Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya (with commentary) · Chapter 7
// iti vātsyāyanaviracite nyāyabhāṣye tṛtīyādhyāyasya prathamamāhnikam //
atha nyāyabhāṣyatṛtīyādhyāyasya dvitīyamāhnikam //
********************** NySBh_3,2.1 **********************
parīkṣitānīndriyāṇi arthāśca, buddheridānīṃ parīkṣākramaḥ-- sā kimanityā nityā vā ? iti|
kutaḥ saṃśayaḥ ?---
NyS_3,2.1: karmākāśasādharmyāt saṃśayaḥ //
asparśavattvaṃ tābhyāṃ samāno dharma upalabhyate buddhau. viśeṣaścopajanāpāyadharmavattvam, viparyayaśca yathāsvamanityanityayostasyāṃ buddhau nopalabhyate tena saṃśaya iti //
anupapannaḥ khalvayaṃ saṃśayaḥ-- sarvaśarīriṇāṃ hi pratyātmavedanīyānityā buddhiḥ sukhādivat. bhavati ca saṃvittiḥ-- 'jñāsyāmi' 'jānāmi' 'ajñāsiṣam' iti, na copajanāpāyāvantareṇa traikālyavyaktistataśca traikālyavyakteḥ 'anityā buddhiḥ' ityetat siddham, pramāṇasiddhaṃ cedaṃ śāstrepyuktam--
"indriyārthasaṃnikarṣotpannam 1-1-4 "
"yugapat jñānānutpattirmanaso liṅgam 1-1-16"
ityevamādi, tasmātsaṃśayaprakriyānupapattiriti|
dṛṣṭipravādopālambhārthaṃ tu prakaraṇam. evaṃ hi paśyantaḥ pravadanti sāṃkhyāḥ-- 'puruṣasyāntaḥkaraṇabhūtā nityā buddhiḥ' iti
********************** NySBh_3,2.2 **********************
sādhanaṃ ca pracakṣate---
NyS_3,2.2: viṣayapratyabhijñānāt //
kiṃ punaridaṃ pratyabhijñānam ? 'pūrvamajñāsiṣamarthaṃ tamimaṃ jānāmītijñānayoḥ samāne 'rthe pratisandhijñānaṃ pratyabhijñānam etaccāvasthitāyā buddherupapannam. nānātve tu buddhibhedeṣūtpannāpavargiṣu pratyabhijñānānupapattiḥ-- nānyajñātamanyaḥ pratyabhijānātīti
********************** NySBh_3,2.3 **********************
NyS_3,2.3: sādhyasamatvādahetuḥ //
yathā khalu nityatvaṃ buddheḥ sādhyam evaṃ pratyabhijñānamapīti|
kiṃ kāraṇam ?. cetanadharmasya karaṇe 'nupapattiḥ-- puruṣadharmaḥ khalvayaṃ jñānaṃ darśanamupalabdhirbodhaḥ pratyayo 'dhyavasāya iti-- cetano hi pūrvajñātamarthaṃ pratyabhijānāti tasyaitasmād hetornityatvaṃ yuktamiti|
karaṇacaitanyābhyupagame tu cetanasvarūpaṃ vacanīyam-- nānirdiṣṭasvarūpamātmāntaraṃ śakyamastīti pratipattum|
jñānaṃ ced buddherantaḥkaraṇasyābhyupagamyate cetanasyedānīṃ kiṃ svarūpaṃ ko dharmaḥ kiṃ tattvam, jñānena ca buddhau vartamānenāyaṃ cetanaḥ kiṃ karorīti //
cetayate iticet ?. na jñānādarthāntara vacanam|
puruṣaścetayate buddhirjānātīti. nedaṃ jñānādarthāntaramucyate-- yetayate jānīte paśyati upalabhate ityekoyamartha iti|
buddhirjñāpayatīti cet ?. addhā jānīte puruṣo buddhirjñāpayatīti satyametat. evaṃ cābhyupagame 'jñānaṃ puruṣasya' iti siddhaṃ bhavati na buddherantaḥkaraṇasyeti //
pratipuruṣaṃ ca śabdāntara vyavasthāpratijñāne ? pratiṣedhahetuvacanam|
yaśca pratijānīte-- kaścit puruṣaścetayate kaścid budhyate kaścidupalabhate kaścit paśyati iti puruṣānatarāṇi khalvimāni|
cetano boddhā upalabdhā draṣṭeti naikasyeti dharmā iti, atra kaḥ pratiṣedhaheturiti //
arthasyābheda iticet ?. samānam|
abhinnārthā ete śabdā iti tatra vyavasthānupapattirityevaṃ cet manyase ?. samānaṃ bhavati |
puruṣaścetayate buddhirjānīte ityatatrāpyartho na bhidyate, tatrobhayoścetanatvādanyataralopa iti|
yadi punarbudhyate 'nayeti bodhanaṃ buddhirmana evocyate tacca nityam ? astvetadevaṃ na tu manaso viṣayapratyabhijñānād nityatvam. dṛṣṭaṃ hi karaṇabhede jñāturekatvāt pratyabhijñānam-- savyadṛṣṭasyetareṇa pratyabhijñānāditi cakṣurvat. pradīpavacca |
pradīpāntaradṛṣṭasya pradīpāntareṇa pratyabhijñānamiti, tasmād jñāturayaṃ nityatve heturiti
********************** NySBh_3,2.4 **********************
yacca manyate-- buddher avasthitāyā yathāviṣayaṃ vṛttayaḥ |
jñānāni niścaranti vṛttiśca vṛttimato nānyeti. tacca---
NyS_3,2.4: na yugapadagrahaṇāt //
vṛttivṛttimatorananyatve vṛttimato 'vasthānād vṛttīnāmavasthānamiti yānīmāni viṣayagrahaṇāni tānyavatiṣṭhante iti yugapad viṣayāṇāṃ grahaṇaṃ prasajyate iti
********************** NySBh_3,2.5 **********************
NyS_3,2.5: apratyabhijñāne ca vināśaprasaṅgaḥ //
atīte ca pratyabhijñāne vṛttimānapyatīta ityantaḥkaraṇasya vināśaḥ prasajyate, viparyaye na nānātvamiti
********************** NySBh_3,2.6 **********************
avibhu caikraṃ manaḥ paryāyeṇendriyaiḥ saṃyujyate iti---
NyS_3,2.6: kramavṛttitvādayugapadgrahaṇam //
indriyārthānām|
vṛttivṛttimatornānātvamiti. ekatve ca prādurbhāvatirobhāvayorabhāva iti
********************** NySBh_3,2.7 **********************
NyS_3,2.7: apratyabhijñānaṃ ca viṣayāntaravyāsaṅgāt //
apratyabhijñānam |
anupalabdhiḥ. anupalabdhiśca kasya cidarthasya viṣayāntaravyāsakte manasyupapadyate-- vṛttivṛttimatornānātvāt, ekatve hi anarthako vyāsaṅga iti
********************** NySBh_3,2.8 **********************
vibhutve cāntaḥkaraṇasya paryāyeṇendriyaiḥ saṃyogaḥ---
NyS_3,2.8: na gatyabhāvāt //
prāptānīndriyāṇyantaḥkaraṇeneti prāptyarthasya gamanasyābhāvaḥ tatra kramavṛttitvābhāvādayugapadgrahaṇānupapattiriti, gatyabhāvācca pratiṣiddhaṃ vibhuno 'ntaḥkaraṇasyāyugapadgrahaṇaṃ na liṅgāntareṇānumīyate iti, yathā cakṣuṣo gatiḥ pratiṣiddhā-- saṃnikṛṣṭaviprakṛṣṭayostulyakālagrahaṇāt, pāṇicandramasorvyavadhānena pratīghāte sānumīyate iti|
so 'yaṃ nāntaḥkaraṇe vivādo na ( ca ) tasya nityatve-- siddhaṃ hi mano 'ntaḥkaraṇaṃ nityaṃ ceti|
kva tarhi vivādaḥ ?, tasya vibhutve. tacca pramāṇato 'nupalabdhaḥ pratiṣiddhamiti|
ekaṃ cāntaḥkaraṇaṃ nānā caitā jñānātmikā vṛttayaḥ-- cakṣurvijñānaṃ ghrāṇavijñānam |
rūpavijñānaṃ gandhavijñānam. etacca vṛttivṛttimatorekatve 'nupapannamiti|
puruṣo jānīte nāntaḥkaraṇamiti, etena viṣayāntaravyāsaṅgaḥ pratyuktaḥ |
viṣayāntaragrahaṇalakṣaṇo viṣayāntaravyāsaṅgaḥ puruṣasya nāntaḥkaraṇasyeti|
kena cidindriyeṇa saṃnidhiḥ kena cid asaṃnidhirityayaṃ tu vyāsaṅgo 'nujñāyate manasa iti
********************** NySBh_3,2.9 **********************
ekamantaḥkaraṇaṃ nānā vṛttaya iti, satyabhede vṛtteridamucyate---
NyS_3,2.9: sphaṭikānyatvābhimānavat tadanyatvābhimānaḥ //
tasyāṃ vṛttau nānātvābhimānāṃ yathā dravyāntaropahite sphaṭike 'nyatvābhimāno 'nīlaḥ' 'lohitaḥ' iti. evaṃ viṣayāntaropadhānāditi //
na-- hetvabhāvāt|
sphaṭikānyatvābhimānavadayaṃ jñāneṣu nānātvābhimāno gauṇaḥ na punargandhādyanyatvābhimānavaditi heturnāsti hetvabhāvādanupapanna iti|
samāno hetvabhāvaḥ iti cet ?. na-- jñānānāṃ krameṇopajanāpāyadarśanātu krameṇa hīndriyārtheṣu jñānānyupajāyante
cāpayanti ceti dṛśyate tasmād gandhādyanyatvābhimānavadayaṃ
jñāneṣu nānātvābhimāna iti
********************** NySBh_3,2.10 **********************
"sphaṭikānyatvābhimānavat"
ityetadamṛṣyamāṇaḥ kṣaṇikavādyāha---
NyS_3,2.10: sphaṭikepyaparāparotpatteḥ kṣaṇikatvād vyaktīnāmahetuḥ //
'sphaṭikasyābhedenāvasthitasyopadhānabhedānnānātvābhimānaḥ'
ityayamavidyamānahetukaḥ pakṣaḥ, kasmāt ?.
sphaṭikepyaparāparotpatteḥ
usphaṭike 'py anyā vyaktaya utpadyante anyā nirudhyante
iti, katham ? kṣaṇikatvād vyaktīnām, kṣaṇaścālpīyān
kālaḥ kṣaṇasthitikāḥ kṣaṇikāḥ|
kathaṃ punargamyate kṣaṇikā vyaktayaḥ ? iti,
upacayāpacayaprabandhadarśanāt
śarīrādiṣu
upaktinirvṛttasyāhārarasasya śarīre
rudhirādibhāvenopacayo 'pacayaśca prabandhena
pravartate upacayād vyaktīnāmutpādaḥ apacayād
vyaktinirodhaḥ evaṃ ca satyavayavapariṇāmabhedena
vṛddhiḥ śarīrasya kālāntare gṛhyate iti
soyaṃ vyaktiviśeṣadharmo vyaktimātre veditavya
iti
********************** NySBh_3,2.11 **********************
NyS_3,2.11: niyamahetvabhāvād yathādarśanamabhyanujñā //
sarvāsaṃ vyaktiṣu
upacayāpacayaprabandhaḥ śarīravaditi nāyaṃ niyamaḥ,
kasmāt ?, hetvabhāvāt = nātra pratyakṣamanumānaṃ vā pratipādakamastīti,
tasmād yathādarśanamabhyanujñā |
yatra yatropacayāpacayaprabandho dṛśyate tatra tatra
vyaktīnām aparāparotpattirupacayāpacayaprabandhadarśanenābhyanujñāyate
yathā śarīrādiṣu. yatra yatra na dṛśyate tatra
tatra pratyākhyāyate yathā grāvaprabhṛtiṣu, sphaṭikepyupacayāpacayaprabandho
na dṛśyate tasmādayuktam-- 'sphaṭike 'py aparāparotpattiḥ'
iti, yathā cārkasya kaṭukimnā sarvadravyāṇāṃ
kaṭukimānamāpadayet tādṛgetaditi
********************** NySBh_3,2.12 **********************
yaścāśeṣanirodhenāpūrvotpādaṃ
niranvayaṃ dravyasaṃtāne kṣaṇikatāṃ manyate
tasyaitat---
NyS_3,2.12: notpattivināśakāraṇopalabdheḥ //
utpattikāraṇaṃ tāvadupalabhyate-- avayavopacayo
valmīkādīnām. vināśakāraṇaṃ copalabhyate--
ghaṭādīnāmavayavavibhāgaḥ|
yasya tv anapacitāvayavaṃ nirudhyate anupacitāvayavaṃ cotpadyate tasyāśeṣanirodhe
niranvaye vāpūrvotpāde na kāraṇamubhayatrāpyupalabhyate
iti
********************** NySBh_3,2.13 **********************
NyS_3,2.13: kṣīravināśe kāraṇānupalabdhivad dadhyutpattivacca tadupapattiḥ //
yathānupalabhyamānaṃ kṣīravināśakāraṇaṃ
dadhyutpattikāraṇaṃ cābhyanujñāyate tathā sphaṭike
parāparāsu vyaktiṣu vināśakāraṇamutpattikāraṇaṃ
cābhyanujñeyamiti
********************** NySBh_3,2.14 **********************
NyS_3,2.14: liṅgato grahaṇād nānupalabdhiḥ //
kṣīravināśaliṅgaṃ kṣīravināśakāraṇaṃ dadhyutapattiliṅgaṃ dadhyutpattikāraṇaṃ ca gṛhyate ato nānupalabdhiḥ|
viparyayastu sphaṭikādiṣu dravyeṣu aparāparotpattīnāṃ na liṅgamastītyanuvṛttireveti
********************** NySBh_3,2.15 **********************
atra kaścit parihāramāha---
NyS_3,2.15: na payasaḥ pariṇāmaguṇāntaraprādurbhāvāt //
'payasaḥ parimāṇo na vināśaḥ' ityeka
āha. pariṇāmaścāvasthitasya dravyasya pūrvadharmanivṛttau
dharmāntarotpattiriti|
'guṇāntaraprādurbhāvaḥ'
ityapara āha | sato dravyasya pūrvaguṇanivṛttau guṇāntaramutpadyate
iti. sa khalvekapakṣībhāva iva
********************** NySBh_3,2.16 **********************
atra tu pratidheṣaḥ---
NyS_3,2.16: vyūhāntarād dravyāntarotpattidarśanaṃ pūrvadravyanivṛtteranumānam //
saṃmūrchanalakṣaṇādavayavavyūhād dravyāntare
dadhni utpanne gṛhyamāṇe pūrvaṃ payodravyam avayavavibhāgebhyo
nivṛttamityanumīyate. yathā mṛdavayavānāṃ
vyūhāntarād dravyāntare sthālyāmutpannāyāṃ
pūrvaṃ mṛtpiṇḍadravyaṃ mṛdavayavavibhāgebhyo
nivartate iti, mṛdvaccāvayavānvayaḥ payodadhnoḥ,
nāśeṣanirodhe niranvayo dravyāntarotpādo
ghaṭate iti
********************** NySBh_3,2.17 **********************
abhyanujñāya na niṣkāraṇaṃ kṣīravināśaṃ dadhyutpādaṃ ca pratiṣedha
ucyate iti---
NyS_3,2.17: kvacidvināśakāraṇānupalabdheḥ kvaciccopalabdheranekāntaḥ //
kṣīradadhivanniṣkāraṇau vināśotpādau sphaṭikavyaktīnāmiti nāyamekānta
iti|
kasmāt ?, hetvabhāvāt |
nātra heturasti-- akāraṇau vināśotpādau
sphaṭikādivyaktīnāṃ kṣīradadhivat na punaryathā
vināśakāraṇabhāvāt kumbhasya vināśa utpattikāraṇabhāvāccotpattirevaṃ
sphaṭikādivyaktīnāṃ vināśotpattikāraṇabhāvādvināśotpattibhāva
iti //
niradhiṣṭhānaṃ ca dṛṣṭāntavacanam|
gṛhyamāṇayorvināśotpādayoḥ
sphaṭikādiṣu syādayamāśrayavān dṛṣṭāntaḥ--
kṣīravināśakāraṇānupalabdhivad dadhyutpattikāraṇānupalabdhivacceti.
tau tu na gṛhyete tasmānniradhiṣṭhānoyaṃ dṛṣṭānta
iti //
abhyanujñāya ca sphaṭikasyotpādavināśau
yotra sādhakastasyābhyanujñānādapratiṣedhaḥ
// kumbhavanna niṣkāraṇau vināśotpādau
sphaṭikādīnām ityabhyanujñeyo 'yaṃ dṛṣṭāntaḥ--
pratiṣeddhumaśakyatvāt|
kṣīradadhivattu niṣkāraṇau
vināśotpādāviti śakyoyaṃ pratiṣeddhum--
kāraṇato vināśotpattidarśanāt|
kṣīradadhnorvināśotpattī
paśyatā tatkāraṇamanumeyam--kāryaliṅgaṃ
hi kāraṇam, ityupapannam-- anityā buddhiriti
********************** NySBh_3,2.18 **********************
idaṃ tu cintyate--
kasyeyaṃ buddhiḥ ātmendriyamano 'rthānāṃ guṇa
iti, prasiddhopi khalvayamarthaḥ 'parīkṣāśeṣaṃ
pravartayāmīti prakriyate, soyaṃ buddhau
saṃnikarṣotpatteḥ saṃśayaḥ-- viśeṣasyāgrahaṇāditi/
tatrānayaṃ viśeṣaḥ---
NyS_3,2.18: nendriyārthayos tadvināśepi jñānāvasthānāt //
nendriyāṇāmarthānāṃ
vā guṇo jñānam-- teṣāṃ vināśe (api) jñānasya
bhāvāt, bhavati khalvidamindriye 'rthe ca
vinaṣṭe jñānam 'adrākṣam' iti. na ca jñātari
vinaṣṭe jñānaṃ bhavitumarhati, anyat khalu
vai tad indriyārthasaṃnikarṣajaṃ jñānaṃ yad
indriyārthavināśe na bhavati, idamanyadātmamanaḥsaṃnikarṣajaṃ
tasya yukto bhāva iti
usmṛtiḥ khalviyam 'adrākṣam' iti pūrvadṛṣṭaviṣayā
na ca vijñātari naṣṭe pūrvopalabdheḥ smaraṇaṃ
yuktam-- na cānyadṛṣṭamanyaḥ smarati, na ca manasi
jñātaryabhyupagamyamāne śakyamindriyārthayorjñātṛtvaṃ
pratipādayitum
********************** NySBh_3,2.19 **********************
astu tarhi manoguṇo jñānam,
NyS_3,2.19: yugapajjñeyānupalabdheśca na manasaḥ //
yugapajjñeyānupalabdhirantaḥkaraṇasya
liṅgaṃ tatra yugapadjñeyānupalabdhyā yadanumīyate 'ntakaraṇaṃ
na tasya guṇo jñānam|
kasya tarhi ?, jñasya-- vaśitvāt
uvaśī jñātā vaśyaṃ karaṇam, jñānaguṇatve
vā karaṇabhāvanivṛttiḥ|
ghrāṇādisādhanasya
ca jñāturgandhādijñānabhāvādanumīyate-- antaḥkaraṇasādhanasya
sukhādijñānaṃ smṛtiśceti, tatra yat jñānaguṇaṃ
manaḥ sa ātmā. yattu sukhādyupalabdhisādhanamantaḥkaraṇaṃ
manastaditi saṃjñābhedamātraṃ nārthabheda iti/
yugapajjñeyānupalabdheścāyogina iti
cārthaḥ, yogī khalu ṛddhau prādurbhūtāyāṃ
vikaraṇadharmā nirmāya sendriyāṇi śarīrāntarāṇi
teṣu teṣu yugapaj jñeyānyupalabhate taccaitad
vibhau jñātaryupapadyate nāṇau manasīti/
vibhutve vā manaso jñānasya nātmaguṇatvapratiṣedhaḥ--
vibhu ca manastadantaḥkaraṇabhūtamiti tasya sarvendriyairyugapat
saṃyogāt yugapaj jñānānyutpadyeranniti
********************** NySBh_3,2.20 **********************
NyS_3,2.20: tadātmaguṇatvepi tulyam //
vibhurātmā sarvendriyaiḥ saṃyukta iti
yugapajjñānotpattiprasaṅga iti
********************** NySBh_3,2.21 **********************
NyS_3,2.21: indriyair manasaḥ saṃnikarṣābhāvāt tadanutpattiḥ //
gandhādyupalabdherindriyārthasaṃnikarṣavad
indriyamanaḥsaṃnikarṣoti kāraṇaṃ tasya cāyaugapadyam--
aṇutvānmanasaḥ ayaugapadyādanutpattiryugapajjñānānāmātmaguṇatvepīti
********************** NySBh_3,2.22 **********************
yadi punarātmendriyārthasaṃnikarṣamātrād
gandhādijñānamutpadyate ?---
NyS_3,2.22: notpattikāraṇānapadeśāt //
ātmendriyasaṃnikarṣamātrād gandhādijñānamutpadyate
iti nātrotpattikāraṇamapadiśyate yenaitat
pratipadyemahīti
********************** NySBh_3,2.23 **********************
NyS_3,2.23: vināśakāraṇānupalabdheścāvasthāne tannityatvaprasaṅgaḥ //
"tadātmaguṇatvepi tulyam 20"
ityetadanena samuccīyate, dvividho hi guṇanāśahetuḥ--
guṇānāmāśrayābhāvo virodhī ca guṇaḥ,
nityatvādātmano 'nupapannaḥ pūrvaḥ, virodhī
ca buddherguṇo na gṛhyate. tasmādātmaguṇatve
sati buddhernityatvaprasaṅgaḥ
********************** NySBh_3,2.24 **********************
NyS_3,2.24: anityatvagrahād buddherbuddhyantarādvināśaḥ śabdavat //
anityā buddhiriti sarvaśarīriṇāṃ
pratyātmavedanīyametat. gṛhyate ca buddhisaṃtānastatra
buddherbuddhyantaraṃ virodhī guṇa ityanumīyate
yathā śabdasaṃtāne śabdaḥ śabdāntaravirodhīti
asaṃkhyeyeṣu jñānakāriteṣu saṃskāreṣu
smṛtihetuṣvātmasamaveteṣu ātmamanasośca
saṃnikarṣe samāne smṛtihetau sati na kāraṇasyāyaugapadyamastīti
yugapatsmṛtayaḥ prādurbhaveyuryadi buddhirātmaguṇaḥ
syāditi, tatra kaścit saṃnikarṣasyāyaugapadyamupapādayiṣyannāha---
********************** NySBh_3,2.25 **********************
NyS_3,2.25: jñānasamavetātmapradeśasaṃnikarṣānmanasaḥ smṛtyutpatterna yugapadutpattiḥ //
jñānasādhanaḥ saṃskāro jñānamityucyate jñānasaṃskṛtairātmapradeśaiḥ
paryāyeṇa manaḥ saṃnikṛṣyate. ātmamanaḥsaṃnikarṣāt
smṛtayopi paryāyeṇa bhavantīti
********************** NySBh_3,2.26 **********************
NyS_3,2.26: nāntaḥśarīra vṛttitvānmanasaḥ //
sadehasyātmano manasā saṃyogo
vipacyamānakarmāśayasahito jīvanamiṣyate
tatrāsya prāk prāyaṇādantaḥśarīre vartamānasya
manasaḥ śarīrād bahirjñānasaṃskṛtairātmapradeśaiḥ
saṃyogo nopapadyate iti
********************** NySBh_3,2.27 **********************
NyS_3,2.27: sādhyatvādahetuḥ //
vipacyamānakarmāśayamātraṃ
jīvanam evaṃ ca sati sādhyamantaḥśarīravṛttitvaṃ
manasa iti
********************** NySBh_3,2.28 **********************
NyS_3,2.28: smarataḥ śarīradhāraṇopapatterapratiṣedhaḥ //
susmūrṣayā khalvayaṃ manaḥ praṇidadhānaḥ cirādapi
kaṃ cidarthaṃ smarati smarataśca śarīradhāraṇaṃ
dṛśyate, ātmamanaḥsaṃnikarṣajaśca prayatno dvividhaḥ--
dhārakaḥ prerakaśca, niḥsṛte ca śarīrādbahirmanasi
dhārakasya prayatnasyābhāvād gurutvātpatanaṃ
syāt śarīrasyātmavata iti
********************** NySBh_3,2.29 **********************
NyS_3,2.29: na tad āśugatitvānmanasaḥ //
āśugati manastasya bahiḥ śarīrādātmapradeśena
jñānasaṃskṛtena saṃnikarṣaḥ pratyāgatasya ca prayatnotpādanam
ubhayaṃ yujyate iti. utpādya vā dhārakaṃ prayatnaṃ
śarīrānniḥsaraṇaṃ manaso 'tastatropapannaṃ
dhāraṇamiti
********************** NySBh_3,2.30 **********************
NyS_3,2.30: na smaraṇakālāniyamāt //
kiñcit kṣipraṃ smaryate kiñciccireṇa.
yadā cireṇa tadā susmūrṣayā manasi dhāryamāṇe
cintāprabandhe sati kasya cidarthasya liṅgabhūtasya
cintanamārādhitaṃ smṛtiheturbhavati tatraitat
ciraniścarite manasi nopapadyate iti|
śarīrasaṃyogānapekṣaścātmamanaḥsaṃyogo
na smṛtihetuḥ-- śarīrasyopabhogāyatanatvāt = upabhogāyatanaṃ puruṣasya jñātuḥ śarīraṃ
na tato niścaritasya manasa ātmasaṃyogamātraṃ
jñānasukhādīnāmutpattau kalpate, kḷptau vā
śarīra vaiyarthyamiti
********************** NySBh_3,2.31 **********************
NyS_3,2.31: ātmapreraṇayadṛcchājñatābhiśca na saṃyogaviśeṣaḥ //
ātmapreraṇena vā manaso bahiḥ śarīrāt
saṃyogaviśeṣaḥ syād yadṛcchayā vā |
ākasmikatayā jñatayā vā manasaḥ, sarvathā cānupapattiḥ/
katham ?. smartavyatvād. icchatāḥ smaraṇajñānāsaṃbhavācca |
yadi tāvadātmā-- 'amuṣyārthasya smṛtihetuḥ
saṃskāro 'muṣminnātmapradeśe samavetastena
manaḥ saṃyujyatām' iti manaḥ prerayati tadā
smṛta evāsāvartho bhavati na smartavyaḥ, na
cātmapratyakṣa ātmapradeśaḥ saṃskāro vā tatrānupapannātmapratyakṣeṇa
saṃvittiriti|
susmūrṣayā cāyaṃ manaḥ praṇidadhānaścirādapi
kañcidarthaṃ smarati nākasmāt|
jñatvaṃ ca manaso
nāsti jñānapratiṣedhāditi
********************** NySBh_3,2.32 **********************
etacca--
NyS_3,2.32: vyāsaktamanasaḥ pādavyathanena saṃyogaviśeṣeṇa samānam //
yadā khalvayaṃ vyāsaktamanāḥ kvacid deśe śarkarayā
kaṇṭakena vā pādavyathanamāpnoti
tadātmamanaḥsaṃyogaviśeṣa eṣitavyaḥ--
dṛṣṭaṃ hi duḥkhaṃ duḥkhavedanaṃ ceti. tatrāyaṃ
samānaḥ pratiṣedhaḥ, yadṛcchayā tu na viśaiṣaḥ--
nākasmikī kriyā nākasmikaḥ saṃyoga
iti //
karmādṛṣṭamupabhogārthaṃ
kriyāheturiticet ? samānam //
karmādṛṣṭaṃ puruṣasthaṃ
puruṣopabhogārthaṃ manasi kriyāhetuḥ
evaṃ duḥkhaṃ duḥkhasaṃvedanaṃ na sidhyati
cetyevaṃ cenmanyase ?, samānaṃ
smṛtihetāvapi |
saṃyogaviśeṣo bhavitumarhati. tatra yaduktam--
"ātmapreraṇayadṛcchājñatābhiśca na saṃyogaviśeṣaḥ 31"
ityayamapratiṣedha iti, pūrvastu
pratiṣedhaḥ--
"nāntaḥśarīra vṛttitvānmanasaḥ 26"
iti
********************** NySBh_3,2.33 **********************
kaḥ khalvidānīṃ
kāraṇayaugapadyasadbhāve yugapadasmaraṇasya
heturiti ?,
NyS_3,2.33: praṇidhānaliṅgādijñānānāmayugapadbhāvādayugapatsmaraṇam //
yathā khalvātmamanasoḥ saṃnikarṣaḥ saṃskāraśca
smṛtiheturevaṃ praṇidhānaṃ liṅgādijñānāni.
tāni ca na yugapad bhavanti tatkṛtā smṛtīnāṃ
yugapadanutpattiriti
********************** NySBh_3,2.34 **********************
NyS_3,2.34: prātibhavattu praṇidhānādyanapekṣe smārte yaugapadyaprasaṅgaḥ //
yat khalvidaṃ prātibhamiva jñānaṃ praṇidhānādyanapekṣaṃ
smārtamutpadyate kadācit tasya yugapadutpattiprasaṅgaḥ--
hetvabhāvāt //
sataḥ smṛtihetorasaṃvedanāt prātibheda samānābhimānaḥ = bahvarthaviṣaye vai cintāprabandhe
kaścidevārthaḥ kasyacit smṛtihetuḥ--
tasyānucintanāt tasya smṛtirbhavati, na
cāyaṃ smartā sarvaṃ smṛtihetuṃ saṃvedayate = 'evaṃ me smṛtirutpanna' ityasaṃvedanāt
prātibhamiva jñānamidaṃ smārtamityabhimanyate,
na tvasti praṇidhānādyanapekṣa smārtamiti //
prātibhe
kathamiticet ?
puruṣakarmaviśeṣādupabhogavanniyamaḥ //
prātibhāmidānīṃ jñānaṃ yugapat
kasmānnotpadyate ?. yathopabhogārthaṃ karma yugapadupabhogaṃ
na karoti evaṃ puruṣakarmaviśeṣaḥ
pratibhāheturna yugapadanekaṃ prātibhaṃ
jñānamutpādayati //
hetvabhāvādayuktamiticet ? na--
karaṇasya pratyayaparyāye samārthyāt //
'upabhogavanniyamaḥ'
ityasti dṛṣṭānto heturnāstīti
cenmanyase ? na-- karaṇasya pratyayaparyāye sāmarthyād
naikasmin jñeye yugapadanekaṃ
jñānamutpadyate na cānekasmin, tadidaṃ
dṛṣṭena pratyayaparyāyeṇānumeyaṃ
karaṇasāmarthyamityambhūtamiti. na jñātuḥ--
vikaraṇadharmiṇo dehanānātve pratyayayaugapadyāditi //
ayaṃ ca dvitīyaḥ pratiṣedhaḥ-- vyavasthitaśarīrasya
cānekajñānasamavāyādekapradeśe yugapadanekārthasmaraṇaṃ
syāt = kvacid
deśe 'vasthitaśarīrasya
jñāturindriyārthaprabandhena
jñānamekasminnātmapradeśe samavaiti taina
yadā manaḥ saṃyujyate tadā
jñātapūrvasyānekasya yugapat smaraṇaṃ
prasajyate-- pradeśasaṃyogaparyāyābhāvāditi/
ātmapradeśānāmadravyāntaratvādekārthasamavāyasyāviśeṣe
smṛtiyaugapadyapratiṣedhānupapattiḥ|
śabdasaṃtāne
tu śrotrādhiṣṭhānapratyāsattyā śabdaśravaṇavat
saṃskārapratyāsattyā manasaḥ smṛtyutpatterna
yugapadutpattiprasaṅgaḥ|
pūrva eva tu
pratiṣedhaḥ-- nānekajñānasamavāyādekapradeśe
yugapat smṛtiprasaṅga iti
********************** NySBh_3,2.35 **********************
yat 'puruṣadharmo jñānam.
antaḥkaraṇasyecchādveṣaprayatnasukhaduḥkhāni
dharmāḥ' iti kasyacid darśanaṃ tat
pratiṣidhyate---
NyS_3,2.35: jñasyecchādveṣanimittatvādārambhanivṛttyoḥ //
ayaṃ khalu jānīte tāvat-- 'idaṃ me sukhasādhanam
idaṃ me duḥkhasādhanam' iti. jñātaṃ svasya
sukhasādhanamāptumicchati duḥkhasādhanaṃ
hātumicchati. prāptumicchāyuktasyāsya sukhasādhanāvāptaye
samīhāviśeṣa ārambhaḥ
jihāsāprayuktasya duḥkhasādhanaparivarjanaṃ
nivṛttiḥ evaṃ jñānecchāprayatnadveṣasukhaduḥkhānāmekenābhisaṃbandhaḥ |
ekakartṛtvaṃ jñānecchāpravṛttīnāṃ samānaśrayatvaṃ
ca. tasmāt
jñasyecchādveṣaprayatnasukhaduḥkhāni dharmā
nācetanasyeti, ārambhanivṛttyośca pratyagātmani
dṛṣṭatvāt paratrānumānaṃ veditavyamiti
********************** NySBh_3,2.36 **********************
atra bhūtacaitanika
āha---
NyS_3,2.36: talliṅgatvādicchādveṣayoḥ pārthivādyeṣvapratiṣedhaḥ //
ārambhanivṛttiliṅgāvicchādveṣāviti.
yasyārambhanivṛttī tasyecchādveṣau tasya
jñānamiti prāptam-- pārthivāpyataijasavāyavīnāṃ
śarīrāṇāmārambhanivṛttidarśanādicchādveṣajñānairyoga
iti caitanyam
********************** NySBh_3,2.37 **********************
NyS_3,2.37: paraśvādiṣvārambhanivṛttidarśanāt //
śarīracaitanyanivṛttiḥ|
ārambhanivṛttidarśanādicchādveṣajñānairyoga
iti prāptam paraśvādeḥ
karaṇasyārambhanivṛttidarśanāccaitanyamiti/
atha śarīrasyecchādibhiryogaḥ paraśvādestu
karaṇasyārambhanivṛttī vyabhicarataḥ ?, na
tarhyayaṃ hetuḥ-- 'pārthivāpyataijasavāyavīnāṃ
śarīrāṇāmārambhanivṛttidarśanādicchādveṣajñānairyogaḥ'
iti
ayaṃ tarhyanyo 'rthaḥ--
"talliṅgatvādicchādveṣayoḥ pārthivādyeṣvapratiṣedhaḥ 36"
pṛthivyādīnāṃ bhūtānāmārambhastāvat
trasaviśarārusthāvaraśarīreṣu
tadavayavavyūhaliṅgaḥ pravṛttiviśeṣaḥ.
loṣṭādiṣu liṅgābhāvāt. pravṛttiviśeṣābhāvo
nivṛttiḥ. ārambhanivṛttiliṅgāvicchādveṣāviti
pārthivādyeṣvaṇuṣu taddarśanādicchādveṣayostadyogād
jñānayoga iti siddhaṃ bhūtacaitanyamiti,
********************** NySBh_3,2.38 **********************
NyS_3,2.38: kumbhādiṣvanupalabdherahetuḥ //
kumbhādimṛdavayavānāṃ vyūhaliṅgaḥ pravṛttiviśeṣa
ārambhaḥ sikatādiṣu pravṛttiviśeṣābhāvo
nivṛttiḥ. na ca mṛtsikatānāmārambhanivṛttidarśanādicchādveṣaprayatnajñānairyogaḥ,
tasmāt
"talliṅgatvādicchādveṣayo 36"
ityaheturiti
********************** NySBh_3,2.39 **********************
NyS_3,2.39: niyamāniyamau tu tadviśeṣakau //
tayoḥ |
icchādveṣayorniyamāniyamau viśeṣakau |
bhedakau, jñasyecchādveṣanimitte pravṛttinivṛttī
na svāśraye, kiṃ tarhi ?. prayojyāśraye. tatra
prayujyamāneṣu bhūteṣu pravṛttinivṛttī
staḥ na sarveṣvity aniyamopapattiḥ|
yasya
tu jñatvād bhūtānāmicchādveṣanimitte
ārambhanivṛttī svāśraye tasya niyamaḥna
syāt |
yathā bhūtānāṃ guṇāntaranimittā pravṛttiḥ
guṇapratibandhācca nivṛttirbhūtamātre bhavati
niyamena eva bhūtamātre jñānecchādveṣanimitte pravṛttinivṛttī svāśraye
syātāṃ na tu bhavataḥ tasmāt prayojakāśritā jñānecchādveṣiprayatnāḥ prayojyāśraye tu pravṛttinivṛttī
itisiddham|
ekaśarīre jñātṛbahutvaṃ niranumānam|
bhūtacaitanikasya ekaśarīre bahūni bhūtāni
jñānecchādveṣaprayatnaguṇānīti jñātṛbahutvaṃ
prāptam, omiti bruvataḥ pramāṇaṃ nāsti, yathā
nānāśarīreṣu nānājñātāro pratyayavyavasthānād
evamekaśarīrepi pratyayavyavasthānumānaṃ syāt jñātṛbahutvasyeti //
dṛṣṭaścānyaguṇanimittaḥ pravṛttiviśeṣo bhūtānāṃ sonumānamanyatrāpi //
dṛṣṭaḥ karaṇalakṣaṇeṣu bhūteṣu paraśvādiṣu upādānalakṣaṇeṣu ca mṛtprabhṛtiṣu anyaguṇanimittaḥ pravṛttiviśeṣaḥ sonumānamanyatrāpi |
sa trasasthāvaraśarīreṣu
tadavayavavyūhaliṅgaḥ pravṛttiviśeṣo bhūtānām anyaguṇanimitta iti, sa ca guṇaḥ prayatnasamānāśrayaḥ saṃskāro dharmādharmasamākhyātaḥ sarvārthaḥ
puruṣārthārādhanāya prayojako bhūtānāṃ prayatnavaditi/
ātmāstitvahetubhirātmanityatvahetumiśca
bhūtacaitanyapratiṣedhaḥ kṛto veditavyaḥ/
"nendriyārthayostadvināśepi jñānāvasthānāt 18"
iti ca samānaḥ pratiṣedha iti|
kriyāmātraṃ
kriyoparamamātraṃ cārambhanivṛttī ityabhipretyoktam--
"talliṅgatvādicchādveṣayoḥ pārthivādyeṣvapratiṣedhaḥ 36"
(iti). anyathā tvime ārambhanivṛttī ākhyāte.
na ca tathāvidhe pṛthivyādiṣu dṛśyete
tasmādayuktam--
"talliṅgatvādicchādveṣayoḥ
pārthivādyeṣvapratiṣedhaḥ 36"
iti
********************** NySBh_3,2.40 **********************
bhūtendriyamanasāṃ samānaḥ pratiṣedho manastūdāharaṇamātram---
NyS_3,2.40: yathoktahetutvāt pāratantryādakṛtābhyāgamācca na manasaḥ //
"icchādveṣaprayatnasukhaduḥkhajñānānyātmano liṅgam 1-1-10"
ityataḥ prabhṛti yathoktaṃ saṃgṛhyate tena bhūtendriyamanasāṃ
caitanyapratiṣedhaḥ, pāratantryāt
uparatantrāṇi
bhūtendriyamanāṃsidhāraṇapreraṇavyūhanakriyāsu
prayatnavaśāt pravartante. caitanye punaḥ svatantrāṇi
syuriti, akṛtābhyāgamācca = "pravṛttiḥ
uvāgbuddhiśarīrārambha iti 1-1-17"
caitanye bhūtendriyamanasāṃ parakṛtaṃ karma
puruṣeṇopabhujte iti syāt, acaitanye
tu tatsādhanasya svakṛtakarmaphalopabhogaḥ
puruṣasyetyupapadyate iti
********************** NySBh_3,2.41 **********************
athāyaṃ siddhopasaṃgrahaḥ---
NyS_3,2.41: pariśeṣād yathoktahetūpapatteśca //
'ātmaguṇo jñānam' itiprakṛtam, pariśeṣo nāma prasaktapratiṣedhe
anyatrāprasaṅgācchiṣyamāṇe saṃpratyayaḥ |
bhūtendriyamanasāṃ pratiṣedhe dravyāntaraṃ
na prasajyate śiṣyate cātmā tasya guṇo
jñānamiti jñāyate, yathoktahetūpapatteśceti--
"darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇāt 3-1-1"
ityevamādīnāmātmapratipattihetūnāmapratiṣedhāditi/
pariśeṣajñāpanārthaṃ prakṛtasthāpanādijñānārthaṃ
ca yathoktahetūpapattivacanamiti|
atha vā
"upapatteśca"
iti hetvantaramevedam-- nityaḥ khalvayamātmā
yasmādekasmin śarīre dharmaṃ caritvā
kāyabhedāt svarge deveṣūpapadyate. adharmaṃ
caritvā dehabhedād narakeṣūpapadyate iti,
upapattiḥ |
śarīrāntaraprāptilakṣaṇā. sā sati sattve
nitye cāśrayavatī|
buddhiprabandhamātre
tu nirātmake nirāśrayā nopapadyate iti/
ekasattvādhiṣṭhānaścānekaśarīrayogaḥ saṃsāra
upapadyate. śarīraprabandhodaścāpavargo muktirityupapadyate,
buddhisaṃtatimātre tvekasattvānupapatterna
kaścid dīrghamadhvānaṃ saṃdhāvati. na kaścit
śarīraprabandhādvimucyata iti saṃsārāpavargānupapattiriti/
buddhisaṃtatimātre ca sattvabhedāt sarvamidaṃ
prāṇivyavahārajātam apratisaṃhitam avyāvṛttam apariniṣṭhitaṃ
ca syāt tataḥ smaraṇābhāvāt--
nānyadṛṣṭamanyaḥ smaratīti, smaraṇaṃ ca khalu
pūrvajñātasya samānena jñātrā grahaṇam--
'ajñāsiṣamamumarthaṃ jñeyam' iti. soyameko
jñātā pūrvajñātamarthaṃ gṛhṇāti taccāsya
grahaṇaṃ smaraṇamiti. tad buddhiprabandhamātre
nirātmake nopapadyate
********************** NySBh_3,2.42 **********************
NyS_3,2.42: smaraṇaṃ tvātmano jñasvābhāvyāt //
upapadyate iti, ātmana eva smaraṇaṃ na buddhisaṃtatimātrasyeti,
tuśabdo 'vadhāraṇe|
katham ?
jñasvābhāvyāt = jña ityasya svabhāvaḥ
usvo dharmaḥ-- ayaṃ khalu 'jñāsyati
jānāti ajñāsīt' iti trikālaviṣayeṇānekena
jñānena saṃbadhyate. taccāsya trikālaviṣayaṃ
jñānaṃ pratyātmavedanīyam-- 'jñāsyāmi
jānāmi ajñāsiṣam' iti vartate. tad yasyāyaṃ
svo dharmastasya smaraṇaṃ na buddhiprabandhamātrasya
nirātmakasyeti
********************** NySBh_3,2.43 **********************
smṛtihetūnām ayaugapadyād yugapadasmaraṇamityuktam,
atha kebhyaḥ smṛtirutpadyate iti ?, smṛtiḥ khalu---
NyS_3,2.43: praṇidhānanibandhābhyāsaliṅgalakṣaṇasādṛśyaparigrahāśrayāśritasambandhānantaryaviyogaikakāryavirodhātiśayaprāptivyavadhānasukhaduḥkhecchādveṣabhayorthitvakriyārāgadharmādharmanimittebhyaḥ //
susmūrṣayā manaso dhāraṇaṃ praṇidhānam--
susmūrṣitaliṅgacintanaṃ
cārthasmṛtikāraṇam 1, nibandhaḥ khalvekagranthopayamorthānām--
ekagranthopayatāḥ khalvarthā
anyonyasmṛtihetavaḥ ānupūrvyeṇetarathā
vā bhavantīti, dhāraṇāśāstrakṛto vā
prajñāteṣu vastuṣu smartavyānāmupanikṣepo nibandha iti 2,
abhyāsastu samāne viṣaye jñānānāmabhyāvṛttiḥ abhyāsajanitaḥ saṃskāra ātmaguṇo 'bhyāsaśabdenocyate sa ca smṛtihetuḥ samāna iti 3,
liṅgaṃ punaḥ saṃyogi samavāyi ekārthasamavāyi
virodhi ceti, saṃyogi yathā
dhūmo 'gneḥ gorviṣaṇaṃ pāṇiḥ pādasya rūpaṃ
sparśasya abhūtaṃ bhūtasyeti 4, lakṣaṇaṃ paśvavayavasthaṃ
gotrasya smṛtihetuḥ-- vidānāmidaṃ
gargāṇāmidamiti 5, sādṛśyaṃ citragataṃ pratirūpakaṃ
devadattasyetyevamādi 6, parigrahāt-- svena
vā svāmī svāminā vā svaṃ smaryate 7, āśrayāt--
grāmaṇyā tadadhīnaṃ smarati 8, āśritāt--
tadadhīnena grāmaṇyamiti 9, saṃbandhāt-- antevāsinā
yuktaṃ guruṃ smarati ṛtvijā yājyamiti
10, ānantaryāt-- itikagṇīyeṣvartheṣu 11,
viyogāt-- yena viprayujyate
tadviyogapratisaṃvedī bhṛśaṃ smarati 12,
ekakāryāt-- kartrantaradarśanāt kartrantare
smṛtiḥ 13, virodhāt--
vijigīṣamāṇayoranyataradarśanādanyataraḥ
smaryate 14, atiśayāt-- yenātiśaya utpāditaḥ
15, prāpteḥ-- yato yena kiñcit prāptamāptavyaṃ
vā bhavati tamabhīkṣṇaṃ smarati 16, vyavadhānāt--
kośādibhirasibhṛtīni smaryante 17, sukhaduḥkhābhyāṃ
taddhetuḥ smaryate 19, icchādveṣābhyāṃ yamicchati
yaṃ ca dveṣṭi taṃ smarati 21, bhayāt-- yato
bibheti 22, arthitvāt-- yenārthī bhojanen ācchādanena
vā 23, kriyayā-- rathena rathakāraṃ smarati 24,
rāgāt-- yasyāṃ striyāṃ rakto bhavati
tāmabhīkṣṇaṃ smarati 25, dharmāt
jātyantarasmaraṇam iha
cādhītaśrutāvadhāraṇamiti26, adharmāt prāganubhūtaduḥkhasādhanaṃ
smarati 27, na caiteṣu nimitteṣu yugapatsaṃvedanāni
bhavantīti yugapadasmaraṇamiti|
nidarśanaṃ
cedaṃ smṛtihetūnāṃ na parisaṃkhyānamiti
********************** NySBh_3,2.44 **********************
anityāyāṃ ca buddhau utpannāpavargitvāt kālāntarāvasthānāccānityānāṃ saṃśayaḥ--
kimutpannāpavargiṇī buddhiḥ śabdavat ?
aho svit kālāntarāvasthāyinī kumbhavan ? iti,
utpavyāpavargiṇīti pakṣaḥ parigṛhyate,
kasmāt ?
NyS_3,2.44: karmānavasthāyigrahaṇāt //
karmaṇo 'navasthāyino grahaṇāditi--
kṣiptasyeṣorāpatanāt kriyāsaṃtāno
gṛhyate, gatyarthaniyamācca buddhīnāṃ
kriyāsaṃtānavad buddhisaṃtānopapattiriti,
avasthitagrahaṇe ca vyavadhīyamānasya pratyakṣanivṛtteḥ |
avasthite ca kumbhe gṛhyamāṇe saṃtānenaiva
buddhirvartate prāg vyavadhānāt. tena
vyavahite pratyakṣaṃ jñānaṃ nivartate, kālāntarāvasthāne
tu buddherdṛśyavyavadhānepi
pratyakṣamavatiṣṭheteti|
smṛtiścāliṅgaṃ buddhyavasthāne-- saṃskārasya buddhijasya smṛtihetutvāt|
yaśca manyeta--
avatiṣṭhate buddhiḥ-- dṛṣṭā hi
buddhiviṣaye smṛtiḥ sā ca buddhāvanityāyāṃ
kāraṇābhāvānna syāditi, tadidamaliṅgam,
kasmāt ?. buddhijo hi saṃskāro
guṇāntaraṃ smṛtiheturna buddhiriti //
hetvabhāvādayuktamiticet ? buddhyavasthānāt
pratyakṣatve smṛtyabhāvaḥ //
yāvadavatiṣṭhate
buddhistāvadasau boddhavyārthaḥ pratyakṣaḥ pratyakṣe
ca smṛtiranupapanneti
********************** NySBh_3,2.45 **********************
NyS_3,2.45: avyaktagrahaṇamanavasthāyitvād vidyutsaṃpāte rūpāvyaktagrahaṇavat //
yadyutpannāvargiṇīṃ buddhiḥ ?
prāptam avyaktaṃ boddhavyasya grahaṇaṃ
yathā vidyutsaṃpāte vaidyutasya prakāśasyānavasthānādavyaktaṃ
rūpagrahaṇamiti. vyaktaṃ tu dravyaṇāṃ grahaṇaṃ
tasmādayuktametaditi
********************** NySBh_3,2.46 **********************
NyS_3,2.46: hetūpādānāt pratiṣeddhavyābhyanujñā //
'utpannāpavargiṇī buddhiḥ' iti pratiṣeddhavyam.
tadevābhyanujñāyate--
"vidyutsaṃpāte rūpāvyaktagrahaṇavat"
iti
yatrāvyaktagrahaṇaṃ
tatrotpannāpavargiṇī buddhiriti---
grahaṇahetuvikalpād grahaṇavikalpo na buddhivikalpāt
// yadidaṃ kvacidavyaktaṃ kvacid vyaktaṃ
grahaṇam ayaṃ vikalpo grahaṇahetuvikalpāt
uyatrānavasthito
grahaṇahetustatrāvyaktaṃ grahaṇam yatrāvasthitastatra
vyaktaṃ na tu buddher avasthānānavasthānābhyāmiti/
kasmāt ?. arthagrahaṇaṃ hi buddhiḥ |
yat tadarthagrahaṇam avyaktaṃ vyaktaṃ vā buddhiḥ
seti, viśeṣāgrahaṇe ca
sāmānyagrahaṇam avyaktagrahaṇaṃ tatra
viṣayāntare buddhyantarānutpattirnimittābhāvāt.
yatra sāmānyadharmayuktaśca dharmī gṛhyate viśeṣadharmayuktaśca
tad vyaktaṃ grahaṇaṃ. tatra tu viśeṣe 'gṛhyamāṇe
sāmānyagrahaṇamātraṃ tadavyaktaṃ grahaṇam,
sāmānyadharmayogācca viśiṣṭadharmayogo
viṣayāntaram, tatra yad grahaṇaṃ na bhavati
tad grahaṇanimittābhāvād na nu buddheranavasthānāditi/
yathāviṣayaṃ ca grahaṇa vyaktameva-- pratyarthaniyatatvācca
buddhīnām |
sāmānyaviṣayaṃ ca grahaṇaṃ svaviṣayaṃ prati
vyaktaṃ viśeṣaviṣayaṃ ca grahaṇaṃ
svaviṣayaṃ prati vyaktam-- pratyarthaniyatā
hi buddhayaḥ, tadidamavyaktagrahaṇaṃ deśitaṃ
kva viṣaye buddhyanavasthānakāritaṃ syāditi
// dharmiṇastu dharmabhede buddhinānātvasya bhāvābhāvābhyāṃ
tadupapattiḥ dharmiṇaḥ khalvarthasya samānāśca
dharmā viśiṣṭāśca teṣu pratyarthaniyatāḥ = nānā buddhayastā ubhayyo yadi dharmiṇi
vartante tadā vyaktaṃ grahaṇaṃ
dharmiṇamabhipretya. yadā tu
sāmānyagrahaṇamātraṃ tadāvyaktaṃ
grahaṇamiti. evaṃ dharmiṇamabhipretya
vyaktāvyaktayorgrahaṇayorupapattiriti, na
cedamavyaktaṃ grahaṇaṃ buddherboddhavyasya vānavasthāyitvādupapadyate
iti
********************** NySBh_3,2.47 **********************
idaṃ hi
NyS_3,2.47: na pradīpārciḥsaṃtatyabhivyaktagrahaṇavat tadgrahaṇam //
anavasthāyitvepi buddheḥ
teṣāṃ dravyāṇāṃ grahaṇaṃ vyaktaṃ pratipattavyam/
katham ?.
pradīpārciḥsaṃtatyabhivyaktagrahaṇavat
upradīpārciṣāṃ saṃtatyā vartamānānāṃ
grahaṇānavasthānaṃ grāhyānavasthānaṃ ca, pratyarthaniyatatvādvā
buddhīnāṃ yāvanti pradīpārcīṣi tāvatyo
buddhaya iti. dṛśyate cātra vyaktaṃ
pradīpārciṣāṃ grahaṇamiti
********************** NySBh_3,2.48 **********************
cetanā śarīraguṇaḥ-- sati śarīre
bhāvādasati cābhāvāditi|
NyS_3,2.48: dravye svaguṇaparaguṇopalabdheḥ saṃśayaḥ //
sāṃśayikaḥ sati bhāvaḥ-- svaguṇo 'psu
dravatvamupalabhyate paraguṇaścoṣṇatā.
tenāyaṃ saṃśayaḥ-- kiṃ śarīraguṇaścetanā
śarīre gṛhyate ? atha dravyāntaraguṇaḥ ? iti
********************** NySBh_3,2.49 **********************
na śarīraguṇaścetanā,
kasmāt ?,
NyS_3,2.49: yāvaccharīrabhāvitvādrūpādīnām //
na rūpādihīnaṃ śarīraṃ gṛhyate cetanāhīnaṃ tu gṛhyate yathoṣṇatāhīnā āpaḥ
tasmānna śarīraguṇaścetaneti //
saṃskāravaditicet ? na-- kāraṇānucchedāt //
yathāvidhe dravye
saṃkārastathāvidhe evoparamaḥ ?. na-- tatra
kāraṇocchedādatyantaṃ saṃskārānupattirbhavati,
yathāvidhe śarīre cetanā gṛhyate
tathāvidhe evātyantoparamaścetanāyā
gṛhyate. tasmāt 'saṃskāra vat' ityasamaḥ
samādhiḥ //
athāpi śarīrasthaṃ
cetanotpattikāraṇaṃ syāt dravyāntarasthaṃ
vā ubhayasthaṃ vā, tanna--
niyamahetvabhāvāt
uśarīrasthena kadācit cetanotpadyate
kadācinneti niyame heturnāstīti.
dravyāntarasthena ca śarīre eva
cetanotpadyate na loṣṭādiṣvityatra
niyamaheturnāstīti. ubhayasthasya
nimittatve śarīrasamānajātīyadravye
cetanā notpadyate śarīre eva cotpadyate itiniyame
heturnāstīti
********************** NySBh_3,2.50 **********************
yacca
manyeta-- sati śyāmādiguṇe dravye śyāmādyuparamo
dṛṣṭa evaṃ cetanoparamaḥ syāditi,
NyS_3,2.50: na pākajaguṇāntarotpatteḥ //
nātyantarūpoparamaḥ = dravyasya śyāme rūpe nivṛtte pākajaṃ
guṇāntaram
uraktaṃ rūpamutpadyate, śarīre tu
cetanāmātroparamo 'tyantamiti
********************** NySBh_3,2.51 **********************
athāpi---
NyS_3,2.51: pratidvandvisiddheḥ pākajānāmapratiṣedhaḥ //
yāvatsu dravyeṣu pūrvaguṇapratidvandvisiddhistāvatsu
pākajotpattirdṛśyate-- pūrvaguṇaiḥ saha
pākajānāmavasthānasyāgrahaṇāt. na ca śarīre
cetanāpratidvandvi sahānavasthāyi
guṇāntaraṃ gṛhyate yenānumīyeta tena
cetanāyā virodhaḥ, tasmādapratiṣaddhā
cetanā yāvaccharīraṃ varteta na tu vartate
tasmānna śarīraguṇaścetanā iti
********************** NySBh_3,2.52 **********************
itaśca na śarīraguṇaścetanā---
NyS_3,2.52: śarīravyāpitvāt //
śarīraṃ śarīrāvayavāśca sarve cetanotpattyā vyāptā iti na
kvacidanutpattiścetanāyāḥ. śarīravat śarīrāvayavāścetanā
iti prāptaṃ cetanabahutvam, tatra yathā pratiśarīraṃ
cetanabahutve sukhaduḥkhajñānānāṃ vyavasthā
liṅgam evamekaśarīrepi syāt. na
tu bhavati. tasmānna śarīraguṇaścetaneti
********************** NySBh_3,2.53 **********************
yaduktam-- na
kvaciccharīrāvayave cetanāyā anutpattiriti.
sā na
NyS_3,2.53: na keśanakhādiṣvanupalabdheḥ //
keśeṣu nakhādiṣu cānutpattiścetanāyā ityanupapannaṃ
śarīravyāpitvamiti
********************** NySBh_3,2.54 **********************
NyS_3,2.54: tvakparyantatvāccharīrasya keśanakhādiṣvaprasaṅgaḥ //
indriyāśrayatvaṃ śarīralakṣaṇam |
tvakparyantaṃ jīvamanaḥsukhaduḥkhasaṃvittyāyatanabhūtaṃ śarīraṃ
tasmānna keśādiṣu cetanotpadyate, arthakāritastu
śarīropanibandhaḥ keśādīnāmiti
********************** NySBh_3,2.55 **********************
itaśca na śarīraguṇaścetanā---
NyS_3,2.55: śarīraguṇavaidharmyāt //
dvividhaḥ śarīraguṇaḥ--
apratyakṣaṃ ca gurutvam indriyagrāhyaṃ ca rūpādi,
vidhāntaraṃ tu cetanā |
nāpratyakṣā-- saṃvedyatvāt. nendriyagrāhyā--
manoviṣayatvāt. tasmād
dravyāntaraguṇa iti
********************** NySBh_3,2.56 **********************
NyS_3,2.56: na rūpādīnāmitaretaravaidharmyāt //
yathetaretaravidharmāṇo rūpādayo na śarīraguṇatvaṃ
jahati. evaṃ rūpādivaidharmyārt cetanā śarīraguṇatvaṃ
na hāsyatīti
********************** NySBh_3,2.57 **********************
NyS_3,2.57: ainrdiyakatvād rūpādīnāmapratiṣedhaḥ //
apratyakṣatvācceti, yathetaretaravidharmāṇo
rūpādayo na dvaividhyamativartante tathā rūpādivaidharmyāt
cetanā na dvaividhyamativarteta yadi śarīraguṇaḥ
syāditi. ativarttate tu tasmānna śarīraguṇa
iti //
bhūtendriyamanasāṃ jñānapratiṣedhāt siddhe satyārambho viśeṣajñāpanārthaḥ |
bahudhā parīkṣyamāṇaṃ tattvaṃ suniścitataraṃ
bhavatīti
********************** NySBh_3,2.58 **********************
parīkṣitā buddhiḥ, manasa idānīṃ parīkṣākramaḥ tat kiṃ pratiśarīramekamanekamiti
vicāre---
NyS_3,2.58: jñānāyaugapadyādekaṃ manaḥ //
asti khalu vai jñānāyaugapadyam--
ekaikasyendriyasya yathāviṣayaṃ
karaṇasyaikapratyayanirvṛttau sāmarthyāt
na tadekatve manaso liṅgam. yattu khalvindriyāntarāṇāṃ
viṣayāntareṣu jñānāyaugapadyamiti talliṅgam/
kasmāt ?. saṃbhavati khalu vai bahuṣu manaḥsu
indriyamanaḥsaṃyogayaugapadyamiti
jñānayaugapadyaṃ syāt. na tu bhavati
tasmād viṣaye pratyayaparyāyādekaṃ mano
bhavatīti
********************** NySBh_3,2.59 **********************
NyS_3,2.59: na yugapadanekakriyopalabdheḥ //
ayaṃ khalvadhyāpako 'dhīte vrajati kamaṇḍaluṃ
dhārayati panthānaṃ paśyati śṛṇotyāraṇyajān
śabdān bibheti vyālaliṅgāni bubhutsate
smarati ca gantavyaṃ sthānīyamiti
kramasyāgrahaṇād yugapadetāḥ kriyā iti
prāptaṃ manaso bahutvamiti
********************** NySBh_3,2.60 **********************
NyS_3,2.60: alātacakradarśanavat tadupalabdhirāśusaṃcārāt //
āśusaṃcārādalātacakrasya bhramato
vidyamānaḥ kramo na gṛhyate.
kramasyāgrahaṇād avicchedabuddhyā
cakravad buddhirbhavati, tathā buddhīnāṃ
kriyāṇāṃ cāśuvṛttitvād vidyamānaḥ
kramo na gṛhyate. kramasyāgrahaṇād yugapat
kriyā bhavanatīti abhimāno bhavati|
kiṃ punaḥ
kramasyāgrahaṇād yugapat kriyābhimānaḥ ? atha yugapadbhāvādeva yugapadanekakriyopalabdhiriti ?, nātra viśeṣapratipatteḥ kāraṇamucyate|
uktam--
indriyāntarāṇāṃ viṣayāntareṣu paryāyeṇa
buddhayo bhavantīti, taccāpratyākhyeyam-- ātmapratyakṣatvāt/
athāpi dṛṣṭaśrutānarthāṃścintayataḥ krameṇa buddhayo
vartante na yugapad anenānumātavyamiti/
varṇapadavākyabuddhīnāṃ tadarthabuddhīnāṃ cāśuvṛttitvāt
kramasyāgrahaṇam|
katham ?, vākyastheṣu khalu
varṇeṣūccaratsu prativarṇaṃ tāvacchravaṇaṃ bhavati.
śrutaṃ varṇamekamanekaṃ vā padabhāvena pratisaṃdhatte.
pratisaṃdhāya padaṃ vyavasyati. padavyavasāyena
smṛtyāpadārthaṃ pratipadyate,
padasamūhapratisaṃdhānācca vākyaṃ vyavasyati.
saṃbaddhāṃśca padārthāna gṛhītvā vākyārthaṃ
pratipadyate, na cāsāṃ krameṇa vartamānānāṃ buddhīnāmāśuvṛttitvāt
kramo gṛhyate. tadetadanumānamanyatra buddhikriyāyaugapadyābhimānasyeti/
na cāsti muktasaṃśayā yugapadutpattirbuddhīnāṃ
yayā manaso bahutvamekaśarīre 'numīyate
iti
********************** NySBh_3,2.61 **********************
NyS_3,2.61: yathoktahetutvāccāṇu //
aṇu mana ekaṃ
ceti dharmasamuccayaḥ-- jñānāyaugapadyāt,
mahattve manasaḥ sarvendriyasaṃyogād yugapad
viṣayagrahaṇaṃ syāditi
manasaḥ khalu bhoḥ
sendriyasya śarīre vṛttilābho nānyatra
śarīrāt, jñātuśca puruṣasya śarīrāyatanā
buddhyādayo viṣayopabhogo
jihāsitahānam īpsitāvāptiśca sarve
ca śarīrāśrayā vyavahārāḥ, tatra khalu
vipratipatteḥ saṃśayaḥ-- kimayaṃ
puruṣakarmanimittaḥ śarīrasargaḥ ? atha vā bhūtamātrādakarmanimittaḥ ?
iti, śrūyate khalvatra vipratipattiriti/
********************** NySBh_3,2.62 **********************
tatredaṃ tattvam---
NyS_3,2.62: pūrvakṛtaphalānubandhāttadutpattiḥ //
pūrvaśarīre yā pravṛttiḥ vāgbuddhiśarīrārambhalakṣaṇā
tat pūrvakṛtaṃ karmoktaṃ tasya phalam |
tajjanitau dharmādharmauṃ. tatphalasyānubandhaḥ = ātmasamavetasyāvasthānam. tena prayuktebhyo
bhūtebhyastasya śarīrasyotpattirna svatantrebhya
iti|
yadadhiṣṭhānoyamātmā 'ayamahamitimanyamāno
yatrābhiyukto yatropabhogatṛṣṇayā
viṣayānupalabhamāno dharmādharmauṃ saṃskaroti
tadasya śarīram. tena saṃskāreṇa
dharmādharmalakṣaṇena bhūtasahitena patite 'smin
śarīre śarīrāntaraṃ niṣpadyate.
niṣpannasya ca tasya pūrvaśarīra vat
puruṣārthakriyā puruṣasya ca pūrvaśarīra
vatpravṛttiriti karmāpekṣebhyo bhūtebhyaḥ
śarīrasargesati etadupapadyate iti, dṛṣṭā ca
puruṣaguṇena prayatnena prayuktebhyo bhūtebhyaḥ
puruṣārthakriyāsamarthānāṃ dravyāṇāṃ rathaprabhṛtīnāmutpattistayānumātavyam--
'śarīramapi
puruṣārthakriyāsamarthamutpadyamānaṃ
puruṣasya guṇāntarāpekṣebhyo bhūtebhya
utpadyate' iti
********************** NySBh_3,2.63 **********************
atra nāstika āha---
NyS_3,2.63: bhūtebhyo mūrtyupādānavat tadupādānam //
yathā karmanirapekṣebhyo bhūtebhyo nirvṛttā mūrtayaḥ
usikatāśarkarāpāṣāṇagairikāñjanaprabhṛtayaḥ
puruṣārthakāritvādupādīyante tathā
karmanirapekṣebhyo bhūtebhyaḥ śarīmutpannaṃ
puruṣārthakāritvādupādīyate iti
********************** NySBh_3,2.64 **********************
NyS_3,2.64: na sādhyasamatvāt //
yathā śarīrotpattirakarmanimittā sādhyā
tathā sikatāśarkarāpāṣāṇagairikāñjanaprabhṛtīnāmapy akarmanimittaḥ
sargaḥ sādhyaḥ sādhyasamatvādasādhanamiti = "bhūtebhyo mūrtyupādānavat"
iti cānena sādhyam
********************** NySBh_3,2.65 **********************
NyS_3,2.65: notpattinimittatvānmātāpitroḥ //
viṣamaścāyamupanyāsaḥ, kasmāt ?, nirbījā
imā mūrtaya utpadyante. bījapūrvikā tu śarīrotpattiḥ/
mātāpitṛśabdena lohitaretasī bījabhūte
gṛhyete, tatra sattvasvaya
garbhavāsānubhavanīyaṃ karma pitrośca putrulānubhavanīye
karmaṇī māturgarbhāśraye śarīrotpattiṃ bhūtebhyaḥ
prayojayanti ityupapannaṃ bījānuvidhānamiti
********************** NySBh_3,2.66 **********************
NyS_3,2.66: tathāhārasya //
"utpattinimittatvāt"
itiprakṛtam, bhuktaṃ pītam āhārastasya
paktinirvṛttaṃ rasadravyaṃ mātṛśarīre
copacīyate. bīje garbhāśayasthe bījasamānapākaṃ
mātrayā copacayaḥ bīje yāvad
vyūhasamarthaḥ saṃcaya iti. saṃcitaṃ cārbudamāṃsapeśīkalakakaṇḍaraśiraḥpāṇyādinā
ca vyūhena indriyādhiṣṭhānabhedena vyūhyate.
vyūhe ca garbhaganāḍyāvatāritaṃ rasadravyamupacīyate
yāvat prasavasamarthamiti|
na
cāyamannapānasya sthālyādigatasya kalpate
iti, etasmāt kāraṇāt karmanimittatvaṃ
śarīrasya vijñāyate iti
********************** NySBh_3,2.67 **********************
NyS_3,2.67: prāptau cāniyamāt //
na sarvo dampatyoḥ saṃyogo garbhādhānaheturdṛśyate.
tatrāsati karmaṇi na bhavati sati ca bhavatītyupapanno
niyamābhāva iti|
karmanirapekṣeṣu
bhūteṣu śarīrotpattihetuṣu niyamaḥ
syāt-- na hyatra kāraṇābhāva iti
********************** NySBh_3,2.68 **********************
athāpi---
NyS_3,2.68: śarīrotpattinimittavat saṃyogotpattinimittaṃ karma //
yathā khalvidaṃ śarīraṃ dhātuprāṇasaṃvāhinīnāṃ nāḍīnāṃ śukrāntānāṃ
dhātūnāṃ ca snāyutvagasthiśirāpeśīkalalakaṇḍarāṇāṃ
ca śirobāhūdarāṇāṃ sakthnāṃ ca
koṣṭhagānāṃ vātapittakaphānāṃ ca
mukhakaṇṭhahṛdayāmāśayapakvāśayādhaḥstrotasāṃ
ca paramaduḥkhasaṃpādanīyena saṃniveśena
vyūhitam aśakyaṃ pṛthivyādibhiḥ
karmanirapekṣairutpādayitumiti
karmanimittā śarīrotpattiriti
vijñāyate, evaṃ ca pratyātmaniyatasya
nimittasyābhāvād niratiśayairātmabhiḥ
saṃbandhāt sarvātmanāṃ na samānaiḥ pṛthivyādibhirutpāditaṃ
śarīraṃ pṛthivyādigatasya ca
niyamahetorabhāvāt sarvātmanāṃ sukhaduḥkhasaṃvittisādhanaṃ
samānaṃ prāptam, yattu pratyātmaṃ
vyavatiṣṭhate tatra śarīrotpattinimittaṃ
karma vyavasthāheturiti vijñāyate, paripacyamāno
hi pratyātmaniyataḥ karmāśayo yasminnātmani
vartate tasyaivopabhogāyatanaṃ śarīramutpādya
vyavasthāpayati, tadevaṃ śarīrotpattinimittavat
saṃyoganimittaṃ karmeti vijñāyate|
pratyātmavyavasthānaṃ
tu śarīrasyātmanā saṃyogaṃ pracakṣmahe
iti
********************** NySBh_3,2.69 **********************
NyS_3,2.69: etena niyamaḥ pratyuktaḥ //
yo 'yamakarmanimitte śarīrasarge
sati niyama ityucyate ayam--
"śarīrotpattinimittavat
saṃyogotpattinimittaṃ karma 68"
ityanena pratyuktaḥ|
kastāvadayaṃ niyamaḥ ?. yathaikasyātmanaḥ
śarīraṃ tathā sarveṣāmiti niyamaḥ, anyasyānyathā
anyasyānyathā ity aniyamaḥ |
bhedaḥ
uvyāvṛttiviśeṣa
iti, dṛṣṭā ca janmavyāvṛttiḥ-- uccābhijano
nikṛṣṭābhijana iti. praśastaṃ
ninditamiti. vyādhibahulam. arogamiti.
samagraṃ vikalamiti. pīḍābahulaṃ sukhabahulamiti.
puruṣātiśayalakṣaṇopapannaṃ
viparītamiti. praśastalakṣaṇaṃ ninditalakṣaṇamiti.
paṭvindriyaṃ mṛdvindriyamiti. sūkṣmaśca bhedo 'parimeyaḥ,
soyaṃ janmabhedaḥ pratyātmaniyatāt
karmabhedādupapadyate|
asati karmabhede pratyātmaniyate
niratiśayatvādātmanāṃ samānatvācca pṛthivyādīnāṃ
pṛthivyādigatasya
niyamahetorabhāvāt sarvaṃ sarvātmanāṃ
prasajyeta, na tvidamitthambhūtaṃ
janma,tasmād nākarmanimittā śarīrotpattiriti
********************** NySBh_3,2.70 **********************
NyS_3,2.70: upapannaśca tadviyogaḥ karmakṣayopapatteḥ //
karmanimitte śarīrasarge
tena śarīreṇātmano viyoga upapannaḥ/
kasmāt ?, karmakṣayopapatteḥ = upapadyate khalu karmakṣayaḥ samyagdarśanāt,
prakṣīṇe mohe vītarāgaḥ
punarbhavahetukarma
kāyavāṅmanobhirna karoti ityuttarasyānupacayaḥ
pūrvopacitasya vipākapratisaṃvedanāt prakṣayaḥ,
evaṃ prasavahetorabhāvāt patite 'smin
śarīre punaḥ śarīrāntarānutpatterapratisaṃdhiḥ/
akarmanimitte tu śarīrasarge bhūtakṣayānupapattestadviyogānupapattiriti
********************** NySBh_3,2.71**********************
NyS_3,2.71: tadadṛṣṭakāritamiticet punastatprasaṅgopavarge //
adarśanaṃ khalu adṛṣṭamityucyate.
adṛṣṭakāritā bhūtebhyaḥ śarīrotpattiḥ|
na jātv anutpanne śarīre draṣṭā nirāyatano
dṛśyaṃ paśyati. taccāsya dṛśyaṃ dvividham--
viṣayaśca nānātvaṃ cāvyaktātmanoḥ tadarthaḥ
śarīrasargaḥ, tasminn avasite
caritārthāni bhūtāni na śarīramutpādayantīti
upapannaḥ śarīraviyoga iti, evaṃ
cenmanyase ? punastatprasaṅgo 'pavarge |
punaḥ śarīrotpattiḥ prasajyate iti |
yā cānutpanne śarīre darśanānutpattiradarśanābhimatā
yā cāpavarge śarīranivṛttau darśanānutpattiradarśanabhūtā
naitayoradarśanayoḥ kvacid viśeṣaityadarśanasyānivṛtterapavarge
punaḥ śarīrotpattiprasaṅga iti //
caritārthatā viśeṣa iti cet ? na--
karaṇākaraṇayorārambhadarśanāt //
caritārthāni bhūtāni darśanāvasānād
na śarīrāntaramārabhante ityayaṃ viśeṣaḥ.
evaṃ ceducyate ? na--
karaṇākaraṇayorārambhadarśanāt = caritārthānāṃ bhūtānāṃ viṣayopalabdhikaraṇāt
punaḥ punaḥ śarīrārambho dṛśyate.
prakṛtipuruṣayornānātvadarśanasyākaraṇād
nirarthakaḥ śarīrārambhaḥ punaḥ punardṛśyate.
tasmādakarmanimittāyāṃ bhūtasṛṣṭau na darśanārthā
śarīrotpattiryuktā. yuktā tu
karmanimitte sarge darśanārthā śarīrotpattiḥ/
karmaviṣākasaṃvedanaṃ darśanamiti
tadadṛṣṭakāritamiti ca kasyacid darśanam |
adṛṣṭaṃ nāma paramāṇūnāṃ guṇaviśeṣaḥ
kriyāhetustena preritāḥ paramāṇavaḥ saṃmūrcchitāḥ
śarīramutpādayantīti tad manaḥ samāviśati
svaguṇenādṛṣṭena preritam. samanaske śarīre
draṣṭurupalabdhirbhavatīti|
etasmin vai darśane
guṇānucchedāt punastatprasaṅga |
apavarge 'pavarge śarīrotpattiḥ--
paramāṇuguṇasyādṛṣṭasyānucchedyanvāditi
********************** NySBh_3,2.72 **********************
NyS_3,2.72: manaḥkarmanimittatvācca saṃyogānucchedaḥ //
manoguṇenādṛṣṭena samāveśite manasi
saṃyogavyucchedo na syāt. tatra kiṅkṛtaṃ
śarīrādapasarpaṇaṃ manasa iti ?|
karmāśayakṣaye
tu karmāśayāntarād
vipacyamānādapasarpaṇopapattiriti/
adṛṣṭādevāpasapraṇamiticet ?, yo 'dṛṣṭaḥ
śarīropasarpaṇahetuḥ sa
evāpasarpaṇaheturapīti na--
ekasyajīvanaprāyaṇahetutvānupapatteḥ |
evaṃ ca sati ekamadṛṣṭaṃ
jīvanaprāyaṇayorheturitiprāptaṃ
naitadupapadyate
********************** NySBh_3,2.73 **********************
NyS_3,2.73: nityatvaprasaṅgaśca prāyaṇānupapatteḥ //
vipākasaṃvedanāt karmāśayakṣaye śarīrapātaḥ
prāyaṇam. karmāśayāntarācca punarjanma|
bhūtamātrāttu karmanirapekṣāt śarīrotpattau kasya kṣayāt śarīrapātaḥ |
prāyaṇamiti ? prāyaṇānupapatteḥ khalu vai
nityatvaprasaṅgaṃ vidmaḥ, yādṛcchike tu prāyaṇe
prāyaṇabhedānupapattiriti
********************** NySBh_3,2.74 **********************
"punastatprasaṅgo 'pavarge 71"
etatsasādhitsurāha---
NyS_3,2.74: aṇuśyāmatānityatvavadetat syāt //
yathāṇoḥ śyāmatā nityā agnisaṃyogena
pratibaddhā na punarutpadyate evamadṛṣṭakāritaṃ
śarīramapavarge punarnotpadyate iti
********************** NySBh_3,2.75 **********************
NyS_3,2.75: nākṛtābhyāgamaprasaṅgāt //
nāyamasti dṛṣṭāntaḥ, kasmāt ?, akṛtābhyāgamaprasaṅgāt |
akṛtam |
pramāṇato 'nupapannaṃ tasyābhyāgamaḥ |
abhyupapattiḥ
uvyayasāyaḥ,
etatśraddadhānena pramāṇato 'nupapannaṃ mantavyam,
tasmānnāyaṃ dṛṣṭāntaḥ-- na pratayakṣaṃ na
cānumānaṃ kiñciducyate iti,
tadidandṛṣṭāntasya sādhyasamatvamabhidhīyate
iti|
atha vā-- nākṛtābhyāgamaprasaṅgāt |
aṇuśyāmatādṛṣṭāntenākarmanimittāṃ śarīrotpattiṃ
samādadhānasya akṛtābhyāgamaprasaṅgaḥ |
akṛte sukhaduḥkhohetau karmaṇi
puruṣasya sukhaṃ duḥkhamabhyāgacchatīti prasajyeta,
omitibrahavataḥ pratyakṣānumānāgamavirodhaḥ/
pratyakṣavirodhastāvat-- bhinnamidaṃ sukhaduḥkhaṃ
pratyātmavedanīyatvāt pratyakṣaṃ sarvaśarīriṇām/
ko bhedaḥ ?, tīvraṃ mandaṃ ciramāśu
nānāprakāramekaprakāram ityevamādirviśeṣaḥ/
na cāsti pratyātmaniyataḥ
sukhaduḥkhahetuviśeṣaḥ, na cāsati
hetuviśeṣe phalaviśeṣo dṛśyate/
karmanimitte tu sukhaduḥkhayoge karmaṇāṃ
tīvramandatopapatteḥ karmasaṃcayānāṃ
cotkarṣāpakarṣabhāvād
nānāvidhaikavidhabhāvācca karmaṇāṃ sukhaduḥkhabhedopapattiḥ,
soyaṃ hetubhedābhāvād dṛṣṭaḥ sukhaduḥkhabhedo
na syāditi pratyakṣavirodhaḥ //
tathānumānavirodhaḥ-- dṛṣṭaṃ hi
puruṣaguṇavyavasthānāt sukhaduḥkhavyavasthānam
uyaḥ khalu cetanāvān sādhananirvartanīyaṃ
sukhaṃ buddhvā tadīpsan sādhanāvāptaye
yatate sa sukhena yujyate na viparītaḥ,
yaśca sādhananirvartanīyaṃ duḥkhaṃ buddhvā
tajjihāsuḥ sādhanapari varjanāya yatate
sa duḥkhena tyajyate na viparītaḥ, nāsti
cedaṃ yatnamantareṇa cetanānāṃ sukhaduḥkhavyavasthānaṃ
tenāpi cetanaguṇāntaravyavasthākṛtena bhavitavyamityanumānam.
tadetad akarmanimitte sukhaduḥkhayoge
virudhyate iti, tacca guṇāntaram
asaṃvedyatvādadṛṣṭaṃ vipākakālāniyamāccāvyavasthitam/
buddhyādayastu saṃvedyāścāpavargiṇaśceti/
athāgamavirodhaḥ-- bahu khalvidabhārṣam |
ṛṣīṇāmupadeśajātam anuṣṭhānapari varjanāśrayam.
upadeśaphalaṃ ca śarīriṇāṃ
varṇāśramavibhāgenānuṣṭhānalakṣaṇā pravṛttiḥ
parivarjanalakṣaṇā nivṛttiḥ/
taccobhayametasyāṃ dṛṣṭau 'nāsti karma sucaritaṃ
duścaritaṃ vākarmanimittaḥ puruṣāṇāṃ sukhaduḥkhayogaḥ'
itiviruddhyate, seyaṃ pāpiṣṭhānāṃ
mithyādṛṣṭiḥ-- 'akarmanimittā
śarīrasṛṣṭirakarmanimittaḥ sukhaduḥkhayogaḥ'
iti
Original text: Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0