraṇādiyoniḥ /
tadeva ca pratisandhānam //
nanvālayavijñānabhedāgrahāt pratisandhānaṃ bhaviṣyatītyata āha---ālayeti /
sa hyālayasantāno 'hamāspadaṃ pravṛttivijñānādanya eva syāt, tadantaḥpātikādācitkānekāhaṃpratyayarupo vā? na tāvadādyaḥ, na hyahamahamikayā parasparasvatantrasantānadvayamanubhūyate /
satyapi vā parasparamanupādānānupādeyabhāvānna parasparapratyākalitārthānusandhānabandhaḥ /
tathātve vā caitramaitrādiṣvapi prasaṅgaḥ /
ubhayorvā ubhayopādānatve ekamapyanekāśritamiti kimaparāddhamavayavisaṃyogādibhiḥ? na
cālayavijñānopāttaṃ pravṛttivijñānaṃ na kiñcidupādatta ityapi yuktam /
tathā sati nimittatāmapi na yāyāt, upādānatvavyāptatvānnimittatāyāḥ /
evaṃ ca yadi jñānāntaramupādadīta, tadā apūrvānantasantānapravṛttiprasaṅgaḥ /
tasmānnālayasantāna ānubhaviko na caupapattika ityarthaḥ /
dvitīye tvāha---ahamiti //
ayamāśayaḥ /
asya hi bhedāgrahaḥ svarūpato vā syāt, viṣayato vā? svarūpato 'pi pūrvāhamiti pratyayamātrād vā, pravṛttivijñānebhyo 'pi vā? na tāvadādyaḥ, ahamityajñāsiṣam, ahamiti jānāmi, ahamiti jñāsyāmītyatītatvādipratīterbhedaniścayamantareṇānupapatteḥ /
kathañcid bhedāgrahe 'pi tadarthasyaiva pratisandhānamucitam, na pravṛttivijñānānām /
na ca tebhyo 'pi bhedāgraha iti coktameva /
nāpi viṣayataḥ /
sa hi svākāro vā syāt,
vastvantarameva vā, alīkaṃ vā? nādyaḥ, prāgdūṣaṇenaiva gatatvāt /
na hyanena svākāraḥ svātmano bhedenāropitaḥ, api tu svātmaviṣaya eva darśitaḥ /
tasya ca bhedo niścita iti /
nāpi dvitīyaḥ, svayamanabhyupagamāt /
nāpi tṛtīyaḥ, ahamiti vikalpasya savastukatāyāḥ prāgeva prasādhanāt /
avastukatve 'pi na tatra prakṛtopayogibhedāgrahasaṃbhavaḥ /

sa hi vidyamāna eva bhedo na gṛhyate, avidyamāna eva vā, āropito vā, āropitāsattvo vā? na tāvadādyaḥ, alīkasya ajñāyamānabhedasampattāvanalīkatvaprasaḍgāt /
nāpi dvitīyaḥ, pāramārthikasya bhedābhāvasya pāramārthikābhedaparyavasāyitvāt /
na ca paramārthata eva nānāvikalpollikhitamalīkamekātmakam anātmakatvāt /
tathātve vā kva bhedāgrahasyopayogaḥ, ekatvādevaikatvenānusandhānāt? nāpi tṛtīyaḥ, virodhaparāhatatvāt /
yadi hi tatra bhedāropaḥ, kathaṃ tadagrahaḥ? tadagrahe vā kathaṃ bhedāropaḥ? na ca bhedārope 'bhedāropasyāpyavakāśaḥ /
nāpi caturthaḥ, ātmāśrayaprasaṃgāt, pāramārthikabhedaprasaḍgācca /
ghaṭapaṭayoryo bhedaḥ pāramārthikaḥ, śaśaviṣāṇanaraviṣāṇayorvā yo bhedaḥ kālpanikaḥ, sa iha na gṛhyate ityabhedānusaṃdhānamiti cet---na, anyaviṣayabhedāgrahe anyatrābhedārope 'tiprasaḍgāt /
catuṣkoṭivinirmuktavyapadeśyabhedāgrahe tvabhedārope trailokyaikatāropaprasaṅgaḥ //
tatra bhedagraho 'pyastīti cet? tarhi yathābhūto bhedaḥ tatra gṛhyate, tadagrahe evābhedāropa ityeva sādhu /
na caitadalīkaviṣayatvapakṣe saṃbhavatīti sthiravastugocaratvam eva sattvabuddherjyāyaḥ /
kṣaṇabhaṅgastu niṣetsyata iti bhāvaḥ /
tadidamuktarūpaṃ pratisandhānaṃ nimittavattayā vyāptaṃ nirnimittatve niyamānupapatteḥ /
taccānekakartṛtve nāstīti vyāpakānupalabdhyā vipakṣānnivartamānaṃ nimittavatyekakartṛkatve viśrāmyatīti pratibandhasiddhiḥ ityanenābhiprāyeṇopasaṃharati---tasmāditi //
