ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8

॥ ઇતિ વાત્સ્યાયનીયે ન્યાયભાષ્યે તૃતીયાધ્યાયદ્વિતીયમાહ્નિકં સમાપ્તમ્ ॥
॥ તૃતીયાધ્યાયશ્ચ સમાપ્તઃ ॥
॥ અથ સટીકે ન્યાયભાષ્યે ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમમાહ્નિકમ્ ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.1 **********************
મનસો ઽનન્તરં પ્રવૃત્તિઃ પરીક્ષિતવ્યા, તત્ર ખલુ યાવદ્ ધર્માધર્માશ્રયશરીરાદિ પરીક્ષિતં સર્વા સા પ્રવૃત્તેઃ પરીક્ષેત્યાહ---
ન્ય્સ્_4,1.1: પ્રવૃત્તિર્યથોક્તા ॥
તથા પરીક્ષિતેતિ

પ્રવૃત્ત્યનન્તરાસ્તર્હિ દોષાઃ પરીક્ષ્યન્તામિત્યત આહ---
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.2 **********************
ન્ય્સ્_4,1.2: તથા દોષાઃ ॥
પરીક્ષિતા ઇતિ, બુદ્ધિસમાનાશ્રયત્વાદાત્મગુણાઃ. પ્રવૃત્તિહેતુત્વાત્ પુનર્ભવપ્રતિસંધાનસામર્થ્યાચ્ચ સંસારહેતવઃ. સંસારસ્યાનાદિત્વાદનાદિના પ્રબન્ધેન પ્રવર્તન્તે।
મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તિસ્તત્ત્વજ્ઞાનાત્ તન્નિવૃત્તૌ રાગદ્વેષપ્રબન્ધોચ્છેદે ઽપવર્ગ ઇતિ।
પ્રાદુર્ભાવતિરોધાનધર્મકા ઇત્યેવમાદ્યુક્તં દોષાણામિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.3 **********************
"પ્રવર્તનાલક્ષણા દોષાઃ 1-1-18"
ઇત્યુક્તં તથા ચેમે માનેર્ષ્યાસૂયાવિચિકિત્સામત્સરાદયઃ તે કસ્માન્નોપસંખ્યાયન્તે ? ઇત્યત આહ---
ન્ય્સ્_4,1.3: તત્ ત્રૈરાશ્યં રાગદ્વેષમોહાર્થાન્તરભાવાત્ ॥
તેષાં દોષાણાં ત્રયો રાશયઃ ।
ત્રયઃ પક્ષાઃ-- રાગપક્ષઃ-- કામો મત્સરઃ સ્પૃહા તૃષ્ણા લોભ ઇતિ. દ્વેષપક્ષઃ-- ક્રોધ ઈર્ષ્યાસૂયા દ્રોહો ઽમર્ષ ઇતિ, મોહપક્ષઃ-- મિથ્યાજ્ઞાનં વિચિકિત્સા માનઃ પ્રમાદ ઇતિ. ત્રૈરાશ્યાન્નોપસંખ્યાયન્તે ઇતિ।
લક્ષણસ્ય તર્હ્ય્ અભેદાત્ ત્રિત્વમનુપપન્નમ્ ?. નાનુપપન્નમ્-- રાગદ્વેષમોહાર્થાન્તરભાવાત્ ।
આસક્તિલક્ષણો રાગઃ. અમર્ષલક્ષણો દ્વેષઃ. મિથ્યાપ્રતિપત્તિલક્ષણો મોહ ઇતિ, એતત્ પ્રતયાત્મવેદનીયં સર્વશરીરિણામ્ ।
વિજાનાત્યયં શરીરી રાગમુત્પન્નમ્-- ઽઅસ્તિ મે ઽધ્યાત્મં રાગધર્મઃઽ ઇતિ, વિરાગં ચ વિજાનાતિ-- ઽનાસ્તિ મે ઽધ્યાત્મં રાગધર્મઃઽ ઇતિ. એવમિતરયોરપીતિ।
માનેર્ષ્યાસૂયાપ્રભૃતયસ્તુ ત્રૈરાશ્યમનુપતિતા ઇતિ નોપસંખ્યાયન્તે

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.4 **********************
ન્ય્સ્_4,1.4: નૈકપ્રત્યનીકભાવાત્ ॥
નાર્થાન્તરં રાગાદયઃ, કસ્માત્ ?, એકપ્રત્યનીકભાવાત્ ।
તત્ત્વજ્ઞાનમ્ ।
સમ્યઙ્મતિઃ ।
આર્યપ્રજ્ઞા ।
સંબોધ ઇત્યેમમિદં પ્રત્યનીકં ત્રયાણામિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.5 **********************
ન્ય્સ્_4,1.5: વ્યભિચારાદહેતુઃ ॥
એકપ્રત્યનીકાઃ પૃથિવ્યાં શ્યામાદયો ઽગ્નિસંયોગેનૈકેન. એકયોનયશ્ચ પાકજા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.6 **********************
સતિ ચાર્થાન્તરભાવે---
ન્ય્સ્_4,1.6: તેષાં મોહઃ પાપીયાન્ નામૂઢસ્યેતરોત્પત્તેઃ ॥
મોહઃ પાપઃ પાપતરો વા દ્વાવભિપ્રેત્યોક્તમ્, કસ્માત્ ?. નામૂઢસ્યેતરોત્પત્તેઃ ।
અમૂઢસ્ય રાગદ્વેષૌ નોત્પદ્યેતે, મૂઢસ્ય તુ યથાસંકલ્પમુત્પત્તિઃ ।
વિષયેષુ રઞ્જનીયાઃ સંકલ્પા રાગહેતવઃ કોપનીયાઃ સંકલ્પા દ્વેષહેતવઃ ઉભયે ચ સંકલ્પા ન મિથ્યાપ્રતિપત્તિલક્ષણત્વાદ્ મોહાદન્યે, તાવિમૌ મોહયોની રાગદ્વેષાવિતિ, તત્ત્વજ્ઞાનાચ્ચ મોહનિવૃત્તૌ રાગદ્વેષાનુત્પત્તિરિત્યેકપ્રત્યનીકભાવોપપત્તિઃ, એવં ચ કૃત્વા તત્ત્વજ્ઞાનાત્"
દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિત્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાપાયાદપવર્ગઃ 1-1-2"
ઇતિ વ્યાખ્યાતમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.7 **********************
પ્રાપ્તસ્તર્હિ---
ન્ય્સ્_4,1.7: નિમિત્તનૈમિત્તકભાવાદર્થાન્તરભાવો દોષેભ્યઃ ॥
અન્યદ્ધિ નિમિત્તમ્ અન્યચ્ચ નૈમિત્તકમિતિ દોષનિમિત્તત્વાદદોષો મોહ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.8 **********************
ન્ય્સ્_4,1.8: ન દોષલક્ષણાવરોધાન્મોહસ્ય ॥
"પ્રવર્તનાલક્ષણા દોષઃ 1-1-18"
ઇત્યનેન દોષલક્ષણેનાવરુધ્યતે દોષેષુ મોહ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.9 **********************
ન્ય્સ્_4,1.9: નિમિત્તનૈમિત્તકોપપત્તેશ્ચ તુલ્યજાતીયાનામપ્રતિષેધઃ ॥
દ્રવ્યાણાં ગુણાનાં વાનેકવિધવિકલ્પો નિમિત્તનૈમિત્તકભાવો તુલ્યજાતીયાનાં દૃષ્ટ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.10 **********************
દોષાનન્તરં પ્રેત્યભાવઃ, તસ્યાસિદ્ધિઃ-- આત્મનો નિત્યત્વાત્ ।
ન ખલુ નિત્યં કિઞ્ચિત્ જાયતે મ્રિયતે વા ઇતિ. જન્મમરણયોર્નિત્યત્વાદાત્મનો ઽનુપપત્તિઃ ઉભયં ચ પ્રેત્યભાવ ઇતિ । તત્રાયં સિદ્ધાનુવાદઃ---
ન્ય્સ્_4,1.10: આત્મનિત્યત્વે પ્રેત્યભાવસિદ્ધિઃ ॥
નિત્યોયમાત્મા પ્રૈતિ ।
પૂર્વશરીરં જહાતિ ।
મ્રિયતે ઇતિ. પ્રેત્ય ચ ।
પૂર્વશરીરં હિત્વા ભવતિ ।
જાયતે ।
શરીરાન્તરમુપાદત્તે ઇતિ. તચ્ચૈતદુભયમ્ ।
પુનરુત્પત્તિઃ પ્રેત્યભાવ ઇતિ. તચ્ચૈતત્ નિત્યત્વે સંભવતીતિ।
યસ્ય તુ સત્ત્વોત્પાદઃ સત્ત્વનિરોધઃ પ્રેત્યભાવસ્તસ્ય કૃતહાનમકૃતાભ્યાગમશ્ચ દોષઃ, ઉચ્છેદહેતુવાદે ઋષ્યુપદેશાશ્ચાનર્થકા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.11 **********************
કથમુત્પત્તિરિતિચેત્ ?.
ન્ય્સ્_4,1.11: વ્યક્તાદ્ વ્યક્તાનાં પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યાત્ ॥
કેન પ્રકારેણ કિન્ધર્મકાત્ કારણાદ્ વ્યક્તં શરીરમુત્પદ્યતે ઇતિ ?, વ્યક્તાત્ ।
ભૂતસમાખ્યાતાત્ પૃથિવ્યાદિતઃ પરમસૂક્ષ્માદ્ નિત્યાત્ વ્યક્તમ્ ।
શરીરેન્દ્રિયવિષયોપકરણાધારં પ્રજ્ઞાતં દ્રવ્યમુત્પદ્યતે, વ્યક્તં ચ ખલ્વિન્દ્રિયગ્રાહ્યં તત્સામાન્યાત્ કારણમપિ વ્યક્તમ્।
કિં સામાન્યમ્ ?. રૂપાદિગુણયોગઃ ।
રૂપાદિગુણયુક્તેભ્યઃ પૃથિવ્યાદિભ્યો નિત્યેભ્યો રૂપાદિગુણયુક્તં શરીરાદિ ઉત્પદ્યતે-- પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યાત્ ।
દૃષ્ટો હિ રૂપાદિગુણયુક્તેભ્યો મૃત્પ્રભૃતિભ્યસ્તથાભૂતસ્ય દ્રવ્યસ્યોત્પાદઃ તેન ચાદૃષ્ટસ્યાનુમાનમિતિ ।
રૂપાદીનામન્વયદર્શનાત્ પ્રકૃતિવિકારયોઃ પૃથિવ્યાદીનાં નિત્યાનામતીન્દ્રિયાણાં કારણભાવો ઽનુમીયતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.12 **********************
ન્ય્સ્_4,1.12: ન ઘટાદ્ ઘટાનિષ્પત્તેઃ ॥
ઇદમપિ પ્રત્યક્ષમ્-- ન ખલુ વ્યક્તાદ્ ઘટાદ્ વ્યક્તો ઘટ ઉત્પદ્યમાનો દૃશ્યતે ઇતિ. વ્યક્તાદ્ વ્યક્તસ્યાનુત્પત્તિદર્શનાન્ન વ્યક્તં કારણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.13 **********************
ન્ય્સ્_4,1.13: વ્યક્તાદ્ ઘટનિષ્પત્તેરપ્રતિષેધઃ ॥
ન બ્રૂમઃ સર્વં સર્વસ્ય કારણમિતિ કિં તુ યદુત્પદ્યતે વ્યક્તં દ્રવ્યં તત્ તથાભૂતાદેવોત્પદ્યતે ઇતિ, વ્યક્તં ચ તદ્ મૃદ્દ્રવ્યં કપાલસંજ્ઞકં યતો ઘટ ઉત્પદ્યતે ન ચૈતદ્ નિહ્નુવાનઃ ક્વચિદભ્યનુજ્ઞાં લબ્ધુમર્હતીતિ।
તદેતત્ તત્ત્વમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.14 **********************
અતઃ પરં પ્રાવાદુકાનાં દૃષ્ટયઃ પ્રદર્શ્યન્તે---
ન્ય્સ્_4,1.14: અભાવાદ્ ભાવોત્પત્તિર્ નાનુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાત્ ॥
અસતઃ સદુત્પદ્યતે ઇત્યયં પક્ષઃ, કસ્માત્ ?, ઉપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાત્ ।
ઉપમૃદ્ય બીજમઙ્કુર ઉત્પદ્યતે નાનુપમૃદ્ય, ન ચેદ્ બીજોપમર્દે ઽઙ્કુરકારણમ્ ? અનુપમર્દેપિ બીજસ્યાઙ્કુરોત્પત્તિઃ સ્યાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.15 **********************
અત્રાભિધીયતે---
ન્ય્સ્_4,1.15: વ્યાઘાતાદપ્રયોગઃ ॥
ઽઉપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાત્ઽ ઇત્યયુક્તઃ પ્રયોગઃ-- વ્યાઘાતાત્ ।
યદુપમૃદ્નાતિ ન તદુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભવિતુમર્હતિ-- વિદ્યમાનત્વાત્. યચ્ચ પ્રાદુર્ભવતિ ન તેનાપ્રાદુર્ભૂતેન ।
અવિદ્યમાનેનોપમર્દ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.16 **********************
ન્ય્સ્_4,1.16: નાતીતાનાગતયોઃ કારકશબ્દપ્રયોગાત્ ॥
અતીતિ ચાનાગતે ચાવિદ્યમાને કારકશબ્દઃ પ્રયુજ્યન્તે-- પુત્રો જનિષ્યતે જનિષ્યમાણં પુત્રમભિનન્દતિ, પુત્રસ્ય જનિષ્યમાણસ્ય નામ કરોતિ, અભૂત્ કુમ્ભો ભિન્નં કુમ્ભમનુશોચતિ-- ભિન્નસ્ય કુમ્ભસ્ય કપાલાનિ, અજાતાઃ પુત્રાઃ પિતરં તાપયન્તિ ઇતિ બહુલં ભાક્તાઃ પ્રયોગા દૃશ્યન્તે।
કા પુનરિયં ભક્તિઃ ?. આનન્તર્ય ભક્તિઃ ।
આનન્તર્યસામર્થ્યાદુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાર્થઃ ।
પ્રાદુર્ભવિષ્યન્નઙ્કુર ઉપમૃદ્ગાતીતિ ભાક્તં કર્તૃત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.17 **********************
ન્ય્સ્_4,1.17: ન વિનષ્ટેભ્યો ઽનિષ્પત્તેઃ ॥
ન વિનષ્ટાદ્ બીજાદઙ્કુર ઉત્પદ્યતે ઇતિ તસ્માન્નાભાવાદ્ ભાવોત્પત્તિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.18 **********************
ન્ય્સ્_4,1.18: ક્રમનિર્દેશાદપ્રતિષેધઃ ॥
ઉષમર્દપ્રાદુર્ભાવયોઃ પૌર્વાપર્યનિયમઃ ક્રમઃ સ ખલ્વભાવાદ્ ભાવોત્પત્તેર્હેતુર્નિર્દિશ્યતે સ ચ ન પ્રતિષિધ્યતે ઇતિ ॥
વ્યાહતવ્યૂહાનામવયવાનાં પૂર્વવ્યૂહનિવૃત્તૌ વ્યૂહાન્તરાદ્ દ્રવ્યનિષ્પત્તિર્નાભાવાત્ ।
બીજાવયવાઃ કુતશ્ચિન્નિમિત્તાત્ પ્રાદુર્ભૂતાક્રિયાઃ પૂર્વવ્યૂહં જહતિ વ્યૂહાન્તરં ચાપદ્યન્તે વ્યૂહાન્તરાદઙ્કુર ઉત્પદ્યતે-- દૃશ્યન્તે ખલુ અવયવાસ્તત્સંયોગાશ્ચાઙ્કુરોત્પત્તિહેતવઃ, ન ચાનિવૃત્તે પૂર્વવ્યૂહે બીજાવયવાનાં શક્યં વ્યૂહાન્તરેણ ભવિતુમિતિ ઉપમર્દપ્રાદુર્ભાવયોઃ પૌર્વાપર્યનિયમઃ ક્રમઃ તસ્માન્નાભાવાદ્ ભાવોત્પત્તિરિતિ, ન ચાન્યદ્ બીજાવયવેભ્યો ઽઙ્કુરોત્પત્તિકારણમિત્યુપપદ્યતે બીજોપાદાનનિયમ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.19 **********************
અથાપર આહ---
ન્ય્સ્_4,1.19: ઈશ્વરઃ કારણમ્-- પુરુષકર્માફલ્યદર્શનાત્ ॥
પુરુષોયં સમીહમાનો નાવશ્યં સમીહાફલં પ્રાપ્નોતિ તેનાનુમીયતે-- પરાધીનાં પુરુષસ્ય કર્મફલારાધનમિતિ. યદધીનં સ ઈશ્વરઃ તસ્માદીશ્વરઃ કારણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.20 **********************
ન્ય્સ્_4,1.20: ન પુરુષકર્માભાવે ફલાનિષ્પત્તેઃ ॥
ઈશ્વરાધીના ચેત્ ફલનિષ્પત્તિઃ સ્યાદ્ અપિ તર્હિ પુરુષસ્ય સમીહામન્તરેણ ફલં નિષ્પદ્યેતેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.21 **********************
ન્ય્સ્_4,1.21: તત્કારિતત્વાદહેતુઃ ॥
પુરુષકારમીશ્વરો ઽનુગૃહ્ણાતિ ।
ફલાય પુરુષસ્ય યતમાનસ્યેશ્વરઃ ફલં સંપાદયતીતિ. યદા ન સંપાદયતિ તદા પુરુષકર્માફલં ભવતીતિ. તસ્માદ્ ઈશ્વરકારિતત્વાદ્ અહેતુઃ--
"પુરુષકર્માભાવે ફલાનિષ્પત્તેઃ" ઇતિ।
ગુણવિશિષ્ટમાત્માન્તરમીશ્વરઃ તસ્યાત્મકલ્પાત્
કલ્પાન્તરાનુપપત્તિઃ, અધર્મમિથ્યાજ્ઞાનપ્રમાદહાન્યા
ધર્મજ્ઞાનસમાધિસંપદા ચ વિશિષ્ટમાત્માન્તરમીશ્વરઃ
તસ્ય ચ ધર્મસમાધિફલમ્ અણિમાદ્યષ્ટવિધમૈશ્વર્યમ્,
સંકલ્પાનુવિધાયી ચાસ્ય ધર્મઃ પ્રત્યાત્મવૃત્તીન્
ધર્માધર્મસંચયાન્ પૃથિવ્યાદીનિ ચ ભૂતાનિ
પ્રવર્તયતિ, એવં ચ સ્વકૃતાભ્યાગમસ્યાલોપેન
નિર્માણપ્રાકામ્ભમીશ્વરસ્ય સ્વકૃતકર્મફલં વેદિતવ્યમ્।
આપ્તકલ્પશ્ચાયમ્ ઉયથા પિતાપત્યાનાં તથા પિતૃભૂત ઈશ્વરો
ભૂતાનામ્, ન ચાત્મકલ્પાદન્યઃ કલ્પઃ સંભવતિ ।
ન તાવદસ્ય બુદ્ધિં વિના કશ્ચિદ્ ધર્મો લિઙ્ગભૂતઃ
શક્ય ઉપપાદયિતુમ્. આગમાચ્ચ દ્રષ્ટા બોદ્ધા
સર્વજ્ઞાતા ઈશ્વર ઇતિ ।
બુદ્ધ્યાદિભિશ્ચાત્મલિઙ્ગૈર્નિરુપાખ્યમીશ્વરં
પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમવિષયાતીતં કઃ રક્ત ઉપપાદયિતુમ્ ।
સ્વકૃતાભ્યાગમલોપેન ચ પ્રવર્તમાનસ્યાસ્ય
યદુક્તં પ્રતિષેધજાતમ્ અકર્મનિમિત્તે શરીરસર્ગે
તત્સર્વં પ્રસજ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.22 **********************
અપર ઇદાનીમાહ---
ન્ય્સ્_4,1.22: અનિમિત્તતો ભાવોત્પત્તિઃ કણ્ટકતૈક્ષ્ણ્યાદિદર્શનાત્ ॥
અનિમિત્તા શરીરાદ્યુપત્તિઃ--
કણ્ટકતૈક્ષ્ણ્યાદિદર્શનાત્ = કણ્ટકસ્ય તૈક્ષ્ણ્યં પર્વતધાતૂનાં ચિત્રતા
ગ્રાવ્ણાં શ્લક્ષ્ણતા. નિનિર્મિત્તં ચોપાદાનં દૃષ્ટં
તથા શરીરસર્ગોપીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.23 **********************
ન્ય્સ્_4,1.23: અનિમિત્તનિમિત્તત્વાદ્ નાનિમિત્તતઃ ॥
"અનિમિત્તતો ભાવોત્પત્તિઃ"
ઇત્યુચ્યતે. યતશ્ચોત્પદ્યતે તન્નિમિત્તમ્, અનિમિત્તસ્ય નિમિત્તત્વાદ્ નાનિમિત્તા ભાવોત્પત્તિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.24 **********************
ન્ય્સ્_4,1.24: નિમિત્તાનિમિત્તયોરર્થાન્તરભાવાદપ્રતિષેધઃ ॥
અન્યદ્ધિ નિમિત્તમ્ અન્યચ્ચ નિમિત્તપ્રત્યાખ્યાનં.
