Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya (with commentary) · Chapter 9

9.1

// iti vātsyāyanaviracite nyāyabhāṣye caturthādhyāyasya prathamamāhnikaṃ samāptam /
atha nyāyabhāṣyacaturthādhyāyasya dvitīyamāhnikam
kiṃ nu khalu bho yāvanto viṣayāstāvatsu pratyekaṃ tattvajñānamutpadyate ? atha kvacidutpadyate ? iti|
kaścātra viśeṣaḥ ?, na tāvadekaikatra |
yāvadviṣayamutpadyate-- jñeyānāmānantyāt, nāpi kvacidutpadyate-- tatra notpadyate tatrānivṛtto moha iti mohaśeṣaprasaṅgaḥ-- na cānyaviṣayeṇa tattvajñānenānyaviṣayo mohaḥ śakyaḥ pratiṣeddhumiti|
mithyājñānaṃ vai khalu moho na tattvajñānasyānutpattimātraṃ tacca mithyājñānaṃ yatra viṣaye pravartamānaṃ saṃsārabījaṃ bhavati sa viṣayastattvato jñeya iti|
kiṃ punastanmithyājñānam ?, anātmanyātmagrahaḥ |
ahamasmīti moho 'haṅkāra iti. anātmānaṃ khalvahamasmīti paśyato dṛṣṭirahaṅkāra iti|
kiṃ punastadarthajātaṃ yadviṣayo 'haṅkāraḥ ?, śarīrendriyamanovedanābuddhayaḥ|
kathaṃ tadviṣayo 'haṅkāraḥ saṃsārabījaṃ bhavati ?, ayaṃ khalu śarīrādyarthajātam ahamasmīti vyavasitaḥ taducchedenātmocchedaṃ manyamāno 'nucchedatṛṣṇāpariplutaḥ punaḥ punastadupādatte tadupādadāno janmamaraṇāya yatate tenāviyogād nātyantaṃ duḥkhādvimucyate iti|
yastu duḥkhaṃ duḥkhāyatanaṃ duḥkhānuṣaktaṃ sukhaṃ ca sarvamidaṃ duḥkhamiti paśyati sa duḥkhaṃ parijānāti parijñātaṃ ca duḥkhaṃ prahīṇaṃ bhavati-- anupādānāt saviṣānnavat, evaṃ doṣān karma ca duḥkhaheturiti paśyati|
na cāprahīṇeṣu doṣeṣu duḥkhaprabandhocchedena śakyaṃ bhavitumiti doṣān jahāti. prahīṇeṣu ca doṣeṣu na pravṛttiḥ pratisaṃdhānāyetyuktam, pretyabhāvaphaladuḥkhāni ca jñeyāni vyavasthāpayati karma ca doṣāṃśca praheyān, apavargo 'dhigantavyastasyādhigamopāyastattvajñānam. evaṃ catasṛbhirvidhābhiḥ prameyaṃ vibhaktamāsevamānasya |
abhyasyataḥ |
bhāvayataḥ samyagdarśanam |
yathābhūtāvabodhaḥ |
tattvajñānamutpadyate //
********************** NySBh_4,2.1 **********************
evaṃ ca---
NyS_4,2.1: doṣanimittānāṃ tattvajñānādahaṅkāranivṛttiḥ //
śarīrādi duḥkhāntaṃ prameyaṃ doṣanimittam, tadviṣayatvānmithyājñānasya tadidaṃ tattvajñānaṃ tadviṣayamutpannam ahaṅkāraṃ nivartayati-- samānaviṣaye tayorvirodhāt. evaṃ tattvajñānāt"
duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarābhāvādapavarga 1-1-2"
iti, sa cāyaṃ śāstrārthasaṃgraho 'nūdyate nāpūrvo vidhīyate iti

9.2

********************** NySBh_4,2.2 **********************
prasakhyānānupūrvyā tu khalu---
NyS_4,2.2: doṣanimittaṃ rūpādayo viṣayāḥ saṃkalpakṛtāḥ //
kāmaviṣayā indriyārthā iti rūpādaya ucyante. te mityā saṃkalpyamānā rāgadveṣamohān pravartayanti tān pūrvaṃ prasaṃcakṣīta, tāṃśca prasaṃcakṣāṇasya rūpādiviṣayo mithyāsaṃkalpo nivartate, tannivṛttau adhyātmaṃ śarīrādi prasaṃcakṣīta, tatprasaṃkhyānādadhyātmaviṣayo 'haṅkāro nivartate. soyamadhyātmaṃ bahiśca viviktacitto viharan mukta ityucyate

