Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya (with commentary) · Chapter 10

10.1

// iti śrīvātsyāyanaviracite nyāyabhāṣye caturthodhyāyaḥ samāptaḥ //
atha saṭīke nyāyabhāṣye pañcamādhyāyasya prathamamāhnikam
********************** NySBh_5,1.1 **********************
sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānasya vikalpājjātibahutvamiti saṃkṣepeṇoktaṃ tadvistareṇa vibhajate, tāḥ khalvimā jātayaḥ sthāpanāhetau prayukte caturviṃśatiḥ pratiṣedhahetavaḥ |
NyS_5,1.1: sādharmyavaidharmyotkarṣāpakarṣavarṇyāvarṇyavikalpasādhyaprāptyaprāptiprasaṅgapratidṛṣṭāntānutpattisaṃśayaprakāraṇāhetvarthāpattyaviśeṣopapattyupalabdhyanupalabdhinityānityakāryasamāḥ //
sādharmyeṇa pratyavasthān aviśiṣyamāṇaṃ syāpanāhetutaḥ sādharmyasamaḥ, viśeṣaṃ tatra tatrodāhariṣyāmyaḥ, evaṃ vaidharmyasamaprabhṛtayopi nirvaktavyāḥ

10.2

********************** NySBh_5,1.2 **********************
lakṣaṇaṃ tu---
NyS_5,1.2: sādharmyavaidharmyābhyāmupasaṃhāre taddharmaviparyayopapatteḥ sādharmyavaidharmyasamau //
sādharmyeṇopasaṃkāre sādhyadharmviparyayopapatteḥ sādharmyeṇaiva pratyavasthānam aviśiṣyamāṇaṃ sthāpanāhetutaḥ sādharmyasamaḥ pratiṣedhaḥ, nidarśanam-- 'kriyāvānātmā-- dravyasya kriyaḥhetuguṇayogāt. dravyaṃ loṣṭaḥ kriyāhetuguṇayukta kriyāvān tathā cātmā tasamāt kriyāvān' iti, evamupasaṃhṛte paraḥ sādharmyeṇaiva pratyavatiṣṭhate-- 'niṣkriya ātmā-- vibhuno dravyasya niṣkriyatvāt. vibhu cākāśaṃ niṣkriyaṃ ca tathā cātmā tasmāt niṣkriyaḥ' iti, na cāsti viśeṣahetuḥ-- kriyāvatsādharmyāt kriyāvatā bhavitavyaṃ na purakriyasādharmyād niṣkriyeṇeti, viśeṣahetvabhāvān sādharmyasamāḥ pratiṣedho bhavati|
atha vaidharmyasamaḥ-- 'kriyāhetuguṇayukto loṣṭaḥ paricchinno dṛṣṭo na tathātmā tasmānna loṣṭavat kriyāvān' iti. na nāsti viśeṣahetuḥ-- kriyāvatsādharmyāt kriyāvatā bhavitavyaṃ na punaḥ kriyāvadvaidharmyādkiyeṇeti. viśeṣahetvabhāvād vaidharmyasamaḥ|
vaidharmyeṇa copasaṃhāre-- 'niṣkriya ātmā-- vibhutvāt. kriyāvad dravyamavibhu dṛṣṭaṃ yathā loṣṭaḥ na ca tathātmā tasmād niṣkriyaḥ' iti, vaidharmyeṇa pratyavasthānam-- 'niṣkriyaṃ dravyamākāśaṃ kriyāhetuguṇarahitaṃ dṛṣṭaṃ na tathātmā tasmānna niṣkriyaḥ' iti. ni cāsti viśeṣahetuḥ-- kriyāvadvaidharmyād niṣkriyeṇa bhavitavyaṃ na punarakriyavaidharmyāt kriyāvateti. viśeṣahetvabhāvād vaidharmyasamaḥ|
atha ( punaḥ ) sādharmyasamaḥ-- 'kriyāvān loṣṭaḥ kriyāhetuguṇayukto dṛṣṭaḥ tathā cātmā tasmātpava kriyāvān' iti. na cāsti viśeṣahetuḥ-- kriyāvadvaidharmyād niṣkriyo na punaḥ kriyāvatsādharmyāt kriyāvāniti. viśeṣahetvabhāvāt sādharmyasamaḥ

10.3

********************** NySBh_5,1.3 **********************
anayoruttaram---
NyS_5,1.3: gotvādgosiddhivattatsiddhiḥ //
sādharmyamātreṇa vaidharmyamātreṇa ca sādhyasādhane pratijñāyamāne syādavyavasthā sā tu dharmaviśeṣe nopapadyate, gosādharmyād gotvājjātiviśeṣād gauḥ sidhyati na tu sāsnādisaṃbandhāt. aśvādivaidharmyād gotvādeva gauḥ sidhyati na guṇādibhedāt, taccaitat kṛtavyākhyānamavayavaprakaraṇe, pramāṇānāmabhisaṃbandhāccaikārthakāritvaṃ samānaṃ vākye iti, hetvābhāsāśrayā khalv iyam avyavastheti

10.4

********************** NySBh_5,1.4 **********************
NyS_5,1.4: sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpādubhayasādhyatvācca utkarṣāpakarṣavarṇyāvarṇyavikalpasādhyasamāḥ //
dṛṣṭāntadharma sādhye samāsajata utkarṣasamaḥ-- yadi kriyāhetuguṇayogalloṣṭavat kriyāvānātmā ( tadā ) loṣṭavadeva sparśavānapi prāpnoti. atha na sparśavān loṣṭavat kriyāvānapi na prāpnoti, viparyaye vā viśeṣo vaktavya iti|
sādhye dharmābhāvaṃ dṛṣṭāntāt prasajato 'pakarṣasamaḥ-- loṣṭaḥ khalu kriyāvān avibhurdṛṣṭaḥ kāmamātmāpi kriyāvānavibhurastu. viparyaye vā viśeṣo vaktavya iti|
khyāpanīyo varṇyo viparyayādavarṇyaḥ tāvetau sādhyadṛṣṭāntadharmauṃ viparyasyato varṇyāvarṇyasamau bhavataḥ|
sādhanadharmayukte dṛṣṭānte dharmāntaravikalpāt sādhyadharmavikalpaṃ prasajato vikalpasamaḥ-- kriyāguṇahetuyuktaṃ kiñcid guru yathā loṣṭaḥ kiñcicca laghu yathā vāyurevaṃ kriyāhetuguṇayuktaṃ kiñcat kriyāvat syād yathā loṣṭaḥ kiñcidakriyaṃ yathātmā. viśeṣo vā vācya iti|
hetvādyivayavasāmarthyayogī dharmaḥ sādhyastaṃ dṛṣṭānte prasajataḥ sādhyasamaḥ-- yadi 'yathā loṣṭastathātmā ?' prāptastarhi 'yathātmā tathā loṣṭaḥ' iti. sādhyaścāyamātmā kriyāvāniti kāmaṃ loṣṭopi sādhyaḥ, atha naivam ? na tarhi 'yathā loṣṭastathātmā' (iti )

10.5

********************** NySBh_5,1.5 **********************
eteṣāmuttaram---
NyS_5,1.5: kiñcitsādharmyādupasaṃhārasiddhervaidharmyādapratiṣedhaḥ //
alabhyaḥ siddhasya nihnavaḥ, siddhaṃ ca kiñcitsādharmyādupamānam-- 'yathā gaustathā gavayaḥ' iti, tatra na labhyo gogavayayordharmavikalpaścodayitum, evaṃ sādhake dharme dṛṣṭāntādisāmarthyayukte na labhyaḥ sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpāt
vaidharmyāt pratiṣedho vaktumiti

10.6

********************** NySBh_5,1.6 **********************
NyS_5,1.6: sādhyātideśācca dṛṣṭāntopapatteḥ //
yatra laukikaparīkṣakāṇāṃ buddhisāmyaṃ tenāviparīto 'rtho 'tidiśyate prajñāpanārtham. evaṃ sādhyātideśād dṛṣṭānte upapadyamāne sādhyatvamanupapannamiti

10.7

********************** NySBh_5,1.7 **********************
NyS_5,1.7: prāpya sādhyamaprāpya vā hetoḥ prāptyāviśiṣṭatvād aprāptyāsādhakatvācca prāptyaprāptisamau //
hetuḥ prāpya vā sādhyaṃ sādhayedaprāpya vā ?, na tāvat prāpya-- prāptyāmaviśiṣṭatvād asādhakaḥu dvayorvidyamānayoḥ prāptau satyāṃ kiṃ kasya sādhakaṃ sādhyaṃ vā ?|
aprāpya sādhakaṃ na bhavati-- nāprāptaḥ pradīpaḥ prakāśayatīti|
prāptyā pratyavasthānaṃ prāptisamaḥ, aprāptyā pratyavasthānam aprāptisamaḥ

10.8

********************** NySBh_5,1.8 **********************
NyS_5,1.8: ghaṭādiniṣpattidarśanāt pīḍane cābhicārādapratiṣedhaḥ //
ubhayathā khalvayuktaḥ pratiṣedhaḥ-- kartṛkaraṇādhikaraṇāni prāpya mṛdaṃ ghaṭādikāryaṃ viṣpādayanti, abhicārācca pīḍane sati dṛṣṭam aprāpya sādhakatvamiti

10.9

********************** NySBh_5,1.9 **********************
NyS_5,1.9: dṛṣṭāntasya kāraṇānapadeśāt pratyavasthānācca pratidṛṣṭāntena prasaṅgapratidṛṣṭāntasamau //
sādhanasyāpi sādhanaṃ vaktavyamiti prasaṅgena pratyavasthānaṃ prasaṅgasamaḥ pratiṣedhaḥ-- kriyāhetuguṇayogī kriyāvān loṣṭa itiheturnāpadiśyate na ca hetumantareṇa siddhirastīti|
pratidṛṣṭāntena pratyavasthānaṃ pratidṛṣṭāntasamaḥ-- 'kriyāvānātmā kriyāhetuguṇayogāt loṣṭavat' ityukte pratidṛṣṭānta upādīyate-- 'kriyāhetuguṇayuktamākāśaṃ niṣkriyaṃ dṛṣṭam' iti, kaḥ punarākāśasya kriyāheturguṇaḥ ? vāyunā saṃyogaḥ saṃskārāpekṣaḥ vāyuvanaspatisaṃyogavaditi

10.10

********************** NySBh_5,1.10 **********************
amayoruttaram---
NyS_5,1.10: pradīpopādānaprasaṅganivṛttivattadvinivṛttiḥ //
idaṃ tāvadayaṃ pṛṣṭo vaktumarhati-- atha ke pradīpamupādadate kimarthaṃ ceti ?, didṛkṣamāṇā dṛśyadarśanārthamiti / atha pradīpaṃ didṛkṣamāṇāḥ pradīpāntaraṃ kasmānnopādadate ?, antareṇāpi pradīpāntaraṃ dṛśyate pradīpastatra pradīpadarśanārthaṃ pradīpopādānaṃ nirarthakam|
atha dṛṣṭāntaḥ kimarthamucyate iti ?. aprajñātasya jñāpanārthamiti|
atha dṛṣṭānte kāraṇādeśaḥ kimarthaṃ mṛgyate ?, yadi prajñāpanārtham ?, prajñāto dṛṣṭāntaḥ sa khalu--"laukikaparīkṣakāṇāṃ yasminnarthe buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ 1-1-25"iti tatprajñāpanārthaḥkāraṇāpadeśo nirarthaka iti prasaṅgasamasyottaram

10.11

********************** NySBh_5,1.11 **********************
atha pratidṛṣṭāntasamasyottaram---
NyS_5,1.11: pratidṛṣṭāntahetutve ca nāheturdṛṣṭāntaḥ //
pratidṛṣṭāntaṃ bruvatā na viśeṣaheturapadiśyate-- anena prakāreṇa pratidṛṣṭāntaḥ sādhako na dṛṣṭānta iti, evaṃ pratidṛṣṭāntahetutve nāheturdṛṣṭānta ityupapadyate. sa ca kathaṃ heturnasyād yadyapratiṣiddhaḥ sādhakaḥ syāditi

10.12

********************** NySBh_5,1.12 **********************
NyS_5,1.12: prāgutpatteḥ kāraṇābhāvādanutpattisamaḥ //
anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvād ghaṭavadityukte apara āha-- prāgutpatteranutpanne śabde prayatnānantarīyakatvamanityatvakāraṇaṃ nāsti tadabhāvād nityatvaṃ prāptaṃ nityasya cotpattirnāsti|
anutpattyā pratyavasthānam anutpattisamaḥ

10.13

********************** NySBh_5,1.13 **********************
asyottaram---
NyS_5,1.13: tathābhāvādutpannasya kāraṇopapatterna kāraṇapratiṣedhaḥ //
tathābhāvādutpannasyeti-- utpannaḥ khalvayaṃ śabda iti bhavati. prāgutpatteḥ śabda eva nāsti-- utpannasya śabdabhāvāt. śabdasya sataḥ prayatnānantarīyakatvam anityatvakāraṇamupapadyate. kāraṇopapatterayuktoyaṃ doṣaḥ--
"prāgutpatteḥ kāraṇābhāvāt"iti

10.14

********************** NySBh_5,1.14 **********************
NyS_5,1.14: sāmānyadṛṣṭāntayoraindriyakatve samāne nityānityasādharmyāt saṃśayasamaḥ //
anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvād ghaṭavadityukte hetau. saṃśayena pratyavatiṣṭhate-- sati prayatnānāntarīyakatve astyevāsya nityena sāmānyena sādharmyam- aindriyakatvam. asti ca ghaṭenānityena. ato nityānityasādharmyādanivṛttaḥ saṃśaya iti

10.15

********************** NySBh_5,1.15 **********************
asyottaram---
NyS_5,1.15: sādharmyātsaṃśaye na saṃśayo vaidharmyād ubhayathā vā saṃśaye 'tyantasaṃśayaprasaṅgo nityatvānabhyupagamācca sāmānyasyāpratiṣedhaḥ //
viśeṣād vaidharmyādavadhāryamāṇe 'rthe 'puruṣaḥ' iti na sthāṇupuruṣasādharmyāt saṃśayo 'vakāśaṃ labhate, evaṃ vaidharmyād viśeṣāt prayatnānantarīyakatvādavadhāryamāṇe śabdasyānityatve nityānityasādharmyāt saṃśayo 'vakāśaṃ na labhate. yadi vai labheta ? tataḥ sthāṇupuruṣasādharmyānucchedādatyantaṃ saṃśayaḥ syāt, gṛhyamāṇe ca viśeṣe nityasādharmyaṃ saṃśayaheturiti nābhyupagamyate-- nahi gṛhyamāṇe puruṣasya viśeṣe sthāṇupuruṣasādharmyaṃ saṃśayaheturbhavati

10.16

********************** NySBh_5,1.16 **********************
NyS_5,1.16: ubhayasādharmyāt prakriyāsiddheḥ prakaraṇasamaḥ //
ubhayenaunityena cānityena sādharmyāt pakṣapratipakṣayoḥ pravṛttiḥ prakriyā, 'anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvād ghaṭavat' ityekaḥ pakṣaṃ pravartayati. dvitīyaśca nityasādharmyāt. evaṃ ca sati 'prayatnānantarīyakatvāt' itiheturanityasādharmyeṇocyamāno na prakaraṇamativartate. prakaraṇānativṛtternirṇayānanivartanam, samānaṃ caitannityasādharmyeṇocyamāne hetau, tadidaṃ prakaraṇānativṛttyā pratyavasthānaṃ prakaraṇasamaḥ|
samānaṃ caitadvaidharmye 'pi = ubhayavaidharmyāt prakriyāsiddheḥ prakaraṇasama iti

10.17

********************** NySBh_5,1.17 **********************
asyottaram---
NyS_5,1.17: pratipakṣāt prakaraṇasiddheḥ pratiṣedhānupapatiḥ pratipakṣopapatteḥ //
ubhayasādharmyāt prakriyāsiddhiṃ bruvatā pratipakṣāt prakriyāsiddhiruktā bhavati, yadyubhyasādharmyaṃ tatraikataraḥ pratipakṣa ityevaṃ satyupapannaḥ pratipakṣo bhavati. pratipakṣopapatteranupapannaḥ pratiṣedhaḥ-- yataḥ pratipakṣopapattiḥ pratiṣedhopapattiśceti vipratiṣiddhamiti|
tattvānavadhāraṇācca prakriyāsiddhiḥ-- viparyaye prakaraṇāvasānātu tattvāvadhāraṇe hyavasitaṃ prakaraṇaṃ bhavatīti

10.18

********************** NySBh_5,1.18 **********************
NyS_5,1.18: traikālyāsiddherhetorahetusamaḥ //
hetuḥusādhanaṃ tat sādhyāt pūrvaṃ paścāt saha vā bhavet. yadi pūrvaṃ sādhanam ? asati sādhye kasya sādhanam, atha paścāt ? asati sādhane kasyedaṃ sādhyam, atha yugapat sādhyasādhate ? dvayorvidyamānayoḥ kiṃ kasya sādhanaṃ kiṃ kasya sādhyam. iti heturahetunā na viśiṣyate|
ahetunā sādharmyāt pratyavasthānam ahetusamaḥ

10.19

********************** NySBh_5,1.19 **********************
asyottaram---
NyS_5,1.19: na hetutaḥ sādhyasiddhestraikālyāsiddhiḥ //
na traikālyāsiddhiḥ, kasmāt ? hetutaḥ sādhyasiddheḥ, nirvatainīyasya nirvṛttiḥ vijñeyasya vijñānam ubhayaṃ kāraṇato dṛśyate. soyaṃ mahān pratyakṣaviṣaya udāharaṇamiti|
yattu khalūktam-- asati sādhye kasya sādhanamiti ? yattu nirvartyate yacca vijñāpyate tasyeti

10.20

********************** NySBh_5,1.20 **********************
NyS_5,1.20: pratiṣedhānupapatteśca pratiṣeddhavyāpratiṣedhaḥ //
'pūrvaṃ paścād yugapadvā' pratiṣedha iti nopapadyate. pratiṣedhānupapatteḥ sthāpanāhetuḥ siddha iti

10.21

********************** NySBh_5,1.21 **********************
NyS_5,1.21: arthāpattitaḥ pratipakṣasiddherarthāpattisamaḥ //
'anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvād ghaṭavat' iti sthāpite pakṣe arthāpattyā pratipakṣaṃ sādhayato 'rthāpattisamaḥ, yadi prayatnānantarīyakatvādanityasādharmyādanityaḥ śabda iti ? ( tadā ) arthādāpadyate-- nityasādharmyānnitya iti, asti tvasya nityena sādharmyam asparśatvamiti

10.22

********************** NySBh_5,1.22 **********************
asyottaram---
NyS_5,1.22: anuktasyārthāpatteḥ pakṣahānerupapattiranuktatvādanaikāntikatvāccārthāpatteḥ //
anupapādya sāmarthyam anuktamarthādāpadyate itibruvataḥ pakṣahānerupapattiḥ-- anuktatvāt = anityapakṣasiddhau arthādāpannam-- nityapakṣasya hāniriti|
anekāntikatvāccārthāpatteḥ = ubhayapakṣasamā ceyamarthāpattiḥ-- yadi nityasādharmyādasparśatvādākāśavacca nityaḥ śabdaḥ ? ( tadā ) arthādāpannam-- anityasādharmyāt prayatnānantarīyakatvādanitya iti, na ceyaṃ viparyayamātrādekāntenārthāpattiḥ. na khalu vai dhanasya grāvṇaḥ patanamiti arthādāpadyate-- dravāṇāmapāṃ patanābhāva iti

10.23

********************** NySBh_5,1.23 **********************
NyS_5,1.23: ekadharmopapatteraviśeṣe sarvāviśeṣaprasaṅgāt sadbhāvopapatter aviśeṣasamaḥ //
eko dharmaḥ prayatnānantarīyakatvaṃ śabdaghaṭayorupapadyate ityaviśeṣe ubhayoranitayatve sarvasyāviśeṣaḥ prasajyate|
katham ? sadbhāvopapatteḥ = eko dharmaḥ sadbhāvaḥ sarvasyopapadyate|
sadbhāvopapatteḥ sarvāviśeṣaprasaṅgāt pratyavasthānam aviśeṣasamaḥ

10.24

********************** NySBh_5,1.24 **********************
asyottaram---
NyS_5,1.24: kvaciddharmānupapatteḥ kvaciccopapatteḥ pratiṣedhābhāvaḥ //
yathā sādhyadṛṣṭāntayorekadharmasya prayatnānantarīyakatvasyopapatteranityatvaṃ dharmāntaram aviśeṣo naivaṃ sarvabhāvānāṃ sadbhāvopapattinimittaṃ dharmāntaramasti yenāviśeṣaḥ syāt|
atha matam-- anityatvameva dharmāntaraṃ sadbhāvopapattinimittaṃ bhāvānāṃ sarvatra syāditi ?, evaṃ khalu vai kalpyamāne-- 'anityāḥ sarve bhāvāḥ sadbhāvopapatteḥ' itipakṣaḥ prāpnoti, tatra pratijñārthavyatiriktamanyadudāharaṇaṃ nāsti. anudāharaṇaśca heturnāstīti, pratijñaikadeśasya codāharaṇatvamanupapannam-- na hi sādhyamudāharaṇaṃ bhavati, sataśca nityānityabhāvādanityatvānupapattistasmāt 'sadbhāvopapatteḥ sarvāviśeṣaprasaṅgaḥ' iti nirabhidheyametadvākyamiti|
'sarvabhāvānāṃ sadbhāvopapatteranityatvam' iti bruvatānujñātaṃ śabdasyānityatvaṃ tatrānupapannaḥ pratiṣedha iti

10.25

********************** NySBh_5,1.25 **********************
NyS_5,1.25: ubhayakāraṇopapatterupapattisamaḥ //
yady anityatvakāraṇamupapadyate śabdasya ity anityaḥ śabdaḥ ? nityatvakāraṇamapyupapadyate 'syāsparśatvamiti nityatvamapyupapadyate|
ubhayasya = anityatvasya nityatvasya ca kāraṇopapattyā pratyavasthānamupapattisamaḥ

10.26

********************** NySBh_5,1.26 **********************
asyottaram---
NyS_5,1.26: upapattikāraṇābhyanujñānādapratiṣedhaḥ //
"ubhayakāraṇopapatteḥ"itibruvatā nānityatvakāraṇopapatteranityatvaṃ pratiṣidhyate, yadi pratiṣidhyate ? nobhayakāraṇopapattiḥ syāt|
ubhayakāraṇopapattivacanādanityatvakāraṇopapattirabhyanujñāyate abhyanujñānādanupapannaḥ pratiṣedhaḥ|
vyāghātāt pratiṣedha iticet ? samāno vyāghātaḥ|
ekasya nityatvānityatvaprasaṅgaṃ vyāhataṃ bruvatā uktaḥ pratiṣedha iticet ? spapakṣaparapakṣayoḥ samāno vyāghātaḥ sa ca naikatarasya sādhaka iti

10.27

********************** NySBh_5,1.27 **********************
NyS_5,1.27: nirdiṣṭakāraṇābhāvepyupalambhādupalabdhisamaḥ //
nirdiṣṭasya prayatnānantarīyakatvasyānityatvakāraṇasyābhāvepi vāyunodanād vṛkṣaśākhābhaṅgajasya śabdasyānityatvamupalabhyate|
nirdiṣṭasya sādhanasyābhāvepi sādhyadharmopalabdhyā pratyavasthānamupalabdhisamaḥ

10.28

********************** NySBh_5,1.28 **********************
asyottaram---
NyS_5,1.28: kāraṇāntarādapi taddharmopapatterapratiṣedhaḥ //
prayatnānantarīyakatvāditi bruvatā kāraṇata utpattirabhidhīyate. na ( tu ) kāryasya kāraṇaniyamaḥ, yida ca kāraṇāntarādapyupapadyamānasya śabdasya tad anityatvamupapadyate ? kimatrapratiṣidhyate ? iti

10.29

na prāguccāraṇād vidyamānasya śabdasyānupalabdhiḥ, kasmāt ? āvaraṇādyanupalabdheḥuyathā vidyamānasyodakāderarthasyāvāraṇāderanupalabdhirnaivaṃ śabdasyāgrahaṇakāraṇenāvaraṇādinānupalabdhiḥugṛhyeta caitadasyāgrahaṇakāraṇamudakādivad na ( ca ) gṛhyate tasmādudakādiviparītaḥ śabdo 'nupalabhyamāna iti---
********************** NySBh_5,1.29 **********************
NyS_5,1.29: tadanupalabdheranupalambhādabhāvasiddhau tadviparītopapatter anupalabdhisamaḥ //
teṣām āvaraṇādīnāmanupalabdhirnopalabhyate anupalambhānnāstīty abhāvo 'syāḥ sidhyati. abhāvasiddhau hetvabhāvāt tadviparītam astitvamāvaraṇādīnāmavadhāryate. tadviparītopapatteryat pratijñātam-- 'na prāguccāraṇādvidyamānasya śabdasyānupalabdhiḥ' ityetanna sidhyati. so 'yaṃ hetuḥ-- āvaraṇādyanupalabdheriti āvaraṇādiṣu cāvaraṇādyanupalabdhau ca samatayānupaladhyā pratyavasthito 'nupalabdhisamo bhavati

10.30

********************** NySBh_5,1.30 **********************
asyottaram---
NyS_5,1.30: anupalambhātmakatvādanupalabdherahetuḥ //
'āvaraṇādyanupalabdhirnāsti-- anupalambhāt' ityahetuḥ, kasmāt ?, anupalambhātmakatvādanupalabdheḥ = upalambhābhāvamātratvādanupalabdheḥ yadasti tadupalabdherviṣayaḥ = upalabdhyā tadastīti pratijñāyate. yannāsti tadanupalabdherviṣayaḥ = anupalabhyamānaṃ nāstīti pratijñāyate, soyamāvaraṇādyanupalabdheranupalambho 'nupalabdhau svaviṣaye pravartamāno na svaviṣayaṃ pratiṣedhati, apratiṣiddhā cāvaraṇādyanupalabdhirhetutvāya kalpayate|
āvaraṇādīni tu vidyamānatvādupalabdherviṣayāḥ teṣāmupalabdhyā bhavitavyaṃ yattāni nopalabhyante tad upalabdheḥ svaviṣayapratipādikāyā abhāvād = anuṣalambhādanupalabdherviṣayo gamyate-- 'na santyāvaraṇādīni śabdasyāgrahaṇakāraṇānīti, anupalambhādanupalabdhiḥ sidhyati-- viṣayaḥ sa tasyeti

10.31

********************** NySBh_5,1.31 **********************
NyS_5,1.31: jñānavikalpānāṃ ca bhāvābhāvasaṃvedanādadhyātmam //
aheturiti vartate|
śarīre śarīriṇāṃ jñānavikalpānāṃ bhāvābhāvau saṃvedanīyau-- 'asti me saṃśayajñānam nāsti me saṃśayajñānam' iti. evaṃ pratyakṣānumānāgamasmṛtijñāneṣu. seyamāvaraṇādy anupalabdhiḥ |
upalabdhyabhāvaḥ svasaṃvedyaḥ-- nāsti me śabdasyāvaraṇādyupalabdhiḥ iti = '
nopalabhyante śabdasyāgrahaṇakāraṇānyāvaraṇādīnīti, tatra yaduktam-- 'tadanupalabdheranupalambhādabhāvasiddhiḥ' iti etannopapadyate

10.32

********************** NySBh_5,1.32 **********************
NyS_5,1.32: sādharmyāttulyadharmopapatteḥ sarvānityatvaprasaṅgādanityasamaḥ //
'anityena ghaṭena sādharmyādanityaḥ śabdaḥ' itibruvataḥ--"
asti ghaṭenānityena sarvabhāvānāṃ sādharmyam"
iti sarvasyānityatvamaniṣṭaṃ saṃpadyate, soyamanityatvena pratyavasthānādanityasama iti

10.33

********************** NySBh_5,1.33 **********************
asyottaram---
NyS_5,1.33: sādharmyādasiddheḥ pratiṣedhāsiddhiḥ pratiṣedhyasādharmyāt //
pratijñādyavayavayuktaṃ vākyaṃ pakṣanivartakaṃ pratipakṣalakṣaṇaṃ pratiṣedhaḥ, tasya pakṣeṇa pratiṣedhyena sādharmyaṃ pratijñādiyogaḥ, tad yadyanityasādharmyādanityatvasyāsiddhiḥ ?-- sādharmyādasiddheḥ, pratiṣedhasyāpyasiddhiḥ-- pratiṣedhyena sādharmyāditi

10.34

********************** NySBh_5,1.34 **********************
NyS_5,1.34: dṛṣṭānte ca sādhyasādhanabhāvena prajñātasya dharmasya hetutvāttasya cobhayathā bhāvānnāviśeṣaḥ //
dṛṣṭānte yaḥ khalu dharmaḥ sādhyasādhanabhāvena prajñāyate sa hetutvenābhidhīyate. sa cobhayathā bhavati-- kena citsamānaḥ kutaścidviśiṣṭaḥ. sāmānyāt sādharmya viśeṣācca vaidharmyam. ekaṃ sādharmyaviśeṣo hetuḥ nāviśeṣeṇa sādharmyamātraṃ vaidharmyamātraṃ vā. sādharmyamātraṃ vaidharmyamātraṃ cāśrityabhāvānāha--
"sādharmyāttulyadharmopapatteḥ sarvānityatvaprasaṅgādanityasamaḥ 32"
iti. etadayuktamiti|
aviśeṣasamapratiṣedhe ca yaduktaṃ tadapi veditavyam

10.35

********************** NySBh_5,1.35 **********************
NyS_5,1.35: nityamanityabhāvādanitye nityatvopapatternityasamaḥ //
'anityaḥ śabdaḥ' iti pratijñāyate. tadanityatvaṃ kiṃ śabde nityam ? athānityam ?. yadi tāvat sarvadā bhavati ? dharmasya sadā bhāvād dharmiṇopi sadā bhāva iti 'nityaḥ śabdaḥ' iti, atha na sarvadā bhavati ? anityatvasyābhāvād nityaḥ śabdaḥ, evaṃ nityatvena pratyavasthrānāt nityasamaḥ

10.36

********************** NySBh_5,1.36 **********************
asyottaram---
NyS_5,1.36: pratiṣedhye nityamanityabhāvādanitye 'nityatvopapatteḥ pratiṣedhābhāvaḥ //
pratiṣedhye śabde 'nityamanityatvasya bhāvāt' ityucyamāne 'nujñātaṃ śabdasyānityatvam. anityatvopapatteśca 'nānityaḥ śabdaḥ' iti pratiṣedho nopapadyate, atha nābhyupagamyate ? 'nityamanityatvasya bhāvāt' itiheturna bhavatīti hetvabhāvāt pratiṣedhānupapattiriti|
utpannasya nirodhād abhāvaḥ śabdasyānityatvaṃ tatra paripraśnānupapattiḥ |
soyaṃ praśnaḥ-- 'tadanityatvaṃ kiṃ śabde sarvadā bhavati ? atha na ?' ityanupapannaḥ, kasmāt ? utpannasyayo nirodhād abhāvaḥ śabdasya tad anityatvam. evaṃ ca saty adhikaraṇādheyavibhāgo vyāghātānnāstīti|
nityānityatvavirodhācca nityatvamanityatvaṃ caikasya dharmiṇo dharmāviti virudhyete |
na saṃbhavataḥ, tatra yaduktam-- 'nityamanityatvasya bhāvād nitya eva' tad avartamānārthamuktamiti

10.37

********************** NySBh_5,1.37 **********************
NyS_5,1.37: prayatnakāryānekatvāt kāryasamaḥ //
'prayatnānantarīyakatavādanityaḥ śabdaḥ' iti, yasya prayatnānantaramātmalābhaḥ tatkhalu abhūtvā bhavati yathā ghaṭādi kāryam. anityamiti ca 'bhūtvā na bhavatītyetadvijñāyate, evamavasthite
"prayatnakāryānekatvāt"
itipratiṣedha ucyate |
prayatnānantaramātmalābhaśca dṛṣṭo ghaṭādīnām. vyavadhānāpohāccābhivyaktirvyavahitānām, tat kiṃ prayatnānantaramātmālābhaḥ śabdasya ? āho abhivyaktiḥ ? iti viśeṣo nāsti|
kāryāviśeṣeṇa pratyavasthānaṃ kāryasamaḥ

10.38

********************** NySBh_5,1.38 **********************
asyottaram---
NyS_5,1.38: kāryānyatve prayatnāhetutvam anupalabdhikāraṇopapatteḥ //
sati kāryānyatve anupalabdhikāraṇānupapatteḥ prayatnasyāhetutvaṃ śabdasyābhivyaktau |
yatra prayatnānantaramabhivyaktistatrānupalabdhikāraṇaṃ vyavadhānamupapadyate. vyavadhānāpohācca prayatnānantarabhāvino 'rthasayopalabdhilakṣaṇābhivyaktirbhavatīti. na tu śabdasyānupalabdhikāraṇaṃ kiṃ cidupapadyate yasya prayatnānantaramapohāt śabdasyopalabdhilakṣaṇābhivyaktirbhavatīti. tasmādutpadyate śabdo nābhivyajyate iti

10.39

********************** NySBh_5,1.39 **********************
hetoścedanaikāntikatvamupapādyate-- anaikāntikatvādasādhakaḥ syāditi, yadi cānaikāntikatvādasādhaktvam ?---
NyS_5,1.39: pratiṣedhe ḥpi samāno doṣaḥ //
pratiṣedhopyanaikāntikaḥ-- kiñcit pratiṣedhati kiñcinneti. anaikāntikatvād asādhaka iti|
atha vā śabdasyānityatvapekṣe prayatnānantaramutpādo nābhivyaktiriti viśeṣahetvabhāvaḥ, nityatvapakṣepi prayatnānantaramabhivyaktirnotpāda iti viśeṣahetvabhāvaḥ, soyamubhayapakṣasamoviśeṣahetvabhāva ityubhayamapyanaikāntikamiti

10.40

********************** NySBh_5,1.40 **********************
NyS_5,1.40: sarvatraivam //
sarveṣu sādharmyaprabhatiṣu pratiṣedhahetuṣu yatra yatrāviśeṣo dṛśyate tatrobhayoḥ pakṣayoḥ samaḥ prasajyate iti

10.4

********************** NySBh_5,1.41 **********************
NyS_5,1.41: pratiṣedhavipratiṣedhe pratiṣedhadoṣavaddoṣaḥ //
yo 'yaṃ pratiṣedhepi samāno doṣaḥ anaikāntikatvamāpādyate so 'yaṃ pratiṣedhasya pratiṣedhepi samānaḥ, na 'anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvāt' iti sādhanavādinaḥ sthāpanā prathamaḥ pakṣaḥ,
"prayatnakāryānekatvāt kāryasamaḥ 37"
iti dūṣaṇavādinaḥ pratiṣedhahetunā dvitīyaḥ pakṣaḥ sa ca pratiṣedha ityucyate, tasyāsya pratiṣedhepi samāno doṣa iti tṛtīyaḥ pakṣaḥ ( sa ca ) vipratiṣedha ucyate, tasmin pratiṣedhavipratiṣedhepi samāno doṣaḥ anaikāntikatvaṃ caturthaḥ pakṣaḥ

10.42

********************** NySBh_5,1.42 **********************
NyS_5,1.42: pratiṣedhaṃ sadoṣamabhyupetya pratiṣedhavipratiṣedhe samāno doṣaprasaṅgo matānujñā //
pratiṣedham |
dvitīyaṃ pakṣaṃ sadoṣamabhyupetya |
taduddhāramanuktvānujñāya pratiṣedhavipratiṣedhe |
tṛtīyapakṣe samānam anaikāntikatvamiti samānaṃ dūṣaṇaṃ prasajato dūṣaṇavādino matānujñā prasajyate iti pañcamaḥ pakṣaḥ

10.43

********************** NySBh_5,1.43 **********************
NyS_5,1.43: svapakṣalakṣaṇāpekṣopapattyupasaṃhāre hetunirdeśe parapakṣadoṣābhyupagamāt samāno doṣaḥ //
sthāpanāpekṣe "prayatnakāryānekatvāt"
itidoṣaḥ pratiṣedhahetuvādinaḥ svapakṣalakṣaṇo bhavati, kasmāt ?, svapakṣasamutthatvāt, soyaṃ svapakṣalakṣaṇaṃ doṣamapekṣamāṇo 'nuddhṛtya |
anujñāya "pratiṣedhepi samāno doṣaḥ 39"
ityupapadyamānaṃ doṣaṃ parapakṣe upasaṃharati,itthaṃ cānaikāntikaḥ pratiṣedha iti hetuṃ nirdiśati, tatra svapakṣalakṣaṇāpekṣayopapadyamānadoṣopasaṃhāre hetunirdeśe ca sati anena parapakṣo 'bhyupagato bhavati|
kathaṃ kṛtvā ?, yaḥ pareṇa "prayatnakāryānekatvāt"
ityādinānaikāntikatvadoṣa uktastam anuddhṛtya
"pratiṣedhepi samāno doṣaḥ 39"
ityāha, evaṃ sthāpanāṃ sadoṣāmabhyupetya pratiṣedhepi samānaṃ doṣaṃ prasajataḥ parapakṣābhyupagamāt samāno doṣo bhavati. yathā parasya pratiṣedhaṃ sadoṣamabhyupetya pratiṣedhavipratiṣedhepi samāno doṣaprasaṅgo matānujñā prasajyate iti tathāsyāpi sthāpanāṃ sadoṣāmabhyupetya pratiṣedhepi samānaṃ doṣaṃ prasajato matānujñā prasajyate iti, sa khalvayaṃ ṣaṣṭhaḥ pakṣaḥ|
tatra khalu sthāpanāhetuvādinaḥ prathamatṛtīyapañcamapakṣāḥ, pratiṣedhahetuvādinaḥ dvitīyacaturthaṣaṣṭhapakṣāḥ, teṣāṃ sādhv asādhutāyāṃ mīmāṃsyamānāyāṃ caturthaṣaṣṭhayoraviśeṣāt punaruktadoṣaprasaṅgaḥ |
caturthapakṣe samānadoṣatvaṃ parasyocyate--
"pratiṣedhavipratiṣedhe pratiṣedhadoṣavad doṣaḥ 41"
iti,
ṣaṣṭhepi "parapakṣābhyupagamāt samāno doṣaḥ"
itisamānadoṣatvamevocyate nārthaviśeṣaḥ kaścidasti|
samānastṛtīyapañcamayoḥ punaruktadoṣaprasaṅga |
tṛtīyapakṣepi "pratiṣedhepi samāno doṣaḥ 39"
iti samānatvamabhyupagamyate. pañcamapakṣepi pratiṣedhavipratiṣedhe samāno doṣaprasaṅgo 'bhyupagamyate nārthaviśeṣaḥ kaściducyate iti|
tatra pañcamaṣaṣṭhapakṣayorarthāviśeṣāt punaruktadoṣaḥ, tṛtīyacaturthayormatānujñā, prathamadvitīyayorviśeṣahetvabhāva iti ṣaṭpakṣyāmubhayorasiddhiḥ|
kadā ṣaṭpakṣī ?, yadā "pratiṣedhepi sāmāno doṣaḥ"
ityevaṃ pravartate tadobhayoḥ pakṣayorasiddhiḥ, yadā tu
"kāryānyatveprayatnāhetutvamanupalabdhikāraṇopapatteḥ 38"
ityanena tṛtīyapakṣo yujyate tadā viśeṣahetuvacanāt prayatnānantaramāramalābhaḥ śabdasya nābhivyaktiriti siddhaḥ prathamapakṣo na ṣaṭpakṣī pravartate iti

Original text: Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc