ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 9

॥ ઇતિ વાત્સ્યાયનવિરચિતે ન્યાયભાષ્યે ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમમાહ્નિકં સમાપ્તમ્ ।
અથ ન્યાયભાષ્યચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયમાહ્નિકમ્
કિં નુ ખલુ ભો યાવન્તો વિષયાસ્તાવત્સુ પ્રત્યેકં તત્ત્વજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ? અથ ક્વચિદુત્પદ્યતે ? ઇતિ।
કશ્ચાત્ર વિશેષઃ ?, ન તાવદેકૈકત્ર ।
યાવદ્વિષયમુત્પદ્યતે-- જ્ઞેયાનામાનન્ત્યાત્, નાપિ ક્વચિદુત્પદ્યતે-- તત્ર નોત્પદ્યતે તત્રાનિવૃત્તો મોહ ઇતિ મોહશેષપ્રસઙ્ગઃ-- ન ચાન્યવિષયેણ તત્ત્વજ્ઞાનેનાન્યવિષયો મોહઃ શક્યઃ પ્રતિષેદ્ધુમિતિ।
મિથ્યાજ્ઞાનં વૈ ખલુ મોહો ન તત્ત્વજ્ઞાનસ્યાનુત્પત્તિમાત્રં તચ્ચ મિથ્યાજ્ઞાનં યત્ર વિષયે પ્રવર્તમાનં સંસારબીજં ભવતિ સ વિષયસ્તત્ત્વતો જ્ઞેય ઇતિ।
કિં પુનસ્તન્મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ?, અનાત્મન્યાત્મગ્રહઃ ।
અહમસ્મીતિ મોહો ઽહઙ્કાર ઇતિ. અનાત્માનં ખલ્વહમસ્મીતિ પશ્યતો દૃષ્ટિરહઙ્કાર ઇતિ।
કિં પુનસ્તદર્થજાતં યદ્વિષયો ઽહઙ્કારઃ ?, શરીરેન્દ્રિયમનોવેદનાબુદ્ધયઃ।
કથં તદ્વિષયો ઽહઙ્કારઃ સંસારબીજં ભવતિ ?, અયં ખલુ શરીરાદ્યર્થજાતમ્ અહમસ્મીતિ વ્યવસિતઃ તદુચ્છેદેનાત્મોચ્છેદં મન્યમાનો ઽનુચ્છેદતૃષ્ણાપરિપ્લુતઃ પુનઃ પુનસ્તદુપાદત્તે તદુપાદદાનો જન્મમરણાય યતતે તેનાવિયોગાદ્ નાત્યન્તં દુઃખાદ્વિમુચ્યતે ઇતિ।
યસ્તુ દુઃખં દુઃખાયતનં દુઃખાનુષક્તં સુખં ચ સર્વમિદં દુઃખમિતિ પશ્યતિ સ દુઃખં પરિજાનાતિ પરિજ્ઞાતં ચ દુઃખં પ્રહીણં ભવતિ-- અનુપાદાનાત્ સવિષાન્નવત્, એવં દોષાન્ કર્મ ચ દુઃખહેતુરિતિ પશ્યતિ।
ન ચાપ્રહીણેષુ દોષેષુ દુઃખપ્રબન્ધોચ્છેદેન શક્યં ભવિતુમિતિ દોષાન્ જહાતિ. પ્રહીણેષુ ચ દોષેષુ ન પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિસંધાનાયેત્યુક્તમ્, પ્રેત્યભાવફલદુઃખાનિ ચ જ્ઞેયાનિ વ્યવસ્થાપયતિ કર્મ ચ દોષાંશ્ચ પ્રહેયાન્, અપવર્ગો ઽધિગન્તવ્યસ્તસ્યાધિગમોપાયસ્તત્ત્વજ્ઞાનમ્. એવં ચતસૃભિર્વિધાભિઃ પ્રમેયં વિભક્તમાસેવમાનસ્ય ।
અભ્યસ્યતઃ ।
ભાવયતઃ સમ્યગ્દર્શનમ્ ।
યથાભૂતાવબોધઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.1 **********************
એવં ચ---
ન્ય્સ્_4,2.1: દોષનિમિત્તાનાં તત્ત્વજ્ઞાનાદહઙ્કારનિવૃત્તિઃ ॥
શરીરાદિ દુઃખાન્તં પ્રમેયં દોષનિમિત્તમ્, તદ્વિષયત્વાન્મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય તદિદં તત્ત્વજ્ઞાનં તદ્વિષયમુત્પન્નમ્ અહઙ્કારં નિવર્તયતિ-- સમાનવિષયે તયોર્વિરોધાત્. એવં તત્ત્વજ્ઞાનાત્"
દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાભાવાદપવર્ગ 1-1-2"
ઇતિ, સ ચાયં શાસ્ત્રાર્થસંગ્રહો ઽનૂદ્યતે નાપૂર્વો વિધીયતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.2 **********************
પ્રસખ્યાનાનુપૂર્વ્યા તુ ખલુ---
ન્ય્સ્_4,2.2: દોષનિમિત્તં રૂપાદયો વિષયાઃ સંકલ્પકૃતાઃ ॥
કામવિષયા ઇન્દ્રિયાર્થા ઇતિ રૂપાદય ઉચ્યન્તે. તે મિત્યા સંકલ્પ્યમાના રાગદ્વેષમોહાન્ પ્રવર્તયન્તિ તાન્ પૂર્વં પ્રસંચક્ષીત, તાંશ્ચ પ્રસંચક્ષાણસ્ય રૂપાદિવિષયો મિથ્યાસંકલ્પો નિવર્તતે, તન્નિવૃત્તૌ અધ્યાત્મં શરીરાદિ પ્રસંચક્ષીત, તત્પ્રસંખ્યાનાદધ્યાત્મવિષયો ઽહઙ્કારો નિવર્તતે. સોયમધ્યાત્મં બહિશ્ચ વિવિક્તચિત્તો વિહરન્ મુક્ત ઇત્યુચ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.3 **********************
અતઃ પરં કાચિત્ સંજ્ઞા હેયા કાચિદ્ ભાવયિતવ્યેત્યુપદિશ્યતે, નાર્થનિરાકરણમર્થોપાદાનં વા, કથમિતિ---
ન્ય્સ્_4,2.3: તન્નિમિત્તં ત્વ્ અવયવ્યભિમાનઃ ॥
તેષામ્ ।
દોષાણાં નિમિત્તં ત્વ્ અવયવ્યભિમાનઃ, સા ચ ખલુ સ્ત્રીસંજ્ઞા સપરિષ્કારા પુરુષસ્ય પુરુષસંજ્ઞા ચ સ્ત્રિયાઃ, પરિષ્કારશ્ચ ।
નિમિત્તસંજ્ઞા અનુવ્યઞ્જનસંજ્ઞા ચ, નિમિત્તસંજ્ઞા ।
રસનાશ્રોત્રં દન્તોષ્ઠં ચક્ષુર્નાસિકમ્, અનુવ્યઞ્જનસંજ્ઞા ।
ઇત્થં દન્તૌ ઇત્થમોષ્ઠાવિતિ, સેયં સંજ્ઞા કામં વર્ધયતિ તદનુષક્તાંશ્ચ દોષાન્ વિવર્જનીયાન્।
વર્જનં ત્વસ્યા ભેદેનાવયવસંજ્ઞા ।
કેશલોમમાંસશોણિતાસ્થિસ્નાયુશિરાકફપિત્તોચ્ચારાદિસંજ્ઞા તામશુભસંજ્ઞેત્યાચક્ષતે. તામસ્ય ભાવયતઃ કામરાગઃ પ્રહીયતે. સત્યેવ ચ દ્વિવિધે વિષયે કાચિત્ સંજ્ઞા ભાવનીયા કાચિત્ પરિવર્જનીયેત્યુપદિશ્યતે યથા વિષસંપૃક્તે ઽન્ને અન્નસંજ્ઞોપાદાનાયા વિષસંજ્ઞા પ્રહાણાયેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.4 **********************
અથેદાનીમર્થ નિરાકરિષ્યતાવયવિન્યુપપાદ્યતે---
ન્ય્સ્_4,2.4: વિદ્યાવિદ્યાદ્વૈવિધ્યાત્ સંશયઃ ॥
સદસતોરુપલમ્ભાદ્ વિદ્યા દ્વિવિધા. સદસતોરનુપલમ્ભાદ્ અવિદ્યપિ દ્વિવિધા, ઉપલભ્યમાને ઽવયવિનિ વિદ્યાદ્વૈવિધ્યાત્ સંશયઃ. અનુપલભ્યમાને ચાવિદ્યાદ્વૈવિધ્યાત્ સંશયઃ, સો ઽયમ્ અવયવી યદ્યુપલભ્યતે અથાપિ નોપલભ્યતે ન કથઞ્ચન સંશયાદ્ મુચ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.5 **********************
ન્ય્સ્_4,2.5: તદસંશયઃ પૂર્વહેતુપ્રસિદ્ધત્વાત્ ॥
તસ્મિન્ન્ અનુપપન્નઃ સંશયઃ, કસ્માત્ ?, પૂર્વોક્તહેતૂનામપ્રતિષેધાદસ્તિ દ્રવ્યાન્તરારમ્ભ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.6 **********************
ન્ય્સ્_4,2.6: વૃત્ત્યનુપપત્તેરપિ તર્હિ ન સંશયઃ ॥
વૃત્ત્યનુપપત્તેરપિ તર્હિ સંશયાનુપપત્તિઃ-- નાસ્ત્યવયવીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.7 **********************
તદ્વિભજતે---
ન્ય્સ્_4,2.7: કૃત્સ્નૈકદેશાવૃત્તિત્વાદવયવાનામવયવ્યભાવઃ ॥
એકૈકો ઽવયવો ન તાવત્ કૃત્સ્ને ઽવયવિનિર્વતતે-- તયોઃ પરિમાણભેદાદ્ અવયવાન્તરસંબન્ધાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ, નાપ્યવયવ્યેકદેશે-- ન હ્યસ્યાન્યે અવયવા એકદેશભૂતાઃ સન્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.8 **********************
અથાવયવેષ્વવયવી વર્તતે ?---
ન્ય્સ્_4,2.8: તેષુ ચાવૃત્તેરવયવ્યભાવઃ ॥
ન તાવત્ પ્રત્યવયવં વર્તતે-- તયોઃ પરિમાણભેદાદ્ દ્રવ્યસ્ય. ચૈકદ્રવ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્, નાપ્યેકદેશે-- સર્વેષ્વન્યાવયવાભાવાત્, તદેવં ન યુક્તઃ સંશયઃ-- નાસ્ત્યવયવીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.9 **********************
ન્ય્સ્_4,2.9: પૃથક્ ચાવયવેભ્યો ઽવૃત્તેઃ ॥
પૃથક્ ચાવયવેભ્યઃ ।
ધર્મિભ્યો ધર્મસ્યાગ્રહણાદિતિ સમાનમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.10 **********************
ન્ય્સ્_4,2.10: ન ચાવયવ્યવયવાઃ ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.11 **********************
ન્ય્સ્_4,2.11: એકસ્મિન્ ભેદાભાવાદ્ ભેદશબ્દપ્રયોગાનુપપત્તેરપ્રશ્નઃ ॥
કિં પ્રત્યવયવં કૃત્સ્નો ઽવયવી વર્તતે અથૈકદેશેનેતિ નોપપદ્યતે પ્રશ્નઃ, કસ્માત્ ?, એકસ્મિન્ ભેદાભાવાદ્ ભેદશબ્દપ્રયોગાનુપપત્તેઃ ।
ઽકૃત્સ્નમ્ઽ ઇત્યનેકસ્યાશેષાભિધાનમ્. ઽએકદેશઃઽ ઇતિ નાનાત્વે કસ્યચિદભિધાનમ્, તાવિમૌ કૃસ્નૈકદેશશબ્દૌ ભેદવિષયૌ નૈકસ્મિન્ન્ અવયવિન્યુપપદ્યેતે-- ભેદાભાવાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.12 **********************
અન્યાવયવાભાવાદ્ નૈકદેશેન વર્તતે ઇત્યહેતુઃ---
ન્ય્સ્_4,2.12: અવયવાન્તરભાવે ઃપ્યવૃત્તેરહેતુઃ ॥
અવયવાન્તરાભાવાદિતિ, યદ્યપ્યેકદેશો ઽવયવાન્તરભૂતઃ સ્યાત્ તથાપ્યવયવે ઽવયવાન્તરં વર્તેત નાવયવીતિ-- અન્યો ઽવયવીતિ।
અન્યાવયવભાવેપ્યવૃત્તેઃ-- ઽઅવયવિનો નૈકદેશેન વૃત્તિઃ-- અન્યાવયવાભાવાત્ઽ ઇત્યહેતુઃ।
વૃત્તિઃ કથમિતિચેત્ ? એકસ્યાનેકત્રાશ્રયાશ્રિતસંબન્ધલક્ષણા પ્રાપ્તિઃ।
આશ્રયાશ્રિતભાવઃ કથમિતિચેત્ ? યસ્ય યતો ઽન્યત્રાત્મલાભાનુપપત્તિઃ સ આશ્રયઃ ન કારણદ્રવ્યેભ્યો ઽન્યત્ર કાર્યદ્રવ્યમાત્માનં લભતે. વિપર્યયસ્તુ કારણદ્રવ્યેષ્વિતિ।
નિત્યેષુ કથમિતિચેત્ ? અનિત્યેષુ દર્શનાત્ સિદ્ધમ્।
નિત્યેષુ દ્રવ્યેષુ કથમાશ્રયાશ્રયિભાવ ઇતિચેત્ ? અનિત્યેષુ દ્રવ્યગુણેષુ દર્શનાદાશ્રયાશ્રયિભાવસ્ય નિત્યેષુ સિદ્ધિરિતિ।
તસ્માદવયવ્યભિમાનઃ પ્રતિષિધ્યતે નિઃશ્રેયસકામસ્ય. નાવયવી. યથા રૂપાદિષુ મિત્યાસંકલ્પો ન રૂપાદય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.13 **********************
સર્વાગ્રહણમવયવ્યસિદ્ધેઃ 2-1-34"
ઇતિપ્રત્યવસ્થિતોપ્યેતદાહ---
ન્ય્સ્_4,2.13: કેશસમૂહે તૈમિરિકોપલબ્ધિવત્તદુપલબ્ધિઃ ॥
યથૈકૈકઃ કેશસ્તૈમિરિકેણ નોપલભ્યતે કેશસમૂહસ્તૂપલભ્યતે તથૈકૈકો ઽણુર્નોપલભ્યતે અણુસંચયસ્તૂપલભ્યતે તદિદમણુસમૂહવિષયં ગ્રહણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.14 **********************
ન્ય્સ્_4,2.14: સ્વવિષયાનતિક્રમેણેન્દ્રિયસ્ય પટુમન્દભાવાદ્ વિષયગ્રહણસ્ય તથાભાવો નાવિષયે પ્રવૃત્તિઃ ॥
યથાવિષયમિન્દ્રિયાણાં પટુમન્દભાવાદ્ વિષયગ્રહણાનાં પટુમન્દભાવો ભવતિ ।
ચક્ષુઃ ખલુ પ્રકૃષ્યમાણં નાવિષયં ગન્ધં ગૃહ્ણાતિ. નિકૃષ્યમાણં ચ ન સ્વવિષયાત્ પ્રચ્યવતે, સોયં તૈમિરિકઃ કશ્ચિચ્ચક્ષુર્વિષયં કેશં ન ગૃહ્ણાતિ ગૃહ્ણાતિ ચ કેશસમૂહમ્. ઉભયં હ્ય્ અતૈમિરિકેણ ચક્ષુષા ગૃહ્યતે, પરમાણવસ્ત્વ્ અતીન્દ્રિયાઃ ।
ઇન્દ્રિયાવિષયભૂતા કેનચિદિન્દ્રિયેણ ગૃહ્યન્તે સમુદિતાસ્તુ ગૃહ્યન્તે ઇત્યવિષયે પ્રવૃત્તિરિન્દ્રિયસ્ય પ્રસજ્યેત-- ન જાત્વર્થાન્તરમણુભ્યો ગૃહ્યતે ઇતિ. તે ખલ્વિમે પરમાણવઃ સંહતા ગૃહ્યમાણા અતીન્દ્રિયત્વં જહતિ વિયુક્તાશ્ચાગૃહ્યમાણા ઇન્દ્રિયવિષયત્વં ન લભન્તે ઇતિ સોયં દ્રવ્યાન્તરાનુત્પત્તાવતિમહાન્ વ્યાઘાત ઇત્યુપપદ્યતે દ્રવ્યાન્તરં યદ્ ગ્રહણસ્ય વિષય ઇતિ।
સંચયમાત્રં વિષય ઇતિચેત્ ? ન-- સંચયસ્ય સંયોગભાવાત્તસ્ય ચાતીન્દ્રિયસ્યાગ્રહણાદયુક્તમ્।
સંચયઃ ખલ્વનેકસ્ય સંયોગઃ સ ચ ગહ્યમાણાશ્રયો ગૃહ્યતે નાતીન્દ્રિયાશ્રયઃ. ભવતિ હીદમનેન સંયુક્તમ્ઽ ઇતિ. તસ્માદયુક્તમેતદિતિ।
ગૃહ્યમાણસ્ય ચેન્દ્રિયેણ વિષયસ્યાવરણાદિ અનુપલબ્ધિકારણમુપલભ્યતે તસ્માન્નેન્દ્રિયદૌર્બલ્યાદનુપલબ્ધિરણૂનાં યથા નેન્દ્રિયદૌર્બલ્યાચક્ષુષાનુપલબ્ધિર્ગન્ધાદીનામિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.15 **********************
ન્ય્સ્_4,2.15: અવયવાવયવપ્રસઙ્ગશ્ચૈવમ્ આપ્રલયાત્ ॥
યઃ ખલ્વવયવિનો ઽવયવેષુ વૃત્તિપ્રતિષેધાદભાવઃ સોયમવયવસ્યાવયવેષુ પ્રસજ્યમાનઃ સર્વપ્રલયાય વા કલ્પેત નિરવયવાદ્વા નિવર્તેત. ઉભયથા ચોપલબ્ધિવિષયસ્યાભાવઃ તદભાવાદુપલબ્ધ્યભાવઃ, ઉપલબ્ધ્યાશ્રયશ્ચાયં વૃત્તિપ્રતિષેધઃ સ આશ્રયં વ્યાઘ્નન્ આત્મઘાતાય કલ્પતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.16 **********************
અથાપિ---
ન્ય્સ્_4,2.16: ન પ્રલયો ઽણુસદ્ભાવાત્ ॥
અવયવવિભાગમાશ્રિત્ય વૃત્તિપ્રતિષેધાદભાવઃ પ્રસજ્યમાનો નિરવયવાત્ પરમાણોર્નિવર્તતે ન સર્વપ્રલયાય કલ્પતે।
નિરવયવત્વં ખલુ પરમાણોર્વિભાગૈરલ્પતરપ્રસઙ્ગસ્ય (અભાવાત્) યતો નાલ્પીયસ્તત્રાવસ્થાનાત્।
લોષ્ટસ્ય ખલુ પ્રવિભજ્યમાનાવયવસ્યાલ્પતરમલ્પતમમુત્તરમુત્તરં ભવતિ સ ચાચમલ્પતરપ્રસઙ્ગઃ યસ્માન્નલ્પતરમસ્તિ ।
યઃ પરમો ઽલ્પસ્તત્ર નિવર્તતે. યતશ્ચ નાલ્પીયોસ્તિ તં પૃરમાણું પ્રચક્ષ્મહે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.17 **********************
ન્ય્સ્_4,2.17: પરં વા ત્રુટેઃ ॥
અવયવવિભાગસ્યાનવસ્થાનાદ્ દ્રવ્યાણામસંખ્યેયત્વાત્ ત્રુટિત્વનિવૃત્તિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.18 **********************
અથેદાનીમાનુપલમ્ભિકઃ સર્વ નાસ્તીતિ મન્યમાન આહ---
ન્ય્સ્_4,2.18: આકાશવ્યતિભેદાત્ તદનુપપત્તિઃ ॥
તસ્યાણોર્નિરવયવસ્ય નિત્યસ્યાનુપપત્તિઃ, કસ્માત્ ?. આકાશવ્યતિભેદાત્ ।
અન્તર્બહિશ્ચાણુરાકાશેન સમાવિષ્ટઃ ।
વ્યતિભિન્નો વ્યતિભેદાત્ સાવયવઃ સાવયવત્વાદનિત્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.19 **********************
ન્ય્સ્_4,2.19: આકાશાસર્વગતત્વં વા ॥
અથૈતન્નેષ્યતે ।
પરમાણોરન્તર્નાસ્ત્યાકાશમિતિ ? અસર્વગતત્વં પ્રસજ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.20 **********************
ન્ય્સ્_4,2.20: અન્તર્બહિશ્ચ કાર્યદ્રવ્યસ્ય કારણાન્તરવચનાદકાર્યે તદભાવઃ ॥
ઽઅન્તઃઽ ઇતિ પિહિતં કારણાન્તરૈઃ કારણમુચ્યતે, ઽબહિઃઽ ઇતિ ચ વ્યવધાયકમવ્યવહિતં કારણમેવોચ્યતે. તદેતત્ કાર્યદ્રવ્યસ્ય સંભવતિ. નાણોઃ-- અકાર્યત્વાત્ ।
અકાર્યે હિ પરમાણાવ્ અન્તર્બહિરિત્યસ્યાભાવઃ, યત્ર ચાસ્ય ભાવો ઽણુકાર્યં તત્ ન પરમાણુઃ, યતો હિ નાલ્પતરમસ્તિ સ પરમાણુરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.21 **********************
ન્ય્સ્_4,2.21: સર્વસંયોગશબ્દવિભવાચ્ચ સર્વગતમ્ ॥
યત્ર ક્વચિદુત્પન્નાઃ શબ્દા વિભવન્ત્યાકાશે ।
તદાશ્રયા ભવન્તિ. મનોભિઃ પરમાણુભિસ્તત્કાર્યૈશ્ચ સંયોગા ભવન્ત્યાકાશે. નાસંયુક્તમાકાશેન કિઞ્ચિન્મૂર્તદ્રવ્યમુપલભ્યતે તસ્માન્નાસર્વગતમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.22 **********************
ન્ય્સ્_4,2.22: અવ્યૂહાવિષ્ટમ્ભવિભુત્વાનિ ચાકાશધર્માર્ઃ ॥
સંસપતા પ્રતિઘાતિના દ્રવ્યેણ ન વ્યૂહ્યતે તથા કાષ્ઠેનોદકમ્, કસ્માત્ ?, નિરવયવત્વાર્ત્, સપચ્ચ પ્રતિઘાતિ દ્રવ્યં ન વિષ્ટભ્નાતિ ।
નાસ્ય ક્રિયાહેતું ગુણં પ્રતિબધ્નાતિ, કસ્માત્ ? અસ્પર્શત્વાત્ વિપર્યયે હિ વિષ્ટમ્ભો દૃષ્ટ ઇતિ, સાવયવે સ્પર્શવતિ દ્રવ્યે દૃષ્ટં ધર્મં વિપરીતે નાશઙ્કિતુમર્હતિ ॥
અણ્વવયવસ્યાણુતરત્વપ્રસઙ્ગાદણુકાર્યપ્રતિષેધઃ ॥
સાવયવત્વે ચાણોરણ્વવયવો ઽણુતર ઇતિ પ્રસજ્યતે, કસ્માત્ ?, કાર્યકારણદ્રવ્યયોઃ પરિમાણભેદદર્શનાત્. તસ્માદણ્વવયવસ્યાણુતરત્વમ્, યસ્તુ સાવયવઃ અણુકાર્યં તદિતિ. તસ્માદણુકાર્યમિદં પ્રતિષિધ્યતે ઇતિ।
કારણવિભાગાચ્ચ કાર્યસ્યાનિત્યત્વં નાકાશવ્યતિભેદાત્ ।
લોષ્ટસ્યાવયવવિભાગાદનિત્યત્વં નાકાશસમાવેશાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.23 **********************
ન્ય્સ્_4,2.23: મૂર્તિમતાં ચ સંસ્થાનોપપત્તેરવયવસદ્ભાવઃ ॥
પરિચ્છિન્નાનાં હિ સ્પર્શવતાં સંસ્થાનં ત્રિકોણં ચતુરસ્રં સમં પરિમણ્ડલમિત્યુપપદ્યતે યત્તત્ સંસ્થાનં સો ઽવયવસંનિવેશઃ પરિમણ્ડલાશ્ચાણવસ્તસ્માત્ સાવયવા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.24 **********************
ન્ય્સ્_4,2.24: સંયોગોપપત્તેશ્ચ ॥
મધ્યે સન્ન્ અણુઃ પૂર્વાપરાભ્યામણુભ્યાં સંયુક્તસ્તયોર્વ્યવધાનં કુરુતે. વ્યવધાનેનાનુનમીયતે-- પૂર્વભાગેન પૂર્વેણાણુના સંયુજ્યતે પરભાગેન પરેણાણુના સંયુજ્યતે. યૌ તૌ પૂર્વાપરૌ ભાગૌ તાવ્ અસ્યાવયવૌ. એવં સર્વતઃ સંયુજ્યમાનસ્ય સર્વતો ભાગા અવયવા ઇતિ

યત્તાવત્--
"મૂર્તિમતાં સંસ્થાનોપપત્તેરવયવસદ્ભાવઃ 23"
ઇતિ. અત્રોક્તમ્।
કિમુક્તમ્ ?, ઽવિભાગાલ્પતરપ્રસઙ્ગસ્ય
યતો નાલ્પીયસ્તત્ર નિવૃત્તેઃ, અણ્વવયવસ્ય
ચાણુતરત્વપ્રસઙ્ગાદણુકાર્યપ્રતિષેધઃઽ
ઇતિ।
યત્પુનરેતત્--
"સંયોગોપપત્તેશ્ચ"
ઇતિ ?, સ્પર્શવત્ત્વાદ્ વ્યવધાનમ્. આશ્રયસ્ય
ચાવ્યાપ્ત્યા ભાગભક્તિઃ ઉક્તં ચાત્ર-- સ્પર્શવાનણુઃ
સ્પર્શવતોરણ્વોઃ પ્રતિઘાતાત્ વ્યવધાયકો
ન સાવયવત્વાત્, સ્પર્શવત્ત્વાચ્ચ વ્યવધાને
સત્ય્ અણુસંયોગો નાશ્રયં વ્યાપ્નોતીતિ
ભાગભક્તિર્ભવતિ ।
ભાગવાનિવાયમિતિ, ઉક્તં નાત્ર-- ઽવિભાગે આલ્પતરપ્રસઙ્ગસ્ય
યતો નાલ્પીયસ્તત્રાવસ્થાનાત્. તદવયવસ્ય
ચાણુતરત્વપ્રસઙ્ગાદણુકાર્યપ્રતિષેધઃઽ
ઇતિ ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.25 **********************
મૂર્તિમતાં ચ સંસ્થાનોપપત્તેઃ
સંયોગોપપત્તેશ્ચ પરમાણૂનાં
સાવયવત્ત્વમિતિહેત્વોઃ---
ન્ય્સ્_4,2.25: અનવસ્થાકારિત્વાદનવસ્થાનુપપત્તેશ્ચાપ્રતિષેધઃ ॥
યાવદ્ મૂર્તિમદ્ યાવચ્ચ સંયુજ્યતે તત્ સર્વં સાવયવમિત્યનવસ્થાકારિણાવિમૌ હેતૂ.
સાચાનવસ્થા નોપપદ્યતે.
સત્યામનવસ્થાયાં સત્યૌ હેતૂ સ્યાતાં.
તસ્માદપ્રતિષેધોયં નિરવયવત્વસ્યેતિ।
વિભાગશ્ચ વિભજ્યમાનહાનેર્નોપપદ્યતે તસ્માત્ પ્રલયાન્તતા નોપપદ્યતે ઇતિ।
અનવસ્થાયાં ચપ્રત્યધિકરણં દ્રવ્યાવયવાનામાનન્ત્યાત્
પરિમાણભેદાનાં ગુરુત્વસ્ય ચાગ્રહણં સમાનપરિમાણત્વં
ચાવયવાવયવિનોઃ પરમાણ્વવયવવિભાગાદૂર્ધ્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.26 **********************
યદિદં ભવાન્ બુદ્ધિરાશ્રિત્ય ઽબુદ્ધિવિષયાઃ
સન્તીતિ મન્યતે મિથ્યાબુદ્ધય એતાઃ, યદિ
હિ તત્ત્વબુદ્ધયઃ સ્યુર્બુદ્ધ્યા વિવેચને
ક્રિયમાણે યથાત્મ્યં બુદ્ધિવિષયાણામુપલભ્યેત---
ન્ય્સ્_4,2.26: બુદ્ધ્યા વિવેચનાત્તુ ભાવાનાં યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધિસ્તન્ત્વપકર્ષણે પટસદ્ભાવાનુપલબ્ધિવત્તદનુપલબ્ધિઃ ॥
યથા ઽઅયં તન્તુરયં તન્તુઃઽ ઇતિ પ્રત્યેકં
તન્તુષુ વિવિચ્યમાનેષુ નાર્થાન્તરં કિઞ્ચિદુપલભ્યતે
યત્ પટબુદ્ધેર્વિષયઃ સ્યાત્-- યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધેઃ,
અસતિ વિષયે પટબુદ્ધિર્ભવન્તી મિથ્યાબુદ્ધિર્ભવતિ,
એવં સર્વત્રેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.27 **********************
ન્ય્સ્_4,2.27: વ્યાહતત્વાદહેતુઃ ॥
યદિ બુદ્ધ્યા વિવેચનં ભાવાનામ્ ? ન સર્વભાવાનાં
યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધિઃ, અથ સર્વભાવાનાં યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધિઃ ? ન બુદ્ધ્યા વિવેચનં ભાવાનામ્, બુદ્ધ્યા
વિવેચનં ચ યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધિશ્ચેતિ વ્યાહન્યતે. તદુક્તમ્---
"અવયવાવયવપ્રસઙ્ગશ્ચૈવમ્ આપ્રલયાત્ 15" ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.28 **********************
ન્ય્સ્_4,2.28: તદાશ્રયત્વાદપૃથગ્ગ્રહણમ્ ॥
કાર્યદ્રવ્યં કારણદ્રવ્યાશ્રિતં તત્કારણેભ્યઃ
પૃથઙ્ નોપલભ્યતે. વિપર્યયે પૃથક્ ગ્રહણાત્
યત્રાશ્રયાશ્રિતભાવો નાસ્તિ તત્ર પૃથગ્
ગ્રહણમિતિ, બુદ્ધ્યા વિવેચનાત્તુ ભાવાનાં
પૃથગ્ ગ્રહણમ્ ।
અતીન્દ્રિયેષ્વણુષુ યદિન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે તદેતયા
બુદ્ધ્યા વિવિચ્યમાનમન્યદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.29 **********************
ન્ય્સ્_4,2.29: પ્રમાણતશ્ચાથપ્રતિપત્તેઃ ॥
બુદ્ધ્યા વિવેચનાદ્ ભાવાનાં યાથાત્મ્યોપલબ્ધિઃ ।
યદસ્તિ યથા ચ યન્નાસ્તિ યથા ચ તત્સર્વં પ્રમાણત
ઉપલબ્ધ્યા સિધ્યતિ, યા ચ પ્રમાણત ઉપલબ્ધિસ્તદ્
બુદ્ધ્યા વિવેચનં ભાવાનાં તેન સર્વશાસ્ત્રાણિ
સર્વકર્માણિ સર્વે ચ શરીરિણાં
વ્યવહારા વ્યાપ્તાઃ-- પરીક્ષમાણો હિ બુદ્ધ્યાધ્યવસ્યતિ--
ઽઇદમસ્તિ ઇદં નાસ્તીતિ. તત્ર ચ ન સર્વભાવાનુપપત્તિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.30 **********************
ન્ય્સ્_4,2.30: પ્રમાણાનુપપત્ત્યુપપત્તિભ્યામ્ ॥
એવં ચ સતિ સર્વં નાસ્તીતિ નોપપદ્યતે,
કસ્માત્ ?. પ્રમાણાનુપપત્ત્યુપપત્તિભ્યામ્ ।
યદિ સર્વં નાસ્તીતિ પ્રમાણમુપપદ્યતે ? સર્વં
નાસ્તીત્યેતદ્ વ્યાહન્યતે, અથ પ્રમાણં નોપપદ્યતે ? સર્વં નાસ્તીત્યસ્ય કથં સિદ્ધિઃ ?, અથ પ્રમાણમન્તરેણ
સિદ્ધિઃ ? સર્વમસ્તીત્યસ્ય કથં ન સિદ્ધિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.31 **********************
ન્ય્સ્_4,2.31: સ્વપ્નવવિષયાભિમાનવદયં પ્રમાણપ્રમેયાભિમાનઃ ॥
યથા સ્વપ્ને ન વિષયાઃ સન્તિ અથ ચાભિમાનો ભવતિ. એવં
ન પ્રમાણાનિ પ્રમેયાણિ ચ સન્તિ અથ ચ પ્રમાણપ્રમેયાભિમાનો
ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.32 **********************
ન્ય્સ્_4,2.32: માયાગન્ધર્વનગરમૃગતૃષ્ણિકાવદ્વા ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.33 **********************
ન્ય્સ્_4,2.33: હેત્વભાવાદસિદ્ધિઃ ॥
ઽસ્વપ્નાન્તે વિષયાભિમાનવત્ પ્રમાણપ્રમેયાભિમાનો
ન પુનર્જાગરિતાન્તે વિષયોપલબ્ધિવત્ઽ
ઇત્યત્ર હેતુર્નાસ્તિ. હેત્વભાવાદસિદ્ધિઃ।
સ્વપ્નાન્તે ચાસન્તો વિષયા ઉપલભ્યન્તે ઇત્યત્રાપિ
હેત્વભાવઃ ॥
પ્રતિબોધે ઽનુપલમ્ભાદિતિચેત્ ? પ્રતિબોધવિષયોપલમ્ભાદપ્રતિષેધઃ।
યદિ પ્રતિબોધે ઽનુપલમ્ભાત્ સ્વપ્ને વિષયા ન
સન્તીતિ ? તર્હિ યે ઇમે પ્રતિબુદ્ધેન
વિષયા ઉપલભ્યન્તે (તે) ઉપલમ્ભાત્ સન્તીતિ--
વિપર્યયે હિ હેતુસામર્થ્યમ્ ।
ઉપલમ્ભાભાવે સતિ અનુપલમ્ભાદભાવઃ
સિધ્યતિ, ઉભયથા ત્વભાવે નાનુપલમ્ભસ્ય
સામર્થ્યમસ્તિ. યથા પ્રદીપસ્યાભાવાદ્ રૂપસ્યાદર્શનમિતિ,
તત્ર ભાવેનાભાવઃ સમર્થ્યતે ઇતિ।
સ્વપ્નાન્તવિકલ્પે ચ હેતુવચનમ્।
"સ્વપ્નવિષયાભિમાનવત્"
ઇતિ બ્રુવતા સ્વપ્નાન્તવિકલ્પે હેતુર્વાચ્યઃ,
કશ્ચિત્સ્વપ્નો ભયોપસંહિતઃ કશ્ચિત્ પ્રમોદોપસંહિતઃ
કશ્ચિદુભયવિપરીતઃ કદાચિત્ સ્વપ્નમેવ
ન પશ્યતીતિ, નિમિત્તવતસ્તુ સ્વપ્નવિષયાભિમાનસ્ય
નિમિત્તવિકલ્પાદ્ વિકલ્પોપપત્તિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.34 **********************
ન્ય્સ્_4,2.34: સ્મૃતિસંકલ્પવચ્ચ સ્વપ્નવિષયાભિમાનઃ ॥
પૂર્વોપલબ્ધવિષયઃ, યથા સ્મૃતિશ્ચ
સંકલ્પશ્ચ પૂર્વોપલબ્ધવિષયૌ ન તસ્ય પ્રત્યાખ્યાનાય
કલ્પેતે. તથા સ્વપ્ને વિષયગ્રહણં પૂર્વોપલબ્ધવિષયં
ન તસ્ય પ્રત્યાખ્યાનાવય કલ્પતે ઇતિ. એવં દૃષ્ટવિષયશ્ચ
સ્વપ્નાન્તો જાગરિતાન્તેન।
યઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નં પશ્યતિ સ એવ જાગ્રત્ સ્વપ્નદર્શનાનિ પ્રતિસંધત્તે--
ઽઇદમદ્રાક્ષમ્ઽ ઇતિ. તત્ર જાગ્રદ્બુદ્ધિવૃત્તિવશાત્
સ્વપ્નવિષયાભિમાનો મિથ્યેતિ વ્યવસાયઃ
ઉસતિ ચ પ્રતિસંધાને યા જાગ્રતો બુદ્ધિવૃત્તિસ્તદ્વશાદયં
વ્યવસાયઃ-- સ્વપ્નવિષયાભિમાનો મિથ્યેતિ।
ઉભયાવિશેષે તુ સાધનાનર્થક્યમ્।
યસ્ય સ્વપ્નાન્તજાગરિતાન્તયોરવિશેષસ્તસ્ય
"સ્વપ્નવિષયાભિમાનવત્"
ઇતિ સાધનમનર્થકમ્-- તદાશ્રયપ્રતયાખ્યાનાત્ ।
અતસ્મિંસ્તદિતિ ચ વ્યવસાયઃ પ્રધાનાશ્રયઃ ।
અપુરુષે સ્થાણૌ પુરુષ ઇતિ (યઃ) વ્યવસાયઃ
સ પ્રધાનાશ્રયઃ-- ન ખલુ પુરુષે ઽનુપલબ્ધે
પુરુષ ઇત્ય્ અપુરુષે વ્યવસાયો ભવતિ,
એવં સ્વપ્નવિષયસ્ય વ્યવસાયઃ-- ઽહસ્તિનમદ્રાક્ષમ્ઽ
ઽપર્વતમદ્રાક્ષમ્ઽ ઇતિ પ્રધાનાશ્રયો ભવિતુમર્હતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.35 **********************
એવં ચ સતિ---
ન્ય્સ્_4,2.35: મિથ્યોપલબ્ધિવિનાશસ્તત્ત્વજ્ઞાનાત્ સ્વપ્નવિષયાભિમાનપ્રણાશવત્ પ્રતિબોધે ॥
સ્થાણૌ ઽપુરુષોયમ્ઽ ઇતિવ્યવસાયો મિથ્યોપલબ્ધિઃ ।
અતસ્મિંસ્તદિતિજ્ઞાનમ્, સ્થાણૌ ઽસ્થાણુઃઽ ઇતિવ્યવસાયસ્તત્ત્વજ્ઞાનમ્,
તત્ત્વજ્ઞાનેન ચ મિથ્યોપલબ્ધિર્નિવર્ત્યતે-- નાર્થઃ
સ્થાણુપુરુષસામાન્યલક્ષણઃ, યથા પ્રતિબોધે
યા જ્ઞાનવૃત્તિસ્તયા સ્વપ્નવિષયાભિમાનો
નિવર્ત્યતે-- નાર્થો વિષયસામાન્યલક્ષણઃ,
તથા માયગન્ધર્વનગરમૃગતૃષ્ણિકાણામપિ
યા બુદ્ધયઃ (તાઃ) એતસ્મિંસ્તદિતિવ્યવસાયાસ્તત્રાપ્યનેનૈવ
કલ્પેન મિત્યોપલબ્ધિવિનાશસ્તત્ત્વજ્ઞાનાદ્.
નાર્થપ્રતિષેધ ઇતિ।
ઉપાદાનવચ્ચ માયાદિષુ મિથ્યાજ્ઞાનમ્. પ્રજ્ઞાપનીયસરૂપં ચ દ્રવ્યમુપાદાવય
સાધનવાન્ પરસ્ય મિથ્યાધ્યવસાયં કરોતિ
સા માયા, નીહારપ્રભતીનાં નગરસરૂપસંનિવેશે
દૂરાદ્ નગરબુદ્ધિરુત્પદ્યતે વિપર્યયે તદભાવાત્,
સૂર્યમરીચિષુ ભૌમેનોષ્મણા
સંસૃષ્ટેષુ સ્પન્દમાનેષૂદકબુદ્ધિર્ભવતિ--
સામાન્યગ્રહણાત્. અન્તિકસ્થસ્ય વિપર્યયે
તદભાવાત્, ક્વચિત્ કદાચિત્ કસ્યચિચ્ચ
ભાવાદ્ નાનિમિત્તં મિથ્યાજ્ઞાનમ્।
દૃષ્ટં ચ બુદ્ધિદ્વૈતં માયાપ્રયોક્તુઃ પરસ્ય ચદૂરાન્તિકસ્થયોર્ગન્ધર્વનગરમૃગતૃષ્ણિકાસુ
સુપ્તપ્રતિબુદ્ધ યોશ્ચ સ્વપ્નવિષયે. તદેતત્ સર્વસ્યાભાવે ।
નિરુપાખ્યતાયામ્ ।
નિરાત્મકત્વે નોપપદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.36 **********************
ન્ય્સ્_4,2.36: બુદ્ધેશ્ચૈવં નિમિત્તસદ્ભાવોપલમ્ભાત્ ॥
મિત્યાબુદ્ધેશ્ચાર્થવદ્ અપ્રતિષેધઃ, કસ્માત્ ?,
નિમિત્તોપલમ્ભાત્ સદ્ભાવોપલમ્ભાચ્ચ ।
ઉપલભ્યતે મિથ્યાબુદ્ધિનિમિત્તં મિથ્યાબુદ્ધિશ્ચ
પ્રત્યાત્મમુત્પન્ન ગૃહ્યતે-- સંવેદ્યત્વાત્. તસ્માત્
મિથ્યાબુદ્ધિરપ્યસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.36 **********************
ન્ય્સ્_4,2.37: તત્ત્વપ્રધાનભેદાચ્ચ મિથ્યાબુદ્ધેર્દ્વૈવિધ્યોપપત્તિઃ ॥
તત્ત્વં સ્થાણુરિતિ. પ્રધાનં પુરુષ ઇતિ.
તત્ત્વપ્રધાનયોરલોપાત્ ।
ભેદાત્ સ્થાણૌ પુરુષ ઇતિ મિથ્યાબુદ્ધિરુત્પદ્યતે--
સામાન્યગ્રહણાત્, એવં પતાકાયાં બલાકેતિ
લોષ્ટે કપોત ઇતિ, ન ત્વ્ અસમાને
વિષયે મિથ્યાબુદ્ધીનાં સમાવેશઃ--
સામાન્યગ્રહણવ્યવસ્થાનાત્।
યસ્ય તુ નિરાત્મકમ્ ।
નિરુપાખ્યં સર્વ તસ્ય સમાવેશઃ પ્રસજ્યતે।
ગન્ધાદૌ ચ પ્રમેયે ગન્ધાદિબુદ્ધયો મિથ્યાભિમતાસ્તત્ત્વપ્રધાનયોઃ
સામાન્યગ્રહણસ્ય ચાભાવાત્ તત્ત્વબુદ્ધય એવ
ભવન્તિ, તસ્માદયુક્તમેતત્-- ઽપ્રમાણમપ્રેયબુદ્ધયો
મિથ્યાઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.38 **********************
"દોષનિમિત્તાનાં તત્ત્વજ્ઞાનાદહઙ્કારનિવૃત્તિઃ 4-2-1"
ઇત્યુક્તમ્. અથ કથં તત્ત્વ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ? ઇતિ---
ન્ય્સ્_4,2.38: સમાધિવિશેષાભ્યાસાત્ ॥
સ તુ પ્રત્યાહૃતસ્યેન્દ્રિયાર્થેભ્યો
મનસો ધારકેણ પ્રયત્નેન ધાર્યમાણસ્યાત્મના
સંયોગસ્તત્વબુભુત્સાવિશિષ્ટઃ, સતિ
હિ તસ્મિન્નિન્દ્રિયાર્થેષુ બુદ્ધયો નોત્પદ્યન્તે
તદભ્યાસવશાત્ તત્ત્વબુદ્ધિરુત્પદ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.39 **********************
ન્ય્સ્_4,2.39: નાર્થવિશેષાપ્રાબલ્યાત્ ॥
અનિચ્છતોપિ બુદ્ધ્યુત્પત્તેર્નૈતદ્ યુક્તમ્,
કસ્માત્ ? અર્થવિશેષપ્રાબલ્યાદ્ અબુભુત્સમાનસ્યાપિ
બુદ્ધ્યુત્પત્તિર્દૃષ્ટા યથા સ્તનયિત્નુશબ્દપ્રભૃતિષુ.
તત્ર સમાધિવિશેષો નોપપદ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.40 **********************
ન્ય્સ્_4,2.40: ક્ષુદાદિભિઃ પ્રવર્તનાચ્ચ ॥
ક્ષુત્પિપાસાભ્યાં શીતોષ્ણાભ્યાં વ્યાધિભિશ્ચાનિચ્છતોપિ
બુદ્ધયઃ પ્રવર્તન્તે તસ્માદૈકાગ્ર્યા નુપપત્તિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.41 **********************
અસ્ત્વેતત્ સમાધિવ્યુત્થાનનિમિત્તં સમાધિપ્રત્યનીકં ચ. સતિ ત્વેતસ્મિન્---
ન્ય્સ્_4,2.41: પૂર્વકૃતફલાનુબન્ધાત્ તદુત્પત્તિઃ ॥
પૂર્વકૃતઃ ।
જન્માન્તરોપચિતસ્તત્ત્વજ્ઞાનહેતુર્ધર્મપ્રવિવેકઃ.
ફલાનુબન્ધઃ ।
યોગાભ્યાસમામર્થ્ય, નિષ્ફલે હ્યભ્યાસે નાભ્યાસમાદ્રિયેરન્.
દૃષ્ટં હિ લૌકિકેષુ કર્મસ્વ્ અભ્યાસસામર્થ્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.42 **********************
પ્રત્યનીકપરિહારાર્થં ચ---
ન્ય્સ્_4,2.42: અરણ્યગુહાપુલિનાદિષુ યોગાભ્યાસોપદેશઃ ॥
યોગાભ્યાસજનિતો ધર્મો જન્માન્તરે ઃપ્યનુવર્તતે,
પ્રચયકાષ્ઠાગતે તત્ત્વજ્ઞાનહેતૌ ધર્મે પ્રકૃષ્ટાયાં
સમાધિભાવનાયાં તત્ત્વજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ઇતિ,
દૃષ્ટશ્ચ સમાધિનાર્થવિશેષપ્રાબલ્યાભિભવઃ--
ઽનાહમેતદશ્રૌષમ્ નાહમેતદજ્ઞાસિષમ્--
અન્યત્ર મે મનો ઽભૂત્ઽ ઇત્યાહ લૌકિક ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.43 **********************
યદ્યર્થવિશેષપ્રાબલ્યાદનિચ્છતોપિ બુદ્ધ્યુત્પત્તિરનુજ્ઞાયતે ?---
ન્ય્સ્_4,2.43: અપવર્ગે ઽપ્યેવં પ્રસઙ્ગઃ ॥
મુક્તસ્યાપિ બાહ્યાર્થસામર્થ્યાદ્ બુદ્ધય ઉત્પદ્યેરન્નિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.44 **********************
ન્ય્સ્_4,2.44: ન નિષ્પન્નાવશ્યમ્ભાવિત્વાત્ ॥
કર્મવશાન્નિષ્પન્ને શરીરે ચેષ્ટેન્દ્રિયાર્થાશ્રયે નિમિત્તભાવાદવશ્યમ્ભાવી
બુદ્ધીનામુત્પાદઃ, ન ચ પ્રબલોપિ સન્ બાહ્યો ઽર્થ
આત્મનો બુદ્ધ્યુત્પાદે સમર્થો ભવતિ-- તસ્યેન્દ્રિયેણ
સંયોગાદ્ બુદ્ધ્યુત્પાદે સામર્થ્યં દૃષ્ટમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.45 **********************
ન્ય્સ્_4,2.45: તદભાવશ્ચાપવર્ગે ॥
તસ્ય ।
બુદ્ધિનિમિત્તાશ્રયસ્ય શરીરેન્દ્રિયસ્ય ધર્માધર્માભાવાદભાવો ઽપવર્ગે.
તત્ર યદુક્તમ્--
"અણ્વર્ગેપ્યેવં પ્રસઙ્ગઃ 43"
ઇતિ તદયુક્તમ્, તસ્માત્ સર્વદુઃખવિમોક્ષોપવર્ગઃ।
યસ્માત્ સર્વદુઃખબીજં સર્વદુઃખાયતનં
ચાપવર્ગે વિચ્છિદ્યતે તસ્માત્ સર્વેણ દુઃખેન
વિમુક્તિરપવર્ગઃ. ન નિર્બીજં નિરાયતનં
ચ દુઃખમુત્પદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.46 **********************
ન્ય્સ્_4,2.46: તદર્થં યમનિયમાભ્યામાત્મસંસ્કારો યોગાચ્ચાધ્યાત્મવિધ્યુપાયૈઃ ॥
તસ્ય ।
અપવર્ગસ્યાધિગમાય યમનિયમાભ્યામાત્મસંસ્કારઃ,
યમઃ
ઉસમાનમાશ્રમિણાં ધર્મસાધનમ્, નિયમસ્તુ વિશિષ્ટમ્દ્વ આત્મસંસ્કારઃ
પુનરધર્મહાનં ધર્મોપચયશ્ચ, યોગશાસ્ત્રાચ્ચાધ્યાત્મવિધિઃ
પ્રતિપત્તવ્યઃ સ પુનઃ-- તપઃ પ્રાણાયામઃ પ્રત્યાહારો
ધ્યાનં ધારણેતિ, ઇન્દ્રિયવિષયેષુ પ્રસંખ્યાનાભ્યાસો
રાગદ્વેષપ્રહાણાર્થઃ, ઉપાયસ્તુ યોગાચારવિધાનમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.47 **********************
ન્ય્સ્_4,2.47: જ્ઞાનગ્રહણાભ્યાસસ્તદ્વિદ્યૈશ્ચ સહ સંવાદઃ ॥
"તદર્થમ્" ઇતિપ્રકૃતમ્।
જ્ઞાયતે ઽનેનેતિ જ્ઞાનમ્ = આત્મવિદ્યાશાસ્ત્રં તસ્ય ગ્રહણમ્ = અધ્યયનધારણે, અભ્યાસઃ ।
સતતક્રિયા ।
અધ્યયનશ્રવણચિન્તનાનિ, તદ્વિદ્યૈશ્ચ સહ સંવાદ
ઇતિ પ્રજ્ઞાપરિપાકાર્થં, પરિપાકસ્તુ સંશયચ્છેદનમ્
અવિજ્ઞાતાર્થબોધઃ અધ્યવસિતાભ્યનુજ્ઞાનમિતિ,
સમાપવાદઃ સંવાદઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.48 **********************
"તદ્વિદ્યૈશ્ચ સહ સંવાદઃ"
ઇત્યવિભક્તાર્થં વચનં વિભજ્યતે---
ન્ય્સ્_4,2.48: તં શિષ્યગુરુસબ્રહ્મચારિવિશિષ્ટશ્રેયોર્થિભિરનસૂયુભિરભ્યુપેયાત્ ॥
એતન્નિગદેનૈવ નીતાર્થમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.49 **********************
યદિ મન્યેત-- પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહઃ પ્રતિકૂલઃ પરસ્યેતિ---
ન્ય્સ્_4,2.49: પ્રતિપક્ષહીનમપિ વા પ્રયોજનાર્થમર્થિત્વે ॥
"તમભ્યુપેયાત્"
ઇતિવર્તતે, પરતઃ પ્રજ્ઞામુપાદિત્સમાનસ્તત્ત્વબુભુત્સાપ્રકાશનેન
સ્વપક્ષમનવસ્થાપયન્ સ્વદર્શનં પરિશોધયેદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.50 **********************
અન્યોન્યપ્રત્યનીકાનિ ચ પ્રાવાદુકાનાં દર્શનાનિ સ્વપક્ષરાગેણ
ચૈકે ન્યાયમતિવર્તન્તે. તત્ર--
ન્ય્સ્_4,2.50: તત્ત્વાધ્યવસાયસંરક્ષણાર્થં જલ્પવિતણ્ડે બીજપ્રરોહસંરક્ષણાર્થં કણ્ટકશાખાવરણવત્ ॥
અનુત્પન્નતત્ત્વજ્ઞાનાનામ્ અપ્રહીણદોષાણાં
તદર્થં ઘટમાનાનામેતદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,2.51 **********************
વિદ્યાનિર્વેદાદિભિશ્ચ પરેણાવજ્ઞાયમાનસ્ય---
ન્ય્સ્_4,2.51: તાભ્યાં વિગૃહ્ય કથનમ્ ॥
વિગૃહ્યેતિ વિજિગીષયા ન તત્ત્વબુભુત્સયેતિ, તદેદત્
વિદ્યાપાલનાર્થં ન લાભપૂજાખ્યાત્યર્થમિતિ