9.3

********************** NySBh_4,2.3 **********************
ataḥ paraṃ kācit saṃjñā heyā kācid bhāvayitavyetyupadiśyate, nārthanirākaraṇamarthopādānaṃ vā, kathamiti---
NyS_4,2.3: tannimittaṃ tv avayavyabhimānaḥ //
teṣām |
doṣāṇāṃ nimittaṃ tv avayavyabhimānaḥ, sā ca khalu strīsaṃjñā sapariṣkārā puruṣasya puruṣasaṃjñā ca striyāḥ, pariṣkāraśca |
nimittasaṃjñā anuvyañjanasaṃjñā ca, nimittasaṃjñā |
rasanāśrotraṃ dantoṣṭhaṃ cakṣurnāsikam, anuvyañjanasaṃjñā |
itthaṃ dantau itthamoṣṭhāviti, seyaṃ saṃjñā kāmaṃ vardhayati tadanuṣaktāṃśca doṣān vivarjanīyān|
varjanaṃ tvasyā bhedenāvayavasaṃjñā |
keśalomamāṃsaśoṇitāsthisnāyuśirākaphapittoccārādisaṃjñā tāmaśubhasaṃjñetyācakṣate. tāmasya bhāvayataḥ kāmarāgaḥ prahīyate. satyeva ca dvividhe viṣaye kācit saṃjñā bhāvanīyā kācit parivarjanīyetyupadiśyate yathā viṣasaṃpṛkte 'nne annasaṃjñopādānāyā viṣasaṃjñā prahāṇāyeti

9.4

********************** NySBh_4,2.4 **********************
athedānīmartha nirākariṣyatāvayavinyupapādyate---
NyS_4,2.4: vidyāvidyādvaividhyāt saṃśayaḥ //
sadasatorupalambhād vidyā dvividhā. sadasatoranupalambhād avidyapi dvividhā, upalabhyamāne 'vayavini vidyādvaividhyāt saṃśayaḥ. anupalabhyamāne cāvidyādvaividhyāt saṃśayaḥ, so 'yam avayavī yadyupalabhyate athāpi nopalabhyate na kathañcana saṃśayād mucyate iti

9.5

********************** NySBh_4,2.5 **********************
NyS_4,2.5: tadasaṃśayaḥ pūrvahetuprasiddhatvāt //
tasminn anupapannaḥ saṃśayaḥ, kasmāt ?, pūrvoktahetūnāmapratiṣedhādasti dravyāntarārambha iti

9.6

********************** NySBh_4,2.6 **********************
NyS_4,2.6: vṛttyanupapatterapi tarhi na saṃśayaḥ //
vṛttyanupapatterapi tarhi saṃśayānupapattiḥ-- nāstyavayavīti

9.7

********************** NySBh_4,2.7 **********************
tadvibhajate---
NyS_4,2.7: kṛtsnaikadeśāvṛttitvādavayavānāmavayavyabhāvaḥ //
ekaiko 'vayavo na tāvat kṛtsne 'vayavinirvatate-- tayoḥ parimāṇabhedād avayavāntarasaṃbandhābhāvaprasaṅgācca, nāpyavayavyekadeśe-- na hyasyānye avayavā ekadeśabhūtāḥ santīti

9.8

********************** NySBh_4,2.8 **********************
athāvayaveṣvavayavī vartate ?---
NyS_4,2.8: teṣu cāvṛtteravayavyabhāvaḥ //
na tāvat pratyavayavaṃ vartate-- tayoḥ parimāṇabhedād dravyasya. caikadravyatvaprasaṅgāt, nāpyekadeśe-- sarveṣvanyāvayavābhāvāt, tadevaṃ na yuktaḥ saṃśayaḥ-- nāstyavayavīti

9.9

********************** NySBh_4,2.9 **********************
NyS_4,2.9: pṛthak cāvayavebhyo 'vṛtteḥ //
pṛthak cāvayavebhyaḥ |
dharmibhyo dharmasyāgrahaṇāditi samānam

9.11

********************** NySBh_4,2.10 **********************
NyS_4,2.10: na cāvayavyavayavāḥ //
********************** NySBh_4,2.11 **********************
NyS_4,2.11: ekasmin bhedābhāvād bhedaśabdaprayogānupapatterapraśnaḥ //
kiṃ pratyavayavaṃ kṛtsno 'vayavī vartate athaikadeśeneti nopapadyate praśnaḥ, kasmāt ?, ekasmin bhedābhāvād bhedaśabdaprayogānupapatteḥ |
'kṛtsnam' ityanekasyāśeṣābhidhānam. 'ekadeśaḥ' iti nānātve kasyacidabhidhānam, tāvimau kṛsnaikadeśaśabdau bhedaviṣayau naikasminn avayavinyupapadyete-- bhedābhāvāditi

9.12

********************** NySBh_4,2.12 **********************
anyāvayavābhāvād naikadeśena vartate ityahetuḥ---
NyS_4,2.12: avayavāntarabhāve ḥpyavṛtterahetuḥ //
avayavāntarābhāvāditi, yadyapyekadeśo 'vayavāntarabhūtaḥ syāt tathāpyavayave 'vayavāntaraṃ varteta nāvayavīti-- anyo 'vayavīti|
anyāvayavabhāvepyavṛtteḥ-- 'avayavino naikadeśena vṛttiḥ-- anyāvayavābhāvāt' ityahetuḥ|
vṛttiḥ kathamiticet ? ekasyānekatrāśrayāśritasaṃbandhalakṣaṇā prāptiḥ|
āśrayāśritabhāvaḥ kathamiticet ? yasya yato 'nyatrātmalābhānupapattiḥ sa āśrayaḥ na kāraṇadravyebhyo 'nyatra kāryadravyamātmānaṃ labhate. viparyayastu kāraṇadravyeṣviti|
nityeṣu kathamiticet ? anityeṣu darśanāt siddham|
nityeṣu dravyeṣu kathamāśrayāśrayibhāva iticet ? anityeṣu dravyaguṇeṣu darśanādāśrayāśrayibhāvasya nityeṣu siddhiriti|
tasmādavayavyabhimānaḥ pratiṣidhyate niḥśreyasakāmasya. nāvayavī. yathā rūpādiṣu mityāsaṃkalpo na rūpādaya iti

9.13

********************** NySBh_4,2.13 **********************
sarvāgrahaṇamavayavyasiddheḥ 2-1-34"
itipratyavasthitopyetadāha---
NyS_4,2.13: keśasamūhe taimirikopalabdhivattadupalabdhiḥ //
yathaikaikaḥ keśastaimirikeṇa nopalabhyate keśasamūhastūpalabhyate tathaikaiko 'ṇurnopalabhyate aṇusaṃcayastūpalabhyate tadidamaṇusamūhaviṣayaṃ grahaṇamiti

9.14

********************** NySBh_4,2.14 **********************
NyS_4,2.14: svaviṣayānatikrameṇendriyasya paṭumandabhāvād viṣayagrahaṇasya tathābhāvo nāviṣaye pravṛttiḥ //
yathāviṣayamindriyāṇāṃ paṭumandabhāvād viṣayagrahaṇānāṃ paṭumandabhāvo bhavati |
cakṣuḥ khalu prakṛṣyamāṇaṃ nāviṣayaṃ gandhaṃ gṛhṇāti. nikṛṣyamāṇaṃ ca na svaviṣayāt pracyavate, soyaṃ taimirikaḥ kaściccakṣurviṣayaṃ keśaṃ na gṛhṇāti gṛhṇāti ca keśasamūham. ubhayaṃ hy ataimirikeṇa cakṣuṣā gṛhyate, paramāṇavastv atīndriyāḥ |
indriyāviṣayabhūtā kenacidindriyeṇa gṛhyante samuditāstu gṛhyante ityaviṣaye pravṛttirindriyasya prasajyeta-- na jātvarthāntaramaṇubhyo gṛhyate iti. te khalvime paramāṇavaḥ saṃhatā gṛhyamāṇā atīndriyatvaṃ jahati viyuktāścāgṛhyamāṇā indriyaviṣayatvaṃ na labhante iti soyaṃ dravyāntarānutpattāvatimahān vyāghāta ityupapadyate dravyāntaraṃ yad grahaṇasya viṣaya iti|
saṃcayamātraṃ viṣaya iticet ? na-- saṃcayasya saṃyogabhāvāttasya cātīndriyasyāgrahaṇādayuktam|
saṃcayaḥ khalvanekasya saṃyogaḥ sa ca gahyamāṇāśrayo gṛhyate nātīndriyāśrayaḥ. bhavati hīdamanena saṃyuktam' iti. tasmādayuktametaditi|
gṛhyamāṇasya cendriyeṇa viṣayasyāvaraṇādi anupalabdhikāraṇamupalabhyate tasmānnendriyadaurbalyādanupalabdhiraṇūnāṃ yathā nendriyadaurbalyācakṣuṣānupalabdhirgandhādīnāmiti

9.15

********************** NySBh_4,2.15 **********************
NyS_4,2.15: avayavāvayavaprasaṅgaścaivam āpralayāt //
yaḥ khalvavayavino 'vayaveṣu vṛttipratiṣedhādabhāvaḥ soyamavayavasyāvayaveṣu prasajyamānaḥ sarvapralayāya vā kalpeta niravayavādvā nivarteta. ubhayathā copalabdhiviṣayasyābhāvaḥ tadabhāvādupalabdhyabhāvaḥ, upalabdhyāśrayaścāyaṃ vṛttipratiṣedhaḥ sa āśrayaṃ vyāghnan ātmaghātāya kalpate iti

9.16

********************** NySBh_4,2.16 **********************
athāpi---
NyS_4,2.16: na pralayo 'ṇusadbhāvāt //
avayavavibhāgamāśritya vṛttipratiṣedhādabhāvaḥ prasajyamāno niravayavāt paramāṇornivartate na sarvapralayāya kalpate|
niravayavatvaṃ khalu paramāṇorvibhāgairalpataraprasaṅgasya (abhāvāt) yato nālpīyastatrāvasthānāt|
loṣṭasya khalu pravibhajyamānāvayavasyālpataramalpatamamuttaramuttaraṃ bhavati sa cācamalpataraprasaṅgaḥ yasmānnalpataramasti |
yaḥ paramo 'lpastatra nivartate. yataśca nālpīyosti taṃ pṛramāṇuṃ pracakṣmahe iti

9.17

********************** NySBh_4,2.17 **********************
NyS_4,2.17: paraṃ vā truṭeḥ //
avayavavibhāgasyānavasthānād dravyāṇāmasaṃkhyeyatvāt truṭitvanivṛttiriti

9.18

********************** NySBh_4,2.18 **********************
athedānīmānupalambhikaḥ sarva nāstīti manyamāna āha---
NyS_4,2.18: ākāśavyatibhedāt tadanupapattiḥ //
tasyāṇorniravayavasya nityasyānupapattiḥ, kasmāt ?. ākāśavyatibhedāt |
antarbahiścāṇurākāśena samāviṣṭaḥ |
vyatibhinno vyatibhedāt sāvayavaḥ sāvayavatvādanitya iti

9.19

********************** NySBh_4,2.19 **********************
NyS_4,2.19: ākāśāsarvagatatvaṃ vā //
athaitanneṣyate |
paramāṇorantarnāstyākāśamiti ? asarvagatatvaṃ prasajyate iti

9.20

********************** NySBh_4,2.20 **********************
NyS_4,2.20: antarbahiśca kāryadravyasya kāraṇāntaravacanādakārye tadabhāvaḥ //
'antaḥ' iti pihitaṃ kāraṇāntaraiḥ kāraṇamucyate, 'bahiḥ' iti ca vyavadhāyakamavyavahitaṃ kāraṇamevocyate. tadetat kāryadravyasya saṃbhavati. nāṇoḥ-- akāryatvāt |
akārye hi paramāṇāv antarbahirityasyābhāvaḥ, yatra cāsya bhāvo 'ṇukāryaṃ tat na paramāṇuḥ, yato hi nālpataramasti sa paramāṇuriti

9.21

********************** NySBh_4,2.21 **********************
NyS_4,2.21: sarvasaṃyogaśabdavibhavācca sarvagatam //
yatra kvacidutpannāḥ śabdā vibhavantyākāśe |
tadāśrayā bhavanti. manobhiḥ paramāṇubhistatkāryaiśca saṃyogā bhavantyākāśe. nāsaṃyuktamākāśena kiñcinmūrtadravyamupalabhyate tasmānnāsarvagatamiti

9.22

********************** NySBh_4,2.22 **********************
NyS_4,2.22: avyūhāviṣṭambhavibhutvāni cākāśadharmārḥ //
saṃsapatā pratighātinā dravyeṇa na vyūhyate tathā kāṣṭhenodakam, kasmāt ?, niravayavatvārt, sapacca pratighāti dravyaṃ na viṣṭabhnāti |
nāsya kriyāhetuṃ guṇaṃ pratibadhnāti, kasmāt ? asparśatvāt viparyaye hi viṣṭambho dṛṣṭa iti, sāvayave sparśavati dravye dṛṣṭaṃ dharmaṃ viparīte nāśaṅkitumarhati //
aṇvavayavasyāṇutaratvaprasaṅgādaṇukāryapratiṣedhaḥ //
sāvayavatve cāṇoraṇvavayavo 'ṇutara iti prasajyate, kasmāt ?, kāryakāraṇadravyayoḥ parimāṇabhedadarśanāt. tasmādaṇvavayavasyāṇutaratvam, yastu sāvayavaḥ aṇukāryaṃ taditi. tasmādaṇukāryamidaṃ pratiṣidhyate iti|
kāraṇavibhāgācca kāryasyānityatvaṃ nākāśavyatibhedāt |
loṣṭasyāvayavavibhāgādanityatvaṃ nākāśasamāveśāditi

9.23

********************** NySBh_4,2.23 **********************
NyS_4,2.23: mūrtimatāṃ ca saṃsthānopapatteravayavasadbhāvaḥ //
paricchinnānāṃ hi sparśavatāṃ saṃsthānaṃ trikoṇaṃ caturasraṃ samaṃ parimaṇḍalamityupapadyate yattat saṃsthānaṃ so 'vayavasaṃniveśaḥ parimaṇḍalāścāṇavastasmāt sāvayavā iti

9.24

********************** NySBh_4,2.24 **********************
NyS_4,2.24: saṃyogopapatteśca //
madhye sann aṇuḥ pūrvāparābhyāmaṇubhyāṃ saṃyuktastayorvyavadhānaṃ kurute. vyavadhānenānunamīyate-- pūrvabhāgena pūrveṇāṇunā saṃyujyate parabhāgena pareṇāṇunā saṃyujyate. yau tau pūrvāparau bhāgau tāv asyāvayavau. evaṃ sarvataḥ saṃyujyamānasya sarvato bhāgā avayavā iti

9.25

yattāvat--
"mūrtimatāṃ saṃsthānopapatteravayavasadbhāvaḥ 23"
iti. atroktam|
kimuktam ?, 'vibhāgālpataraprasaṅgasya
yato nālpīyastatra nivṛtteḥ, aṇvavayavasya
cāṇutaratvaprasaṅgādaṇukāryapratiṣedhaḥ'
iti|
yatpunaretat--
"saṃyogopapatteśca"
iti ?, sparśavattvād vyavadhānam. āśrayasya
cāvyāptyā bhāgabhaktiḥ uktaṃ cātra-- sparśavānaṇuḥ
sparśavatoraṇvoḥ pratighātāt vyavadhāyako
na sāvayavatvāt, sparśavattvācca vyavadhāne
saty aṇusaṃyogo nāśrayaṃ vyāpnotīti
bhāgabhaktirbhavati |
bhāgavānivāyamiti, uktaṃ nātra-- 'vibhāge ālpataraprasaṅgasya
yato nālpīyastatrāvasthānāt. tadavayavasya
cāṇutaratvaprasaṅgādaṇukāryapratiṣedhaḥ'
iti //
********************** NySBh_4,2.25 **********************
mūrtimatāṃ ca saṃsthānopapatteḥ
saṃyogopapatteśca paramāṇūnāṃ
sāvayavattvamitihetvoḥ---
NyS_4,2.25: anavasthākāritvādanavasthānupapatteścāpratiṣedhaḥ //
yāvad mūrtimad yāvacca saṃyujyate tat sarvaṃ sāvayavamityanavasthākāriṇāvimau hetū.
sācānavasthā nopapadyate.
satyāmanavasthāyāṃ satyau hetū syātāṃ.
tasmādapratiṣedhoyaṃ niravayavatvasyeti|
vibhāgaśca vibhajyamānahānernopapadyate tasmāt pralayāntatā nopapadyate iti|
anavasthāyāṃ capratyadhikaraṇaṃ dravyāvayavānāmānantyāt
parimāṇabhedānāṃ gurutvasya cāgrahaṇaṃ samānaparimāṇatvaṃ
cāvayavāvayavinoḥ paramāṇvavayavavibhāgādūrdhvamiti

9.26

********************** NySBh_4,2.26 **********************
yadidaṃ bhavān buddhirāśritya 'buddhiviṣayāḥ
santīti manyate mithyābuddhaya etāḥ, yadi
hi tattvabuddhayaḥ syurbuddhyā vivecane
kriyamāṇe yathātmyaṃ buddhiviṣayāṇāmupalabhyeta---
NyS_4,2.26: buddhyā vivecanāttu bhāvānāṃ yāthātmyānupalabdhistantvapakarṣaṇe paṭasadbhāvānupalabdhivattadanupalabdhiḥ //
yathā 'ayaṃ tanturayaṃ tantuḥ' iti pratyekaṃ
tantuṣu vivicyamāneṣu nārthāntaraṃ kiñcidupalabhyate
yat paṭabuddherviṣayaḥ syāt-- yāthātmyānupalabdheḥ,
asati viṣaye paṭabuddhirbhavantī mithyābuddhirbhavati,
evaṃ sarvatreti

9.27

********************** NySBh_4,2.27 **********************
NyS_4,2.27: vyāhatatvādahetuḥ //
yadi buddhyā vivecanaṃ bhāvānām ? na sarvabhāvānāṃ
yāthātmyānupalabdhiḥ, atha sarvabhāvānāṃ yāthātmyānupalabdhiḥ ? na buddhyā vivecanaṃ bhāvānām, buddhyā
vivecanaṃ ca yāthātmyānupalabdhiśceti vyāhanyate. taduktam---
"avayavāvayavaprasaṅgaścaivam āpralayāt 15" iti

9.28

********************** NySBh_4,2.28 **********************
NyS_4,2.28: tadāśrayatvādapṛthaggrahaṇam //
kāryadravyaṃ kāraṇadravyāśritaṃ tatkāraṇebhyaḥ
pṛthaṅ nopalabhyate. viparyaye pṛthak grahaṇāt
yatrāśrayāśritabhāvo nāsti tatra pṛthag
grahaṇamiti, buddhyā vivecanāttu bhāvānāṃ
pṛthag grahaṇam |
atīndriyeṣvaṇuṣu yadindriyeṇa gṛhyate tadetayā
buddhyā vivicyamānamanyaditi

9.29

********************** NySBh_4,2.29 **********************
NyS_4,2.29: pramāṇataścāthapratipatteḥ //
buddhyā vivecanād bhāvānāṃ yāthātmyopalabdhiḥ |
yadasti yathā ca yannāsti yathā ca tatsarvaṃ pramāṇata
upalabdhyā sidhyati, yā ca pramāṇata upalabdhistad
buddhyā vivecanaṃ bhāvānāṃ tena sarvaśāstrāṇi
sarvakarmāṇi sarve ca śarīriṇāṃ
vyavahārā vyāptāḥ-- parīkṣamāṇo hi buddhyādhyavasyati--
'idamasti idaṃ nāstīti. tatra ca na sarvabhāvānupapattiḥ

9.30

********************** NySBh_4,2.30 **********************
NyS_4,2.30: pramāṇānupapattyupapattibhyām //
evaṃ ca sati sarvaṃ nāstīti nopapadyate,
kasmāt ?. pramāṇānupapattyupapattibhyām |
yadi sarvaṃ nāstīti pramāṇamupapadyate ? sarvaṃ
nāstītyetad vyāhanyate, atha pramāṇaṃ nopapadyate ? sarvaṃ nāstītyasya kathaṃ siddhiḥ ?, atha pramāṇamantareṇa
siddhiḥ ? sarvamastītyasya kathaṃ na siddhiḥ

9.31

********************** NySBh_4,2.31 **********************
NyS_4,2.31: svapnavaviṣayābhimānavadayaṃ pramāṇaprameyābhimānaḥ //
yathā svapne na viṣayāḥ santi atha cābhimāno bhavati. evaṃ
na pramāṇāni prameyāṇi ca santi atha ca pramāṇaprameyābhimāno
bhavati

9.33

********************** NySBh_4,2.32 **********************
NyS_4,2.32: māyāgandharvanagaramṛgatṛṣṇikāvadvā //
********************** NySBh_4,2.33 **********************
NyS_4,2.33: hetvabhāvādasiddhiḥ //
'svapnānte viṣayābhimānavat pramāṇaprameyābhimāno
na punarjāgaritānte viṣayopalabdhivat'
ityatra heturnāsti. hetvabhāvādasiddhiḥ/
svapnānte cāsanto viṣayā upalabhyante ityatrāpi
hetvabhāvaḥ //
pratibodhe 'nupalambhāditicet ? pratibodhaviṣayopalambhādapratiṣedhaḥ|
yadi pratibodhe 'nupalambhāt svapne viṣayā na
santīti ? tarhi ye ime pratibuddhena
viṣayā upalabhyante (te) upalambhāt santīti--
viparyaye hi hetusāmarthyam |
upalambhābhāve sati anupalambhādabhāvaḥ
sidhyati, ubhayathā tvabhāve nānupalambhasya
sāmarthyamasti. yathā pradīpasyābhāvād rūpasyādarśanamiti,
tatra bhāvenābhāvaḥ samarthyate iti|
svapnāntavikalpe ca hetuvacanam/
"svapnaviṣayābhimānavat"
iti bruvatā svapnāntavikalpe heturvācyaḥ,
kaścitsvapno bhayopasaṃhitaḥ kaścit pramodopasaṃhitaḥ
kaścidubhayaviparītaḥ kadācit svapnameva
na paśyatīti, nimittavatastu svapnaviṣayābhimānasya
nimittavikalpād vikalpopapattiḥ

9.34

********************** NySBh_4,2.34 **********************
NyS_4,2.34: smṛtisaṃkalpavacca svapnaviṣayābhimānaḥ //
pūrvopalabdhaviṣayaḥ, yathā smṛtiśca
saṃkalpaśca pūrvopalabdhaviṣayau na tasya pratyākhyānāya
kalpete. tathā svapne viṣayagrahaṇaṃ pūrvopalabdhaviṣayaṃ
na tasya pratyākhyānāvaya kalpate iti. evaṃ dṛṣṭaviṣayaśca
svapnānto jāgaritāntena|
yaḥ suptaḥ svapnaṃ paśyati sa eva jāgrat svapnadarśanāni pratisaṃdhatte--
'idamadrākṣam' iti. tatra jāgradbuddhivṛttivaśāt
svapnaviṣayābhimāno mithyeti vyavasāyaḥ
usati ca pratisaṃdhāne yā jāgrato buddhivṛttistadvaśādayaṃ
vyavasāyaḥ-- svapnaviṣayābhimāno mithyeti/
ubhayāviśeṣe tu sādhanānarthakyam|
yasya svapnāntajāgaritāntayoraviśeṣastasya
"svapnaviṣayābhimānavat"
iti sādhanamanarthakam-- tadāśrayapratayākhyānāt |
atasmiṃstaditi ca vyavasāyaḥ pradhānāśrayaḥ |
apuruṣe sthāṇau puruṣa iti (yaḥ) vyavasāyaḥ
sa pradhānāśrayaḥ-- na khalu puruṣe 'nupalabdhe
puruṣa ity apuruṣe vyavasāyo bhavati,
evaṃ svapnaviṣayasya vyavasāyaḥ-- 'hastinamadrākṣam'
'parvatamadrākṣam' iti pradhānāśrayo bhavitumarhati

9.35

********************** NySBh_4,2.35 **********************
evaṃ ca sati---
NyS_4,2.35: mithyopalabdhivināśastattvajñānāt svapnaviṣayābhimānapraṇāśavat pratibodhe //
sthāṇau 'puruṣoyam' itivyavasāyo mithyopalabdhiḥ |
atasmiṃstaditijñānam, sthāṇau 'sthāṇuḥ' itivyavasāyastattvajñānam,
tattvajñānena ca mithyopalabdhirnivartyate-- nārthaḥ
sthāṇupuruṣasāmānyalakṣaṇaḥ, yathā pratibodhe
yā jñānavṛttistayā svapnaviṣayābhimāno
nivartyate-- nārtho viṣayasāmānyalakṣaṇaḥ,
tathā māyagandharvanagaramṛgatṛṣṇikāṇāmapi
yā buddhayaḥ (tāḥ) etasmiṃstaditivyavasāyāstatrāpyanenaiva
kalpena mityopalabdhivināśastattvajñānād.
nārthapratiṣedha iti|
upādānavacca māyādiṣu mithyājñānam. prajñāpanīyasarūpaṃ ca dravyamupādāvaya
sādhanavān parasya mithyādhyavasāyaṃ karoti
sā māyā, nīhāraprabhatīnāṃ nagarasarūpasaṃniveśe
dūrād nagarabuddhirutpadyate viparyaye tadabhāvāt,
sūryamarīciṣu bhaumenoṣmaṇā
saṃsṛṣṭeṣu spandamāneṣūdakabuddhirbhavati--
sāmānyagrahaṇāt. antikasthasya viparyaye
tadabhāvāt, kvacit kadācit kasyacicca
bhāvād nānimittaṃ mithyājñānam|
dṛṣṭaṃ ca buddhidvaitaṃ māyāprayoktuḥ parasya cadūrāntikasthayorgandharvanagaramṛgatṛṣṇikāsu
suptapratibuddha yośca svapnaviṣaye. tadetat sarvasyābhāve |
nirupākhyatāyām |
nirātmakatve nopapadyate iti

9.36

********************** NySBh_4,2.36 **********************
NyS_4,2.36: buddheścaivaṃ nimittasadbhāvopalambhāt //
mityābuddheścārthavad apratiṣedhaḥ, kasmāt ?,
nimittopalambhāt sadbhāvopalambhācca |
upalabhyate mithyābuddhinimittaṃ mithyābuddhiśca
pratyātmamutpanna gṛhyate-- saṃvedyatvāt. tasmāt
mithyābuddhirapyastīti

9.37

********************** NySBh_4,2.36 **********************
NyS_4,2.37: tattvapradhānabhedācca mithyābuddherdvaividhyopapattiḥ //
tattvaṃ sthāṇuriti. pradhānaṃ puruṣa iti.
tattvapradhānayoralopāt |
bhedāt sthāṇau puruṣa iti mithyābuddhirutpadyate--
sāmānyagrahaṇāt, evaṃ patākāyāṃ balāketi
loṣṭe kapota iti, na tv asamāne
viṣaye mithyābuddhīnāṃ samāveśaḥ--
sāmānyagrahaṇavyavasthānāt|
yasya tu nirātmakam |
nirupākhyaṃ sarva tasya samāveśaḥ prasajyate/
gandhādau ca prameye gandhādibuddhayo mithyābhimatāstattvapradhānayoḥ
sāmānyagrahaṇasya cābhāvāt tattvabuddhaya eva
bhavanti, tasmādayuktametat-- 'pramāṇamapreyabuddhayo
mithyā' iti

9.38

********************** NySBh_4,2.38 **********************
"doṣanimittānāṃ tattvajñānādahaṅkāranivṛttiḥ 4-2-1"
ityuktam. atha kathaṃ tattva jñānamutpadyate ? iti---
NyS_4,2.38: samādhiviśeṣābhyāsāt //
sa tu pratyāhṛtasyendriyārthebhyo
manaso dhārakeṇa prayatnena dhāryamāṇasyātmanā
saṃyogastatvabubhutsāviśiṣṭaḥ, sati
hi tasminnindriyārtheṣu buddhayo notpadyante
tadabhyāsavaśāt tattvabuddhirutpadyate

9.39

********************** NySBh_4,2.39 **********************
NyS_4,2.39: nārthaviśeṣāprābalyāt //
anicchatopi buddhyutpatternaitad yuktam,
kasmāt ? arthaviśeṣaprābalyād abubhutsamānasyāpi
buddhyutpattirdṛṣṭā yathā stanayitnuśabdaprabhṛtiṣu.
tatra samādhiviśeṣo nopapadyate

9.40

********************** NySBh_4,2.40 **********************
NyS_4,2.40: kṣudādibhiḥ pravartanācca //
kṣutpipāsābhyāṃ śītoṣṇābhyāṃ vyādhibhiścānicchatopi
buddhayaḥ pravartante tasmādaikāgryā nupapattiriti

9.41

********************** NySBh_4,2.41 **********************
astvetat samādhivyutthānanimittaṃ samādhipratyanīkaṃ ca. sati tvetasmin---
NyS_4,2.41: pūrvakṛtaphalānubandhāt tadutpattiḥ //
pūrvakṛtaḥ |
janmāntaropacitastattvajñānaheturdharmapravivekaḥ.
phalānubandhaḥ |
yogābhyāsamāmarthya, niṣphale hyabhyāse nābhyāsamādriyeran.
dṛṣṭaṃ hi laukikeṣu karmasv abhyāsasāmarthyam

9.42

********************** NySBh_4,2.42 **********************
pratyanīkaparihārārthaṃ ca---
NyS_4,2.42: araṇyaguhāpulinādiṣu yogābhyāsopadeśaḥ //
yogābhyāsajanito dharmo janmāntare ḥpyanuvartate,
pracayakāṣṭhāgate tattvajñānahetau dharme prakṛṣṭāyāṃ
samādhibhāvanāyāṃ tattvajñānamutpadyate iti,
dṛṣṭaśca samādhinārthaviśeṣaprābalyābhibhavaḥ--
'nāhametadaśrauṣam nāhametadajñāsiṣam--
anyatra me mano 'bhūt' ityāha laukika iti

9.43

********************** NySBh_4,2.43 **********************
yadyarthaviśeṣaprābalyādanicchatopi buddhyutpattiranujñāyate ?---
NyS_4,2.43: apavarge 'pyevaṃ prasaṅgaḥ //
muktasyāpi bāhyārthasāmarthyād buddhaya utpadyeranniti

9.44

********************** NySBh_4,2.44 **********************
NyS_4,2.44: na niṣpannāvaśyambhāvitvāt //
karmavaśānniṣpanne śarīre ceṣṭendriyārthāśraye nimittabhāvādavaśyambhāvī
buddhīnāmutpādaḥ, na ca prabalopi san bāhyo 'rtha
ātmano buddhyutpāde samartho bhavati-- tasyendriyeṇa
saṃyogād buddhyutpāde sāmarthyaṃ dṛṣṭamiti

9.45

********************** NySBh_4,2.45 **********************
NyS_4,2.45: tadabhāvaścāpavarge //
tasya |
buddhinimittāśrayasya śarīrendriyasya dharmādharmābhāvādabhāvo 'pavarge.
tatra yaduktam--
"aṇvargepyevaṃ prasaṅgaḥ 43"
iti tadayuktam, tasmāt sarvaduḥkhavimokṣopavargaḥ/
yasmāt sarvaduḥkhabījaṃ sarvaduḥkhāyatanaṃ
cāpavarge vicchidyate tasmāt sarveṇa duḥkhena
vimuktirapavargaḥ. na nirbījaṃ nirāyatanaṃ
ca duḥkhamutpadyate iti

9.36

********************** NySBh_4,2.46 **********************
NyS_4,2.46: tadarthaṃ yamaniyamābhyāmātmasaṃskāro yogāccādhyātmavidhyupāyaiḥ //
tasya |
apavargasyādhigamāya yamaniyamābhyāmātmasaṃskāraḥ,
yamaḥ
usamānamāśramiṇāṃ dharmasādhanam, niyamastu viśiṣṭamdva ātmasaṃskāraḥ
punaradharmahānaṃ dharmopacayaśca, yogaśāstrāccādhyātmavidhiḥ
pratipattavyaḥ sa punaḥ-- tapaḥ prāṇāyāmaḥ pratyāhāro
dhyānaṃ dhāraṇeti, indriyaviṣayeṣu prasaṃkhyānābhyāso
rāgadveṣaprahāṇārthaḥ, upāyastu yogācāravidhānamiti

9.47

********************** NySBh_4,2.47 **********************
NyS_4,2.47: jñānagrahaṇābhyāsastadvidyaiśca saha saṃvādaḥ //
"tadartham" itiprakṛtam|
jñāyate 'neneti jñānam = ātmavidyāśāstraṃ tasya grahaṇam = adhyayanadhāraṇe, abhyāsaḥ |
satatakriyā |
adhyayanaśravaṇacintanāni, tadvidyaiśca saha saṃvāda
iti prajñāparipākārthaṃ, paripākastu saṃśayacchedanam
avijñātārthabodhaḥ adhyavasitābhyanujñānamiti,
samāpavādaḥ saṃvādaḥ

9.48

********************** NySBh_4,2.48 **********************
"tadvidyaiśca saha saṃvādaḥ"
ityavibhaktārthaṃ vacanaṃ vibhajyate---
NyS_4,2.48: taṃ śiṣyagurusabrahmacāriviśiṣṭaśreyorthibhiranasūyubhirabhyupeyāt //
etannigadenaiva nītārthamiti

9.49

********************** NySBh_4,2.49 **********************
yadi manyeta-- pakṣapratipakṣaparigrahaḥ pratikūlaḥ parasyeti---
NyS_4,2.49: pratipakṣahīnamapi vā prayojanārthamarthitve //
"tamabhyupeyāt"
itivartate, parataḥ prajñāmupāditsamānastattvabubhutsāprakāśanena
svapakṣamanavasthāpayan svadarśanaṃ pariśodhayediti

9.50

********************** NySBh_4,2.50 **********************
anyonyapratyanīkāni ca prāvādukānāṃ darśanāni svapakṣarāgeṇa
caike nyāyamativartante. tatra--
NyS_4,2.50: tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇārthaṃ jalpavitaṇḍe bījaprarohasaṃrakṣaṇārthaṃ kaṇṭakaśākhāvaraṇavat //
anutpannatattvajñānānām aprahīṇadoṣāṇāṃ
tadarthaṃ ghaṭamānānāmetaditi

9.51

********************** NySBh_4,2.51 **********************
vidyānirvedādibhiśca pareṇāvajñāyamānasya---
NyS_4,2.51: tābhyāṃ vigṛhya kathanam //
vigṛhyeti vijigīṣayā na tattvabubhutsayeti, tadedat
vidyāpālanārthaṃ na lābhapūjākhyātyarthamiti

Original text: Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc