Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya (with commentary) · Chapter 8
// iti vātsyāyanīye nyāyabhāṣye tṛtīyādhyāyadvitīyamāhnikaṃ samāptam //
// tṛtīyādhyāyaśca samāptaḥ //
// atha saṭīke nyāyabhāṣye caturthādhyāyasya prathamamāhnikam //
********************** NySBh_4,1.1 **********************
manaso 'nantaraṃ pravṛttiḥ parīkṣitavyā, tatra khalu yāvad dharmādharmāśrayaśarīrādi parīkṣitaṃ sarvā sā pravṛtteḥ parīkṣetyāha---
NyS_4,1.1: pravṛttiryathoktā //
tathā parīkṣiteti
pravṛttyanantarāstarhi doṣāḥ parīkṣyantāmityata āha---
********************** NySBh_4,1.2 **********************
NyS_4,1.2: tathā doṣāḥ //
parīkṣitā iti, buddhisamānāśrayatvādātmaguṇāḥ. pravṛttihetutvāt punarbhavapratisaṃdhānasāmarthyācca saṃsārahetavaḥ. saṃsārasyānāditvādanādinā prabandhena pravartante|
mithyājñānanivṛttistattvajñānāt tannivṛttau rāgadveṣaprabandhocchede 'pavarga iti|
prādurbhāvatirodhānadharmakā ityevamādyuktaṃ doṣāṇāmiti
********************** NySBh_4,1.3 **********************
"pravartanālakṣaṇā doṣāḥ 1-1-18"
ityuktaṃ tathā ceme mānerṣyāsūyāvicikitsāmatsarādayaḥ te kasmānnopasaṃkhyāyante ? ityata āha---
NyS_4,1.3: tat trairāśyaṃ rāgadveṣamohārthāntarabhāvāt //
teṣāṃ doṣāṇāṃ trayo rāśayaḥ |
trayaḥ pakṣāḥ-- rāgapakṣaḥ-- kāmo matsaraḥ spṛhā tṛṣṇā lobha iti. dveṣapakṣaḥ-- krodha īrṣyāsūyā droho 'marṣa iti, mohapakṣaḥ-- mithyājñānaṃ vicikitsā mānaḥ pramāda iti. trairāśyānnopasaṃkhyāyante iti|
lakṣaṇasya tarhy abhedāt tritvamanupapannam ?. nānupapannam-- rāgadveṣamohārthāntarabhāvāt |
āsaktilakṣaṇo rāgaḥ. amarṣalakṣaṇo dveṣaḥ. mithyāpratipattilakṣaṇo moha iti, etat pratayātmavedanīyaṃ sarvaśarīriṇām |
vijānātyayaṃ śarīrī rāgamutpannam-- 'asti me 'dhyātmaṃ rāgadharmaḥ' iti, virāgaṃ ca vijānāti-- 'nāsti me 'dhyātmaṃ rāgadharmaḥ' iti. evamitarayorapīti|
mānerṣyāsūyāprabhṛtayastu trairāśyamanupatitā iti nopasaṃkhyāyante
********************** NySBh_4,1.4 **********************
NyS_4,1.4: naikapratyanīkabhāvāt //
nārthāntaraṃ rāgādayaḥ, kasmāt ?, ekapratyanīkabhāvāt |
tattvajñānam |
samyaṅmatiḥ |
āryaprajñā |
saṃbodha ityemamidaṃ pratyanīkaṃ trayāṇāmiti
********************** NySBh_4,1.5 **********************
NyS_4,1.5: vyabhicārādahetuḥ //
ekapratyanīkāḥ pṛthivyāṃ śyāmādayo 'gnisaṃyogenaikena. ekayonayaśca pākajā iti
********************** NySBh_4,1.6 **********************
sati cārthāntarabhāve---
NyS_4,1.6: teṣāṃ mohaḥ pāpīyān nāmūḍhasyetarotpatteḥ //
mohaḥ pāpaḥ pāpataro vā dvāvabhipretyoktam, kasmāt ?. nāmūḍhasyetarotpatteḥ |
amūḍhasya rāgadveṣau notpadyete, mūḍhasya tu yathāsaṃkalpamutpattiḥ |
viṣayeṣu rañjanīyāḥ saṃkalpā rāgahetavaḥ kopanīyāḥ saṃkalpā dveṣahetavaḥ ubhaye ca saṃkalpā na mithyāpratipattilakṣaṇatvād mohādanye, tāvimau mohayonī rāgadveṣāviti, tattvajñānācca mohanivṛttau rāgadveṣānutpattirityekapratyanīkabhāvopapattiḥ, evaṃ ca kṛtvā tattvajñānāt"
duḥkhajanmapravṛttidoṣamityājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ 1-1-2"
iti vyākhyātamiti
********************** NySBh_4,1.7 **********************
prāptastarhi---
NyS_4,1.7: nimittanaimittakabhāvādarthāntarabhāvo doṣebhyaḥ //
anyaddhi nimittam anyacca naimittakamiti doṣanimittatvādadoṣo moha iti
********************** NySBh_4,1.8 **********************
NyS_4,1.8: na doṣalakṣaṇāvarodhānmohasya //
"pravartanālakṣaṇā doṣaḥ 1-1-18"
ityanena doṣalakṣaṇenāvarudhyate doṣeṣu moha iti
********************** NySBh_4,1.9 **********************
NyS_4,1.9: nimittanaimittakopapatteśca tulyajātīyānāmapratiṣedhaḥ //
dravyāṇāṃ guṇānāṃ vānekavidhavikalpo nimittanaimittakabhāvo tulyajātīyānāṃ dṛṣṭa iti
********************** NySBh_4,1.10 **********************
doṣānantaraṃ pretyabhāvaḥ, tasyāsiddhiḥ-- ātmano nityatvāt |
na khalu nityaṃ kiñcit jāyate mriyate vā iti. janmamaraṇayornityatvādātmano 'nupapattiḥ ubhayaṃ ca pretyabhāva iti / tatrāyaṃ siddhānuvādaḥ---
NyS_4,1.10: ātmanityatve pretyabhāvasiddhiḥ //
nityoyamātmā praiti |
pūrvaśarīraṃ jahāti |
mriyate iti. pretya ca |
pūrvaśarīraṃ hitvā bhavati |
jāyate |
śarīrāntaramupādatte iti. taccaitadubhayam |
punarutpattiḥ pretyabhāva iti. taccaitat nityatve saṃbhavatīti|
yasya tu sattvotpādaḥ sattvanirodhaḥ pretyabhāvastasya kṛtahānamakṛtābhyāgamaśca doṣaḥ, ucchedahetuvāde ṛṣyupadeśāścānarthakā iti
********************** NySBh_4,1.11 **********************
kathamutpattiriticet ?.
NyS_4,1.11: vyaktād vyaktānāṃ pratyakṣaprāmāṇyāt //
kena prakāreṇa kindharmakāt kāraṇād vyaktaṃ śarīramutpadyate iti ?, vyaktāt |
bhūtasamākhyātāt pṛthivyāditaḥ paramasūkṣmād nityāt vyaktam |
śarīrendriyaviṣayopakaraṇādhāraṃ prajñātaṃ dravyamutpadyate, vyaktaṃ ca khalvindriyagrāhyaṃ tatsāmānyāt kāraṇamapi vyaktam|
kiṃ sāmānyam ?. rūpādiguṇayogaḥ |
rūpādiguṇayuktebhyaḥ pṛthivyādibhyo nityebhyo rūpādiguṇayuktaṃ śarīrādi utpadyate-- pratyakṣaprāmāṇyāt |
dṛṣṭo hi rūpādiguṇayuktebhyo mṛtprabhṛtibhyastathābhūtasya dravyasyotpādaḥ tena cādṛṣṭasyānumānamiti |
rūpādīnāmanvayadarśanāt prakṛtivikārayoḥ pṛthivyādīnāṃ nityānāmatīndriyāṇāṃ kāraṇabhāvo 'numīyate iti
********************** NySBh_4,1.12 **********************
NyS_4,1.12: na ghaṭād ghaṭāniṣpatteḥ //
idamapi pratyakṣam-- na khalu vyaktād ghaṭād vyakto ghaṭa utpadyamāno dṛśyate iti. vyaktād vyaktasyānutpattidarśanānna vyaktaṃ kāraṇamiti
********************** NySBh_4,1.13 **********************
NyS_4,1.13: vyaktād ghaṭaniṣpatterapratiṣedhaḥ //
na brūmaḥ sarvaṃ sarvasya kāraṇamiti kiṃ tu yadutpadyate vyaktaṃ dravyaṃ tat tathābhūtādevotpadyate iti, vyaktaṃ ca tad mṛddravyaṃ kapālasaṃjñakaṃ yato ghaṭa utpadyate na caitad nihnuvānaḥ kvacidabhyanujñāṃ labdhumarhatīti|
tadetat tattvam
********************** NySBh_4,1.14 **********************
ataḥ paraṃ prāvādukānāṃ dṛṣṭayaḥ pradarśyante---
NyS_4,1.14: abhāvād bhāvotpattir nānupamṛdya prādurbhāvāt //
asataḥ sadutpadyate ityayaṃ pakṣaḥ, kasmāt ?, upamṛdya prādurbhāvāt |
upamṛdya bījamaṅkura utpadyate nānupamṛdya, na ced bījopamarde 'ṅkurakāraṇam ? anupamardepi bījasyāṅkurotpattiḥ syāditi
********************** NySBh_4,1.15 **********************
atrābhidhīyate---
NyS_4,1.15: vyāghātādaprayogaḥ //
'upamṛdya prādurbhāvāt' ityayuktaḥ prayogaḥ-- vyāghātāt |
yadupamṛdnāti na tadupamṛdya prādurbhavitumarhati-- vidyamānatvāt. yacca prādurbhavati na tenāprādurbhūtena |
avidyamānenopamarda iti
********************** NySBh_4,1.16 **********************
NyS_4,1.16: nātītānāgatayoḥ kārakaśabdaprayogāt //
atīti cānāgate cāvidyamāne kārakaśabdaḥ prayujyante-- putro janiṣyate janiṣyamāṇaṃ putramabhinandati, putrasya janiṣyamāṇasya nāma karoti, abhūt kumbho bhinnaṃ kumbhamanuśocati-- bhinnasya kumbhasya kapālāni, ajātāḥ putrāḥ pitaraṃ tāpayanti iti bahulaṃ bhāktāḥ prayogā dṛśyante|
kā punariyaṃ bhaktiḥ ?. ānantarya bhaktiḥ |
ānantaryasāmarthyādupamṛdya prādurbhāvārthaḥ |
prādurbhaviṣyannaṅkura upamṛdgātīti bhāktaṃ kartṛtvamiti
********************** NySBh_4,1.17 **********************
NyS_4,1.17: na vinaṣṭebhyo 'niṣpatteḥ //
na vinaṣṭād bījādaṅkura utpadyate iti tasmānnābhāvād bhāvotpattiriti
********************** NySBh_4,1.18 **********************
NyS_4,1.18: kramanirdeśādapratiṣedhaḥ //
uṣamardaprādurbhāvayoḥ paurvāparyaniyamaḥ kramaḥ sa khalvabhāvād bhāvotpatterheturnirdiśyate sa ca na pratiṣidhyate iti //
vyāhatavyūhānāmavayavānāṃ pūrvavyūhanivṛttau vyūhāntarād dravyaniṣpattirnābhāvāt |
bījāvayavāḥ kutaścinnimittāt prādurbhūtākriyāḥ pūrvavyūhaṃ jahati vyūhāntaraṃ cāpadyante vyūhāntarādaṅkura utpadyate-- dṛśyante khalu avayavāstatsaṃyogāścāṅkurotpattihetavaḥ, na cānivṛtte pūrvavyūhe bījāvayavānāṃ śakyaṃ vyūhāntareṇa bhavitumiti upamardaprādurbhāvayoḥ paurvāparyaniyamaḥ kramaḥ tasmānnābhāvād bhāvotpattiriti, na cānyad bījāvayavebhyo 'ṅkurotpattikāraṇamityupapadyate bījopādānaniyama iti
********************** NySBh_4,1.19 **********************
athāpara āha---
NyS_4,1.19: īśvaraḥ kāraṇam-- puruṣakarmāphalyadarśanāt //
puruṣoyaṃ samīhamāno nāvaśyaṃ samīhāphalaṃ prāpnoti tenānumīyate-- parādhīnāṃ puruṣasya karmaphalārādhanamiti. yadadhīnaṃ sa īśvaraḥ tasmādīśvaraḥ kāraṇamiti
********************** NySBh_4,1.20 **********************
NyS_4,1.20: na puruṣakarmābhāve phalāniṣpatteḥ //
īśvarādhīnā cet phalaniṣpattiḥ syād api tarhi puruṣasya samīhāmantareṇa phalaṃ niṣpadyeteti
********************** NySBh_4,1.21 **********************
NyS_4,1.21: tatkāritatvādahetuḥ //
puruṣakāramīśvaro 'nugṛhṇāti |
phalāya puruṣasya yatamānasyeśvaraḥ phalaṃ saṃpādayatīti. yadā na saṃpādayati tadā puruṣakarmāphalaṃ bhavatīti. tasmād īśvarakāritatvād ahetuḥ--
"puruṣakarmābhāve phalāniṣpatteḥ" iti|
guṇaviśiṣṭamātmāntaramīśvaraḥ tasyātmakalpāt
kalpāntarānupapattiḥ, adharmamithyājñānapramādahānyā
dharmajñānasamādhisaṃpadā ca viśiṣṭamātmāntaramīśvaraḥ
tasya ca dharmasamādhiphalam aṇimādyaṣṭavidhamaiśvaryam,
saṃkalpānuvidhāyī cāsya dharmaḥ pratyātmavṛttīn
dharmādharmasaṃcayān pṛthivyādīni ca bhūtāni
pravartayati, evaṃ ca svakṛtābhyāgamasyālopena
nirmāṇaprākāmbhamīśvarasya svakṛtakarmaphalaṃ veditavyam|
āptakalpaścāyam uyathā pitāpatyānāṃ tathā pitṛbhūta īśvaro
bhūtānām, na cātmakalpādanyaḥ kalpaḥ saṃbhavati |
na tāvadasya buddhiṃ vinā kaścid dharmo liṅgabhūtaḥ
śakya upapādayitum. āgamācca draṣṭā boddhā
sarvajñātā īśvara iti |
buddhyādibhiścātmaliṅgairnirupākhyamīśvaraṃ
pratyakṣānumānāgamaviṣayātītaṃ kaḥ rakta upapādayitum |
svakṛtābhyāgamalopena ca pravartamānasyāsya
yaduktaṃ pratiṣedhajātam akarmanimitte śarīrasarge
tatsarvaṃ prasajyate iti
********************** NySBh_4,1.22 **********************
apara idānīmāha---
NyS_4,1.22: animittato bhāvotpattiḥ kaṇṭakataikṣṇyādidarśanāt //
animittā śarīrādyupattiḥ--
kaṇṭakataikṣṇyādidarśanāt = kaṇṭakasya taikṣṇyaṃ parvatadhātūnāṃ citratā
grāvṇāṃ ślakṣṇatā. ninirmittaṃ copādānaṃ dṛṣṭaṃ
tathā śarīrasargopīti
********************** NySBh_4,1.23 **********************
NyS_4,1.23: animittanimittatvād nānimittataḥ //
"animittato bhāvotpattiḥ"
ityucyate. yataścotpadyate tannimittam, animittasya nimittatvād nānimittā bhāvotpattiriti
********************** NySBh_4,1.24 **********************
NyS_4,1.24: nimittānimittayorarthāntarabhāvādapratiṣedhaḥ //
anyaddhi nimittam anyacca nimittapratyākhyānaṃ.
na ca pratyākhyānameva pratyākhyeyaṃ yathā-- 'anudakaḥ
kamaṇḍaluḥ' iti nodakapratiṣedha udakaṃ bhavatīti //
sa khalvayaṃ vādaḥ 'akarmanimittaḥ śarīrādisargaḥ'
ityetasmānna bhidyate abhedāt tatpratiṣedhenaiva
pratiṣiddho veditavya iti
********************** NySBh_4,1.25 **********************
anye tu manyante---
NyS_4,1.25: sarvamanityam utpattivināśadharmakatvāt //
kimanityaṃ nāma ?, yasya kadācid bhāvastadanityam = utpattidharmakamanutpannaṃ nāsti. vināśadharmakaṃ
cāvinaṣṭaṃ nāsti|
kiṃ punaḥ ?, sarvaṃ bhautikaṃ ca śarīrādi abhautikaṃ ca buddhyādi tadubhayamutpattivināśadharmakaṃ vijñāyate tasmāttatsarvamanityamiti
********************** NySBh_4,1.26 **********************
NyS_4,1.26: nānityatānityatvāt //
yadi tāvat sarvasyānityatā nityā ? tannityatvād na sarvamanityam|
athānityā ? tasyām avidyamānāyāṃ sarvaṃ nityamiti
********************** NySBh_4,1.27 **********************
NyS_4,1.27: tadanityatvam agnerdāhyaṃ vināśyānuvināśavat //
tasyā anityatāyā apyanityatvam |
katham ?, yathāgnirdāhyaṃ vināśyānuvinaśyati
evaṃ sarvasyānityatā sarvaṃ vināśyānuvinaśyatīti
********************** NySBh_4,1.28 **********************
NyS_4,1.28: nityasyāpratyākhyānaṃ yathopalabdhi vyavasthānāt //
ayaṃ khalu vādo nityaṃ pratyācaṣṭe nityasya ca pratyākhyānamanupapannam |
kasmāt ?, yathopalabdhi vyavasthānāt |
yasyotpattivināśadharmakatvamupalabhyate
pramāṇatastadanityam. yasya nopalabhyate tad
viparītam, na ca paramasūkṣmāṇāṃ bhūtānām ākāśakāladigātmamanasāṃ
tadguṇānāṃ ca keṣāñcit sāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ
cotpattivināśadharmakatvaṃ pramāṇata upalabhyate
tasmād nityānyetānīti
********************** NySBh_4,1.29 **********************
ayamanya ekāntaḥ---
NyS_4,1.29: sarvaṃ nityaṃ pañcabhūtanityatvāt //
bhūtamātram idaṃ sarvaṃ. tāni ca nityāni--
bhūtocchedānupapatteriti
********************** NySBh_4,1.30 **********************
NyS_4,1.30: notpattivināśakāraṇopalabdheḥ //
utpattikāraṇaṃ copalabhyate vināśakāraṇaṃ
ca tat sarvanityatve vyāhanyate iti
********************** NySBh_4,1.31 **********************
NyS_4,1.31: tallakṣaṇāvarodhādapratiṣedhaḥ //
yasyotpattivināśakāraṇamupalabhyate
iti manyase na tad bhūtalakṣaṇahīnamarthāntaraṃ
gṛhyate. bhūtalakṣaṇāvarodhād bhūtamātramidam
ity ayukto 'yaṃ pratiṣedha iti
********************** NySBh_4,1.32 **********************
NyS_4,1.32: notpattitatkāraṇopalabdheḥ //
kāraṇasamānaguṇasyotpattiḥ kāraṇaṃ copalabhyate
na caitadubhayaṃ nityaviṣayam, na cotpattitatkāraṇopalabdhiḥ
śakyā pratyākhyātum-- na cāviṣayā kācidupalabdhiḥ,
upalabdhisāmarthyāt kāraṇena samānaguṇaṃ
kāryamutpadyate ityanumīyate sa khalūpalabdherviṣaya
iti, evaṃ ca tallakṣaṇāvarodhopapatitiriti |
utpattivināśakāraṇaprayuktasya jñātuḥ prayatno dṛṣṭa iti|
prasiddhaścāvayavī taddharmā |
utpattivināśadharmā cāvayavī siddha iti/
śabdakarmabuddhyādīnāṃ cāvyāptiḥ |
pañcabhūtanityatvāt tallakṣaṇārodhāccetyanena
śabdakarmabuddhisukhaduḥkhecchodvaṣaprayatnāśca
na vyāptāstasmādanekāntaḥ //
svapnaviṣayābhimānavad
mithyopalabdhiriticet ? bhūtaupalabdhau tulyam //
yathā svapne viṣayābhimāna evamutpattikāraṇābhimāna
iti, evaṃ ca etad bhūtopalabdhau tulyam
upṛthivyādyupalabdhirapi svapnaviṣayābhimānavat prasajyate //
pṛthivyādyabhāve sarvavyavahāravilopa iticet ? taditaratra samānam //
utpattivināśakāraṇopalabdhiviṣayasyāpyabhāve
sarvavyavahāravilopa iti. soyaṃ nityānāmatīndriyatvādaviṣayatvāccotpattivināśayoḥ
'svapnaviṣayābhimānavat' ityaheturiti
********************** NySBh_4,1.33 **********************
avasthitasyopādānasya dharmamātraṃ nivartate
dharmamātramupajāyate sa khalūtpattivināśayorviṣayaḥ,
yaccopajāyate tat prāgapyupajananādasti
yacca nivartate tad nivṛttamapyastīti evaṃ
ca sarvasya nityatvamiti---
NyS_4,1.33: na vyavasthānupapatteḥ //
ayamupajana iyaṃ nivṛttiriti vyavasthā nopapadyate--
upajātanivṛttayorvidyamānatvāt, ayaṃ dharma
upajāto 'yaṃ nivṛtta iti sadbhāvāviśeṣādavyavasthā,
idānīmupajananivṛttī nedānīmiti kālavyavasthā
nopapadyate-- sarvadā vidyamānatvāt, asya dharmasyopajananivṛttī
nāsyeti vyavasthānupapattiḥ-- ubhayoraviśeṣāt,
anāgato 'tīta iti ca kālavyavasthānupapattiḥ--
vartamānasya sadbhāvalakṣaṇatvāt|
avidyamānasyātmalābha
upajano vidyamānasyātmahānaṃ nivṛttiḥ ityetasmin
sati naite doṣāḥ, tasmād yaduktam-- 'prāgapyupajananādasti
nivṛttaṃ cāsti ( iti) tadayuktamiti
********************** NySBh_4,1.34 **********************
ayamanya ekāntaḥ---
NyS_4,1.34: sarvaṃ pṛthag bhāvalakṣaṇapṛthaktvāt //
sarvaṃ nānā |
na kaścideko bhāvo vidyate, kasmāt ?, bhāvalakṣaṇapṛthaktvāt
ubhāvasya lakṣaṇam |
abhidhānam |
yena lakṣyate bhāvaḥ sa samākhyāśabdaḥ tasya
pṛthagviṣayatvāt |
sarvobhāvasamākhyāśabdaḥ samūhavācī, 'kumbhaḥ' iti saṃjñāśabdo gandharasarūpasparśasamūhe
badhnapārśvagrīvādisamūhe ca vartate, nidarśanamātraṃ
cedamiti
********************** NySBh_4,1.35 **********************
NyS_4,1.35: nānekalakṣaṇairekabhāvaniṣpatteḥ //
'anekavidhalakṣaṇaiḥ' iti madhyamapadalopī
samāsaḥ, gandhādibhiśca guṇairbudhnādibhiścāvayavaiḥ
saṃbaddha eko bhāvo niṣpadyate|
guṇavyatiriktaṃ
ca dravyam avayavātiriktaścāvayavīti,
vibhaktanyāyaṃ caitadubhayamiti
********************** NySBh_4,1.36 **********************
NyS_4,1.36: athāpi lakṣaṇavyavasthānādevāpratiṣedhaḥ //
'na kaścideko bhāvaḥ' ityayuktaḥ pratiṣedhaḥ,
kasmāt ?. lakṣaṇavyavasthānādeva |
yadiha lakṣaṇaṃ bhāvasya saṃjñāśabdabhūtaṃ tadekasmin
vyavasthitam-- 'yaṃ kumbhamadrākṣaṃ taṃ spṛśāmi'
'yamevāsprākṣaṃ taṃ paśyāmīti. nāṇusamūho
gṛhyate iti. aṇusamūhe cāgṛhyamāṇe yad
gṛhyate tadekameveti //
athāpyetadanūktam--
nāstyeko bhāvo yasmātsamudāyaḥ|
ekānupapatternāstyeva samūhaḥ|
nāstyeko bhāvo yasmāt samūhe bhāvaśabdaprayogaḥ, ekasya cānupapatteḥ
samūho nopapadyate-- ekasamuccayo hi
samūha iti, vyāhatatvādanupapannam-- 'nāstyeko bhāvaḥ' iti |
yasya pratiṣedhaḥ pratijñāyate-- 'samūhe
bhāvaśabdaprayogāt' iti hetuṃ bruvatā
sa evābhyunujñāyate-- ekasamuccayo hi
samūha iti |
samūhe bhāvaśabdaprayogāditi
ca samūhamāśritya pratyekaṃ samūhipratiṣedhaḥ--
nāstyeko bhāva iti, soyamubhayato
vyāghātād yatkiñcana vāda iti
********************** NySBh_4,1.37 **********************
ayamapara ekāntaḥ---
NyS_4,1.37: sarvamabhāvo bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ //
yāvad bhāvajātaṃ tatsarvam abhāvaḥ, kasmāt ?,
bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ = 'asan gauraśvātmanā' 'anaśvo gauḥ' 'asann aśvo
gavātmanā' 'agauravaśvaḥ' ity asatpratyayasya pratiṣedhasya
ca bhāvaśabdena sāmānādhikaraṇyāt sarvamabhāva
iti//
pratijñāvākye padayoḥ pratijñāhetvośca
vyāghātādayuktam //
anekasyāśeṣatā sarvaśabdasyārthaḥ
bhāvapratiṣedhaścābhāvaśabdasyārthaḥ. pūrvaṃ
sopākhyam uttaraṃ nirupākhyam. tatra samupākhyāyamānaṃ
kathaṃ nirupākhyam abhāvaḥ syāditi = na jātvabhāvo nirupākhyo 'nekatayā |
aśeṣatayā śakyaḥ pratijñātumiti|
sarvametadabhāva
iti cet ? |
yadidaṃ sarvamiti manyase tadbhāva ityevaṃ
cet ? anivṛtto vyāghātaḥ-- anekamaśeṣaṃ ceti
nābhāvapratyayena śakyaṃ bhavitum. asti cāyaṃ
pratyayaḥ-- sarvamiti. tasmānnābhāva iti|
pratijñāhetvośca
vyāghātaḥ-- 'sarvamabhāvaḥ' iti bhāvapratiṣedhaḥ
pratijñā. 'bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ'
itihetuḥ. bhāveṣvitaretarābhāvam anujñāya |
āśritya cetaretarābhāvasiddhau sarvamabhāva
ityucyate. yadi sarvamabhāvaḥ ?
"bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ"
iti nopapadyate. atha bhāveṣvitaretarābhāvasiddhi ? sarvamabhāva iti nopapadyate
********************** NySBh_4,1.38 **********************
sūtreṇa cābhisaṃbandhaḥ---
NyS_4,1.38: na svabhāvasiddherbhāvānām //
na sarvamabhāvaḥ, kasmāt ? svena bhāvena sadbhāvād bhāvānām |
svena dharmeṇa bhāvā bhavantīti pratijñāyate |
kaśca svo dharmo bhāvānām ?, dravyaguṇakarmaṇāṃ
sadādi sāmānyam. dravyāṇāṃ kriyāvadityevamādirviśeṣaḥ.
sparśaparyantāḥ pṛthivyā iti ca, pratyekaṃ cānanto
bhedaḥ, sāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ ca
viśiṣṭā dharmā gṛhyante, soyamabhāvasya
nirupākhyatvāt saṃpratyāyako 'rthabhedo na
syāt. asti tvayaṃ tasmānna sarvamabhāva iti |
atha vā---
"na svabhāvasiddherbhāvānām"
iti svarūpasiddheriti. gauritiprayujyamāne
śabde jātiviśiṣṭaṃ dravyaṃ gṛhyate nābhāvamātram.
yadi ca sarvamabhāvaḥ gaurityabhāvaḥ pratīyeta,
gośabdena cābhāva ucyeta, yasmāttu gośabdaprayoge
dravyaviśeṣaḥ pratīyate nābhāvastasmādayuktamiti/
atha vā--
"na svabhāvasiddheḥ"
iti 'asan gauraśvātmanā' iti gavātmanā
kasmānnocyate ? avacanād 'gavātmanā gaurasti'
iti svabhāvasiddhiḥ, 'anaśvo 'śvaḥ' iti vā 'gauragauḥ'
iti vā kasmānnocyate ? avacanāt svena
rūpeṇa vidyamānatā dravyasyetivijñāyate|
avyatirekapratiṣedhe
ca bhāvānām asatpratyayasāmānādhikaraṇyam/
saṃyogādisaṃbandho vyatirekaḥ atrāvyatireko 'bhedākhyasaṃbandhaḥ
tatpratiṣedhe cāsatpratyayasāmānādhikaraṇyaṃ
yathā-- 'na santi kuṇḍe badarāṇīti, 'asan
gauraśvātmanā' 'anaśvogauḥ' iti ca gavāśvayoravyatirekaḥ
pratiṣidhyate |
gavāśvayorekatvaṃ nāstīti. tasmin pratiṣidhyamāne
bhāvena gavā sāmādhikaraṇyamasatpratyayasya--
'asan gauraśvātmanā' iti. yathā 'na santi kuṇḍe
badarāṇīti kuṇḍe badarasaṃyoge pratiṣidhyamāne
sadbhirasatpratyayasya sāmādhikaraṇyamiti
********************** NySBh_4,1.39 **********************
NyS_4,1.39: na svabhāvasiddhir āpekṣikatvāt //
apekṣākṛtam āpekṣikam,
hrasvāpekṣākṛtaṃ dīrghaṃ dīrghāpekṣākṛtaṃ
hrasvam. na svenātmanāvasthitaṃ kiñcit|
kasmāt ?
apekṣāsāmarthyāt. tasmānna svabhāvasiddhirbhāvānāmiti
********************** NySBh_4,1.40 **********************
NyS_4,1.40: vyāhatatvādayuktam //
yadi hrasvāpekṣākṛtaṃ dīrghaṃ kimidānīmapekṣya
'hrasvam' iti gṛhyate ?|
atha dīrghāpekṣākṛtaṃ
hrasvam ? dīrghamanāpekṣikam, evamitaretarāśrayayorekābhāve 'nyatarābhāvādubhayābhāva
ityapekṣāvyavasthānupapannā|
svabhāvasiddhāv asatyāṃ samayoḥ parimaṇḍalayorvā dravyayorāpekṣike dīrghatvahrasvatve kasmānna bhavataḥ ?|
apekṣāyāmanapekṣāyāṃ ca dravyayorabhedaḥ |
yāvatī dravye apekṣamāṇe tāvatī evānapekṣamāṇe nānyataratra bhedaḥ |
āpekṣikatve tu saty anyataratra viśeṣopajanaḥ syāditi|
kimapekṣāsāmarthyamiticet ? dvayorgrahaṇe 'tiśyagrahaṇopapattiḥ|
dve dravye paśyan ekatra vidyamānamatiśayaṃ gṛhṇāti
tad dīrghamiti vyavasyati, yacca hīnaṃ gṛhṇāti
tad hrasvamiti vyavasyatīti, etaccāpekṣāsāmarthyamiti
********************** NySBh_4,1.41 **********************
atheme saṃkhyaikāntāḥ--
sarvamekam-- sad aviśeṣāt, sarvaṃ dvedhā--
nityānityabhedāt, sarvaṃ tredhā-- jñātā jñānaṃ
jñeyamiti, sarvaṃ caturdhā-- pramātā pramāṇaṃ
prameyaṃ pramitiriti, evaṃ yathāsaṃbhavamanye 'pīti/
tatra parīkṣā---
NyS_4,1.41: saṃkhyaikāntāsiddhiḥ kāraṇānupapattyupapattibhyām //
yadi sādhyasādhānayornānātvam ? ekānto
na sidhyati-- vyatirekāt, atha sādhyasādhanayorabhedaḥ ? evamapyekānto na sidhyati-- sādhanābhāvāt,
na hi tamantareṇa kasyacit siddhiriti
********************** NySBh_4,1.42 **********************
NyS_4,1.42: na kāraṇāvayavabhāvāt //
na saṃkhyaikāntānāmasiddhiḥ, kasmāt ?.
kāraṇasyāvayavabhāvāt = avayasavaḥ kaścit sādhanabhūta ity avyatirekaḥ/
evaṃ dvaitādīnāmapīti
********************** NySBh_4,1.43 **********************
NyS_4,1.43: niravayavatvādahetuḥ //
"kāraṇasyāvayavabhāvāt"
ityahetuḥ, kasmāt ? 'sarvamekam' ityanapavargeṇa
pratijñāya kasyacidekatvamucyate tatra vyapavṛkto 'vayavaḥ
sādhanabhūto nopapadyate, evaṃ dvaitādiṣvapīti/
te khalvime saṃkhyaikāntā yadi viśeṣakāritasyārthabhedavistarasya
pratyākhyānena vartante ? pratyākṣānumānāgamavirodhād
mithyāvādā bhavanti|
athābhyanujñānena vartante ? samānadharmakārito 'rthasaṃgraho viśeṣakāritaścārthabheda
ityevamekāntatvaṃ jahatīti|
te khalvete
tattvajñānapravivekārthamekāntāḥ parīkṣitā
iti
********************** NySBh_4,1.44 **********************
pretyabhāvānantaraṃ phalam|
tasmin---
NyS_4,1.44: sadyaḥ kālāntare ca phalaniṣpatteḥ saṃśayaḥ //
'pacati dogdhīti sadyaḥ phalam
odanapayasī, 'karṣati vapatīti kālāntare
phalaṃ śasyādhigama iti, asti ceyaṃ kriyā--
"agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ"
iti etasyāḥ phale saṃśayaḥ
********************** NySBh_4,1.45 **********************
NyS_4,1.45: na sadyaḥ kālāntaropabhogyatvāt //
svargaḥ phalaṃ śrūyate tacca bhinne 'smin dehabhedādutpadyate iti na sadyaḥ,
grāmādikāmānāmārambhaphalamiti
********************** NySBh_4,1.46 **********************
NyS_4,1.46: kālāntareṇāniṣpattir hetuvināśāt //
dhvastāyāṃ pravṛttau pravṛtteḥ phalaṃ na kāraṇamantareṇotpattamarhati--
na khalu vai vinaṣṭāt kāraṇāt kiñcidutpadyate
iti
********************** NySBh_4,1.47 **********************
NyS_4,1.47: prāṅ niṣpattervṛkṣaphalavat tat syāt //
yathā phalārthinā vṛkṣamūle sekādi parikarma kriyate taṃmiṃśca pradhvaste
pṛthivīdhāturabdhātunā saṃgṛhīte āntareṇa
tejasā pacyamāno rasadravyaṃ nirvartayati
sa dravyabhūto raso vṛkṣānugataḥ pākaviśiṣṭo
vyūhaviśeṣeṇa saṃniviśamānaḥ parṇādi
phalaṃ nirvartayati evaṃ pariṣekādi karmacārthavat--
na ca vinaṣṭāt phalaniṣpattiḥ|
tathā pravṛttyā
saṃskāro dharmādharmalakṣaṇo janyate sa jāto
nimittāntarānugṛhītaḥ kālāntare phalaṃ
niṣpādayatīti. uktaṃ caitat--
"pūrvakṛtaphalānubandhāt tadutpattiḥ 3-2-62"
iti
********************** NySBh_4,1.48 **********************
tadidaṃ prāṅ
niṣpatterniṣpadyamānam--
NyS_4,1.48: nāsan na san na sadasat sadasatorvaidharmyāt //
prāṅniṣpatterniṣpattidharmakaṃ
nāsat-- upādānaniyamāt |
kasyacidutpattaye kiñcidupādeyaṃ na sarvaṃ
sarvasyety asadbhāve niyamo nopapadyate
iti|
na sat-- prāgutpattervidyamānasyotpattiranupapanneti/
na sadasat-- sadasatorvaidharmyāt = 'sat' ityarthābhyanujñā. 'asat' ityarthapratiṣedhaḥ
etayorvyāghāto vaidharmyaṃ vyāghātādavyatirekānupapattiriti
********************** NySBh_4,1.49 **********************
NyS_4,1.49: prāgutpatterutpattidharmakam asad ity addhā, kasmād utpādavyayadarśanāt //
yatpunaruktam--
'prāgutpatteḥ kāryaṃ nāsat-- upādānaniyamāt'
iti ?---
********************** NySBh_4,1.50 **********************
NyS_4,1.50: buddhisiddhaṃ tu tad asat //
idamasyotpattaye samarthaṃ na
sarvamiti prāgutpatterniyatakāraṇaṃ kāryaṃ
buddhyā siddham-- utpattiniyamadarśanāt
tasmādupādānaniyamasyopapattiḥ|
sati tu
kārye prāgutpatterutpattireva nāstīti
********************** NySBh_4,1.51 **********************
NyS_4,1.51: āśrayavyatirekād vṛkṣaphalotpattivadityahetuḥ //
mūlasekādi parikarma phalaṃ cobhayaṃ
vṛkṣāśrayam. karma ceha śarīre phalaṃ cāmutreti
āśrayavyatirekādaheturiti
********************** NySBh_4,1.52 **********************
NyS_4,1.52: prīterātmāśrayatvādapratiṣedhaḥ //
prītirātmapratyakṣatvādātmāśrayā tadāśrayameva
karma dharmasaṃjñitam-- dharmasyātmaguṇatvāt
tasmādāśrayavyatirekānupapattiriti
********************** NySBh_4,1.53 **********************
NyS_4,1.53: na putrapaśustrīparicchadahiraṇyānnādiphalanirdeśāt //
putrādi phalaṃ nirdiśyate na prītiḥ--
"grāmakāmo yajeta" "putrakāmo yajeta"
iti. tatra yaduktam-- 'prītiḥ phalam' iti etadayuktam
********************** NySBh_4,1.54 **********************
NyS_4,1.54: tatsaṃbandhāt phalaniṣpattesteṣu phalavadupacāraḥ //
putrādisaṃbandhāt
phalaṃ prītilakṣaṇamutpadyate iti putrādiṣu
phalavadupacāro yathānne prāṇaśabdaḥ--
"annaṃ vai prāṇāḥ"
iti
********************** NySBh_4,1.55 **********************
phalānantaraṃ duḥkhamuddiṣṭamuktaṃ ca--
"bādhanālakṣaṇaṃ duḥkham 1-1-21"
iti. tat kimidaṃ pratyātmavedanīyasya |
sarvajantupratyakṣasya sukhasya pratyākhyānam ? āhosvidanyaḥ kalpaḥ ? iti, anya ityāha, katham ?, na vai sarvalokasākṣikaṃ sukhaṃ śakyaṃ pratyākhyātum |
ayaṃ tu janmamaraṇaprabandhānubhavanimittād duḥkhād nirviṇṇasya duḥkhaṃ jihāsato duḥkhasaṃjñābhāvanopadeśo duḥkhahānārtha iti |
kayā yuktyā ?, sarve khalu sattvanikāyāḥ sarvāṇyutpattisthānāni sarvaḥ punarbhavo bādhanānuṣakto duḥkhasāhacaryāt
"bādhanālakṣaṇaṃ duḥkham 1-1-21"
ityuktam. ṛṣibhirduḥkhasaṃjñābhāvanamupadiśyate,
atra ca heturupādīyate---
NyS_4,1.55: vividhabādhanāyogād duḥkhameva janmotpattiḥ //
janma |
jāyate iti śarīrendriyabuddhayaḥ, śarīrādīnāṃ
saṃsthānaviśiṣṭānāṃ prādurbhāva utpattiḥ,
vividhā ca bādhanā-- hīnā madhyamā utkṛṣṭā
ceti. utkṛṣṭā nārakiṇāṃ. tiraścāṃ tu madhyamā,
manuṣyāpāṃ hīnāḥ. devānāṃ hīnatarā vītarāgāṇāṃ
ca, evaṃ sarvamutpattisthānaṃ vividhabādhanānuṣaktaṃ
paśyataḥ sukhe tatsādhaneṣu ca śarīrendriyabuddhiṣu
duḥkhasaṃjñā vyavatiṣṭhate. duḥkhasaṃjñāvyavasthānāt
sarvalokeṣv anabhiratisaṃjñā bhavati. anabhiratisaṃjñāmupāsīnasya
sarvalokaviṣayātṛṣṇā vicchidyate. tṛṣṇāprahāṇāt
sarvaduḥkhād vimucyate iti, yathā
viṣayogāt payo viṣayamiti budhyamāno
nopādatte. anupādadāno maraṇaduḥkhaṃ nāpnoti
********************** NySBh_4,1.56 **********************
duḥkhoddeśastu na
sukhasya pratyākhyānam, kasmāt ?---
NyS_4,1.56: na sukhasyāpyantarālaniṣpatteḥ //
khalvayaṃ duḥkhoddeśaḥ sukhasya pratyākhyānam,
kasmāt ?, sukhasyāntarālaniṣpateḥ |
niṣpadyate khalu bādhanāntarāleṣu sukhaṃ pratyātmavedanīyaṃ
śarīriṇāṃ tadaśakyaṃ pratyākhyātumiti
********************** NySBh_4,1.57 **********************
athāpi---
NyS_4,1.57: bādhanānivṛttervedayataḥ paryeṣaṇadoṣādapratiṣedhaḥ //
sukhasya duḥkhoddeśeneti prakaraṇāt, paryeṣaṇam |
prārthanā |
viṣayārjanatṛṣṇā. paryeṣaṇasya doṣo yadayaṃ
vedayamānaḥ prārthayate. taccāsya prārthitaṃ na
saṃpadyate. saṃpadya vā vipadyate. nyūnaṃ vā saṃpadyate.
bahupratyanīkaṃ vā saṃpadyate. ityetasmāt
paryeṣaṇadoṣāt nānāvidho mānasaḥ saṃtāpo
bhavati. evaṃ vedayataḥ paryeṣaṇadoṣād bādhanāyā
anavṛttiḥ. bādhanānivṛtterduḥkhasaṃjñābhāvanamuddiśyate.
anena kāraṇena duḥkhaṃ janma na tu sukhasyābhāvāditi/
athāpyetadanūktam---
"kāmaṃ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samṛdhyate|
athainamaparaḥ kāmaḥ kṣiprameva prabādhate //"
"api cedudanemi samantād bhūmimālabhate sagavāśvāṃ na sa tena dhanena dhanaiṣī tṛpyati kiṃ nu sukhaṃ dhanakāme"
iti
********************** NySBh_4,1.58 **********************
NyS_4,1.58: duḥkhavikalpe sukhābhimānācca //
duḥkhasaṃjñābhāvanopadeśaḥ
kriyate, ayaṃ khalu sukhasaṃvedane vyavasthitaḥ
sukhaṃ paramapuruṣārthaṃ manyate-- na sukhādanyad
niḥśreyasamasti. sukhe prāpte caritārthaḥ kṛtakaraṇīyo
bhavati. mithyāsaṃkalpāt mukhe tatsādhaneṣu
ca viṣayeṣu saṃrajyate. saṃraktaḥ sukhāya
ghaṭate. ghaṭamānasyāsya janmajarāvyādhiprāyaṇāniṣṭasaṃyogeṣṭaviyogaprārthitānupapattinimittamanekavidhaṃ
yāvad duḥkhamutpadyate taṃ duḥkhavikalpaṃ sukhamityabhimanyate.
sukhāṅgabhūtaṃ duḥkhaṃ-- na duḥkhamanāsādya śakyaṃ
sukhamavāptum. tādarthyāt sukhamevedamiti
sukhasaṃjñopahataprajñaḥ-- 'jāyasya mriyasva saṃghāva'
iti saṃsāraṃ nātivartate. tadasyāḥ sukhasaṃjñānayāḥ
pratipakṣo duḥkhasaṃjñābhāvanamupadiśyate. duḥkhānuṣaṅgād
duḥkhaṃ janmeti na sukhasyābhāvāt|
yadyevaṃ kasmāt 'duḥkhaṃ janma' iti nocyate ?. soyamevaṃ
vācye yadevakāha--
"duḥkhameva janma 55"
iti tena sukhābhāvaṃ jñāpayatīti, janmavinigrahārthīyo
vai khalvayamevaśabdaḥ, katham ? na duḥkhaṃ janma
svarūpataḥ kiṃ tu duḥkhopacārāt. evaṃ sukhamapīti
etad anenaiva nivartyate na tu duḥkhameva janmeti
********************** NySBh_4,1.59 **********************
duḥkhopadeśānantaramapavargaḥ sa pratyākhyāyate---
NyS_4,1.59: ṛṇakleśapravṛttyanubandhādapavargābhāvaḥ //
ṛṇānubandhānnāstyapavargaḥ = "jāyamāno ha vai brāhmaṇastribhirṛṇairṛṇavān
jāyate-- brahmacaryeṇa ṛṣibhyo yajñena devebhyaḥ prajāyā pitṛbhyaḥ"
iti ṛṇāni. teṣāmanubandhaḥ |
svakarmabhiḥ saṃbandhaḥ-- karmasaṃbandhavacanāt--
"jarāmarya vā etatsatraṃ yadagnihotraṃ darśapūrṇamāsau
ceti ujarayā ha eṣa tasmāt satrādvimucyate mṛtyunā ha vā"
iti ṛṇānubandhādapavargānuṣṭhānakālo nāstīty apavargābhāvaḥ/
kleśānubandhānnastyapavargaḥ |
kleśānubaddha evāyaṃ mriyate kleśānubaddhaśca
jāyate nāsya kleśānubandhavicchedo gṛhyate/
pravṛttyanubandhānnāstyapavargaḥ |
janmaprabhṛty ayaṃ yāvatprāyaṇaṃ vāgbuddhiśarīrārambheṇāvimukto
gṛhyate tatra yaduktam--
"duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ 1-1-2"
iti tadanupapannamiti
********************** NySBh_4,1.60 **********************
atrābhidhīyate-- yattāvat 'ṛṇānubandhāt'
iti ?. ṛṇairiva ṛṇairiti ---
NyS_4,1.60: pradhānaśabdānupapatterguṇaśabdenānubādo nindāpraśaṃsopapatteḥ //
"ṛṇaiḥ" iti nāyaṃ pradhānaśabdaḥ, yatra khalvekaḥ pratyādeyaṃ
dadāti dvitīyaśca pratideyaṃ gṛhṇāti tatrāsya
dṛṣṭatvāt pradhānamṛṇaśabdaḥ. na caitadihopapadyate
pradhānaśabdānupapatterguṇaśabdenāyamanuvādaḥ--
ṛṇairiva ṛṇairiti, prayuktopamaṃ caitad
yathā--
"agnirmāṇavakaḥ" iti = anyatra dṛṣṭaścāyamṛṇaśabda iha prayujyate
yathāgniśabdo māṇavake |
kathaṃ guṇaśabdenānuvādaḥ ?, nindāprasaṃsopapatteḥ = karmalope ṛṇīva ṛṇādānād nindyate.
karmānuṣṭhāne ca ṛṇīva ṛṇadānād praśasyate sa evopamārtha iti/
"jāyamānaḥ"
iti guṇaśabdaḥ-- viparyaye 'nadhikārāt = "jāyamāno ha vai brāhmaṇaḥ"
iti ca śabdo gṛhasthaḥ saṃpadyamānaḥ, jāyamāna iti
uyadāyaṃ gṛhastho jāyate tadā karmabhiradhikriyate--
mātṛto jāyamānasyānadhikārāt
uyadā tu mātṛto jāyate kumāro na
tadā karmabhiradhikriyate-- arthinaḥ śaktasya cādhikārāt = arthinaḥ karmabhiradhikāraḥ-- karmavidhau kāmasaṃyogasmṛteḥ--
"agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ"
ityevamādi, śaktasya ca pravṛttisaṃbhavāt
uśaktasya karmabhiradhikāraḥ-- pravṛttisaṃbhavāt
uśaktaḥ khalu vihite karmaṇi pravartate netara
iti|
ubhayābhāvastu pradhānaśabdārthe|
mātṛto
jāyamāne kumāre ubhayam = arthitā śaktiśca na bhavatīti, na bhidyate laukikād
vākyād vaidikaṃ vākyam-- prekṣāpūrvakāripuruṣapraṇītatvena,
tatra laukikastāvadaparīkṣakopi na jātamātraṃ
kumāramevaṃ brūyāt-- 'adhīṣva yajasva brahmacaryaṃ
cara' iti. kuta eṣa ṛṣirupapannānavadyavādī
upadeśārthena prayukta upadiśati ?, na khalu vai
nartakondheṣu pravartate na gāyano badhireṣviti/
upadiṣṭārthavijñānaṃ copadeśaviṣayaḥ |
yaścopadiṣṭamarthaṃ vijānāti taṃ pratyupadeśaḥ
kriyate na caitadasti jāyamānakumārake
iti|
gārhasthyaliṅgaṃ ca mantrabrāhmaṇaṃ karmābhivadati |
yacca mantrabrāhmaṇaṃ karmābhivadati tat patnīsaṃbandhādinā
gārhasthyaliṅgenopapannaṃ tasmād gṛhasthoyaṃ
jāyamāno 'bhidhīyate iti //
arthitvasya cāvipariṇāme
jarāmaryavādopapattiḥ|
yāvaccāsya phalenārthitvaṃ
na vipariṇamate |
na nivartate tāvadanena karmānuṣṭheyamityupapadyate
jarāmaryavādastaṃ pratīti.
"jarayā ha vā"
ityāyuṣasturīyasya |
caturthasya pravrajyāyuktasya vacanam--
"jarayā ha vā eṣa etasmādvimucyate"
iti. āyuṣasturīyam |
caturthaṃpravrajyāyuktaṃ jaretyucyate-- tatra
hi pravrajyā vidhīyate, atyantajarāsaṃyoge
"jarayā ha vā"
ityanarthakam|
'aśakto vimucyate' ityetadapi
nopapadyate-- svayamaśaktasya bāhyāṃ śaktimāha--
"antevāsī vā juhuyāt brahmaṇā sa parikrītaḥ. kṣīrahotā vā juhuyād dhanena sa parikrītaḥ"
iti athāpi vihitaṃ vānūdyeta ? kāmādvārthaḥ
parikalpyeta ? vihitānuvacanaṃ nyāyyamiti,
ṛṇavānivāsvatantro gṛhyasthaḥ karmasu pravartate
ityupapannaṃ vākyasya sāmarthyam|
phalasya hi sādhanāni prayatnaviṣayo na phalaṃ. tāni saṃpannāni phalāya kalpante|
vihitaṃ ca jāyamānaṃ vidhīyate ca jāyamānaṃ tena yaḥ saṃbadhyate
soyaṃ jāyamāna iti|
pratyakṣavidhānābhāvāditicet ? na-- pratiṣedhasyāpi pratyakṣavidhānābhāvāditi/
pratyakṣato vidhīyate gārhasthyaṃ brāhmaṇena yadi
cāṃśramāntaramabhaviṣyat tadapi vyadhāsyat
pratyakṣataḥ. pratyakṣavidhānābhāvānnāstyāśramāntaramiti,
na-- pratiṣedhasyāpi pratyakṣavidhānābhāvāt = na pratiṣedhopi vai brāhmaṇena pratyakṣato
vidhīyate-- 'na santyāśramāntarāṇi eka eva
gṛhasthāśramaḥ' iti. pratiṣedhasya pratyakṣato 'śravaṇādayuktametaditi
// adhikārācca vidhānaṃ vidyāntaravat //
yathā śāstrāntarāṇi sve sve 'dhikāre pratyakṣato
vidhāyakāni nārthāntarābhāvād evamidaṃ
brāhmaṇaṃ gṛhasthaśāstraṃ sve 'dhikāre pratyakṣato
vidhāyakaṃ nāśramāntarāṇāmabhāvāditi|
ṛgbrāhmaṇaṃ cāpavargābhidhāyy abhidhīyate |
ṛcaśca brāhmaṇāni cāpavargābhivādīna bhivanti.
ṛvaśca tāvat--
"karmabhirmṛtyumṛṣayo niṣeduḥ prajāvanto draviṇamicchamānāḥ, athāpare
ṛṣayo manīṣiṇaḥ paraṃ karmabhyo 'mṛtatvamānaśuḥ,"
"na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ"
"pareṇa nākaṃ nihitaṃ guhāyāṃ vibhrājate tad yatayo viśanti"
"vedāhametaṃpuruṣaṃ mahāntamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt.
tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya" |
atha brāhmaṇāni--
"trayo dharmaskandhāḥ-- yajño 'dhyayanaṃ dānamiti prathamastapa
eva dvitīyo brahmacāryācāryakulavāsīti
tṛtīyo 'tyantamātmānamācāryakule 'vasādayan
sarve evaite puṇyalokā bhavanti brahmasaṃstho 'mṛtatvameti"
"etameva pravrājino lokamabhīpsantaḥ pravrajantīti"
"atho khalvāhuḥ-- kāmamaya evāyaṃ puruṣa
iti sa yathākāmo bhavati tathākraturbhavati
yathākraturbhavati tatkarma kurute yatkarma kurute
tadabhisaṃpadyate"
iti karmabhiḥ saṃsaraṇamuktvā prakṛtamanyadupadiśanti--
"iti tu kāmayamāno 'thākāmayamāno yo 'kāmo
niṣkām ātmakāma āptakāmo bhavati na tasya
prāṇā utkrāmanti ihaiva samavalīyante brahmaiva
san brahmāpyeti"
iti, tatra yaduktam-- 'ṛṇānubandhādapavargābhāvaḥ'
iti etadayuktamiti/
"yecatvāraḥ pathayo devayānāḥ"
iti ca cātugaśramyaśruteraikāśramyānupapattiḥ/
phalārthinaścedaṃ brāhmaṇam--
"jarāmaryaṃ vā etatsatraṃ yadagrihotraṃ darśapūrṇamāsau ca" iti
********************** NySBh_4,1.61 **********************
katham ?---
NyS_4,1.61: samāropaṇādātmanyapratiṣedhaḥ //
"prājāpattyāmiṣṭiṃ nirupya nasyāṃ sarvavedasaṃ hutvā ātmanyagnīn samāropya brāhmaṇaḥ pravrajet"
iti śrūyate tena vijānīmaḥ-- prajāvittalokaiṣaṇābhyo
vyutthitasya nivṛtte phalārthitve samāropaṇaṃ
vidhīyate iti, evaṃ ca brāhmaṇāni--
"so 'nyad vratamupākariṣyamāṇo yājñavalkyo maitreyīmitihovāca--
pravrajiṣyan vā are ahamasmāt sthānādasmi
hanta te 'nayā kātyāyanyā sahāntaṃ karavāṇīti.
athāpyuktānuśāsanāsi maitreyi etāvadare
khalvamṛtatvamiti hoktvā yājñavalkyaḥ pravavrāja"
iti
********************** NySBh_4,1.62 **********************
NyS_4,1.62: pātracayāntānupapatteśca phalābhāvaḥ //
jarāmarye ca karmaṇy aviśeṣeṇa
kalpyamāne sarvasya pātracayāntāni karmāṇīti
prasajyate tatraiṣaṇāvyutthānaṃ na śrūyeta--
"etaddha sma vai tatpūrve brāhmaṇā anūcānā vidvāṃsaḥ
prajāṃ na kāmayante kiṃ prajayā kariṣyāmo
yeṣāṃ noyamātmāyaṃ loka iti. te ha
sma putraiṣaṇāyāśca vittaiṣaṇāyāśca lokaiṣaṇāyāśca
vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ caranti"
iti, eṣaṇābhyaśca vyutthitasya pātracayāntāni
karmāṇi nopapadyante iti nāviśeṣeṇa kartuḥ
prayojakaṃ phalaṃ bhavatīti|
cāturāśramyavidhānāccetihāsapurāṇadharmaśāstreṣvaikāśramyānupapattiḥ/
tadapramāṇamiticet ? na-- pramāṇena prāmāṇyābhyanujñānāt/
pramāṇena khalu brāhmaṇenetihāsapurāṇasya
prāmāṇyamabhyanujñāyate--
"te vā khalvete atharvāṅgirasa etaditihāsapurāṇamabhyavadan
itihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaḥ"
iti. tasmād ayuktametat-- aprāmāṇyamiti/
aprāmāṇye ca dharmaśāstrasya prāṇabhṛtāṃ
vyavahāralopāt lokocchedaprasaṅgaḥ,
draṣṭṛpravaktṛsāmānyāccāprāmāṇyānupapattiḥ = ye eva mantrabrāhmaṇasya draṣṭāraḥ pravaktāraśca
te khalvitihāsapurāṇasya dharmaśāstrasya
ceti|
viṣayavyavasthānācca yathāviṣayaṃ prāmāṇyam = anyo mantrabrāhmaṇasya viṣayo 'nyaścetihāsapurāṇadharmaśāstraṇāmiti |
yajño mantrabrāhmaṇasya. lokavṛttamitihāsapurāṇasaya.
lokavyavahāravyavasthānaṃ dharmaśāstrasya
viṣayaḥ, tatraikena na sarvaṃ vyavasthāpyate
iti yathāviṣayametāni pramāṇānīndriyādivaditi
********************** NySBh_4,1.63 **********************
yatpunaretat-- kleśānubandhasyāvicchedāditi--
NyS_4,1.63: suṣuptasya svapnādarśane kleśābhāvādapavargaḥ //
yathā suṣuptasya khalu svapnādarśane
rāgānubandhaḥ sukhaduḥkhānubandhaśca vicchidyate
tathāpavargepīti, etacca brahmavido muktasyātmano
rūpamudāharantīti
********************** NySBh_4,1.64 **********************
yadapi pravṛttyanubandhāditi---
NyS_4,1.64: na pravṛttiḥ pratisaṃdhānāya hīnakleśasya //
prakṣīṇeṣu rāgadveṣāmoheṣu
pravṛttirna pratisaṃdhānāya, pratisaṃdhistu pūrvajanmanivṛttau
punarjanma taccādṛṣṭakāritaṃ tasyāṃ prahīṇāyāṃ
janmāntarābhāvaḥ |
apratisaṃdhānam |
apavargaḥ|
karmavaiphalyaprasaṅga iticet ? na--
karmavipākapratisaṃvedanasyāpratyākhyānāt/
pūrvajanmanivṛttau punarjanma na bhavatītyucyate
na tu karmavipākapratisaṃvedanaṃ pratyākhyāyate,
sarvāṇi pūrvakarmāṇi hyante janmani vipacyante
iti
********************** NySBh_4,1.65 **********************
NyS_4,1.65: na kleśasaṃtateḥ svābhāvikatvāt //
nopapadyate kleśānubandhavicchedaḥ,
kasmāt ?, kleśasaṃtateḥ svābhāvikatvāt = anādiriyaṃ kleśasaṃtatiḥ na cānādiḥ
śakya ucchettumiti
********************** NySBh_4,1.66 **********************
atra kaścit parīhāramāha---
NyS_4,1.66: prāgutpatterabhāvānityatvavat svābhāvikepyanityatvam //
yathānādiḥ prāgutpatterabhāva utpannena bhāvena nivartyate
evaṃ svābhāvikī kleśasaṃtatiranityeti
********************** NySBh_4,1.67 **********************
NyS_4,1.67: aṇuśyāmatānityatvavaddha //
apara āha-- yathānādiraṇuśyāmatā atha
cāgnisaṃyogādanityā tathā kleśasaṃtatirapīti
sataḥ khalu dharmo nityatvamanityatvaṃ ca
tattvaṃ bhāve 'bhāve bhāktamiti|
'anādiraṇuśyāmatā'
iti hetvabhāvādayuktam|
anutpattidharmakamanityamiti
nātra heturastīti/
********************** NySBh_4,1.68 **********************
ayaṃ tu samādhiḥ---
NyS_4,1.68: na saṃkalpanimittatvācca rāgādīnām //
'karmanimittatvāditaretaranimittatvācca'
iti samuccayaḥ, mithyāsaṃkalpebhyo rañjanīyakopanīyamohanīyebhyo
rāgadveṣamohā utpadyante, karma ca kattvanikāyanirvartakaṃ
naiyamikān rāgadveṣamohān nirvartayati--
niyamadarśanāt |
dṛśyate hi kaścitsattvanikāyo rāgabahulaḥ
kaścid dveṣabahulaḥ kaścid
mohabahulaḥ iti, itaretaranimittā ca
rāgādīnāmutpattiḥ
umūḍho rajyati mūḍhaḥ kupyati. rakto muhyati.
kupito muhyati|
sarvamithyāsaṃkalpānāṃ
tattvajñānādanutpattiḥ kāraṇānutpattau ca kāryānutpatteriti
rāgādīnāmatyantamanutpattiriti|
'anādiśca kleśasaṃtatiḥ' ity ayuktam-- sarve ime khalvādhyātmikā
bhāvā anādinā prabandhena pravartante śarīrādayo.
na jātvatra kaścidanutpannapūrvaḥ prathamata utpadyate 'nyatra
tattvajñānāt|
na caivaṃ saty anutpattidharmakaṃ
kiñcid vyayadharmakaṃ pratijñāyate iti/
karma ca sattvanikāyanirvartakaṃ tattvajñānakṛtād
mithyāsaṃkalpavighātānna rāgādyutpattinimittaṃ
bhavati sukhaduḥkhasaṃvittiphalaṃ tu bhavatīti
Original text: Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0