ન ચ પ્રત્યાખ્યાનમેવ પ્રત્યાખ્યેયં યથા-- ઽઅનુદકઃ
કમણ્ડલુઃઽ ઇતિ નોદકપ્રતિષેધ ઉદકં ભવતીતિ ॥
સ ખલ્વયં વાદઃ ઽઅકર્મનિમિત્તઃ શરીરાદિસર્ગઃઽ
ઇત્યેતસ્માન્ન ભિદ્યતે અભેદાત્ તત્પ્રતિષેધેનૈવ
પ્રતિષિદ્ધો વેદિતવ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.25 **********************
અન્યે તુ મન્યન્તે---
ન્ય્સ્_4,1.25: સર્વમનિત્યમ્ ઉત્પત્તિવિનાશધર્મકત્વાત્ ॥
કિમનિત્યં નામ ?, યસ્ય કદાચિદ્ ભાવસ્તદનિત્યમ્ = ઉત્પત્તિધર્મકમનુત્પન્નં નાસ્તિ. વિનાશધર્મકં
ચાવિનષ્ટં નાસ્તિ।
કિં પુનઃ ?, સર્વં ભૌતિકં ચ શરીરાદિ અભૌતિકં ચ બુદ્ધ્યાદિ તદુભયમુત્પત્તિવિનાશધર્મકં વિજ્ઞાયતે તસ્માત્તત્સર્વમનિત્યમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.26 **********************
ન્ય્સ્_4,1.26: નાનિત્યતાનિત્યત્વાત્ ॥
યદિ તાવત્ સર્વસ્યાનિત્યતા નિત્યા ? તન્નિત્યત્વાદ્ ન સર્વમનિત્યમ્।
અથાનિત્યા ? તસ્યામ્ અવિદ્યમાનાયાં સર્વં નિત્યમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.27 **********************
ન્ય્સ્_4,1.27: તદનિત્યત્વમ્ અગ્નેર્દાહ્યં વિનાશ્યાનુવિનાશવત્ ॥
તસ્યા અનિત્યતાયા અપ્યનિત્યત્વમ્ ।
કથમ્ ?, યથાગ્નિર્દાહ્યં વિનાશ્યાનુવિનશ્યતિ
એવં સર્વસ્યાનિત્યતા સર્વં વિનાશ્યાનુવિનશ્યતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.28 **********************
ન્ય્સ્_4,1.28: નિત્યસ્યાપ્રત્યાખ્યાનં યથોપલબ્ધિ વ્યવસ્થાનાત્ ॥
અયં ખલુ વાદો નિત્યં પ્રત્યાચષ્ટે નિત્યસ્ય ચ પ્રત્યાખ્યાનમનુપપન્નમ્ ।
કસ્માત્ ?, યથોપલબ્ધિ વ્યવસ્થાનાત્ ।
યસ્યોત્પત્તિવિનાશધર્મકત્વમુપલભ્યતે
પ્રમાણતસ્તદનિત્યમ્. યસ્ય નોપલભ્યતે તદ્
વિપરીતમ્, ન ચ પરમસૂક્ષ્માણાં ભૂતાનામ્ આકાશકાલદિગાત્મમનસાં
તદ્ગુણાનાં ચ કેષાઞ્ચિત્ સામાન્યવિશેષસમવાયાનાં
ચોત્પત્તિવિનાશધર્મકત્વં પ્રમાણત ઉપલભ્યતે
તસ્માદ્ નિત્યાન્યેતાનીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.29 **********************
અયમન્ય એકાન્તઃ---
ન્ય્સ્_4,1.29: સર્વં નિત્યં પઞ્ચભૂતનિત્યત્વાત્ ॥
ભૂતમાત્રમ્ ઇદં સર્વં. તાનિ ચ નિત્યાનિ--
ભૂતોચ્છેદાનુપપત્તેરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.30 **********************
ન્ય્સ્_4,1.30: નોત્પત્તિવિનાશકારણોપલબ્ધેઃ ॥
ઉત્પત્તિકારણં ચોપલભ્યતે વિનાશકારણં
ચ તત્ સર્વનિત્યત્વે વ્યાહન્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.31 **********************
ન્ય્સ્_4,1.31: તલ્લક્ષણાવરોધાદપ્રતિષેધઃ ॥
યસ્યોત્પત્તિવિનાશકારણમુપલભ્યતે
ઇતિ મન્યસે ન તદ્ ભૂતલક્ષણહીનમર્થાન્તરં
ગૃહ્યતે. ભૂતલક્ષણાવરોધાદ્ ભૂતમાત્રમિદમ્
ઇત્ય્ અયુક્તો ઽયં પ્રતિષેધ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.32 **********************
ન્ય્સ્_4,1.32: નોત્પત્તિતત્કારણોપલબ્ધેઃ ॥
કારણસમાનગુણસ્યોત્પત્તિઃ કારણં ચોપલભ્યતે
ન ચૈતદુભયં નિત્યવિષયમ્, ન ચોત્પત્તિતત્કારણોપલબ્ધિઃ
શક્યા પ્રત્યાખ્યાતુમ્-- ન ચાવિષયા કાચિદુપલબ્ધિઃ,
ઉપલબ્ધિસામર્થ્યાત્ કારણેન સમાનગુણં
કાર્યમુત્પદ્યતે ઇત્યનુમીયતે સ ખલૂપલબ્ધેર્વિષય
ઇતિ, એવં ચ તલ્લક્ષણાવરોધોપપતિતિરિતિ ।
ઉત્પત્તિવિનાશકારણપ્રયુક્તસ્ય જ્ઞાતુઃ પ્રયત્નો દૃષ્ટ ઇતિ।
પ્રસિદ્ધશ્ચાવયવી તદ્ધર્મા ।
ઉત્પત્તિવિનાશધર્મા ચાવયવી સિદ્ધ ઇતિ।
શબ્દકર્મબુદ્ધ્યાદીનાં ચાવ્યાપ્તિઃ ।
પઞ્ચભૂતનિત્યત્વાત્ તલ્લક્ષણારોધાચ્ચેત્યનેન
શબ્દકર્મબુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છોદ્વષપ્રયત્નાશ્ચ
ન વ્યાપ્તાસ્તસ્માદનેકાન્તઃ ॥
સ્વપ્નવિષયાભિમાનવદ્
મિથ્યોપલબ્ધિરિતિચેત્ ? ભૂતૌપલબ્ધૌ તુલ્યમ્ ॥
યથા સ્વપ્ને વિષયાભિમાન એવમુત્પત્તિકારણાભિમાન
ઇતિ, એવં ચ એતદ્ ભૂતોપલબ્ધૌ તુલ્યમ્
ઉપૃથિવ્યાદ્યુપલબ્ધિરપિ સ્વપ્નવિષયાભિમાનવત્ પ્રસજ્યતે ॥
પૃથિવ્યાદ્યભાવે સર્વવ્યવહારવિલોપ ઇતિચેત્ ? તદિતરત્ર સમાનમ્ ॥
ઉત્પત્તિવિનાશકારણોપલબ્ધિવિષયસ્યાપ્યભાવે
સર્વવ્યવહારવિલોપ ઇતિ. સોયં નિત્યાનામતીન્દ્રિયત્વાદવિષયત્વાચ્ચોત્પત્તિવિનાશયોઃ
ઽસ્વપ્નવિષયાભિમાનવત્ઽ ઇત્યહેતુરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.33 **********************
અવસ્થિતસ્યોપાદાનસ્ય ધર્મમાત્રં નિવર્તતે
ધર્મમાત્રમુપજાયતે સ ખલૂત્પત્તિવિનાશયોર્વિષયઃ,
યચ્ચોપજાયતે તત્ પ્રાગપ્યુપજનનાદસ્તિ
યચ્ચ નિવર્તતે તદ્ નિવૃત્તમપ્યસ્તીતિ એવં
ચ સર્વસ્ય નિત્યત્વમિતિ---
ન્ય્સ્_4,1.33: ન વ્યવસ્થાનુપપત્તેઃ ॥
અયમુપજન ઇયં નિવૃત્તિરિતિ વ્યવસ્થા નોપપદ્યતે--
ઉપજાતનિવૃત્તયોર્વિદ્યમાનત્વાત્, અયં ધર્મ
ઉપજાતો ઽયં નિવૃત્ત ઇતિ સદ્ભાવાવિશેષાદવ્યવસ્થા,
ઇદાનીમુપજનનિવૃત્તી નેદાનીમિતિ કાલવ્યવસ્થા
નોપપદ્યતે-- સર્વદા વિદ્યમાનત્વાત્, અસ્ય ધર્મસ્યોપજનનિવૃત્તી
નાસ્યેતિ વ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ-- ઉભયોરવિશેષાત્,
અનાગતો ઽતીત ઇતિ ચ કાલવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ--
વર્તમાનસ્ય સદ્ભાવલક્ષણત્વાત્।
અવિદ્યમાનસ્યાત્મલાભ
ઉપજનો વિદ્યમાનસ્યાત્મહાનં નિવૃત્તિઃ ઇત્યેતસ્મિન્
સતિ નૈતે દોષાઃ, તસ્માદ્ યદુક્તમ્-- ઽપ્રાગપ્યુપજનનાદસ્તિ
નિવૃત્તં ચાસ્તિ ( ઇતિ) તદયુક્તમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.34 **********************
અયમન્ય એકાન્તઃ---
ન્ય્સ્_4,1.34: સર્વં પૃથગ્ ભાવલક્ષણપૃથક્ત્વાત્ ॥
સર્વં નાના ।
ન કશ્ચિદેકો ભાવો વિદ્યતે, કસ્માત્ ?, ભાવલક્ષણપૃથક્ત્વાત્
ઉભાવસ્ય લક્ષણમ્ ।
અભિધાનમ્ ।
યેન લક્ષ્યતે ભાવઃ સ સમાખ્યાશબ્દઃ તસ્ય
પૃથગ્વિષયત્વાત્ ।
સર્વોભાવસમાખ્યાશબ્દઃ સમૂહવાચી, ઽકુમ્ભઃઽ ઇતિ સંજ્ઞાશબ્દો ગન્ધરસરૂપસ્પર્શસમૂહે
બધ્નપાર્શ્વગ્રીવાદિસમૂહે ચ વર્તતે, નિદર્શનમાત્રં
ચેદમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.35 **********************
ન્ય્સ્_4,1.35: નાનેકલક્ષણૈરેકભાવનિષ્પત્તેઃ ॥
ઽઅનેકવિધલક્ષણૈઃઽ ઇતિ મધ્યમપદલોપી
સમાસઃ, ગન્ધાદિભિશ્ચ ગુણૈર્બુધ્નાદિભિશ્ચાવયવૈઃ
સંબદ્ધ એકો ભાવો નિષ્પદ્યતે।
ગુણવ્યતિરિક્તં
ચ દ્રવ્યમ્ અવયવાતિરિક્તશ્ચાવયવીતિ,
વિભક્તન્યાયં ચૈતદુભયમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.36 **********************
ન્ય્સ્_4,1.36: અથાપિ લક્ષણવ્યવસ્થાનાદેવાપ્રતિષેધઃ ॥
ઽન કશ્ચિદેકો ભાવઃઽ ઇત્યયુક્તઃ પ્રતિષેધઃ,
કસ્માત્ ?. લક્ષણવ્યવસ્થાનાદેવ ।
યદિહ લક્ષણં ભાવસ્ય સંજ્ઞાશબ્દભૂતં તદેકસ્મિન્
વ્યવસ્થિતમ્-- ઽયં કુમ્ભમદ્રાક્ષં તં સ્પૃશામિઽ
ઽયમેવાસ્પ્રાક્ષં તં પશ્યામીતિ. નાણુસમૂહો
ગૃહ્યતે ઇતિ. અણુસમૂહે ચાગૃહ્યમાણે યદ્
ગૃહ્યતે તદેકમેવેતિ ॥
અથાપ્યેતદનૂક્તમ્--
નાસ્ત્યેકો ભાવો યસ્માત્સમુદાયઃ।
એકાનુપપત્તેર્નાસ્ત્યેવ સમૂહઃ।
નાસ્ત્યેકો ભાવો યસ્માત્ સમૂહે ભાવશબ્દપ્રયોગઃ, એકસ્ય ચાનુપપત્તેઃ
સમૂહો નોપપદ્યતે-- એકસમુચ્ચયો હિ
સમૂહ ઇતિ, વ્યાહતત્વાદનુપપન્નમ્-- ઽનાસ્ત્યેકો ભાવઃઽ ઇતિ ।
યસ્ય પ્રતિષેધઃ પ્રતિજ્ઞાયતે-- ઽસમૂહે
ભાવશબ્દપ્રયોગાત્ઽ ઇતિ હેતું બ્રુવતા
સ એવાભ્યુનુજ્ઞાયતે-- એકસમુચ્ચયો હિ
સમૂહ ઇતિ ।
સમૂહે ભાવશબ્દપ્રયોગાદિતિ
ચ સમૂહમાશ્રિત્ય પ્રત્યેકં સમૂહિપ્રતિષેધઃ--
નાસ્ત્યેકો ભાવ ઇતિ, સોયમુભયતો
વ્યાઘાતાદ્ યત્કિઞ્ચન વાદ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.37 **********************
અયમપર એકાન્તઃ---
ન્ય્સ્_4,1.37: સર્વમભાવો ભાવેષ્વિતરેતરાભાવસિદ્ધેઃ ॥
યાવદ્ ભાવજાતં તત્સર્વમ્ અભાવઃ, કસ્માત્ ?,
ભાવેષ્વિતરેતરાભાવસિદ્ધેઃ = ઽઅસન્ ગૌરશ્વાત્મનાઽ ઽઅનશ્વો ગૌઃઽ ઽઅસન્ન્ અશ્વો
ગવાત્મનાઽ ઽઅગૌરવશ્વઃઽ ઇત્ય્ અસત્પ્રત્યયસ્ય પ્રતિષેધસ્ય
ચ ભાવશબ્દેન સામાનાધિકરણ્યાત્ સર્વમભાવ
ઇતિ॥
પ્રતિજ્ઞાવાક્યે પદયોઃ પ્રતિજ્ઞાહેત્વોશ્ચ
વ્યાઘાતાદયુક્તમ્ ॥
અનેકસ્યાશેષતા સર્વશબ્દસ્યાર્થઃ
ભાવપ્રતિષેધશ્ચાભાવશબ્દસ્યાર્થઃ. પૂર્વં
સોપાખ્યમ્ ઉત્તરં નિરુપાખ્યમ્. તત્ર સમુપાખ્યાયમાનં
કથં નિરુપાખ્યમ્ અભાવઃ સ્યાદિતિ = ન જાત્વભાવો નિરુપાખ્યો ઽનેકતયા ।
અશેષતયા શક્યઃ પ્રતિજ્ઞાતુમિતિ।
સર્વમેતદભાવ
ઇતિ ચેત્ ? ।
યદિદં સર્વમિતિ મન્યસે તદ્ભાવ ઇત્યેવં
ચેત્ ? અનિવૃત્તો વ્યાઘાતઃ-- અનેકમશેષં ચેતિ
નાભાવપ્રત્યયેન શક્યં ભવિતુમ્. અસ્તિ ચાયં
પ્રત્યયઃ-- સર્વમિતિ. તસ્માન્નાભાવ ઇતિ।
પ્રતિજ્ઞાહેત્વોશ્ચ
વ્યાઘાતઃ-- ઽસર્વમભાવઃઽ ઇતિ ભાવપ્રતિષેધઃ
પ્રતિજ્ઞા. ઽભાવેષ્વિતરેતરાભાવસિદ્ધેઃઽ
ઇતિહેતુઃ. ભાવેષ્વિતરેતરાભાવમ્ અનુજ્ઞાય ।
આશ્રિત્ય ચેતરેતરાભાવસિદ્ધૌ સર્વમભાવ
ઇત્યુચ્યતે. યદિ સર્વમભાવઃ ?
"ભાવેષ્વિતરેતરાભાવસિદ્ધેઃ"
ઇતિ નોપપદ્યતે. અથ ભાવેષ્વિતરેતરાભાવસિદ્ધિ ? સર્વમભાવ ઇતિ નોપપદ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.38 **********************
સૂત્રેણ ચાભિસંબન્ધઃ---
ન્ય્સ્_4,1.38: ન સ્વભાવસિદ્ધેર્ભાવાનામ્ ॥
ન સર્વમભાવઃ, કસ્માત્ ? સ્વેન ભાવેન સદ્ભાવાદ્ ભાવાનામ્ ।
સ્વેન ધર્મેણ ભાવા ભવન્તીતિ પ્રતિજ્ઞાયતે ।
કશ્ચ સ્વો ધર્મો ભાવાનામ્ ?, દ્રવ્યગુણકર્મણાં
સદાદિ સામાન્યમ્. દ્રવ્યાણાં ક્રિયાવદિત્યેવમાદિર્વિશેષઃ.
સ્પર્શપર્યન્તાઃ પૃથિવ્યા ઇતિ ચ, પ્રત્યેકં ચાનન્તો
ભેદઃ, સામાન્યવિશેષસમવાયાનાં ચ
વિશિષ્ટા ધર્મા ગૃહ્યન્તે, સોયમભાવસ્ય
નિરુપાખ્યત્વાત્ સંપ્રત્યાયકો ઽર્થભેદો ન
સ્યાત્. અસ્તિ ત્વયં તસ્માન્ન સર્વમભાવ ઇતિ ।
અથ વા---
"ન સ્વભાવસિદ્ધેર્ભાવાનામ્"
ઇતિ સ્વરૂપસિદ્ધેરિતિ. ગૌરિતિપ્રયુજ્યમાને
શબ્દે જાતિવિશિષ્ટં દ્રવ્યં ગૃહ્યતે નાભાવમાત્રમ્.
યદિ ચ સર્વમભાવઃ ગૌરિત્યભાવઃ પ્રતીયેત,
ગોશબ્દેન ચાભાવ ઉચ્યેત, યસ્માત્તુ ગોશબ્દપ્રયોગે
દ્રવ્યવિશેષઃ પ્રતીયતે નાભાવસ્તસ્માદયુક્તમિતિ।
અથ વા--
"ન સ્વભાવસિદ્ધેઃ"
ઇતિ ઽઅસન્ ગૌરશ્વાત્મનાઽ ઇતિ ગવાત્મના
કસ્માન્નોચ્યતે ? અવચનાદ્ ઽગવાત્મના ગૌરસ્તિઽ
ઇતિ સ્વભાવસિદ્ધિઃ, ઽઅનશ્વો ઽશ્વઃઽ ઇતિ વા ઽગૌરગૌઃઽ
ઇતિ વા કસ્માન્નોચ્યતે ? અવચનાત્ સ્વેન
રૂપેણ વિદ્યમાનતા દ્રવ્યસ્યેતિવિજ્ઞાયતે।
અવ્યતિરેકપ્રતિષેધે
ચ ભાવાનામ્ અસત્પ્રત્યયસામાનાધિકરણ્યમ્।
સંયોગાદિસંબન્ધો વ્યતિરેકઃ અત્રાવ્યતિરેકો ઽભેદાખ્યસંબન્ધઃ
તત્પ્રતિષેધે ચાસત્પ્રત્યયસામાનાધિકરણ્યં
યથા-- ઽન સન્તિ કુણ્ડે બદરાણીતિ, ઽઅસન્
ગૌરશ્વાત્મનાઽ ઽઅનશ્વોગૌઃઽ ઇતિ ચ ગવાશ્વયોરવ્યતિરેકઃ
પ્રતિષિધ્યતે ।
ગવાશ્વયોરેકત્વં નાસ્તીતિ. તસ્મિન્ પ્રતિષિધ્યમાને
ભાવેન ગવા સામાધિકરણ્યમસત્પ્રત્યયસ્ય--
ઽઅસન્ ગૌરશ્વાત્મનાઽ ઇતિ. યથા ઽન સન્તિ કુણ્ડે
બદરાણીતિ કુણ્ડે બદરસંયોગે પ્રતિષિધ્યમાને
સદ્ભિરસત્પ્રત્યયસ્ય સામાધિકરણ્યમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.39 **********************
ન્ય્સ્_4,1.39: ન સ્વભાવસિદ્ધિર્ આપેક્ષિકત્વાત્ ॥
અપેક્ષાકૃતમ્ આપેક્ષિકમ્,
હ્રસ્વાપેક્ષાકૃતં દીર્ઘં દીર્ઘાપેક્ષાકૃતં
હ્રસ્વમ્. ન સ્વેનાત્મનાવસ્થિતં કિઞ્ચિત્।
કસ્માત્ ?
અપેક્ષાસામર્થ્યાત્. તસ્માન્ન સ્વભાવસિદ્ધિર્ભાવાનામિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.40 **********************
ન્ય્સ્_4,1.40: વ્યાહતત્વાદયુક્તમ્ ॥
યદિ હ્રસ્વાપેક્ષાકૃતં દીર્ઘં કિમિદાનીમપેક્ષ્ય
ઽહ્રસ્વમ્ઽ ઇતિ ગૃહ્યતે ?।
અથ દીર્ઘાપેક્ષાકૃતં
હ્રસ્વમ્ ? દીર્ઘમનાપેક્ષિકમ્, એવમિતરેતરાશ્રયયોરેકાભાવે ઽન્યતરાભાવાદુભયાભાવ
ઇત્યપેક્ષાવ્યવસ્થાનુપપન્ના।
સ્વભાવસિદ્ધાવ્ અસત્યાં સમયોઃ પરિમણ્ડલયોર્વા દ્રવ્યયોરાપેક્ષિકે દીર્ઘત્વહ્રસ્વત્વે કસ્માન્ન ભવતઃ ?।
અપેક્ષાયામનપેક્ષાયાં ચ દ્રવ્યયોરભેદઃ ।
યાવતી દ્રવ્યે અપેક્ષમાણે તાવતી એવાનપેક્ષમાણે નાન્યતરત્ર ભેદઃ ।
આપેક્ષિકત્વે તુ સત્ય્ અન્યતરત્ર વિશેષોપજનઃ સ્યાદિતિ।
કિમપેક્ષાસામર્થ્યમિતિચેત્ ? દ્વયોર્ગ્રહણે ઽતિશ્યગ્રહણોપપત્તિઃ।
દ્વે દ્રવ્યે પશ્યન્ એકત્ર વિદ્યમાનમતિશયં ગૃહ્ણાતિ
તદ્ દીર્ઘમિતિ વ્યવસ્યતિ, યચ્ચ હીનં ગૃહ્ણાતિ
તદ્ હ્રસ્વમિતિ વ્યવસ્યતીતિ, એતચ્ચાપેક્ષાસામર્થ્યમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.41 **********************
અથેમે સંખ્યૈકાન્તાઃ--
સર્વમેકમ્-- સદ્ અવિશેષાત્, સર્વં દ્વેધા--
નિત્યાનિત્યભેદાત્, સર્વં ત્રેધા-- જ્ઞાતા જ્ઞાનં
જ્ઞેયમિતિ, સર્વં ચતુર્ધા-- પ્રમાતા પ્રમાણં
પ્રમેયં પ્રમિતિરિતિ, એવં યથાસંભવમન્યે ઽપીતિ।
તત્ર પરીક્ષા---
ન્ય્સ્_4,1.41: સંખ્યૈકાન્તાસિદ્ધિઃ કારણાનુપપત્ત્યુપપત્તિભ્યામ્ ॥
યદિ સાધ્યસાધાનયોર્નાનાત્વમ્ ? એકાન્તો
ન સિધ્યતિ-- વ્યતિરેકાત્, અથ સાધ્યસાધનયોરભેદઃ ? એવમપ્યેકાન્તો ન સિધ્યતિ-- સાધનાભાવાત્,
ન હિ તમન્તરેણ કસ્યચિત્ સિદ્ધિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.42 **********************
ન્ય્સ્_4,1.42: ન કારણાવયવભાવાત્ ॥
ન સંખ્યૈકાન્તાનામસિદ્ધિઃ, કસ્માત્ ?.
કારણસ્યાવયવભાવાત્ = અવયસવઃ કશ્ચિત્ સાધનભૂત ઇત્ય્ અવ્યતિરેકઃ।
એવં દ્વૈતાદીનામપીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.43 **********************
ન્ય્સ્_4,1.43: નિરવયવત્વાદહેતુઃ ॥
"કારણસ્યાવયવભાવાત્"
ઇત્યહેતુઃ, કસ્માત્ ? ઽસર્વમેકમ્ઽ ઇત્યનપવર્ગેણ
પ્રતિજ્ઞાય કસ્યચિદેકત્વમુચ્યતે તત્ર વ્યપવૃક્તો ઽવયવઃ
સાધનભૂતો નોપપદ્યતે, એવં દ્વૈતાદિષ્વપીતિ।
તે ખલ્વિમે સંખ્યૈકાન્તા યદિ વિશેષકારિતસ્યાર્થભેદવિસ્તરસ્ય
પ્રત્યાખ્યાનેન વર્તન્તે ? પ્રત્યાક્ષાનુમાનાગમવિરોધાદ્
મિથ્યાવાદા ભવન્તિ।
અથાભ્યનુજ્ઞાનેન વર્તન્તે ? સમાનધર્મકારિતો ઽર્થસંગ્રહો વિશેષકારિતશ્ચાર્થભેદ
ઇત્યેવમેકાન્તત્વં જહતીતિ।
તે ખલ્વેતે
તત્ત્વજ્ઞાનપ્રવિવેકાર્થમેકાન્તાઃ પરીક્ષિતા
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.44 **********************
પ્રેત્યભાવાનન્તરં ફલમ્।
તસ્મિન્---
ન્ય્સ્_4,1.44: સદ્યઃ કાલાન્તરે ચ ફલનિષ્પત્તેઃ સંશયઃ ॥
ઽપચતિ દોગ્ધીતિ સદ્યઃ ફલમ્
ઓદનપયસી, ઽકર્ષતિ વપતીતિ કાલાન્તરે
ફલં શસ્યાધિગમ ઇતિ, અસ્તિ ચેયં ક્રિયા--
"અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઃ"
ઇતિ એતસ્યાઃ ફલે સંશયઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.45 **********************
ન્ય્સ્_4,1.45: ન સદ્યઃ કાલાન્તરોપભોગ્યત્વાત્ ॥
સ્વર્ગઃ ફલં શ્રૂયતે તચ્ચ ભિન્ને ઽસ્મિન્ દેહભેદાદુત્પદ્યતે ઇતિ ન સદ્યઃ,
ગ્રામાદિકામાનામારમ્ભફલમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.46 **********************
ન્ય્સ્_4,1.46: કાલાન્તરેણાનિષ્પત્તિર્ હેતુવિનાશાત્ ॥
ધ્વસ્તાયાં પ્રવૃત્તૌ પ્રવૃત્તેઃ ફલં ન કારણમન્તરેણોત્પત્તમર્હતિ--
ન ખલુ વૈ વિનષ્ટાત્ કારણાત્ કિઞ્ચિદુત્પદ્યતે
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.47 **********************
ન્ય્સ્_4,1.47: પ્રાઙ્ નિષ્પત્તેર્વૃક્ષફલવત્ તત્ સ્યાત્ ॥
યથા ફલાર્થિના વૃક્ષમૂલે સેકાદિ પરિકર્મ ક્રિયતે તંમિંશ્ચ પ્રધ્વસ્તે
પૃથિવીધાતુરબ્ધાતુના સંગૃહીતે આન્તરેણ
તેજસા પચ્યમાનો રસદ્રવ્યં નિર્વર્તયતિ
સ દ્રવ્યભૂતો રસો વૃક્ષાનુગતઃ પાકવિશિષ્ટો
વ્યૂહવિશેષેણ સંનિવિશમાનઃ પર્ણાદિ
ફલં નિર્વર્તયતિ એવં પરિષેકાદિ કર્મચાર્થવત્--
ન ચ વિનષ્ટાત્ ફલનિષ્પત્તિઃ।
તથા પ્રવૃત્ત્યા
સંસ્કારો ધર્માધર્મલક્ષણો જન્યતે સ જાતો
નિમિત્તાન્તરાનુગૃહીતઃ કાલાન્તરે ફલં
નિષ્પાદયતીતિ. ઉક્તં ચૈતત્--
"પૂર્વકૃતફલાનુબન્ધાત્ તદુત્પત્તિઃ 3-2-62"
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.48 **********************
તદિદં પ્રાઙ્
નિષ્પત્તેર્નિષ્પદ્યમાનમ્--
ન્ય્સ્_4,1.48: નાસન્ ન સન્ ન સદસત્ સદસતોર્વૈધર્મ્યાત્ ॥
પ્રાઙ્નિષ્પત્તેર્નિષ્પત્તિધર્મકં
નાસત્-- ઉપાદાનનિયમાત્ ।
કસ્યચિદુત્પત્તયે કિઞ્ચિદુપાદેયં ન સર્વં
સર્વસ્યેત્ય્ અસદ્ભાવે નિયમો નોપપદ્યતે
ઇતિ।
ન સત્-- પ્રાગુત્પત્તેર્વિદ્યમાનસ્યોત્પત્તિરનુપપન્નેતિ।
ન સદસત્-- સદસતોર્વૈધર્મ્યાત્ = ઽસત્ઽ ઇત્યર્થાભ્યનુજ્ઞા. ઽઅસત્ઽ ઇત્યર્થપ્રતિષેધઃ
એતયોર્વ્યાઘાતો વૈધર્મ્યં વ્યાઘાતાદવ્યતિરેકાનુપપત્તિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.49 **********************
ન્ય્સ્_4,1.49: પ્રાગુત્પત્તેરુત્પત્તિધર્મકમ્ અસદ્ ઇત્ય્ અદ્ધા, કસ્માદ્ ઉત્પાદવ્યયદર્શનાત્ ॥
યત્પુનરુક્તમ્--
ઽપ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યં નાસત્-- ઉપાદાનનિયમાત્ઽ
ઇતિ ?---

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.50 **********************
ન્ય્સ્_4,1.50: બુદ્ધિસિદ્ધં તુ તદ્ અસત્ ॥
ઇદમસ્યોત્પત્તયે સમર્થં ન
સર્વમિતિ પ્રાગુત્પત્તેર્નિયતકારણં કાર્યં
બુદ્ધ્યા સિદ્ધમ્-- ઉત્પત્તિનિયમદર્શનાત્
તસ્માદુપાદાનનિયમસ્યોપપત્તિઃ।
સતિ તુ
કાર્યે પ્રાગુત્પત્તેરુત્પત્તિરેવ નાસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.51 **********************
ન્ય્સ્_4,1.51: આશ્રયવ્યતિરેકાદ્ વૃક્ષફલોત્પત્તિવદિત્યહેતુઃ ॥
મૂલસેકાદિ પરિકર્મ ફલં ચોભયં
વૃક્ષાશ્રયમ્. કર્મ ચેહ શરીરે ફલં ચામુત્રેતિ
આશ્રયવ્યતિરેકાદહેતુરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.52 **********************
ન્ય્સ્_4,1.52: પ્રીતેરાત્માશ્રયત્વાદપ્રતિષેધઃ ॥
પ્રીતિરાત્મપ્રત્યક્ષત્વાદાત્માશ્રયા તદાશ્રયમેવ
કર્મ ધર્મસંજ્ઞિતમ્-- ધર્મસ્યાત્મગુણત્વાત્
તસ્માદાશ્રયવ્યતિરેકાનુપપત્તિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.53 **********************
ન્ય્સ્_4,1.53: ન પુત્રપશુસ્ત્રીપરિચ્છદહિરણ્યાન્નાદિફલનિર્દેશાત્ ॥
પુત્રાદિ ફલં નિર્દિશ્યતે ન પ્રીતિઃ--
"ગ્રામકામો યજેત" "પુત્રકામો યજેત"
ઇતિ. તત્ર યદુક્તમ્-- ઽપ્રીતિઃ ફલમ્ઽ ઇતિ એતદયુક્તમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.54 **********************
ન્ય્સ્_4,1.54: તત્સંબન્ધાત્ ફલનિષ્પત્તેસ્તેષુ ફલવદુપચારઃ ॥
પુત્રાદિસંબન્ધાત્
ફલં પ્રીતિલક્ષણમુત્પદ્યતે ઇતિ પુત્રાદિષુ
ફલવદુપચારો યથાન્ને પ્રાણશબ્દઃ--
"અન્નં વૈ પ્રાણાઃ"
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.55 **********************
ફલાનન્તરં દુઃખમુદ્દિષ્ટમુક્તં ચ--
"બાધનાલક્ષણં દુઃખમ્ 1-1-21"
ઇતિ. તત્ કિમિદં પ્રત્યાત્મવેદનીયસ્ય ।
સર્વજન્તુપ્રત્યક્ષસ્ય સુખસ્ય પ્રત્યાખ્યાનમ્ ? આહોસ્વિદન્યઃ કલ્પઃ ? ઇતિ, અન્ય ઇત્યાહ, કથમ્ ?, ન વૈ સર્વલોકસાક્ષિકં સુખં શક્યં પ્રત્યાખ્યાતુમ્ ।
અયં તુ જન્મમરણપ્રબન્ધાનુભવનિમિત્તાદ્ દુઃખાદ્ નિર્વિણ્ણસ્ય દુઃખં જિહાસતો દુઃખસંજ્ઞાભાવનોપદેશો દુઃખહાનાર્થ ઇતિ ।
કયા યુક્ત્યા ?, સર્વે ખલુ સત્ત્વનિકાયાઃ સર્વાણ્યુત્પત્તિસ્થાનાનિ સર્વઃ પુનર્ભવો બાધનાનુષક્તો દુઃખસાહચર્યાત્
"બાધનાલક્ષણં દુઃખમ્ 1-1-21"
ઇત્યુક્તમ્. ઋષિભિર્દુઃખસંજ્ઞાભાવનમુપદિશ્યતે,
અત્ર ચ હેતુરુપાદીયતે---
ન્ય્સ્_4,1.55: વિવિધબાધનાયોગાદ્ દુઃખમેવ જન્મોત્પત્તિઃ ॥
જન્મ ।
જાયતે ઇતિ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધયઃ, શરીરાદીનાં
સંસ્થાનવિશિષ્ટાનાં પ્રાદુર્ભાવ ઉત્પત્તિઃ,
વિવિધા ચ બાધના-- હીના મધ્યમા ઉત્કૃષ્ટા
ચેતિ. ઉત્કૃષ્ટા નારકિણાં. તિરશ્ચાં તુ મધ્યમા,
મનુષ્યાપાં હીનાઃ. દેવાનાં હીનતરા વીતરાગાણાં
ચ, એવં સર્વમુત્પત્તિસ્થાનં વિવિધબાધનાનુષક્તં
પશ્યતઃ સુખે તત્સાધનેષુ ચ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિષુ
દુઃખસંજ્ઞા વ્યવતિષ્ઠતે. દુઃખસંજ્ઞાવ્યવસ્થાનાત્
સર્વલોકેષ્વ્ અનભિરતિસંજ્ઞા ભવતિ. અનભિરતિસંજ્ઞામુપાસીનસ્ય
સર્વલોકવિષયાતૃષ્ણા વિચ્છિદ્યતે. તૃષ્ણાપ્રહાણાત્
સર્વદુઃખાદ્ વિમુચ્યતે ઇતિ, યથા
વિષયોગાત્ પયો વિષયમિતિ બુધ્યમાનો
નોપાદત્તે. અનુપાદદાનો મરણદુઃખં નાપ્નોતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.56 **********************
દુઃખોદ્દેશસ્તુ ન
સુખસ્ય પ્રત્યાખ્યાનમ્, કસ્માત્ ?---
ન્ય્સ્_4,1.56: ન સુખસ્યાપ્યન્તરાલનિષ્પત્તેઃ ॥
ખલ્વયં દુઃખોદ્દેશઃ સુખસ્ય પ્રત્યાખ્યાનમ્,
કસ્માત્ ?, સુખસ્યાન્તરાલનિષ્પતેઃ ।
નિષ્પદ્યતે ખલુ બાધનાન્તરાલેષુ સુખં પ્રત્યાત્મવેદનીયં
શરીરિણાં તદશક્યં પ્રત્યાખ્યાતુમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.57 **********************
અથાપિ---
ન્ય્સ્_4,1.57: બાધનાનિવૃત્તેર્વેદયતઃ પર્યેષણદોષાદપ્રતિષેધઃ ॥
સુખસ્ય દુઃખોદ્દેશેનેતિ પ્રકરણાત્, પર્યેષણમ્ ।
પ્રાર્થના ।
વિષયાર્જનતૃષ્ણા. પર્યેષણસ્ય દોષો યદયં
વેદયમાનઃ પ્રાર્થયતે. તચ્ચાસ્ય પ્રાર્થિતં ન
સંપદ્યતે. સંપદ્ય વા વિપદ્યતે. ન્યૂનં વા સંપદ્યતે.
બહુપ્રત્યનીકં વા સંપદ્યતે. ઇત્યેતસ્માત્
પર્યેષણદોષાત્ નાનાવિધો માનસઃ સંતાપો
ભવતિ. એવં વેદયતઃ પર્યેષણદોષાદ્ બાધનાયા
અનવૃત્તિઃ. બાધનાનિવૃત્તેર્દુઃખસંજ્ઞાભાવનમુદ્દિશ્યતે.
અનેન કારણેન દુઃખં જન્મ ન તુ સુખસ્યાભાવાદિતિ।
અથાપ્યેતદનૂક્તમ્---
"કામં કામયમાનસ્ય યદા કામઃ સમૃધ્યતે।
અથૈનમપરઃ કામઃ ક્ષિપ્રમેવ પ્રબાધતે ॥"
"અપિ ચેદુદનેમિ સમન્તાદ્ ભૂમિમાલભતે સગવાશ્વાં ન સ તેન ધનેન ધનૈષી તૃપ્યતિ કિં નુ સુખં ધનકામે"
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.58 **********************
ન્ય્સ્_4,1.58: દુઃખવિકલ્પે સુખાભિમાનાચ્ચ ॥
દુઃખસંજ્ઞાભાવનોપદેશઃ
ક્રિયતે, અયં ખલુ સુખસંવેદને વ્યવસ્થિતઃ
સુખં પરમપુરુષાર્થં મન્યતે-- ન સુખાદન્યદ્
નિઃશ્રેયસમસ્તિ. સુખે પ્રાપ્તે ચરિતાર્થઃ કૃતકરણીયો
ભવતિ. મિથ્યાસંકલ્પાત્ મુખે તત્સાધનેષુ
ચ વિષયેષુ સંરજ્યતે. સંરક્તઃ સુખાય
ઘટતે. ઘટમાનસ્યાસ્ય જન્મજરાવ્યાધિપ્રાયણાનિષ્ટસંયોગેષ્ટવિયોગપ્રાર્થિતાનુપપત્તિનિમિત્તમનેકવિધં
યાવદ્ દુઃખમુત્પદ્યતે તં દુઃખવિકલ્પં સુખમિત્યભિમન્યતે.
સુખાઙ્ગભૂતં દુઃખં-- ન દુઃખમનાસાદ્ય શક્યં
સુખમવાપ્તુમ્. તાદર્થ્યાત્ સુખમેવેદમિતિ
સુખસંજ્ઞોપહતપ્રજ્ઞઃ-- ઽજાયસ્ય મ્રિયસ્વ સંઘાવઽ
ઇતિ સંસારં નાતિવર્તતે. તદસ્યાઃ સુખસંજ્ઞાનયાઃ
પ્રતિપક્ષો દુઃખસંજ્ઞાભાવનમુપદિશ્યતે. દુઃખાનુષઙ્ગાદ્
દુઃખં જન્મેતિ ન સુખસ્યાભાવાત્।
યદ્યેવં કસ્માત્ ઽદુઃખં જન્મઽ ઇતિ નોચ્યતે ?. સોયમેવં
વાચ્યે યદેવકાહ--
"દુઃખમેવ જન્મ 55"
ઇતિ તેન સુખાભાવં જ્ઞાપયતીતિ, જન્મવિનિગ્રહાર્થીયો
વૈ ખલ્વયમેવશબ્દઃ, કથમ્ ? ન દુઃખં જન્મ
સ્વરૂપતઃ કિં તુ દુઃખોપચારાત્. એવં સુખમપીતિ
એતદ્ અનેનૈવ નિવર્ત્યતે ન તુ દુઃખમેવ જન્મેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.59 **********************
દુઃખોપદેશાનન્તરમપવર્ગઃ સ પ્રત્યાખ્યાયતે---
ન્ય્સ્_4,1.59: ઋણક્લેશપ્રવૃત્ત્યનુબન્ધાદપવર્ગાભાવઃ ॥
ઋણાનુબન્ધાન્નાસ્ત્યપવર્ગઃ = "જાયમાનો હ વૈ બ્રાહ્મણસ્ત્રિભિરૃણૈરૃણવાન્
જાયતે-- બ્રહ્મચર્યેણ ઋષિભ્યો યજ્ઞેન દેવેભ્યઃ પ્રજાયા પિતૃભ્યઃ"
ઇતિ ઋણાનિ. તેષામનુબન્ધઃ ।
સ્વકર્મભિઃ સંબન્ધઃ-- કર્મસંબન્ધવચનાત્--
"જરામર્ય વા એતત્સત્રં યદગ્નિહોત્રં દર્શપૂર્ણમાસૌ
ચેતિ ઉજરયા હ એષ તસ્માત્ સત્રાદ્વિમુચ્યતે મૃત્યુના હ વા"
ઇતિ ઋણાનુબન્ધાદપવર્ગાનુષ્ઠાનકાલો નાસ્તીત્ય્ અપવર્ગાભાવઃ।
ક્લેશાનુબન્ધાન્નસ્ત્યપવર્ગઃ ।
ક્લેશાનુબદ્ધ એવાયં મ્રિયતે ક્લેશાનુબદ્ધશ્ચ
જાયતે નાસ્ય ક્લેશાનુબન્ધવિચ્છેદો ગૃહ્યતે।
પ્રવૃત્ત્યનુબન્ધાન્નાસ્ત્યપવર્ગઃ ।
જન્મપ્રભૃત્ય્ અયં યાવત્પ્રાયણં વાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભેણાવિમુક્તો
ગૃહ્યતે તત્ર યદુક્તમ્--
"દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાપાયાદપવર્ગઃ 1-1-2"
ઇતિ તદનુપપન્નમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.60 **********************
અત્રાભિધીયતે-- યત્તાવત્ ઽઋણાનુબન્ધાત્ઽ
ઇતિ ?. ઋણૈરિવ ઋણૈરિતિ ---
ન્ય્સ્_4,1.60: પ્રધાનશબ્દાનુપપત્તેર્ગુણશબ્દેનાનુબાદો નિન્દાપ્રશંસોપપત્તેઃ ॥
"ઋણૈઃ" ઇતિ નાયં પ્રધાનશબ્દઃ, યત્ર ખલ્વેકઃ પ્રત્યાદેયં
દદાતિ દ્વિતીયશ્ચ પ્રતિદેયં ગૃહ્ણાતિ તત્રાસ્ય
દૃષ્ટત્વાત્ પ્રધાનમૃણશબ્દઃ. ન ચૈતદિહોપપદ્યતે
પ્રધાનશબ્દાનુપપત્તેર્ગુણશબ્દેનાયમનુવાદઃ--
ઋણૈરિવ ઋણૈરિતિ, પ્રયુક્તોપમં ચૈતદ્
યથા--
"અગ્નિર્માણવકઃ" ઇતિ = અન્યત્ર દૃષ્ટશ્ચાયમૃણશબ્દ ઇહ પ્રયુજ્યતે
યથાગ્નિશબ્દો માણવકે ।
કથં ગુણશબ્દેનાનુવાદઃ ?, નિન્દાપ્રસંસોપપત્તેઃ = કર્મલોપે ઋણીવ ઋણાદાનાદ્ નિન્દ્યતે.
કર્માનુષ્ઠાને ચ ઋણીવ ઋણદાનાદ્ પ્રશસ્યતે સ એવોપમાર્થ ઇતિ।
"જાયમાનઃ"
ઇતિ ગુણશબ્દઃ-- વિપર્યયે ઽનધિકારાત્ = "જાયમાનો હ વૈ બ્રાહ્મણઃ"
ઇતિ ચ શબ્દો ગૃહસ્થઃ સંપદ્યમાનઃ, જાયમાન ઇતિ
ઉયદાયં ગૃહસ્થો જાયતે તદા કર્મભિરધિક્રિયતે--
માતૃતો જાયમાનસ્યાનધિકારાત્
ઉયદા તુ માતૃતો જાયતે કુમારો ન
તદા કર્મભિરધિક્રિયતે-- અર્થિનઃ શક્તસ્ય ચાધિકારાત્ = અર્થિનઃ કર્મભિરધિકારઃ-- કર્મવિધૌ કામસંયોગસ્મૃતેઃ--
"અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઃ"
ઇત્યેવમાદિ, શક્તસ્ય ચ પ્રવૃત્તિસંભવાત્
ઉશક્તસ્ય કર્મભિરધિકારઃ-- પ્રવૃત્તિસંભવાત્
ઉશક્તઃ ખલુ વિહિતે કર્મણિ પ્રવર્તતે નેતર
ઇતિ।
ઉભયાભાવસ્તુ પ્રધાનશબ્દાર્થે।
માતૃતો
જાયમાને કુમારે ઉભયમ્ = અર્થિતા શક્તિશ્ચ ન ભવતીતિ, ન ભિદ્યતે લૌકિકાદ્
વાક્યાદ્ વૈદિકં વાક્યમ્-- પ્રેક્ષાપૂર્વકારિપુરુષપ્રણીતત્વેન,
તત્ર લૌકિકસ્તાવદપરીક્ષકોપિ ન જાતમાત્રં
કુમારમેવં બ્રૂયાત્-- ઽઅધીષ્વ યજસ્વ બ્રહ્મચર્યં
ચરઽ ઇતિ. કુત એષ ઋષિરુપપન્નાનવદ્યવાદી
ઉપદેશાર્થેન પ્રયુક્ત ઉપદિશતિ ?, ન ખલુ વૈ
નર્તકોન્ધેષુ પ્રવર્તતે ન ગાયનો બધિરેષ્વિતિ।
ઉપદિષ્ટાર્થવિજ્ઞાનં ચોપદેશવિષયઃ ।
યશ્ચોપદિષ્ટમર્થં વિજાનાતિ તં પ્રત્યુપદેશઃ
ક્રિયતે ન ચૈતદસ્તિ જાયમાનકુમારકે
ઇતિ।
ગાર્હસ્થ્યલિઙ્ગં ચ મન્ત્રબ્રાહ્મણં કર્માભિવદતિ ।
યચ્ચ મન્ત્રબ્રાહ્મણં કર્માભિવદતિ તત્ પત્નીસંબન્ધાદિના
ગાર્હસ્થ્યલિઙ્ગેનોપપન્નં તસ્માદ્ ગૃહસ્થોયં
જાયમાનો ઽભિધીયતે ઇતિ ॥
અર્થિત્વસ્ય ચાવિપરિણામે
જરામર્યવાદોપપત્તિઃ।
યાવચ્ચાસ્ય ફલેનાર્થિત્વં
ન વિપરિણમતે ।
ન નિવર્તતે તાવદનેન કર્માનુષ્ઠેયમિત્યુપપદ્યતે
જરામર્યવાદસ્તં પ્રતીતિ.
"જરયા હ વા"
ઇત્યાયુષસ્તુરીયસ્ય ।
ચતુર્થસ્ય પ્રવ્રજ્યાયુક્તસ્ય વચનમ્--
"જરયા હ વા એષ એતસ્માદ્વિમુચ્યતે"
ઇતિ. આયુષસ્તુરીયમ્ ।
ચતુર્થંપ્રવ્રજ્યાયુક્તં જરેત્યુચ્યતે-- તત્ર
હિ પ્રવ્રજ્યા વિધીયતે, અત્યન્તજરાસંયોગે
"જરયા હ વા"
ઇત્યનર્થકમ્।
ઽઅશક્તો વિમુચ્યતેઽ ઇત્યેતદપિ
નોપપદ્યતે-- સ્વયમશક્તસ્ય બાહ્યાં શક્તિમાહ--
"અન્તેવાસી વા જુહુયાત્ બ્રહ્મણા સ પરિક્રીતઃ. ક્ષીરહોતા વા જુહુયાદ્ ધનેન સ પરિક્રીતઃ"
ઇતિ અથાપિ વિહિતં વાનૂદ્યેત ? કામાદ્વાર્થઃ
પરિકલ્પ્યેત ? વિહિતાનુવચનં ન્યાય્યમિતિ,
ઋણવાનિવાસ્વતન્ત્રો ગૃહ્યસ્થઃ કર્મસુ પ્રવર્તતે
ઇત્યુપપન્નં વાક્યસ્ય સામર્થ્યમ્।
ફલસ્ય હિ સાધનાનિ પ્રયત્નવિષયો ન ફલં. તાનિ સંપન્નાનિ ફલાય કલ્પન્તે।
વિહિતં ચ જાયમાનં વિધીયતે ચ જાયમાનં તેન યઃ સંબધ્યતે
સોયં જાયમાન ઇતિ।
પ્રત્યક્ષવિધાનાભાવાદિતિચેત્ ? ન-- પ્રતિષેધસ્યાપિ પ્રત્યક્ષવિધાનાભાવાદિતિ।
પ્રત્યક્ષતો વિધીયતે ગાર્હસ્થ્યં બ્રાહ્મણેન યદિ
ચાંશ્રમાન્તરમભવિષ્યત્ તદપિ વ્યધાસ્યત્
પ્રત્યક્ષતઃ. પ્રત્યક્ષવિધાનાભાવાન્નાસ્ત્યાશ્રમાન્તરમિતિ,
ન-- પ્રતિષેધસ્યાપિ પ્રત્યક્ષવિધાનાભાવાત્ = ન પ્રતિષેધોપિ વૈ બ્રાહ્મણેન પ્રત્યક્ષતો
વિધીયતે-- ઽન સન્ત્યાશ્રમાન્તરાણિ એક એવ
ગૃહસ્થાશ્રમઃઽ ઇતિ. પ્રતિષેધસ્ય પ્રત્યક્ષતો ઽશ્રવણાદયુક્તમેતદિતિ
॥ અધિકારાચ્ચ વિધાનં વિદ્યાન્તરવત્ ॥
યથા શાસ્ત્રાન્તરાણિ સ્વે સ્વે ઽધિકારે પ્રત્યક્ષતો
વિધાયકાનિ નાર્થાન્તરાભાવાદ્ એવમિદં
બ્રાહ્મણં ગૃહસ્થશાસ્ત્રં સ્વે ઽધિકારે પ્રત્યક્ષતો
વિધાયકં નાશ્રમાન્તરાણામભાવાદિતિ।
ઋગ્બ્રાહ્મણં ચાપવર્ગાભિધાય્ય્ અભિધીયતે ।
ઋચશ્ચ બ્રાહ્મણાનિ ચાપવર્ગાભિવાદીન ભિવન્તિ.
ઋવશ્ચ તાવત્--
"કર્મભિર્મૃત્યુમૃષયો નિષેદુઃ પ્રજાવન્તો દ્રવિણમિચ્છમાનાઃ, અથાપરે
ઋષયો મનીષિણઃ પરં કર્મભ્યો ઽમૃતત્વમાનશુઃ,"
"ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકે અમૃતત્વમાનશુઃ"
"પરેણ નાકં નિહિતં ગુહાયાં વિભ્રાજતે તદ્ યતયો વિશન્તિ"
"વેદાહમેતંપુરુષં મહાન્તમાદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્.
તમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય" ।
અથ બ્રાહ્મણાનિ--
"ત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃ-- યજ્ઞો ઽધ્યયનં દાનમિતિ પ્રથમસ્તપ
એવ દ્વિતીયો બ્રહ્મચાર્યાચાર્યકુલવાસીતિ
તૃતીયો ઽત્યન્તમાત્માનમાચાર્યકુલે ઽવસાદયન્
સર્વે એવૈતે પુણ્યલોકા ભવન્તિ બ્રહ્મસંસ્થો ઽમૃતત્વમેતિ"
"એતમેવ પ્રવ્રાજિનો લોકમભીપ્સન્તઃ પ્રવ્રજન્તીતિ"
"અથો ખલ્વાહુઃ-- કામમય એવાયં પુરુષ
ઇતિ સ યથાકામો ભવતિ તથાક્રતુર્ભવતિ
યથાક્રતુર્ભવતિ તત્કર્મ કુરુતે યત્કર્મ કુરુતે
તદભિસંપદ્યતે"
ઇતિ કર્મભિઃ સંસરણમુક્ત્વા પ્રકૃતમન્યદુપદિશન્તિ--
"ઇતિ તુ કામયમાનો ઽથાકામયમાનો યો ઽકામો
નિષ્કામ્ આત્મકામ આપ્તકામો ભવતિ ન તસ્ય
પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ ઇહૈવ સમવલીયન્તે બ્રહ્મૈવ
સન્ બ્રહ્માપ્યેતિ"
ઇતિ, તત્ર યદુક્તમ્-- ઽઋણાનુબન્ધાદપવર્ગાભાવઃઽ
ઇતિ એતદયુક્તમિતિ।
"યેચત્વારઃ પથયો દેવયાનાઃ"
ઇતિ ચ ચાતુગશ્રમ્યશ્રુતેરૈકાશ્રમ્યાનુપપત્તિઃ।
ફલાર્થિનશ્ચેદં બ્રાહ્મણમ્--
"જરામર્યં વા એતત્સત્રં યદગ્રિહોત્રં દર્શપૂર્ણમાસૌ ચ" ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.61 **********************
કથમ્ ?---
ન્ય્સ્_4,1.61: સમારોપણાદાત્મન્યપ્રતિષેધઃ ॥
"પ્રાજાપત્ત્યામિષ્ટિં નિરુપ્ય નસ્યાં સર્વવેદસં હુત્વા આત્મન્યગ્નીન્ સમારોપ્ય બ્રાહ્મણઃ પ્રવ્રજેત્"
ઇતિ શ્રૂયતે તેન વિજાનીમઃ-- પ્રજાવિત્તલોકૈષણાભ્યો
વ્યુત્થિતસ્ય નિવૃત્તે ફલાર્થિત્વે સમારોપણં
વિધીયતે ઇતિ, એવં ચ બ્રાહ્મણાનિ--
"સો ઽન્યદ્ વ્રતમુપાકરિષ્યમાણો યાજ્ઞવલ્ક્યો મૈત્રેયીમિતિહોવાચ--
પ્રવ્રજિષ્યન્ વા અરે અહમસ્માત્ સ્થાનાદસ્મિ
હન્ત તે ઽનયા કાત્યાયન્યા સહાન્તં કરવાણીતિ.
અથાપ્યુક્તાનુશાસનાસિ મૈત્રેયિ એતાવદરે
ખલ્વમૃતત્વમિતિ હોક્ત્વા યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પ્રવવ્રાજ"
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.62 **********************
ન્ય્સ્_4,1.62: પાત્રચયાન્તાનુપપત્તેશ્ચ ફલાભાવઃ ॥
જરામર્યે ચ કર્મણ્ય્ અવિશેષેણ
કલ્પ્યમાને સર્વસ્ય પાત્રચયાન્તાનિ કર્માણીતિ
પ્રસજ્યતે તત્રૈષણાવ્યુત્થાનં ન શ્રૂયેત--
"એતદ્ધ સ્મ વૈ તત્પૂર્વે બ્રાહ્મણા અનૂચાના વિદ્વાંસઃ
પ્રજાં ન કામયન્તે કિં પ્રજયા કરિષ્યામો
યેષાં નોયમાત્માયં લોક ઇતિ. તે હ
સ્મ પુત્રૈષણાયાશ્ચ વિત્તૈષણાયાશ્ચ લોકૈષણાયાશ્ચ
વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ"
ઇતિ, એષણાભ્યશ્ચ વ્યુત્થિતસ્ય પાત્રચયાન્તાનિ
કર્માણિ નોપપદ્યન્તે ઇતિ નાવિશેષેણ કર્તુઃ
પ્રયોજકં ફલં ભવતીતિ।
ચાતુરાશ્રમ્યવિધાનાચ્ચેતિહાસપુરાણધર્મશાસ્ત્રેષ્વૈકાશ્રમ્યાનુપપત્તિઃ।
તદપ્રમાણમિતિચેત્ ? ન-- પ્રમાણેન પ્રામાણ્યાભ્યનુજ્ઞાનાત્।
પ્રમાણેન ખલુ બ્રાહ્મણેનેતિહાસપુરાણસ્ય
પ્રામાણ્યમભ્યનુજ્ઞાયતે--
"તે વા ખલ્વેતે અથર્વાઙ્ગિરસ એતદિતિહાસપુરાણમભ્યવદન્
ઇતિહાસપુરાણં પઞ્ચમં વેદાનાં વેદઃ"
ઇતિ. તસ્માદ્ અયુક્તમેતત્-- અપ્રામાણ્યમિતિ।
અપ્રામાણ્યે ચ ધર્મશાસ્ત્રસ્ય પ્રાણભૃતાં
વ્યવહારલોપાત્ લોકોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ,
દ્રષ્ટૃપ્રવક્તૃસામાન્યાચ્ચાપ્રામાણ્યાનુપપત્તિઃ = યે એવ મન્ત્રબ્રાહ્મણસ્ય દ્રષ્ટારઃ પ્રવક્તારશ્ચ
તે ખલ્વિતિહાસપુરાણસ્ય ધર્મશાસ્ત્રસ્ય
ચેતિ।
વિષયવ્યવસ્થાનાચ્ચ યથાવિષયં પ્રામાણ્યમ્ = અન્યો મન્ત્રબ્રાહ્મણસ્ય વિષયો ઽન્યશ્ચેતિહાસપુરાણધર્મશાસ્ત્રણામિતિ ।
યજ્ઞો મન્ત્રબ્રાહ્મણસ્ય. લોકવૃત્તમિતિહાસપુરાણસય.
લોકવ્યવહારવ્યવસ્થાનં ધર્મશાસ્ત્રસ્ય
વિષયઃ, તત્રૈકેન ન સર્વં વ્યવસ્થાપ્યતે
ઇતિ યથાવિષયમેતાનિ પ્રમાણાનીન્દ્રિયાદિવદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.63 **********************
યત્પુનરેતત્-- ક્લેશાનુબન્ધસ્યાવિચ્છેદાદિતિ--
ન્ય્સ્_4,1.63: સુષુપ્તસ્ય સ્વપ્નાદર્શને ક્લેશાભાવાદપવર્ગઃ ॥
યથા સુષુપ્તસ્ય ખલુ સ્વપ્નાદર્શને
રાગાનુબન્ધઃ સુખદુઃખાનુબન્ધશ્ચ વિચ્છિદ્યતે
તથાપવર્ગેપીતિ, એતચ્ચ બ્રહ્મવિદો મુક્તસ્યાત્મનો
રૂપમુદાહરન્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.64 **********************
યદપિ પ્રવૃત્ત્યનુબન્ધાદિતિ---
ન્ય્સ્_4,1.64: ન પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિસંધાનાય હીનક્લેશસ્ય ॥
પ્રક્ષીણેષુ રાગદ્વેષામોહેષુ
પ્રવૃત્તિર્ન પ્રતિસંધાનાય, પ્રતિસંધિસ્તુ પૂર્વજન્મનિવૃત્તૌ
પુનર્જન્મ તચ્ચાદૃષ્ટકારિતં તસ્યાં પ્રહીણાયાં
જન્માન્તરાભાવઃ ।
અપ્રતિસંધાનમ્ ।
અપવર્ગઃ।
કર્મવૈફલ્યપ્રસઙ્ગ ઇતિચેત્ ? ન--
કર્મવિપાકપ્રતિસંવેદનસ્યાપ્રત્યાખ્યાનાત્।
પૂર્વજન્મનિવૃત્તૌ પુનર્જન્મ ન ભવતીત્યુચ્યતે
ન તુ કર્મવિપાકપ્રતિસંવેદનં પ્રત્યાખ્યાયતે,
સર્વાણિ પૂર્વકર્માણિ હ્યન્તે જન્મનિ વિપચ્યન્તે
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.65 **********************
ન્ય્સ્_4,1.65: ન ક્લેશસંતતેઃ સ્વાભાવિકત્વાત્ ॥
નોપપદ્યતે ક્લેશાનુબન્ધવિચ્છેદઃ,
કસ્માત્ ?, ક્લેશસંતતેઃ સ્વાભાવિકત્વાત્ = અનાદિરિયં ક્લેશસંતતિઃ ન ચાનાદિઃ
શક્ય ઉચ્છેત્તુમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.66 **********************
અત્ર કશ્ચિત્ પરીહારમાહ---
ન્ય્સ્_4,1.66: પ્રાગુત્પત્તેરભાવાનિત્યત્વવત્ સ્વાભાવિકેપ્યનિત્યત્વમ્ ॥
યથાનાદિઃ પ્રાગુત્પત્તેરભાવ ઉત્પન્નેન ભાવેન નિવર્ત્યતે
એવં સ્વાભાવિકી ક્લેશસંતતિરનિત્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.67 **********************
ન્ય્સ્_4,1.67: અણુશ્યામતાનિત્યત્વવદ્ધ ॥
અપર આહ-- યથાનાદિરણુશ્યામતા અથ
ચાગ્નિસંયોગાદનિત્યા તથા ક્લેશસંતતિરપીતિ

સતઃ ખલુ ધર્મો નિત્યત્વમનિત્યત્વં ચ
તત્ત્વં ભાવે ઽભાવે ભાક્તમિતિ।
ઽઅનાદિરણુશ્યામતાઽ
ઇતિ હેત્વભાવાદયુક્તમ્।
અનુત્પત્તિધર્મકમનિત્યમિતિ
નાત્ર હેતુરસ્તીતિ।
********************** ન્ય્સ્ભ્_4,1.68 **********************
અયં તુ સમાધિઃ---
ન્ય્સ્_4,1.68: ન સંકલ્પનિમિત્તત્વાચ્ચ રાગાદીનામ્ ॥
ઽકર્મનિમિત્તત્વાદિતરેતરનિમિત્તત્વાચ્ચઽ
ઇતિ સમુચ્ચયઃ, મિથ્યાસંકલ્પેભ્યો રઞ્જનીયકોપનીયમોહનીયેભ્યો
રાગદ્વેષમોહા ઉત્પદ્યન્તે, કર્મ ચ કત્ત્વનિકાયનિર્વર્તકં
નૈયમિકાન્ રાગદ્વેષમોહાન્ નિર્વર્તયતિ--
નિયમદર્શનાત્ ।
દૃશ્યતે હિ કશ્ચિત્સત્ત્વનિકાયો રાગબહુલઃ
કશ્ચિદ્ દ્વેષબહુલઃ કશ્ચિદ્
મોહબહુલઃ ઇતિ, ઇતરેતરનિમિત્તા ચ
રાગાદીનામુત્પત્તિઃ
ઉમૂઢો રજ્યતિ મૂઢઃ કુપ્યતિ. રક્તો મુહ્યતિ.
કુપિતો મુહ્યતિ।
સર્વમિથ્યાસંકલ્પાનાં
તત્ત્વજ્ઞાનાદનુત્પત્તિઃ કારણાનુત્પત્તૌ ચ કાર્યાનુત્પત્તેરિતિ
રાગાદીનામત્યન્તમનુત્પત્તિરિતિ।
ઽઅનાદિશ્ચ ક્લેશસંતતિઃઽ ઇત્ય્ અયુક્તમ્-- સર્વે ઇમે ખલ્વાધ્યાત્મિકા
ભાવા અનાદિના પ્રબન્ધેન પ્રવર્તન્તે શરીરાદયો.
ન જાત્વત્ર કશ્ચિદનુત્પન્નપૂર્વઃ પ્રથમત ઉત્પદ્યતે ઽન્યત્ર
તત્ત્વજ્ઞાનાત્।
ન ચૈવં સત્ય્ અનુત્પત્તિધર્મકં
કિઞ્ચિદ્ વ્યયધર્મકં પ્રતિજ્ઞાયતે ઇતિ।
કર્મ ચ સત્ત્વનિકાયનિર્વર્તકં તત્ત્વજ્ઞાનકૃતાદ્
મિથ્યાસંકલ્પવિઘાતાન્ન રાગાદ્યુત્પત્તિનિમિત્તં
ભવતિ સુખદુઃખસંવિત્તિફલં તુ ભવતીતિ