tadetatsarvaṃ buddhīnāmupādānopādeyabhāvamabhyupetyoktam /
vastutastu tatraivāyaṃ vivādaḥ /
tathā hi vyavahitakālā api pratyayā yadyekakartṛkāḥ, kva buddhīnāmupādānopādeyabhāvaḥ? sa cet, kva teṣāmekakartṛkatā? sā hyekopādānataiva /
na caikajātīyatve sati tadutpattiḥ evopādānopādeyabhāvaḥ /
śiṣyo pādhyāyabuddhyorapi tathābhāvaprasaṅgat /
bhedāgrahe satītyapi na yuktam, samastopādhisvīkāraparihāreṇa śiṣyācāryabuddhyorapi bhedāgrahāt /
sopādhibhedagrahasya prakṛte 'pi bhāvāt /
śarīrabhedāgrahasya janmāntareṇavyabhivacārāt /
anupalabdhapitṛkeṇa bālena cāti prasaḍgāt /
ghaṭakapālakṣaṇayoratathābhāvaprasaḍgācc /
ekādhāratāniyama ityapi na yuktam, tasya vāstavasya kṣaṇikapakṣe viṣayasamayānāṃ kṣaṇānāmabhāvāt kālpanikasya tvatiprasaṃjakatvāt /
asti hi sarveṣāmabhimāno yatraiva ghaṭe
gandhaḥ tatraiva rūparasasparśā iti, yatraiva śarīraṃ tatraiva jñānamiti /
etena cābhrāntasamataikāvasāyaḥ prakṛtivikriye /
tato
hetuphalasyopādānopādeyalakṣaṇamiti nirastam /
kāṣṭhasya tu prakṛtervikṛtiraḍgāra iti kuto niścitaṃ bhavatā? yāvatā vahnerevāsau vikāraḥ kiṃ na syāt, vahnisaṃbandhe kāṣṭhādeva tadutpatteriti cet---na, kāṣṭhasaṃbandhe vahnereva tadutpattirityevaṃ kiṃ na syāt? pārthivaṃ pārthivopādānakameveti niścayāditi cet? kuta etat? sabhāgeṣu kṣaṇeṣu tathā darśanāditi cet? tadapi kutaḥ? abhrāntasamataikāvasāyāditi cet---na, nīlaparamāṇuṣu parasparapratyāsanneṣu nirantaraṃ
jñāyamāneṣu parasparopādānatvaprasaṃgāt /
asti hi teṣāṃ tadutpattau satyāṃ mamatā ābhimānikaikatvāvasāyaśca /
pāramārthikastu na kvacidapi /
astu piṇḍitānāṃ rūparasaparamāṇūnāṃ sarveṣā sarvopādānatvamityapi na yuktam, anekavṛtteḥ ekasya svayamanabhyupagamāt, saprasidhānāṃ samānadeśatvābhāvācca /
etena bhrāntasaṃmataikāvasāya iti pāṭhāntaramapāstam, laukikānāṃ bhrāntasaṃmatestatrāpi tulyatvāt /
parīkṣakāṇāṃ tu prakṛte 'pyasattvāt /
tasmāt kāryakāraṇabhāvamātramavaśiṣyate /
sa ca nopādhiratiprasaṃgāt /
kiñcideva svakāraṇasāmagrīvaśādutpadyate jñānaṃ yat kāṃścideva kāraṇasāntānikān pratyayān pratyavekṣate nānyat /
nāparānityetadapyasādhīyaḥ, niyāmakamantareṇa śiṣyasyāpyupādhyāyacittapratyavekṣakajñānotpādaprasaḍgāt /

tatra teṣāmanabhisaṃskārakatvāt naivamiti cet? kāraṇatvajñānatvāviśeṣe 'pyetadeva kutaḥ? vicitrā hi kāraṇānāṃ śaktiḥ /
tat
kimatinirbandhena? yatra yathā kāryaṃ dṛśyate tatra tathā kalpyata iti cet? tat kimidānīṃ kiṃbhūtasya kutra sāmarthyamityanuyogo 'nuttara eva /
evaṃ tarhi sarvatra jñāpakajanakeṣvanāśvasāt nirīhaṃ jagat jāyeta /
kṣaṇabhaṅgasādhanabādhitatvāt pratisandhānahetorevaṃ kalpyata iti cet? athānenaitat kiṃ na bādhayate? tasya nirdeṣatvāditi cet? asya tarhi doṣāntaraṃ vacanīyam /
agṛhyamāṇaviśeṣatvādastūbhayoḥ satpratipakṣatvamiti cet? nanvidamapi te vyasanaṃ nivartayiṣyāmo mā tvariṣṭā
ityupasaṃhāraśeṣaḥ //
yadi hi sarvajñasya cetaso 'smadādicittamālambanapratyayatvenodāhniyate vaisadṛśyād daṇḍaghaṭavanna pratisaṃdhatta ityapi pariharedata uktam---yogicittamapīti /
tasyāpi yogicittena pratisandhānaṃ syāditi viparyayo hetuviparyāsasyāpi saṃbhavāt /
tasyāpi yogicittena pratisandhānaṃ syāditi viparyayo hetuviparyāsasyāpi saṃbhavāt /
sahārthe vā tṛtītā /
ihānubhavo vā kālāntarabhāvinīṃ smṛtiṃ janayati, jajjanito vā saṃskāraḥ? so 'pyatīndriyo 'dhyakṣasiddho vā? atīndriyo 'pi tatkālasthāyī, saṃtanyamāno vā? adhyakṣāsiddho 'pi taduttarabuddhidhārārūpo vā, tadanyo vā, tadviśeṣo vā? viśeṣo 'pyanubhavaprasavatvamātraṃ vā, anubhavitṛsantānavaijātyaṃ ceti? tatra prathamaṃ dūṣayati---na hyajāteti /
adhyakṣasiddhastu taduttarabuddhidhārārūpāt, anyastāvadanupalabdhibādhitaḥ, tairanabhyupagataśca /
anubhavaprabhavatāmātralakṣaṇastu viśeṣo 'viśeṣa eva /
na hi karmakarakaropanītam eva bījaṃ kṣitimāsādyaḍkuraṃ kurute /
na tu tathābhūtamapi pramādapatitam, tathā nīlādyanubhavasantānaḥ pītādyanubhavena vopanīyatām,
nīlādyanubhavenaiva veti na kaścit svarūpakṛto viśeṣaḥ /
evaṃ cānanubhūte 'pi smaraṇaprasaḍgo na cānubhūte 'pīti vaijātyaṃ tu viśeṣo bhavet /
yathā kṣīrāvasekādamlatvaṃ parihṛtya mādhuryamādāyānuvartamānāmalakī kālāntare api phale mādhuryamunmīlayati, lākṣārasāvasekād dhavalatāṃ parihṛtya raktatāmupādāyānuvartamānaṃ kārpāsabījaṃ kusumeṣu raktatām, na caivaṃ prakṛte saṃbhavati /
javākusumādyupadhānāt tadrūpatāṃ parihṛtya dhavalimānamupādāyaiva saṃtanyamānasya sphaṭikasyeva jñānasyāpi viṣayoparāgaṃ parihṛtya cidrūpatāmātramupādāyānuvṛtteḥ /
sarvākāratvameva sarvavijñānānāṃ kiṃ tu kaścidākāra ḥ
sphuṭaḥ, anye tvapaṭava iti tu svadarśanaśraddhā, yato viruddhadharmādhyāsādapi na bhīḥ /
nirākārapakṣe 'pi yāvānartho buddherviṣayastatra sphuṭaiva sā /
yatra tvasphuṭā nāsau tasyā viṣayaḥ /
tathātve vā viṣayetaravyavasthā na syāt /
tasmādatīndriyaḥ saṃskāraḥ pariśiṣyate /
sa cet kālāntarasthāyī, nūnaṃ tadupādānamapi tathaiva sthāyi /
na hyupādānanivṛttāvapi upādeyamavatiṣṭhata ityāśayavānāha---iti pūrvotpanna iti /
saṃtanyamāna evātīndriyaḥ saṃskāro bhaviṣyatītyāśayavānāśaṅkate---punaḥ para ityādi /
pṛthaksaṃskārasantāno hi na tāvat parābhyupeto nāpyupapannaḥ, ālayasya prāgeva pratiṣedhāt /
tato 'pyadhikatve tatraiva smṛtyādiphalaprasaḍgāt /
tasmāt pravṛttisantāne phalānavakāśāt anyatra saṃskāre 'nyatra phale 'tiprasaḍgāt /
tasmād pravṛttisantāne phalānavakāśāt anyatra saṃskāre 'nyatra phale 'tiprasaḍgāt /
tasmād pravṛttisantāne phalānavakāśāt anyatra saṃskāre 'nyatra
phale 'tiprasaḍgāt /
tasmād yatrānubhavastatra saṃskāraḥ, yatra ca sa tatra smṛtyādiphalamiti paramupapadyate //
evaṃ ca kṣaṇabhaṅgasādhanaṃ pratirodhakamavaśiṣyate /
tatrāha---upapādayiṣyate hīti /
etena yo yaḥ saṃskāraḥ kvacit santāna āhitaḥ, sa tatraiva phaladānayogyo nānyatretyādi nirastam, atiriktasya saṃskārasyāśrayāsiddhatvāt, viśeṣalakṣaṇasya ca svarūpāsiddhatvāt, aviśiṣṭottarakāryapravāhalakṣaṇasya ca viruddhatvāditi /
anityatvasya hetorviśeṣavyāvartakatvotkīrtanaṃ guṇatvasiddhyupayogāt /

ata eva netaretarāśrayatvaśaṅkā,
anityatvena pāratantryaṃ sādhayitvā tena guṇatvaprasādhānāt /
guṇatvaṃ tu yadarthaṃ sādhitam, tat tatsādhakenaiva sādhitamiti vaiyarthyamavaśiṣyate /
tadupasaṃharati---tasmāditi /
nanu yadi vaiyarthyamasya hṛdi nihitameva vārttikakṛtā, tat kimathamamumeva hetumupanyastavānityata āha, tadapi pūrvamūktam, na tu prasādhitam /
na cāsiddhaṃ sādhanaṃ nāmeti kṛtvā iti garbhaśoṣaḥ //
ayamarthaḥ /
yathā anityatvaṃ dravyapāratantryāvinābhūtam, tathā guṇatvamapi /
yathā ca tadicchadiṣu, tathā guṇatvamapīti /
na tāvadanayoḥ sādhanatvaṃ prati kaścid viśeṣaḥ /
kevalamanumānakālābhāvo vivakṣitaḥ /
so 'pi nāsti, ekahetusiddhe 'pi hetvantarajijñāsuṃ prati bhāvāt /
ananusaṃhitānityatvamapi tallakṣaṇayogana guṇatvavyavahāriṇaṃ prati ca /
dṛśyate hīcchādīnāṃ sāmānyavatāmacalanātmakānāṃ guṇāntarāyogaḥ /
atra vipratipattau tvanityatvāderūpanyāsaḥ /
tadayamaperarthaḥ /
anityatvena pāratantryamapi sādhayati, tatsādhakaṃ guṇatvamapīti /
uttaraprabandhopayogamāha---na caitaditi /
dravyapāratantryeṇa viśeṣiteneti śeṣaḥ /
tadetad viśeṣaṇaṃ kutaḥ siddhamityata āha---yadyapīti //
ayamāśayaḥ /
pratyakṣagrahaṇayogyāstāvadasyāvayavāḥ pratyakṣānupalambhenaiva nirastāḥ /
atīndriyeṣvanumānaṃ pramāṇam, tacca dvividhaṃ samavyāptikamasamavyāptikaṃ ceti /
tatra yadyapi dvitīyasya nivṛttau na sādhyanivṛttiḥ, tathāpi prathamasya nivṛttāvavaśyaṃ nivarteta /
tathā hi, kvacidupalabhyamānasparśavattayā duvyasyārambhakatvaṃ kalpyeta /
ārambhake sati ca tat kāryadravyaṃ sāvayavaṃ vyavasthāpyeta, vāyuvat /
na ceha kvacidupalabhyamānasparśavattāstīti nārambhasaṃbhavaḥ, tadabhāve na sāvayavatvamākāśavat /
tadidamuktam---tadavayavakalpanāyāṃ pramāṇābhāveneti /
na tāvadaṇviti /
vyāpakamityarthaḥ, viśeṣaniṣadhasya śeṣābhyanujñāviṣayatvāt /
kuta itya āha---tatra tatreti /
tathā satyeva hīcchādīnāṃ sārvatrikatvamupapadyate yata ityarthaḥ /
tadupapādayati--kvaciditi /
anyatarat śarīrādi /
kvacit svabhāvataḥ kāryadravyotpatterārabhya tatkaraṇasaṃyogādeḥ /
atha gatereva kiṃ na taṃ tamāpnotītyata āha---gatikalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt /
gatikalpanāpramāṇaṃ hi mūrtiḥ /
tayā aparidṛśyamānāpi gatiḥ kalpyate manasi paramāṇuṣu ca /
tadabhāvaścātmani /
tathā hi, na paramāṇvāśrayā icchādayaḥ, anityatve satyasmadādipratyakṣatvāt, śabdavat /

niravayavadravyāśritatvaṃ ca sādhayatā sāvayāśritatvaṃ prāgeva nirastam /
ato 'mūrtatvānna gatisaṃbhavo mūrtergatyā samavyāptikatvāditi pūrvavanneyam //
nanu naitadekamapi vārttikasthamityata āha---tadetadādigrahaṇeti /
nanu tathāpi kimanayā kaṣṭasṛṣṭyā, yāvatā guṇatvamanyathāpyamīṣāṃ sādhayituṃ śakyam? tathā hi icchādayo guṇā anityatve satyekendriyagrāhyajātimattvāt, rūpādivadityādinā ityata āha---tadanayeti //10 //
// pariśuddhiḥ //
yasya kṛte 'pavargo mṛgyate sa tāvallakṣitaḥ /
athedānī puruṣasyāpekṣitatamatvāt apavargo lakṣayitumucitaḥ /
tat kimantarāle śarīrādilakṣaṇamityata āha---ātmānamityādi /
apavargasyābhāvarūpatvāt pratiyogyadhīnanirūpaṇatayā duḥkhādapakarṣaḥ /
tasyāpi hetvadhīnotpattikatayā taddheturūpebhya indriyādibhyo 'pakarṣaḥ /
teṣāmapi śarīramāśritya tathābhāvāt śarīrādapakarṣa iti saṃgatisaṃkṣepaḥ /
sākṣāt śarīramāśrityeti /
indriyāṇāṃ manasaḥ aṃśator'thādeḥ paramparayā tu śarīrāśritatvam /
buddherdeṣāṇāmarthādyaṃśasya ca /
asminnevārthe bhāṣyam ityāha---tadavatārāyeti //
atra hi ceṣṭāyāḥ śarīrāvyabhicārapakṣe arthendriyasamuccayo 'nupapannaḥ, sambhave vyabhicāre ca viśeṣaṇasyārthavattvāt /
samuccayapakṣe vyabhicāradarśinaḥ kathaṃ ceṣṭāśraya iti praśno 'nupapannaḥ, pratyekavyabhicāre satyeva hi samuccayasambhavāt /
ato vikalpaṃ gṛhītvā bhāṣyamutthāpayati---atreti /
yadyapi ceṣṭā kāyavyāpārastathāpi tasyaiva lakṣyatvāditaretarāśrayabhiyā vyāpāramātraṃ vaktavyamityāha---ceṣṭā vyāpāra iti /
prayuktasya iti satātparyaṃ padam /
ato vyācaṣṭe---prayuktasyotpāditaprayatnasyeti /
tena kāraṇadvārā ceṣṭānirūktiḥ /
prayatnavadātmasaṃyogāsamavāyikāraṇāntyāvayavikriyā ceṣṭā /
phaladvārā tu hitāhitaprāptiparihāraphaleti /
tadidamubhayaṃ vivakṣatoktam---api tu viśiṣṭo vyāpāra iti /
tena phaladvāranirūktau vyabhicārodāharaṇam /
dārūyantrādikāraṇadvāranirūktau tu prāṇākhyo vāyuḥ /
manaḥkaracaraṇādayastu antyāvayavipadenaiva nirastāḥ /
tatrobhayavyabhicāramudbhāvayan dārūyantrādītyahā /
dvayamapi pariharati---mūrtāntareti /
atra ca sparśavaddravyaparimāṇaṃ mūrtiriti paralakṣaṇābhiprāyeṇa mūrtiśabdaḥ prayuktaḥ /
tena ca sparśavaddravyāntarāprayoge satītyarthaḥ /
prayogaśca kriyaupayiko guṇaḥ /
sa ca dārūyantrādau nodanādiḥ /
prāṇe tu prayatnaḥ /
tena yadyapi śarīrasya prayojakaṃ mano 'styeva, tathāpi na tat sparśavat /
yadyapi ca śarīreṇāpi tatra prayatyate, tathāpi na tat tato 'nyat /
tadidam anyaragrahaṇaphalam /
ato nāsiddhaṃ viśeṣaṇamiti /
etacca yathāśrutaṃ bhāṣyavārttikānurodhena viśeṣaṇam /

āgāmivārttikaparyālocanāyāṃ tu ceṣṭāśabda evāyamevambhūter'thaviśeṣe vartata iti na nyūnaṃ sūtramāśaṅkanīyam /
pāṣāṇetyādi /
na ca tasyāpi prāṇitvenocchvāsaniḥśvāsānumānāt nayanodarādyavayavasaṃkocavikāśalakṣaṇā ceṣṭāstīti vācyam, ucchvāsaniḥśvāsāvakāśābhāvāt antyāvayavino niṣkriyatvācca /
api ca mṛtaśarīrāvyāptiparihārāya yogyataiva śaraṇam /
na codāharaṇamādaraṇīyamiti //
nanu yadyapīndriyāṇi śarīre na samavayanti, tathāpi saṃyujyante /
tāvataiva āśrayārtha upapanna ityato vārttikakārasya bhāvamāviṣkaroti---saṃyogitayā tviti /
yadyapi golakasyābhidhāte 'pi cakṣurūpahanyate tadanugrahe cānugṛhyate, tathāpi viśeṣānupādānāt sarvendriyābhiprāyametad draṣṭavyam /
na hi golakamātrasyopadhāte 'nugrahe vā tvagādīnyupahanyante anugṛhyante vā /
yathā jarāyauvanādinā śarīropaghātānugrahābhyāṃ sarvāṇi vikalāyante paṭūni vā sampadyanta iti /
tadetad bhāṣyavārttikakārābhyāmevānugṛhyante upahanyanta iti bahuvacanaprayogeṇa spaṣṭaṃ darśitamityupekṣitavān /
na svarūpeṇa śarīram āśrayanta iti /
avyāptyativyāptī vihāyeti śeṣaḥ /
nanu sukhādyupalabdhihetutvamarthānāṃ kāryopahitaṃ rūpam, na tu tadeva kāryamityata āha---prayojanaṃ tadadhikāreṇa tatra pravṛtteriti /
tadayaṃ lakṣaṇārthaḥ /
yadavacchinne ātmani arthā bhogaṃ janayanti taccharīram /
tena nātmanā vyabhicāraḥ /
na
hyātmātmanaivāvacchidyate /
nāpi manasā, tasya śarīrānavacchedena pravṛtterabhāvāt /
nāpīndriyaiḥ, tadavacchedena tatra bhogotpattau bahirapi bhogaprasaṅgaditi /
tadetat tasya bhogadhiṣṭhānamiti vadatā bhāṣyakṛtā eva prāk darśitaṃ sphuṭamiti
neha vitanyate /
codayatīti /
arthagatiṃ samarthya śabdagatāviti śeṣaḥ /
ceṣṭādayaḥ sāmānyaśabdā iti vārttike bahuvacanaṃ dṛṣṭāntabrahmaṇādiśabdāntarbhāvena /
āśrayaśabdāvṛttibhedavivakṣayā vetyato mandāśaṅkatvādupekṣitam /
aśeṣabrāhmaṇabhojanasyāśakyatvādityanupapattivarṇanaṃ sampātāyātamasya pakṣasyāgre varṇanīyatvāt /
ata eva tadupekṣya prakṛtopayuktaṃ vivṛṇoti---viśeṣeṇeti /
bubhukṣitatvādinā sannidhīyamānamityanena sambandhaḥ /
atrānayoḥ prakaraṇādītyādipadasaṃgṛhītayormadhya ityarthaḥ /
pramāṇāsambhavo 'nupapattirbādha ityarthaḥ /
yasyāpi pramāṇena śarīratvaṃ bādhitaṃ bhavati, tatrāpi vyāpāraśrayatvaṃ gatamiti //
atha samavāyābhiprāyeṇeti /
atra hīndriyāśraya iti ṣaṣṭhītatpuruṣo bahuvrīhirvā /
tatra samavāyābhiprāyeṇobhayaṃ dūṣayati---tathāpīti /
upalakṣaṇaṃ caitat /
śarīrasyendriyeṣvityapi draṣṭavyam /
prathamapakṣe mūrtānāṃ samānadeśatāprasaḍgāt, ekasya dravyasya anārambhakatvāt, pṛthivyā abādidravyānārambhakatvācca /
dvitīyapakṣe tu vijātīyānām anārambhakatvāt /

śrotramanasordravyānārambhakatvādityarthaḥ /
indriyaviśeṣaṃ gṛhṇāti---ghrāṇasyeti /
śliṣṭaṃ vākyam /
atrāyamanuyogaḥ /
śarīrāvayavāntareṇa ghrāṇasya samavāyo vā saṃyogo vā? prathame 'pi dvayī gatiḥ, ghrāṇasya vā śarīrāvayave samavāyaḥ, tasya vā ghrāṇa iti /
tadetadanuyogadvayamabhipretyāha---na tasyeti /
śarīrāvayavasamavāyikāraṇatvena śarīre 'samavāyāt /
na hi kāraṇaṃ kāryakārye samavaitītyarthaḥ iti ṣaṣṭhatatpuruṣapakṣe /
bahuvrīhipakṣe 'pi śarīrasyāsamavāyāt /
na hi kāraṇakāraṇe kāryaṃ samavaitītyarthaḥ /
ghrāṇasya śarīrāvayave samavāya iti tu na sambhavatyeva, mūrtayorekāśrayatvānupapatterityatra ṭīkā sphuṭā /
saṃyogapakṣaṃ gṛhṇāti---atha tadādhāramiti /
tatra saṃyuktamityarthaḥ /
atrāpi dvayīgatiḥ, ārambhakatayā anārambhakatayā vā /
tatra prathamaṃ dūṣayati---tathāpīti /
ārabhyamāṇaṃ hi dravyamaindriyakairevāvayavairārabhyate yathā ghaṭaḥ /
atīndriyaireva vā yathā dvyaṇukādikam /
na tu miśrairiti vyāptiḥ, tāmupobdalayitumapratyakṣatvaprasaṅga uktaḥ /
anārambhe tu saṃyogidravyamātra syāt keśādivat /
tathā ca na tatra śarīrasamavāyasambhava iti kimanena śaḍkitenāpītyupekṣitavān /
etena śarīrasamavetametaditi nirastam, atīndriyadravyasyaindriyakeṇānārambhāt, ekadravyasya ca dravyasyābhāvāt /
alpaparimāṇasya mahatānārambhāt /
śarīravyāpakatve ca tasya sarvatra gandhopalabdhiprasaḍgāt /
api ceti /
yadyarthaśabdo rūpādimātravacanaḥ, tadaivaṃ dūṣaṇam /
yadā tvindriyaviṣayavacanaḥ, tadā vāyavīyaśarīrāvyāptiḥ /
yoginastadapi tatheti yadi tadendriyaparamāṇubhireva vyabhicāraḥ, teṣāmapi tathābhāvāditi /
tadetatsarvaṃ śabdagatimupekṣya carcitam /
paramārthatastu yadi dvandvānantaraṃ bahuvrīhiḥ ka liṅgasaṅgatirarthasaṅgatiśca? atha prathamata eva bahuvrīhiḥ kkaikapadyamiti? //11 //
// pariśuddhiḥ //
indriyasyeti /
kenacidupādhinā śarīrādīnāmeva phalatvamiti svabhāvikarūpapratītyadhīnatvāccaupādhikarūpapratīteḥ tebhyaḥ phalasyāpakarṣaḥ /
śarīrādīnāmeva dharmaḥ pretyabhāvo dharminirūpaṇādhīnatvācca dharmasya tebhyaḥ pretyabhāvasyāpakarṣaḥ /
arthādīnāṃ doṣāntānāṃ śarīramāśritya duḥkhahetutvāviśeṣe 'pi paramparayā śarīrāśriyatvādindriyāṇāṃ tu sākṣāt tathābhāvādebhyasteṣāmapakarṣaḥ /
manasastvevaṃrūpatve satyapi bāhyendriyavaidharmyajñāpanārthatvāt buddhikramānumeyatvācca buddheḥ sakāśādapakarṣaḥ /
tadidamuktam---upanāyakatveneti /
sākṣāccharīramāśritya pratiniyataviṣayādyupanayadvārā duḥkhahetutvenetyarthaḥ /
śarīrasaṃyuktaṃ saditi śeṣaḥ /
ato nobhayāvadhāraṇe bhāgāsiddhamasiddhaṃ veti doṣaḥ /
sarpamaṇipradīpādīnāṃ tu saṃskārapadenaiva nirāsaḥ /

etāvāṃstu viśeṣo yadañjanādīnāmindriyasaṃskārakatvam /
pradīpādīnāṃ tu viṣayasaṃskārakatvamiti //
nanu bhāṣyakṛd āha---bhogasādhanānīti, tatkathametat tena sūcitamityata āha---sākṣāditi /
yadyapi bhujyeta
iti bhogau sukhaduḥkhe iti sākṣādeva bhogasādhanatvaṃ sarveṣāṃ sambhavati, tathāpi bhogo buddhiriti tatra tatra bhāṣyadarśanāt tadanusāreṇa vyācaṣṭe---pāramparyeṇa ceti //
yathā ca sāmānyalakṣaṇamantareṇa na viśeṣalakṣaṇāvasaraḥ, tathā vibhāgamantareṇāpīti so 'pi vaktavyaḥ syāt /
tadetadevaṃlakṣaṇakamindriyaṃ bāhyamābhyantaraṃ cetīndriprakaraṇāt mano 'nyatra nayatā sūtrakṛtā eva sūcitam /
bāhyamapi pañcadheti /
gandharasarūpasparśaśabdā iti pratiniyatārthavibhāgaṃ kurvatā sūtrakṛtā eva darśitam /
yadi hyaparamapi bāhyam indriyaṃ syāt, kathaṃ pañcaiva pratiniyatā viṣayā iti tadeva vyavacchedyaṃ darśayanneva manāk smārayati,
rasanādi pratiniyataviṣayam, mana ādi sarvaviṣayamiti ca /
ādigrahaṇena ātmaśarīre /
na tvātmādiprameyoddeśasūtre sāmānyenendriyamātramuddiṣṭam /
iha tu ghrāṇetyādyucyate /
tat kathaṃ tato na viśeṣa ityata āha---pramāṇādyudyeśeneti /
uddeśaviśeṣeṇa /
atha vibhāgasūtratve 'pi lakṣaṇasūtraṃ kiṃ na syāt? na hyanayoḥ kaścid virodha ityata āha---lakṣaṇaṃ hīti /
jñātaṃ coddiśyate vidhiviṣayatayā anūdyata ityarthaḥ /
ajñātaṃ ca vidhīyate jñāpyata ityarthaḥ //
parārthānumāne virodhamuktvā svārthānumāne 'pyāha---nāpi lakṣyalakṣaṇatve iti /
lakṣyasya pakṣarūpatayā sādhyatvāt, lakṣaṇasya ca liṅgarūpatayā siddhatvādityarthaḥ /
tathāpi kathamebhya eva padebhyo vivakṣitobhayalābha ityata āha---atra ceti /
kvacit kvacit sāmānyaviśeṣa iti /
jātirūpe sādharmyarūpe cetyarthaḥ /
tena śrotrapadamapyavayavārthaṃ nimittīkṛtya nabhaso viśiṣṭādṛṣṭopagṛhītakarṇaśaṣkulyavacchinnatve vartata iti /
tarhi yoga evāstvityata āha---avayavārthayoge 'pīti /
tathāpyubhayābhidhāyakatvāviśeṣe kathaṃ lakṣya--lakṣaṇapadavyavasthetyata āha---tathā ceti /
nanu kevalenāvayavārthena lakṣaṇe ativyāptiḥ, ghrāṇatvādisahitena tu itaretarāśrayatvamityata āha---na ceti /
sāmānyalakṣaṇayuktasyeti /
yāvatā vyabhicāro nivartate tāvadupalakṣaṇaparam, na tu samuccitaṃ padaṃ nirūcyate tvakpadaṃ tvanavayavaṃ vṛddhikṣayavaddravyasahajāvaraṇamātre vartata ityabhiprāyavatā bhāṣyakṛtā lakṣaṇaṃ tadbījaṃ ca darśitam /
tathāpi na prakṛtasiddhiḥ /
na hyevamapi lakṣya-lakṣaṇavyavasthā sidhyatītyata āha---nirvacanagrahaṇeneti /
kriyātvāditi kāryatvād ityarthaḥ /
saṃyogādhāratvāditi grāhyasya mṛgamadādigandhasya tatrāsamavāyāt mṛgamadādīnāṃ svāvayavasamavāyena samavetasamavāyābhāvāt /
svātantryeṇa grahe viśeṣaṇatvābhāvat aprāptasya cāgrahaṇāt /
itarasannikarṣatrayasya saṃyogagarbhatvāt saṃyogaḥ siddha evetyupakramaḥ /
atha ko niyamārthaḥ? kiṃ yajjātīyaṃ yadindriyaṃ tattajjātīyasyaiva guṇaviśeṣaṃ gṛhṇāti? atha yajjātīyaṃ yadindriyaṃ tajjātīyasya tenaiva guṇaviśeṣo gṛhyate ityata āha---na caivamiti /
yadyapi prathamamapyavadhāraṇaṃ ghrāṇaśravasoḥ saṃbhavati, tathāpi rasanādiṣu vyabhicārāt tadupekṣyottaraṃ grahītavyamityarthaḥ /
tathāpi bhūtebhya iti sūtrapadasya kiṃ tātparyam ityata āha---anena khalviti /
yadyapi viśeṣasiddhireva śeṣaṃ niṣedhati, tathāpi viparyaye bādhakaṃ vaktavyamityata āha---nirākaraṇahetumāheti /

na tvekaprakṛtikatvamāha sāṃkhyo na tvekasvābhāvyamindriyāṇāmityata āha---śliṣṭaṃ padamiti /
ekaḥ pākyaḥ /
sarvasādhāraṇa iti śeṣaḥ /
evamuttaratrāpi /
stokabhṛyasvaniḥśeṣatvena iti, prārabdhapākāpekṣayā /
tathā ca lakṣyahāniriti---na hyasti saṃbhavo nirhetuko vyavahāra iti bhāvaḥ //12 //
// pariśuddhiḥ //
indriyaprakṛtitvaṃ bāhyendriyaprakṛtitvamiti //13 //
// pariśuddhiḥ //
pravṛtterdeṣāpakarṣe manasa pravṛttyapakarṣe vakṣyate /
buddhermano 'pakarṣe coktam /
viṣayanirūpaṇīyatvāccarthebhyo buddhedapakarṣaḥ /
tator'thalakṣaṇameva kramaprāptamityāha---kramaprāptamiti /
sūtre vibhāgabhāgasyāpi vidyamānatvāt /
śliṣṭaṃ tu śabdārthamāha---yeṣāmiti /
yeṣām uktalakṣaṇayogasta hame vibhajyanta ityarthaḥ /
yeṣāṃ mithyājñānaviṣayīkṛtānāṃ nimittānuvyañjanasaṃjñāviṣayīkṛtānāṃ saṃsārahetutvaṃ ta hame lakṣyanta ityarthaḥ //
tatra cādye pade vibhāgapare /
tatastadarthā iti lakṣaṇapadaṃ cet, lakṣyapadaṃ nāsti /
lakṣyapadaṃ cet, lakṣaṇaṃ nāsti ityata
āha---atra ceti /
arthānimittānuvyañjanasaṃjñāviṣayatayā saṃsārahetava ityarthaḥ /
ke te? ya indriyāṇāmarthā viṣayā ityarthaḥ /
āgāmino vārttikasya bhāṣyeṇa virodhaṃ parijihīrṣurāha---na ṣaṣṭhīti /
ghrāṇādayaḥ śabdā iti śeṣaḥ /
vyadhikaraṇabahuvrīhau na kevalaṃ lakṣaṇābhāvaḥ prayojanābhāvaścetyāha---na ceti /
tadarthā iti lakṣaṇamavyāpakaṃ syāditi /
yadi vāyvādayaḥ paramārthator'thā iti śeṣaḥ /
ādigrahaṇena vāyvādisaṃgrahe lakṣaṇavibhāgayorvyāghāta ityarthaḥ //
eteṣāṃ cetyādi /
tadyathā, dantauṣṭhamityanurāgaḥ /
asthimāṃsamiti vairāgyam /
śyāmeti harṣaḥ /
pākajamidaṃ māṃsapārthivarūpamiti mādhyastham /
mukhāmoda iti pramodaḥ /
aupādhiko 'yamasya, sahajastu pūtiriti vaimukhyam /
aho
madhuramidam etanmukhāvarjitaṃ tāmbulamiti pravṛttiḥ /
ucchiṣṭamidamiti nivṛttiḥ /
preyasīsparśa ityutsavaḥ /

Original text: Nyāyavārttikatātparyapariśuddhi 1 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc