ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7

॥ ઇતિ વાત્સ્યાયનવિરચિતે ન્યાયભાષ્યે તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમમાહ્નિકમ્ ॥
અથ ન્યાયભાષ્યતૃતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયમાહ્નિકમ્ ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.1 **********************
પરીક્ષિતાનીન્દ્રિયાણિ અર્થાશ્ચ, બુદ્ધેરિદાનીં પરીક્ષાક્રમઃ-- સા કિમનિત્યા નિત્યા વા ? ઇતિ।
કુતઃ સંશયઃ ?---
ન્ય્સ્_3,2.1: કર્માકાશસાધર્મ્યાત્ સંશયઃ ॥
અસ્પર્શવત્ત્વં તાભ્યાં સમાનો ધર્મ ઉપલભ્યતે બુદ્ધૌ. વિશેષશ્ચોપજનાપાયધર્મવત્ત્વમ્, વિપર્યયશ્ચ યથાસ્વમનિત્યનિત્યયોસ્તસ્યાં બુદ્ધૌ નોપલભ્યતે તેન સંશય ઇતિ ॥
અનુપપન્નઃ ખલ્વયં સંશયઃ-- સર્વશરીરિણાં હિ પ્રત્યાત્મવેદનીયાનિત્યા બુદ્ધિઃ સુખાદિવત્. ભવતિ ચ સંવિત્તિઃ-- ઽજ્ઞાસ્યામિઽ ઽજાનામિઽ ઽઅજ્ઞાસિષમ્ઽ ઇતિ, ન ચોપજનાપાયાવન્તરેણ ત્રૈકાલ્યવ્યક્તિસ્તતશ્ચ ત્રૈકાલ્યવ્યક્તેઃ ઽઅનિત્યા બુદ્ધિઃઽ ઇત્યેતત્ સિદ્ધમ્, પ્રમાણસિદ્ધં ચેદં શાસ્ત્રેપ્યુક્તમ્--
"ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષોત્પન્નમ્ 1-1-4 "
"યુગપત્ જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્મનસો લિઙ્ગમ્ 1-1-16"
ઇત્યેવમાદિ, તસ્માત્સંશયપ્રક્રિયાનુપપત્તિરિતિ।
દૃષ્ટિપ્રવાદોપાલમ્ભાર્થં તુ પ્રકરણમ્. એવં હિ પશ્યન્તઃ પ્રવદન્તિ સાંખ્યાઃ-- ઽપુરુષસ્યાન્તઃકરણભૂતા નિત્યા બુદ્ધિઃઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.2 **********************
સાધનં ચ પ્રચક્ષતે---
ન્ય્સ્_3,2.2: વિષયપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ॥
કિં પુનરિદં પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ? ઽપૂર્વમજ્ઞાસિષમર્થં તમિમં જાનામીતિજ્ઞાનયોઃ સમાને ઽર્થે પ્રતિસન્ધિજ્ઞાનં પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ એતચ્ચાવસ્થિતાયા બુદ્ધેરુપપન્નમ્. નાનાત્વે તુ બુદ્ધિભેદેષૂત્પન્નાપવર્ગિષુ પ્રત્યભિજ્ઞાનાનુપપત્તિઃ-- નાન્યજ્ઞાતમન્યઃ પ્રત્યભિજાનાતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.3 **********************
ન્ય્સ્_3,2.3: સાધ્યસમત્વાદહેતુઃ ॥
યથા ખલુ નિત્યત્વં બુદ્ધેઃ સાધ્યમ્ એવં પ્રત્યભિજ્ઞાનમપીતિ।
કિં કારણમ્ ?. ચેતનધર્મસ્ય કરણે ઽનુપપત્તિઃ-- પુરુષધર્મઃ ખલ્વયં જ્ઞાનં દર્શનમુપલબ્ધિર્બોધઃ પ્રત્યયો ઽધ્યવસાય ઇતિ-- ચેતનો હિ પૂર્વજ્ઞાતમર્થં પ્રત્યભિજાનાતિ તસ્યૈતસ્માદ્ હેતોર્નિત્યત્વં યુક્તમિતિ।
કરણચૈતન્યાભ્યુપગમે તુ ચેતનસ્વરૂપં વચનીયમ્-- નાનિર્દિષ્ટસ્વરૂપમાત્માન્તરં શક્યમસ્તીતિ પ્રતિપત્તુમ્।
જ્ઞાનં ચેદ્ બુદ્ધેરન્તઃકરણસ્યાભ્યુપગમ્યતે ચેતનસ્યેદાનીં કિં સ્વરૂપં કો ધર્મઃ કિં તત્ત્વમ્, જ્ઞાનેન ચ બુદ્ધૌ વર્તમાનેનાયં ચેતનઃ કિં કરોરીતિ ॥
ચેતયતે ઇતિચેત્ ?. ન જ્ઞાનાદર્થાન્તર વચનમ્।
પુરુષશ્ચેતયતે બુદ્ધિર્જાનાતીતિ. નેદં જ્ઞાનાદર્થાન્તરમુચ્યતે-- યેતયતે જાનીતે પશ્યતિ ઉપલભતે ઇત્યેકોયમર્થ ઇતિ।
બુદ્ધિર્જ્ઞાપયતીતિ ચેત્ ?. અદ્ધા જાનીતે પુરુષો બુદ્ધિર્જ્ઞાપયતીતિ સત્યમેતત્. એવં ચાભ્યુપગમે ઽજ્ઞાનં પુરુષસ્યઽ ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ ન બુદ્ધેરન્તઃકરણસ્યેતિ ॥
પ્રતિપુરુષં ચ શબ્દાન્તર વ્યવસ્થાપ્રતિજ્ઞાને ? પ્રતિષેધહેતુવચનમ્।
યશ્ચ પ્રતિજાનીતે-- કશ્ચિત્ પુરુષશ્ચેતયતે કશ્ચિદ્ બુધ્યતે કશ્ચિદુપલભતે કશ્ચિત્ પશ્યતિ ઇતિ પુરુષાનતરાણિ ખલ્વિમાનિ।
ચેતનો બોદ્ધા ઉપલબ્ધા દ્રષ્ટેતિ નૈકસ્યેતિ ધર્મા ઇતિ, અત્ર કઃ પ્રતિષેધહેતુરિતિ ॥
અર્થસ્યાભેદ ઇતિચેત્ ?. સમાનમ્।
અભિન્નાર્થા એતે શબ્દા ઇતિ તત્ર વ્યવસ્થાનુપપત્તિરિત્યેવં ચેત્ મન્યસે ?. સમાનં ભવતિ ।
પુરુષશ્ચેતયતે બુદ્ધિર્જાનીતે ઇત્યતત્રાપ્યર્થો ન ભિદ્યતે, તત્રોભયોશ્ચેતનત્વાદન્યતરલોપ ઇતિ।
યદિ પુનર્બુધ્યતે ઽનયેતિ બોધનં બુદ્ધિર્મન એવોચ્યતે તચ્ચ નિત્યમ્ ? અસ્ત્વેતદેવં ન તુ મનસો વિષયપ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્ નિત્યત્વમ્. દૃષ્ટં હિ કરણભેદે જ્ઞાતુરેકત્વાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્-- સવ્યદૃષ્ટસ્યેતરેણ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદિતિ ચક્ષુર્વત્. પ્રદીપવચ્ચ ।
પ્રદીપાન્તરદૃષ્ટસ્ય પ્રદીપાન્તરેણ પ્રત્યભિજ્ઞાનમિતિ, તસ્માદ્ જ્ઞાતુરયં નિત્યત્વે હેતુરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.4 **********************
યચ્ચ મન્યતે-- બુદ્ધેર્ અવસ્થિતાયા યથાવિષયં વૃત્તયઃ ।
જ્ઞાનાનિ નિશ્ચરન્તિ વૃત્તિશ્ચ વૃત્તિમતો નાન્યેતિ. તચ્ચ---
ન્ય્સ્_3,2.4: ન યુગપદગ્રહણાત્ ॥
વૃત્તિવૃત્તિમતોરનન્યત્વે વૃત્તિમતો ઽવસ્થાનાદ્ વૃત્તીનામવસ્થાનમિતિ યાનીમાનિ વિષયગ્રહણાનિ તાન્યવતિષ્ઠન્તે ઇતિ યુગપદ્ વિષયાણાં ગ્રહણં પ્રસજ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.5 **********************
ન્ય્સ્_3,2.5: અપ્રત્યભિજ્ઞાને ચ વિનાશપ્રસઙ્ગઃ ॥
અતીતે ચ પ્રત્યભિજ્ઞાને વૃત્તિમાનપ્યતીત ઇત્યન્તઃકરણસ્ય વિનાશઃ પ્રસજ્યતે, વિપર્યયે ન નાનાત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.6 **********************
અવિભુ ચૈક્રં મનઃ પર્યાયેણેન્દ્રિયૈઃ સંયુજ્યતે ઇતિ---
ન્ય્સ્_3,2.6: ક્રમવૃત્તિત્વાદયુગપદ્ગ્રહણમ્ ॥
ઇન્દ્રિયાર્થાનામ્।
વૃત્તિવૃત્તિમતોર્નાનાત્વમિતિ. એકત્વે ચ પ્રાદુર્ભાવતિરોભાવયોરભાવ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.7 **********************
ન્ય્સ્_3,2.7: અપ્રત્યભિજ્ઞાનં ચ વિષયાન્તરવ્યાસઙ્ગાત્ ॥
અપ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ।
અનુપલબ્ધિઃ. અનુપલબ્ધિશ્ચ કસ્ય ચિદર્થસ્ય વિષયાન્તરવ્યાસક્તે મનસ્યુપપદ્યતે-- વૃત્તિવૃત્તિમતોર્નાનાત્વાત્, એકત્વે હિ અનર્થકો વ્યાસઙ્ગ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.8 **********************
વિભુત્વે ચાન્તઃકરણસ્ય પર્યાયેણેન્દ્રિયૈઃ સંયોગઃ---
ન્ય્સ્_3,2.8: ન ગત્યભાવાત્ ॥
પ્રાપ્તાનીન્દ્રિયાણ્યન્તઃકરણેનેતિ પ્રાપ્ત્યર્થસ્ય ગમનસ્યાભાવઃ તત્ર ક્રમવૃત્તિત્વાભાવાદયુગપદ્ગ્રહણાનુપપત્તિરિતિ, ગત્યભાવાચ્ચ પ્રતિષિદ્ધં વિભુનો ઽન્તઃકરણસ્યાયુગપદ્ગ્રહણં ન લિઙ્ગાન્તરેણાનુમીયતે ઇતિ, યથા ચક્ષુષો ગતિઃ પ્રતિષિદ્ધા-- સંનિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટયોસ્તુલ્યકાલગ્રહણાત્, પાણિચન્દ્રમસોર્વ્યવધાનેન પ્રતીઘાતે સાનુમીયતે ઇતિ।
સો ઽયં નાન્તઃકરણે વિવાદો ન ( ચ ) તસ્ય નિત્યત્વે-- સિદ્ધં હિ મનો ઽન્તઃકરણં નિત્યં ચેતિ।
ક્વ તર્હિ વિવાદઃ ?, તસ્ય વિભુત્વે. તચ્ચ પ્રમાણતો ઽનુપલબ્ધઃ પ્રતિષિદ્ધમિતિ।
એકં ચાન્તઃકરણં નાના ચૈતા જ્ઞાનાત્મિકા વૃત્તયઃ-- ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનમ્ ।
રૂપવિજ્ઞાનં ગન્ધવિજ્ઞાનમ્. એતચ્ચ વૃત્તિવૃત્તિમતોરેકત્વે ઽનુપપન્નમિતિ।
પુરુષો જાનીતે નાન્તઃકરણમિતિ, એતેન વિષયાન્તરવ્યાસઙ્ગઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
વિષયાન્તરગ્રહણલક્ષણો વિષયાન્તરવ્યાસઙ્ગઃ પુરુષસ્ય નાન્તઃકરણસ્યેતિ।
કેન ચિદિન્દ્રિયેણ સંનિધિઃ કેન ચિદ્ અસંનિધિરિત્યયં તુ વ્યાસઙ્ગો ઽનુજ્ઞાયતે મનસ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.9 **********************
એકમન્તઃકરણં નાના વૃત્તય ઇતિ, સત્યભેદે વૃત્તેરિદમુચ્યતે---
ન્ય્સ્_3,2.9: સ્ફટિકાન્યત્વાભિમાનવત્ તદન્યત્વાભિમાનઃ ॥
તસ્યાં વૃત્તૌ નાનાત્વાભિમાનાં યથા દ્રવ્યાન્તરોપહિતે સ્ફટિકે ઽન્યત્વાભિમાનો ઽનીલઃઽ ઽલોહિતઃઽ ઇતિ. એવં વિષયાન્તરોપધાનાદિતિ ॥
ન-- હેત્વભાવાત્।
સ્ફટિકાન્યત્વાભિમાનવદયં જ્ઞાનેષુ નાનાત્વાભિમાનો ગૌણઃ ન પુનર્ગન્ધાદ્યન્યત્વાભિમાનવદિતિ હેતુર્નાસ્તિ હેત્વભાવાદનુપપન્ન ઇતિ।
સમાનો હેત્વભાવઃ ઇતિ ચેત્ ?. ન-- જ્ઞાનાનાં ક્રમેણોપજનાપાયદર્શનાતુ ક્રમેણ હીન્દ્રિયાર્થેષુ જ્ઞાનાન્યુપજાયન્તે
ચાપયન્તિ ચેતિ દૃશ્યતે તસ્માદ્ ગન્ધાદ્યન્યત્વાભિમાનવદયં
જ્ઞાનેષુ નાનાત્વાભિમાન ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.10 **********************
"સ્ફટિકાન્યત્વાભિમાનવત્"
ઇત્યેતદમૃષ્યમાણઃ ક્ષણિકવાદ્યાહ---
ન્ય્સ્_3,2.10: સ્ફટિકેપ્યપરાપરોત્પત્તેઃ ક્ષણિકત્વાદ્ વ્યક્તીનામહેતુઃ ॥
ઽસ્ફટિકસ્યાભેદેનાવસ્થિતસ્યોપધાનભેદાન્નાનાત્વાભિમાનઃઽ
ઇત્યયમવિદ્યમાનહેતુકઃ પક્ષઃ, કસ્માત્ ?.
સ્ફટિકેપ્યપરાપરોત્પત્તેઃ
ઉસ્ફટિકે ઽપ્ય્ અન્યા વ્યક્તય ઉત્પદ્યન્તે અન્યા નિરુધ્યન્તે
ઇતિ, કથમ્ ? ક્ષણિકત્વાદ્ વ્યક્તીનામ્, ક્ષણશ્ચાલ્પીયાન્
કાલઃ ક્ષણસ્થિતિકાઃ ક્ષણિકાઃ।
કથં પુનર્ગમ્યતે ક્ષણિકા વ્યક્તયઃ ? ઇતિ,
ઉપચયાપચયપ્રબન્ધદર્શનાત્
શરીરાદિષુ
ઉપક્તિનિર્વૃત્તસ્યાહારરસસ્ય શરીરે
રુધિરાદિભાવેનોપચયો ઽપચયશ્ચ પ્રબન્ધેન
પ્રવર્તતે ઉપચયાદ્ વ્યક્તીનામુત્પાદઃ અપચયાદ્
વ્યક્તિનિરોધઃ એવં ચ સત્યવયવપરિણામભેદેન
વૃદ્ધિઃ શરીરસ્ય કાલાન્તરે ગૃહ્યતે ઇતિ
સોયં વ્યક્તિવિશેષધર્મો વ્યક્તિમાત્રે વેદિતવ્ય
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.11 **********************
ન્ય્સ્_3,2.11: નિયમહેત્વભાવાદ્ યથાદર્શનમભ્યનુજ્ઞા ॥
સર્વાસં વ્યક્તિષુ
ઉપચયાપચયપ્રબન્ધઃ શરીરવદિતિ નાયં નિયમઃ,
કસ્માત્ ?, હેત્વભાવાત્ = નાત્ર પ્રત્યક્ષમનુમાનં વા પ્રતિપાદકમસ્તીતિ,
તસ્માદ્ યથાદર્શનમભ્યનુજ્ઞા ।
યત્ર યત્રોપચયાપચયપ્રબન્ધો દૃશ્યતે તત્ર તત્ર
વ્યક્તીનામ્ અપરાપરોત્પત્તિરુપચયાપચયપ્રબન્ધદર્શનેનાભ્યનુજ્ઞાયતે
યથા શરીરાદિષુ. યત્ર યત્ર ન દૃશ્યતે તત્ર
તત્ર પ્રત્યાખ્યાયતે યથા ગ્રાવપ્રભૃતિષુ, સ્ફટિકેપ્યુપચયાપચયપ્રબન્ધો
ન દૃશ્યતે તસ્માદયુક્તમ્-- ઽસ્ફટિકે ઽપ્ય્ અપરાપરોત્પત્તિઃઽ
ઇતિ, યથા ચાર્કસ્ય કટુકિમ્ના સર્વદ્રવ્યાણાં
કટુકિમાનમાપદયેત્ તાદૃગેતદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.12 **********************
યશ્ચાશેષનિરોધેનાપૂર્વોત્પાદં
નિરન્વયં દ્રવ્યસંતાને ક્ષણિકતાં મન્યતે
તસ્યૈતત્---
ન્ય્સ્_3,2.12: નોત્પત્તિવિનાશકારણોપલબ્ધેઃ ॥
ઉત્પત્તિકારણં તાવદુપલભ્યતે-- અવયવોપચયો
વલ્મીકાદીનામ્. વિનાશકારણં ચોપલભ્યતે--
ઘટાદીનામવયવવિભાગઃ।
યસ્ય ત્વ્ અનપચિતાવયવં નિરુધ્યતે અનુપચિતાવયવં ચોત્પદ્યતે તસ્યાશેષનિરોધે
નિરન્વયે વાપૂર્વોત્પાદે ન કારણમુભયત્રાપ્યુપલભ્યતે
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.13 **********************
ન્ય્સ્_3,2.13: ક્ષીરવિનાશે કારણાનુપલબ્ધિવદ્ દધ્યુત્પત્તિવચ્ચ તદુપપત્તિઃ ॥
યથાનુપલભ્યમાનં ક્ષીરવિનાશકારણં
દધ્યુત્પત્તિકારણં ચાભ્યનુજ્ઞાયતે તથા સ્ફટિકે
પરાપરાસુ વ્યક્તિષુ વિનાશકારણમુત્પત્તિકારણં
ચાભ્યનુજ્ઞેયમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.14 **********************
ન્ય્સ્_3,2.14: લિઙ્ગતો ગ્રહણાદ્ નાનુપલબ્ધિઃ ॥
ક્ષીરવિનાશલિઙ્ગં ક્ષીરવિનાશકારણં દધ્યુતપત્તિલિઙ્ગં દધ્યુત્પત્તિકારણં ચ ગૃહ્યતે અતો નાનુપલબ્ધિઃ।
વિપર્યયસ્તુ સ્ફટિકાદિષુ દ્રવ્યેષુ અપરાપરોત્પત્તીનાં ન લિઙ્ગમસ્તીત્યનુવૃત્તિરેવેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.15 **********************
અત્ર કશ્ચિત્ પરિહારમાહ---
ન્ય્સ્_3,2.15: ન પયસઃ પરિણામગુણાન્તરપ્રાદુર્ભાવાત્ ॥
ઽપયસઃ પરિમાણો ન વિનાશઃઽ ઇત્યેક
આહ. પરિણામશ્ચાવસ્થિતસ્ય દ્રવ્યસ્ય પૂર્વધર્મનિવૃત્તૌ
ધર્માન્તરોત્પત્તિરિતિ।
ઽગુણાન્તરપ્રાદુર્ભાવઃઽ
ઇત્યપર આહ । સતો દ્રવ્યસ્ય પૂર્વગુણનિવૃત્તૌ ગુણાન્તરમુત્પદ્યતે
ઇતિ. સ ખલ્વેકપક્ષીભાવ ઇવ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.16 **********************
અત્ર તુ પ્રતિધેષઃ---
ન્ય્સ્_3,2.16: વ્યૂહાન્તરાદ્ દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિદર્શનં પૂર્વદ્રવ્યનિવૃત્તેરનુમાનમ્ ॥
સંમૂર્છનલક્ષણાદવયવવ્યૂહાદ્ દ્રવ્યાન્તરે
દધ્નિ ઉત્પન્ને ગૃહ્યમાણે પૂર્વં પયોદ્રવ્યમ્ અવયવવિભાગેભ્યો
નિવૃત્તમિત્યનુમીયતે. યથા મૃદવયવાનાં
વ્યૂહાન્તરાદ્ દ્રવ્યાન્તરે સ્થાલ્યામુત્પન્નાયાં
પૂર્વં મૃત્પિણ્ડદ્રવ્યં મૃદવયવવિભાગેભ્યો
નિવર્તતે ઇતિ, મૃદ્વચ્ચાવયવાન્વયઃ પયોદધ્નોઃ,
નાશેષનિરોધે નિરન્વયો દ્રવ્યાન્તરોત્પાદો
ઘટતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.17 **********************
અભ્યનુજ્ઞાય ન નિષ્કારણં ક્ષીરવિનાશં દધ્યુત્પાદં ચ પ્રતિષેધ
ઉચ્યતે ઇતિ---
ન્ય્સ્_3,2.17: ક્વચિદ્વિનાશકારણાનુપલબ્ધેઃ ક્વચિચ્ચોપલબ્ધેરનેકાન્તઃ ॥
ક્ષીરદધિવન્નિષ્કારણૌ વિનાશોત્પાદૌ સ્ફટિકવ્યક્તીનામિતિ નાયમેકાન્ત
ઇતિ।
કસ્માત્ ?, હેત્વભાવાત્ ।
નાત્ર હેતુરસ્તિ-- અકારણૌ વિનાશોત્પાદૌ
સ્ફટિકાદિવ્યક્તીનાં ક્ષીરદધિવત્ ન પુનર્યથા
વિનાશકારણભાવાત્ કુમ્ભસ્ય વિનાશ ઉત્પત્તિકારણભાવાચ્ચોત્પત્તિરેવં
સ્ફટિકાદિવ્યક્તીનાં વિનાશોત્પત્તિકારણભાવાદ્વિનાશોત્પત્તિભાવ
ઇતિ ॥
નિરધિષ્ઠાનં ચ દૃષ્ટાન્તવચનમ્।
ગૃહ્યમાણયોર્વિનાશોત્પાદયોઃ
સ્ફટિકાદિષુ સ્યાદયમાશ્રયવાન્ દૃષ્ટાન્તઃ--
ક્ષીરવિનાશકારણાનુપલબ્ધિવદ્ દધ્યુત્પત્તિકારણાનુપલબ્ધિવચ્ચેતિ.
તૌ તુ ન ગૃહ્યેતે તસ્માન્નિરધિષ્ઠાનોયં દૃષ્ટાન્ત
ઇતિ ॥
અભ્યનુજ્ઞાય ચ સ્ફટિકસ્યોત્પાદવિનાશૌ
યોત્ર સાધકસ્તસ્યાભ્યનુજ્ઞાનાદપ્રતિષેધઃ
॥ કુમ્ભવન્ન નિષ્કારણૌ વિનાશોત્પાદૌ
સ્ફટિકાદીનામ્ ઇત્યભ્યનુજ્ઞેયો ઽયં દૃષ્ટાન્તઃ--
પ્રતિષેદ્ધુમશક્યત્વાત્।
ક્ષીરદધિવત્તુ નિષ્કારણૌ
વિનાશોત્પાદાવિતિ શક્યોયં પ્રતિષેદ્ધુમ્--
કારણતો વિનાશોત્પત્તિદર્શનાત્।
ક્ષીરદધ્નોર્વિનાશોત્પત્તી
પશ્યતા તત્કારણમનુમેયમ્--કાર્યલિઙ્ગં
હિ કારણમ્, ઇત્યુપપન્નમ્-- અનિત્યા બુદ્ધિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.18 **********************
ઇદં તુ ચિન્ત્યતે--
કસ્યેયં બુદ્ધિઃ આત્મેન્દ્રિયમનો ઽર્થાનાં ગુણ
ઇતિ, પ્રસિદ્ધોપિ ખલ્વયમર્થઃ ઽપરીક્ષાશેષં
પ્રવર્તયામીતિ પ્રક્રિયતે, સોયં બુદ્ધૌ
સંનિકર્ષોત્પત્તેઃ સંશયઃ-- વિશેષસ્યાગ્રહણાદિતિ।
તત્રાનયં વિશેષઃ---
ન્ય્સ્_3,2.18: નેન્દ્રિયાર્થયોસ્ તદ્વિનાશેપિ જ્ઞાનાવસ્થાનાત્ ॥
નેન્દ્રિયાણામર્થાનાં
વા ગુણો જ્ઞાનમ્-- તેષાં વિનાશે (અપિ) જ્ઞાનસ્ય
ભાવાત્, ભવતિ ખલ્વિદમિન્દ્રિયે ઽર્થે ચ
વિનષ્ટે જ્ઞાનમ્ ઽઅદ્રાક્ષમ્ઽ ઇતિ. ન ચ જ્ઞાતરિ
વિનષ્ટે જ્ઞાનં ભવિતુમર્હતિ, અન્યત્ ખલુ
વૈ તદ્ ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષજં જ્ઞાનં યદ્
ઇન્દ્રિયાર્થવિનાશે ન ભવતિ, ઇદમન્યદાત્મમનઃસંનિકર્ષજં
તસ્ય યુક્તો ભાવ ઇતિ
ઉસ્મૃતિઃ ખલ્વિયમ્ ઽઅદ્રાક્ષમ્ઽ ઇતિ પૂર્વદૃષ્ટવિષયા
ન ચ વિજ્ઞાતરિ નષ્ટે પૂર્વોપલબ્ધેઃ સ્મરણં
યુક્તમ્-- ન ચાન્યદૃષ્ટમન્યઃ સ્મરતિ, ન ચ મનસિ
જ્ઞાતર્યભ્યુપગમ્યમાને શક્યમિન્દ્રિયાર્થયોર્જ્ઞાતૃત્વં
પ્રતિપાદયિતુમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.19 **********************
અસ્તુ તર્હિ મનોગુણો જ્ઞાનમ્,
ન્ય્સ્_3,2.19: યુગપજ્જ્ઞેયાનુપલબ્ધેશ્ચ ન મનસઃ ॥
યુગપજ્જ્ઞેયાનુપલબ્ધિરન્તઃકરણસ્ય
લિઙ્ગં તત્ર યુગપદ્જ્ઞેયાનુપલબ્ધ્યા યદનુમીયતે ઽન્તકરણં
ન તસ્ય ગુણો જ્ઞાનમ્।
કસ્ય તર્હિ ?, જ્ઞસ્ય-- વશિત્વાત્
ઉવશી જ્ઞાતા વશ્યં કરણમ્, જ્ઞાનગુણત્વે
વા કરણભાવનિવૃત્તિઃ।
ઘ્રાણાદિસાધનસ્ય
ચ જ્ઞાતુર્ગન્ધાદિજ્ઞાનભાવાદનુમીયતે-- અન્તઃકરણસાધનસ્ય
સુખાદિજ્ઞાનં સ્મૃતિશ્ચેતિ, તત્ર યત્ જ્ઞાનગુણં
મનઃ સ આત્મા. યત્તુ સુખાદ્યુપલબ્ધિસાધનમન્તઃકરણં
મનસ્તદિતિ સંજ્ઞાભેદમાત્રં નાર્થભેદ ઇતિ।
યુગપજ્જ્ઞેયાનુપલબ્ધેશ્ચાયોગિન ઇતિ
ચાર્થઃ, યોગી ખલુ ઋદ્ધૌ પ્રાદુર્ભૂતાયાં
વિકરણધર્મા નિર્માય સેન્દ્રિયાણિ શરીરાન્તરાણિ
તેષુ તેષુ યુગપજ્ જ્ઞેયાન્યુપલભતે તચ્ચૈતદ્
વિભૌ જ્ઞાતર્યુપપદ્યતે નાણૌ મનસીતિ।
વિભુત્વે વા મનસો જ્ઞાનસ્ય નાત્મગુણત્વપ્રતિષેધઃ--
વિભુ ચ મનસ્તદન્તઃકરણભૂતમિતિ તસ્ય સર્વેન્દ્રિયૈર્યુગપત્
સંયોગાત્ યુગપજ્ જ્ઞાનાન્યુત્પદ્યેરન્નિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.20 **********************
ન્ય્સ્_3,2.20: તદાત્મગુણત્વેપિ તુલ્યમ્ ॥
વિભુરાત્મા સર્વેન્દ્રિયૈઃ સંયુક્ત ઇતિ
યુગપજ્જ્ઞાનોત્પત્તિપ્રસઙ્ગ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.21 **********************
ન્ય્સ્_3,2.21: ઇન્દ્રિયૈર્ મનસઃ સંનિકર્ષાભાવાત્ તદનુત્પત્તિઃ ॥
ગન્ધાદ્યુપલબ્ધેરિન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષવદ્
ઇન્દ્રિયમનઃસંનિકર્ષોતિ કારણં તસ્ય ચાયૌગપદ્યમ્--
અણુત્વાન્મનસઃ અયૌગપદ્યાદનુત્પત્તિર્યુગપજ્જ્ઞાનાનામાત્મગુણત્વેપીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.22 **********************
યદિ પુનરાત્મેન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષમાત્રાદ્
ગન્ધાદિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ?---
ન્ય્સ્_3,2.22: નોત્પત્તિકારણાનપદેશાત્ ॥
આત્મેન્દ્રિયસંનિકર્ષમાત્રાદ્ ગન્ધાદિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે
ઇતિ નાત્રોત્પત્તિકારણમપદિશ્યતે યેનૈતત્
પ્રતિપદ્યેમહીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.23 **********************
ન્ય્સ્_3,2.23: વિનાશકારણાનુપલબ્ધેશ્ચાવસ્થાને તન્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ॥
"તદાત્મગુણત્વેપિ તુલ્યમ્ 20"
ઇત્યેતદનેન સમુચ્ચીયતે, દ્વિવિધો હિ ગુણનાશહેતુઃ--
ગુણાનામાશ્રયાભાવો વિરોધી ચ ગુણઃ,
નિત્યત્વાદાત્મનો ઽનુપપન્નઃ પૂર્વઃ, વિરોધી
ચ બુદ્ધેર્ગુણો ન ગૃહ્યતે. તસ્માદાત્મગુણત્વે
સતિ બુદ્ધેર્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.24 **********************
ન્ય્સ્_3,2.24: અનિત્યત્વગ્રહાદ્ બુદ્ધેર્બુદ્ધ્યન્તરાદ્વિનાશઃ શબ્દવત્ ॥
અનિત્યા બુદ્ધિરિતિ સર્વશરીરિણાં
પ્રત્યાત્મવેદનીયમેતત્. ગૃહ્યતે ચ બુદ્ધિસંતાનસ્તત્ર
બુદ્ધેર્બુદ્ધ્યન્તરં વિરોધી ગુણ ઇત્યનુમીયતે
યથા શબ્દસંતાને શબ્દઃ શબ્દાન્તરવિરોધીતિ

અસંખ્યેયેષુ જ્ઞાનકારિતેષુ સંસ્કારેષુ
સ્મૃતિહેતુષ્વાત્મસમવેતેષુ આત્મમનસોશ્ચ
સંનિકર્ષે સમાને સ્મૃતિહેતૌ સતિ ન કારણસ્યાયૌગપદ્યમસ્તીતિ
યુગપત્સ્મૃતયઃ પ્રાદુર્ભવેયુર્યદિ બુદ્ધિરાત્મગુણઃ
સ્યાદિતિ, તત્ર કશ્ચિત્ સંનિકર્ષસ્યાયૌગપદ્યમુપપાદયિષ્યન્નાહ---
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.25 **********************
ન્ય્સ્_3,2.25: જ્ઞાનસમવેતાત્મપ્રદેશસંનિકર્ષાન્મનસઃ સ્મૃત્યુત્પત્તેર્ન યુગપદુત્પત્તિઃ ॥
જ્ઞાનસાધનઃ સંસ્કારો જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે જ્ઞાનસંસ્કૃતૈરાત્મપ્રદેશૈઃ
પર્યાયેણ મનઃ સંનિકૃષ્યતે. આત્મમનઃસંનિકર્ષાત્
સ્મૃતયોપિ પર્યાયેણ ભવન્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.26 **********************
ન્ય્સ્_3,2.26: નાન્તઃશરીર વૃત્તિત્વાન્મનસઃ ॥
સદેહસ્યાત્મનો મનસા સંયોગો
વિપચ્યમાનકર્માશયસહિતો જીવનમિષ્યતે
તત્રાસ્ય પ્રાક્ પ્રાયણાદન્તઃશરીરે વર્તમાનસ્ય
મનસઃ શરીરાદ્ બહિર્જ્ઞાનસંસ્કૃતૈરાત્મપ્રદેશૈઃ
સંયોગો નોપપદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.27 **********************
ન્ય્સ્_3,2.27: સાધ્યત્વાદહેતુઃ ॥
વિપચ્યમાનકર્માશયમાત્રં
જીવનમ્ એવં ચ સતિ સાધ્યમન્તઃશરીરવૃત્તિત્વં
મનસ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.28 **********************
ન્ય્સ્_3,2.28: સ્મરતઃ શરીરધારણોપપત્તેરપ્રતિષેધઃ ॥
સુસ્મૂર્ષયા ખલ્વયં મનઃ પ્રણિદધાનઃ ચિરાદપિ
કં ચિદર્થં સ્મરતિ સ્મરતશ્ચ શરીરધારણં
દૃશ્યતે, આત્મમનઃસંનિકર્ષજશ્ચ પ્રયત્નો દ્વિવિધઃ--
ધારકઃ પ્રેરકશ્ચ, નિઃસૃતે ચ શરીરાદ્બહિર્મનસિ
ધારકસ્ય પ્રયત્નસ્યાભાવાદ્ ગુરુત્વાત્પતનં
સ્યાત્ શરીરસ્યાત્મવત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.29 **********************
ન્ય્સ્_3,2.29: ન તદ્ આશુગતિત્વાન્મનસઃ ॥
આશુગતિ મનસ્તસ્ય બહિઃ શરીરાદાત્મપ્રદેશેન
જ્ઞાનસંસ્કૃતેન સંનિકર્ષઃ પ્રત્યાગતસ્ય ચ પ્રયત્નોત્પાદનમ્
ઉભયં યુજ્યતે ઇતિ. ઉત્પાદ્ય વા ધારકં પ્રયત્નં
શરીરાન્નિઃસરણં મનસો ઽતસ્તત્રોપપન્નં
ધારણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.30 **********************
ન્ય્સ્_3,2.30: ન સ્મરણકાલાનિયમાત્ ॥
કિઞ્ચિત્ ક્ષિપ્રં સ્મર્યતે કિઞ્ચિચ્ચિરેણ.
યદા ચિરેણ તદા સુસ્મૂર્ષયા મનસિ ધાર્યમાણે
ચિન્તાપ્રબન્ધે સતિ કસ્ય ચિદર્થસ્ય લિઙ્ગભૂતસ્ય
ચિન્તનમારાધિતં સ્મૃતિહેતુર્ભવતિ તત્રૈતત્
ચિરનિશ્ચરિતે મનસિ નોપપદ્યતે ઇતિ।
શરીરસંયોગાનપેક્ષશ્ચાત્મમનઃસંયોગો
ન સ્મૃતિહેતુઃ-- શરીરસ્યોપભોગાયતનત્વાત્ = ઉપભોગાયતનં પુરુષસ્ય જ્ઞાતુઃ શરીરં
ન તતો નિશ્ચરિતસ્ય મનસ આત્મસંયોગમાત્રં
જ્ઞાનસુખાદીનામુત્પત્તૌ કલ્પતે, કૢપ્તૌ વા
શરીર વૈયર્થ્યમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.31 **********************
ન્ય્સ્_3,2.31: આત્મપ્રેરણયદૃચ્છાજ્ઞતાભિશ્ચ ન સંયોગવિશેષઃ ॥
આત્મપ્રેરણેન વા મનસો બહિઃ શરીરાત્
સંયોગવિશેષઃ સ્યાદ્ યદૃચ્છયા વા ।
આકસ્મિકતયા જ્ઞતયા વા મનસઃ, સર્વથા ચાનુપપત્તિઃ।
કથમ્ ?. સ્મર્તવ્યત્વાદ્. ઇચ્છતાઃ સ્મરણજ્ઞાનાસંભવાચ્ચ ।
યદિ તાવદાત્મા-- ઽઅમુષ્યાર્થસ્ય સ્મૃતિહેતુઃ
સંસ્કારો ઽમુષ્મિન્નાત્મપ્રદેશે સમવેતસ્તેન
મનઃ સંયુજ્યતામ્ઽ ઇતિ મનઃ પ્રેરયતિ તદા
સ્મૃત એવાસાવર્થો ભવતિ ન સ્મર્તવ્યઃ, ન
ચાત્મપ્રત્યક્ષ આત્મપ્રદેશઃ સંસ્કારો વા તત્રાનુપપન્નાત્મપ્રત્યક્ષેણ
સંવિત્તિરિતિ।
સુસ્મૂર્ષયા ચાયં મનઃ પ્રણિદધાનશ્ચિરાદપિ
કઞ્ચિદર્થં સ્મરતિ નાકસ્માત્।
જ્ઞત્વં ચ મનસો
નાસ્તિ જ્ઞાનપ્રતિષેધાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.32 **********************
એતચ્ચ--
ન્ય્સ્_3,2.32: વ્યાસક્તમનસઃ પાદવ્યથનેન સંયોગવિશેષેણ સમાનમ્ ॥
યદા ખલ્વયં વ્યાસક્તમનાઃ ક્વચિદ્ દેશે શર્કરયા
કણ્ટકેન વા પાદવ્યથનમાપ્નોતિ
તદાત્મમનઃસંયોગવિશેષ એષિતવ્યઃ--
દૃષ્ટં હિ દુઃખં દુઃખવેદનં ચેતિ. તત્રાયં
સમાનઃ પ્રતિષેધઃ, યદૃચ્છયા તુ ન વિશૈષઃ--
નાકસ્મિકી ક્રિયા નાકસ્મિકઃ સંયોગ
ઇતિ ॥
કર્માદૃષ્ટમુપભોગાર્થં
ક્રિયાહેતુરિતિચેત્ ? સમાનમ્ ॥
કર્માદૃષ્ટં પુરુષસ્થં
પુરુષોપભોગાર્થં મનસિ ક્રિયાહેતુઃ
એવં દુઃખં દુઃખસંવેદનં ન સિધ્યતિ
ચેત્યેવં ચેન્મન્યસે ?, સમાનં
સ્મૃતિહેતાવપિ ।
સંયોગવિશેષો ભવિતુમર્હતિ. તત્ર યદુક્તમ્--
"આત્મપ્રેરણયદૃચ્છાજ્ઞતાભિશ્ચ ન સંયોગવિશેષઃ 31"
ઇત્યયમપ્રતિષેધ ઇતિ, પૂર્વસ્તુ
પ્રતિષેધઃ--
"નાન્તઃશરીર વૃત્તિત્વાન્મનસઃ 26"
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.33 **********************
કઃ ખલ્વિદાનીં
કારણયૌગપદ્યસદ્ભાવે યુગપદસ્મરણસ્ય
હેતુરિતિ ?,
ન્ય્સ્_3,2.33: પ્રણિધાનલિઙ્ગાદિજ્ઞાનાનામયુગપદ્ભાવાદયુગપત્સ્મરણમ્ ॥
યથા ખલ્વાત્મમનસોઃ સંનિકર્ષઃ સંસ્કારશ્ચ
સ્મૃતિહેતુરેવં પ્રણિધાનં લિઙ્ગાદિજ્ઞાનાનિ.
તાનિ ચ ન યુગપદ્ ભવન્તિ તત્કૃતા સ્મૃતીનાં
યુગપદનુત્પત્તિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.34 **********************
ન્ય્સ્_3,2.34: પ્રાતિભવત્તુ પ્રણિધાનાદ્યનપેક્ષે સ્માર્તે યૌગપદ્યપ્રસઙ્ગઃ ॥
યત્ ખલ્વિદં પ્રાતિભમિવ જ્ઞાનં પ્રણિધાનાદ્યનપેક્ષં
સ્માર્તમુત્પદ્યતે કદાચિત્ તસ્ય યુગપદુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ--
હેત્વભાવાત્ ॥
સતઃ સ્મૃતિહેતોરસંવેદનાત્ પ્રાતિભેદ સમાનાભિમાનઃ = બહ્વર્થવિષયે વૈ ચિન્તાપ્રબન્ધે
કશ્ચિદેવાર્થઃ કસ્યચિત્ સ્મૃતિહેતુઃ--
તસ્યાનુચિન્તનાત્ તસ્ય સ્મૃતિર્ભવતિ, ન
ચાયં સ્મર્તા સર્વં સ્મૃતિહેતું સંવેદયતે = ઽએવં મે સ્મૃતિરુત્પન્નઽ ઇત્યસંવેદનાત્
પ્રાતિભમિવ જ્ઞાનમિદં સ્માર્તમિત્યભિમન્યતે,
ન ત્વસ્તિ પ્રણિધાનાદ્યનપેક્ષ સ્માર્તમિતિ ॥
પ્રાતિભે
કથમિતિચેત્ ?
પુરુષકર્મવિશેષાદુપભોગવન્નિયમઃ ॥
પ્રાતિભામિદાનીં જ્ઞાનં યુગપત્
કસ્માન્નોત્પદ્યતે ?. યથોપભોગાર્થં કર્મ યુગપદુપભોગં
ન કરોતિ એવં પુરુષકર્મવિશેષઃ
પ્રતિભાહેતુર્ન યુગપદનેકં પ્રાતિભં
જ્ઞાનમુત્પાદયતિ ॥
હેત્વભાવાદયુક્તમિતિચેત્ ? ન--
કરણસ્ય પ્રત્યયપર્યાયે સમાર્થ્યાત્ ॥
ઽઉપભોગવન્નિયમઃઽ
ઇત્યસ્તિ દૃષ્ટાન્તો હેતુર્નાસ્તીતિ
ચેન્મન્યસે ? ન-- કરણસ્ય પ્રત્યયપર્યાયે સામર્થ્યાદ્
નૈકસ્મિન્ જ્ઞેયે યુગપદનેકં
જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ન ચાનેકસ્મિન્, તદિદં
દૃષ્ટેન પ્રત્યયપર્યાયેણાનુમેયં
કરણસામર્થ્યમિત્યમ્ભૂતમિતિ. ન જ્ઞાતુઃ--
વિકરણધર્મિણો દેહનાનાત્વે પ્રત્યયયૌગપદ્યાદિતિ ॥
અયં ચ દ્વિતીયઃ પ્રતિષેધઃ-- વ્યવસ્થિતશરીરસ્ય
ચાનેકજ્ઞાનસમવાયાદેકપ્રદેશે યુગપદનેકાર્થસ્મરણં
સ્યાત્ = ક્વચિદ્
દેશે ઽવસ્થિતશરીરસ્ય
જ્ઞાતુરિન્દ્રિયાર્થપ્રબન્ધેન
જ્ઞાનમેકસ્મિન્નાત્મપ્રદેશે સમવૈતિ તૈન
યદા મનઃ સંયુજ્યતે તદા
જ્ઞાતપૂર્વસ્યાનેકસ્ય યુગપત્ સ્મરણં
પ્રસજ્યતે-- પ્રદેશસંયોગપર્યાયાભાવાદિતિ।
આત્મપ્રદેશાનામદ્રવ્યાન્તરત્વાદેકાર્થસમવાયસ્યાવિશેષે
સ્મૃતિયૌગપદ્યપ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ।
શબ્દસંતાને
તુ શ્રોત્રાધિષ્ઠાનપ્રત્યાસત્ત્યા શબ્દશ્રવણવત્
સંસ્કારપ્રત્યાસત્ત્યા મનસઃ સ્મૃત્યુત્પત્તેર્ન
યુગપદુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ।
પૂર્વ એવ તુ
પ્રતિષેધઃ-- નાનેકજ્ઞાનસમવાયાદેકપ્રદેશે
યુગપત્ સ્મૃતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.35 **********************
યત્ ઽપુરુષધર્મો જ્ઞાનમ્.
અન્તઃકરણસ્યેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખાનિ
ધર્માઃઽ ઇતિ કસ્યચિદ્ દર્શનં તત્
પ્રતિષિધ્યતે---
ન્ય્સ્_3,2.35: જ્ઞસ્યેચ્છાદ્વેષનિમિત્તત્વાદારમ્ભનિવૃત્ત્યોઃ ॥
અયં ખલુ જાનીતે તાવત્-- ઽઇદં મે સુખસાધનમ્
ઇદં મે દુઃખસાધનમ્ઽ ઇતિ. જ્ઞાતં સ્વસ્ય
સુખસાધનમાપ્તુમિચ્છતિ દુઃખસાધનં
હાતુમિચ્છતિ. પ્રાપ્તુમિચ્છાયુક્તસ્યાસ્ય સુખસાધનાવાપ્તયે
સમીહાવિશેષ આરમ્ભઃ
જિહાસાપ્રયુક્તસ્ય દુઃખસાધનપરિવર્જનં
નિવૃત્તિઃ એવં જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નદ્વેષસુખદુઃખાનામેકેનાભિસંબન્ધઃ ।
એકકર્તૃત્વં જ્ઞાનેચ્છાપ્રવૃત્તીનાં સમાનશ્રયત્વં
ચ. તસ્માત્
જ્ઞસ્યેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખાનિ ધર્મા
નાચેતનસ્યેતિ, આરમ્ભનિવૃત્ત્યોશ્ચ પ્રત્યગાત્મનિ
દૃષ્ટત્વાત્ પરત્રાનુમાનં વેદિતવ્યમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.36 **********************
અત્ર ભૂતચૈતનિક
આહ---
ન્ય્સ્_3,2.36: તલ્લિઙ્ગત્વાદિચ્છાદ્વેષયોઃ પાર્થિવાદ્યેષ્વપ્રતિષેધઃ ॥
આરમ્ભનિવૃત્તિલિઙ્ગાવિચ્છાદ્વેષાવિતિ.
યસ્યારમ્ભનિવૃત્તી તસ્યેચ્છાદ્વેષૌ તસ્ય
જ્ઞાનમિતિ પ્રાપ્તમ્-- પાર્થિવાપ્યતૈજસવાયવીનાં
શરીરાણામારમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાદિચ્છાદ્વેષજ્ઞાનૈર્યોગ
ઇતિ ચૈતન્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.37 **********************
ન્ય્સ્_3,2.37: પરશ્વાદિષ્વારમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાત્ ॥
શરીરચૈતન્યનિવૃત્તિઃ।
આરમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાદિચ્છાદ્વેષજ્ઞાનૈર્યોગ
ઇતિ પ્રાપ્તમ્ પરશ્વાદેઃ
કરણસ્યારમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાચ્ચૈતન્યમિતિ।
અથ શરીરસ્યેચ્છાદિભિર્યોગઃ પરશ્વાદેસ્તુ
કરણસ્યારમ્ભનિવૃત્તી વ્યભિચરતઃ ?, ન
તર્હ્યયં હેતુઃ-- ઽપાર્થિવાપ્યતૈજસવાયવીનાં
શરીરાણામારમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાદિચ્છાદ્વેષજ્ઞાનૈર્યોગઃઽ
ઇતિ

અયં તર્હ્યન્યો ઽર્થઃ--
"તલ્લિઙ્ગત્વાદિચ્છાદ્વેષયોઃ પાર્થિવાદ્યેષ્વપ્રતિષેધઃ 36"
પૃથિવ્યાદીનાં ભૂતાનામારમ્ભસ્તાવત્
ત્રસવિશરારુસ્થાવરશરીરેષુ
તદવયવવ્યૂહલિઙ્ગઃ પ્રવૃત્તિવિશેષઃ.
લોષ્ટાદિષુ લિઙ્ગાભાવાત્. પ્રવૃત્તિવિશેષાભાવો
નિવૃત્તિઃ. આરમ્ભનિવૃત્તિલિઙ્ગાવિચ્છાદ્વેષાવિતિ
પાર્થિવાદ્યેષ્વણુષુ તદ્દર્શનાદિચ્છાદ્વેષયોસ્તદ્યોગાદ્
જ્ઞાનયોગ ઇતિ સિદ્ધં ભૂતચૈતન્યમિતિ,
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.38 **********************
ન્ય્સ્_3,2.38: કુમ્ભાદિષ્વનુપલબ્ધેરહેતુઃ ॥
કુમ્ભાદિમૃદવયવાનાં વ્યૂહલિઙ્ગઃ પ્રવૃત્તિવિશેષ
આરમ્ભઃ સિકતાદિષુ પ્રવૃત્તિવિશેષાભાવો
નિવૃત્તિઃ. ન ચ મૃત્સિકતાનામારમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાદિચ્છાદ્વેષપ્રયત્નજ્ઞાનૈર્યોગઃ,
તસ્માત્
"તલ્લિઙ્ગત્વાદિચ્છાદ્વેષયો 36"
ઇત્યહેતુરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.39 **********************
ન્ય્સ્_3,2.39: નિયમાનિયમૌ તુ તદ્વિશેષકૌ ॥
તયોઃ ।
ઇચ્છાદ્વેષયોર્નિયમાનિયમૌ વિશેષકૌ ।
ભેદકૌ, જ્ઞસ્યેચ્છાદ્વેષનિમિત્તે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી
ન સ્વાશ્રયે, કિં તર્હિ ?. પ્રયોજ્યાશ્રયે. તત્ર
પ્રયુજ્યમાનેષુ ભૂતેષુ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી
સ્તઃ ન સર્વેષ્વિત્ય્ અનિયમોપપત્તિઃ।
યસ્ય
તુ જ્ઞત્વાદ્ ભૂતાનામિચ્છાદ્વેષનિમિત્તે
આરમ્ભનિવૃત્તી સ્વાશ્રયે તસ્ય નિયમઃન
સ્યાત્ ।
યથા ભૂતાનાં ગુણાન્તરનિમિત્તા પ્રવૃત્તિઃ
ગુણપ્રતિબન્ધાચ્ચ નિવૃત્તિર્ભૂતમાત્રે ભવતિ
નિયમેન એવ ભૂતમાત્રે જ્ઞાનેચ્છાદ્વેષનિમિત્તે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી સ્વાશ્રયે
સ્યાતાં ન તુ ભવતઃ તસ્માત્ પ્રયોજકાશ્રિતા જ્ઞાનેચ્છાદ્વેષિપ્રયત્નાઃ પ્રયોજ્યાશ્રયે તુ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી
ઇતિસિદ્ધમ્।
એકશરીરે જ્ઞાતૃબહુત્વં નિરનુમાનમ્।
ભૂતચૈતનિકસ્ય એકશરીરે બહૂનિ ભૂતાનિ
જ્ઞાનેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નગુણાનીતિ જ્ઞાતૃબહુત્વં
પ્રાપ્તમ્, ઓમિતિ બ્રુવતઃ પ્રમાણં નાસ્તિ, યથા
નાનાશરીરેષુ નાનાજ્ઞાતારો પ્રત્યયવ્યવસ્થાનાદ્
એવમેકશરીરેપિ પ્રત્યયવ્યવસ્થાનુમાનં સ્યાત્ જ્ઞાતૃબહુત્વસ્યેતિ ॥
દૃષ્ટશ્ચાન્યગુણનિમિત્તઃ પ્રવૃત્તિવિશેષો ભૂતાનાં સોનુમાનમન્યત્રાપિ ॥
દૃષ્ટઃ કરણલક્ષણેષુ ભૂતેષુ પરશ્વાદિષુ ઉપાદાનલક્ષણેષુ ચ મૃત્પ્રભૃતિષુ અન્યગુણનિમિત્તઃ પ્રવૃત્તિવિશેષઃ સોનુમાનમન્યત્રાપિ ।
સ ત્રસસ્થાવરશરીરેષુ
તદવયવવ્યૂહલિઙ્ગઃ પ્રવૃત્તિવિશેષો ભૂતાનામ્ અન્યગુણનિમિત્ત ઇતિ, સ ચ ગુણઃ પ્રયત્નસમાનાશ્રયઃ સંસ્કારો ધર્માધર્મસમાખ્યાતઃ સર્વાર્થઃ
પુરુષાર્થારાધનાય પ્રયોજકો ભૂતાનાં પ્રયત્નવદિતિ।
આત્માસ્તિત્વહેતુભિરાત્મનિત્યત્વહેતુમિશ્ચ
ભૂતચૈતન્યપ્રતિષેધઃ કૃતો વેદિતવ્યઃ।
"નેન્દ્રિયાર્થયોસ્તદ્વિનાશેપિ જ્ઞાનાવસ્થાનાત્ 18"
ઇતિ ચ સમાનઃ પ્રતિષેધ ઇતિ।
ક્રિયામાત્રં
ક્રિયોપરમમાત્રં ચારમ્ભનિવૃત્તી ઇત્યભિપ્રેત્યોક્તમ્--
"તલ્લિઙ્ગત્વાદિચ્છાદ્વેષયોઃ પાર્થિવાદ્યેષ્વપ્રતિષેધઃ 36"
(ઇતિ). અન્યથા ત્વિમે આરમ્ભનિવૃત્તી આખ્યાતે.
ન ચ તથાવિધે પૃથિવ્યાદિષુ દૃશ્યેતે
તસ્માદયુક્તમ્--
"તલ્લિઙ્ગત્વાદિચ્છાદ્વેષયોઃ
પાર્થિવાદ્યેષ્વપ્રતિષેધઃ 36"
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.40 **********************
ભૂતેન્દ્રિયમનસાં સમાનઃ પ્રતિષેધો મનસ્તૂદાહરણમાત્રમ્---
ન્ય્સ્_3,2.40: યથોક્તહેતુત્વાત્ પારતન્ત્ર્યાદકૃતાભ્યાગમાચ્ચ ન મનસઃ ॥
"ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખજ્ઞાનાન્યાત્મનો લિઙ્ગમ્ 1-1-10"
ઇત્યતઃ પ્રભૃતિ યથોક્તં સંગૃહ્યતે તેન ભૂતેન્દ્રિયમનસાં
ચૈતન્યપ્રતિષેધઃ, પારતન્ત્ર્યાત્
ઉપરતન્ત્રાણિ
ભૂતેન્દ્રિયમનાંસિધારણપ્રેરણવ્યૂહનક્રિયાસુ
પ્રયત્નવશાત્ પ્રવર્તન્તે. ચૈતન્યે પુનઃ સ્વતન્ત્રાણિ
સ્યુરિતિ, અકૃતાભ્યાગમાચ્ચ = "પ્રવૃત્તિઃ
ઉવાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભ ઇતિ 1-1-17"
ચૈતન્યે ભૂતેન્દ્રિયમનસાં પરકૃતં કર્મ
પુરુષેણોપભુજ્તે ઇતિ સ્યાત્, અચૈતન્યે
તુ તત્સાધનસ્ય સ્વકૃતકર્મફલોપભોગઃ
પુરુષસ્યેત્યુપપદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.41 **********************
અથાયં સિદ્ધોપસંગ્રહઃ---
ન્ય્સ્_3,2.41: પરિશેષાદ્ યથોક્તહેતૂપપત્તેશ્ચ ॥
ઽઆત્મગુણો જ્ઞાનમ્ઽ ઇતિપ્રકૃતમ્, પરિશેષો નામ પ્રસક્તપ્રતિષેધે
અન્યત્રાપ્રસઙ્ગાચ્છિષ્યમાણે સંપ્રત્યયઃ ।
ભૂતેન્દ્રિયમનસાં પ્રતિષેધે દ્રવ્યાન્તરં
ન પ્રસજ્યતે શિષ્યતે ચાત્મા તસ્ય ગુણો
જ્ઞાનમિતિ જ્ઞાયતે, યથોક્તહેતૂપપત્તેશ્ચેતિ--
"દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થગ્રહણાત્ 3-1-1"
ઇત્યેવમાદીનામાત્મપ્રતિપત્તિહેતૂનામપ્રતિષેધાદિતિ।
પરિશેષજ્ઞાપનાર્થં પ્રકૃતસ્થાપનાદિજ્ઞાનાર્થં
ચ યથોક્તહેતૂપપત્તિવચનમિતિ।
અથ વા
"ઉપપત્તેશ્ચ"
ઇતિ હેત્વન્તરમેવેદમ્-- નિત્યઃ ખલ્વયમાત્મા
યસ્માદેકસ્મિન્ શરીરે ધર્મં ચરિત્વા
કાયભેદાત્ સ્વર્ગે દેવેષૂપપદ્યતે. અધર્મં
ચરિત્વા દેહભેદાદ્ નરકેષૂપપદ્યતે ઇતિ,
ઉપપત્તિઃ ।
શરીરાન્તરપ્રાપ્તિલક્ષણા. સા સતિ સત્ત્વે
નિત્યે ચાશ્રયવતી।
બુદ્ધિપ્રબન્ધમાત્રે
તુ નિરાત્મકે નિરાશ્રયા નોપપદ્યતે ઇતિ।
એકસત્ત્વાધિષ્ઠાનશ્ચાનેકશરીરયોગઃ સંસાર
ઉપપદ્યતે. શરીરપ્રબન્ધોદશ્ચાપવર્ગો મુક્તિરિત્યુપપદ્યતે,
બુદ્ધિસંતતિમાત્રે ત્વેકસત્ત્વાનુપપત્તેર્ન
કશ્ચિદ્ દીર્ઘમધ્વાનં સંધાવતિ. ન કશ્ચિત્
શરીરપ્રબન્ધાદ્વિમુચ્યત ઇતિ સંસારાપવર્ગાનુપપત્તિરિતિ।
બુદ્ધિસંતતિમાત્રે ચ સત્ત્વભેદાત્ સર્વમિદં
પ્રાણિવ્યવહારજાતમ્ અપ્રતિસંહિતમ્ અવ્યાવૃત્તમ્ અપરિનિષ્ઠિતં
ચ સ્યાત્ તતઃ સ્મરણાભાવાત્--
નાન્યદૃષ્ટમન્યઃ સ્મરતીતિ, સ્મરણં ચ ખલુ
પૂર્વજ્ઞાતસ્ય સમાનેન જ્ઞાત્રા ગ્રહણમ્--
ઽઅજ્ઞાસિષમમુમર્થં જ્ઞેયમ્ઽ ઇતિ. સોયમેકો
જ્ઞાતા પૂર્વજ્ઞાતમર્થં ગૃહ્ણાતિ તચ્ચાસ્ય
ગ્રહણં સ્મરણમિતિ. તદ્ બુદ્ધિપ્રબન્ધમાત્રે
નિરાત્મકે નોપપદ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.42 **********************
ન્ય્સ્_3,2.42: સ્મરણં ત્વાત્મનો જ્ઞસ્વાભાવ્યાત્ ॥
ઉપપદ્યતે ઇતિ, આત્મન એવ સ્મરણં ન બુદ્ધિસંતતિમાત્રસ્યેતિ,
તુશબ્દો ઽવધારણે।
કથમ્ ?
જ્ઞસ્વાભાવ્યાત્ = જ્ઞ ઇત્યસ્ય સ્વભાવઃ
ઉસ્વો ધર્મઃ-- અયં ખલુ ઽજ્ઞાસ્યતિ
જાનાતિ અજ્ઞાસીત્ઽ ઇતિ ત્રિકાલવિષયેણાનેકેન
જ્ઞાનેન સંબધ્યતે. તચ્ચાસ્ય ત્રિકાલવિષયં
જ્ઞાનં પ્રત્યાત્મવેદનીયમ્-- ઽજ્ઞાસ્યામિ
જાનામિ અજ્ઞાસિષમ્ઽ ઇતિ વર્તતે. તદ્ યસ્યાયં
સ્વો ધર્મસ્તસ્ય સ્મરણં ન બુદ્ધિપ્રબન્ધમાત્રસ્ય
નિરાત્મકસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.43 **********************
સ્મૃતિહેતૂનામ્ અયૌગપદ્યાદ્ યુગપદસ્મરણમિત્યુક્તમ્,
અથ કેભ્યઃ સ્મૃતિરુત્પદ્યતે ઇતિ ?, સ્મૃતિઃ ખલુ---
ન્ય્સ્_3,2.43: પ્રણિધાનનિબન્ધાભ્યાસલિઙ્ગલક્ષણસાદૃશ્યપરિગ્રહાશ્રયાશ્રિતસમ્બન્ધાનન્તર્યવિયોગૈકકાર્યવિરોધાતિશયપ્રાપ્તિવ્યવધાનસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષભયોર્થિત્વક્રિયારાગધર્માધર્મનિમિત્તેભ્યઃ ॥
સુસ્મૂર્ષયા મનસો ધારણં પ્રણિધાનમ્--
સુસ્મૂર્ષિતલિઙ્ગચિન્તનં
ચાર્થસ્મૃતિકારણમ્ 1, નિબન્ધઃ ખલ્વેકગ્રન્થોપયમોર્થાનામ્--
એકગ્રન્થોપયતાઃ ખલ્વર્થા
અન્યોન્યસ્મૃતિહેતવઃ આનુપૂર્વ્યેણેતરથા
વા ભવન્તીતિ, ધારણાશાસ્ત્રકૃતો વા
પ્રજ્ઞાતેષુ વસ્તુષુ સ્મર્તવ્યાનામુપનિક્ષેપો નિબન્ધ ઇતિ 2,
અભ્યાસસ્તુ સમાને વિષયે જ્ઞાનાનામભ્યાવૃત્તિઃ અભ્યાસજનિતઃ સંસ્કાર આત્મગુણો ઽભ્યાસશબ્દેનોચ્યતે સ ચ સ્મૃતિહેતુઃ સમાન ઇતિ 3,
લિઙ્ગં પુનઃ સંયોગિ સમવાયિ એકાર્થસમવાયિ
વિરોધિ ચેતિ, સંયોગિ યથા
ધૂમો ઽગ્નેઃ ગોર્વિષણં પાણિઃ પાદસ્ય રૂપં
સ્પર્શસ્ય અભૂતં ભૂતસ્યેતિ 4, લક્ષણં પશ્વવયવસ્થં
ગોત્રસ્ય સ્મૃતિહેતુઃ-- વિદાનામિદં
ગર્ગાણામિદમિતિ 5, સાદૃશ્યં ચિત્રગતં પ્રતિરૂપકં
દેવદત્તસ્યેત્યેવમાદિ 6, પરિગ્રહાત્-- સ્વેન
વા સ્વામી સ્વામિના વા સ્વં સ્મર્યતે 7, આશ્રયાત્--
ગ્રામણ્યા તદધીનં સ્મરતિ 8, આશ્રિતાત્--
તદધીનેન ગ્રામણ્યમિતિ 9, સંબન્ધાત્-- અન્તેવાસિના
યુક્તં ગુરું સ્મરતિ ઋત્વિજા યાજ્યમિતિ
10, આનન્તર્યાત્-- ઇતિકગ્ણીયેષ્વર્થેષુ 11,
વિયોગાત્-- યેન વિપ્રયુજ્યતે
તદ્વિયોગપ્રતિસંવેદી ભૃશં સ્મરતિ 12,
એકકાર્યાત્-- કર્ત્રન્તરદર્શનાત્ કર્ત્રન્તરે
સ્મૃતિઃ 13, વિરોધાત્--
વિજિગીષમાણયોરન્યતરદર્શનાદન્યતરઃ
સ્મર્યતે 14, અતિશયાત્-- યેનાતિશય ઉત્પાદિતઃ
15, પ્રાપ્તેઃ-- યતો યેન કિઞ્ચિત્ પ્રાપ્તમાપ્તવ્યં
વા ભવતિ તમભીક્ષ્ણં સ્મરતિ 16, વ્યવધાનાત્--
કોશાદિભિરસિભૃતીનિ સ્મર્યન્તે 17, સુખદુઃખાભ્યાં
તદ્ધેતુઃ સ્મર્યતે 19, ઇચ્છાદ્વેષાભ્યાં યમિચ્છતિ
યં ચ દ્વેષ્ટિ તં સ્મરતિ 21, ભયાત્-- યતો
બિભેતિ 22, અર્થિત્વાત્-- યેનાર્થી ભોજનેન્ આચ્છાદનેન
વા 23, ક્રિયયા-- રથેન રથકારં સ્મરતિ 24,
રાગાત્-- યસ્યાં સ્ત્રિયાં રક્તો ભવતિ
તામભીક્ષ્ણં સ્મરતિ 25, ધર્માત્
જાત્યન્તરસ્મરણમ્ ઇહ
ચાધીતશ્રુતાવધારણમિતિ26, અધર્માત્ પ્રાગનુભૂતદુઃખસાધનં
સ્મરતિ 27, ન ચૈતેષુ નિમિત્તેષુ યુગપત્સંવેદનાનિ
ભવન્તીતિ યુગપદસ્મરણમિતિ।
નિદર્શનં
ચેદં સ્મૃતિહેતૂનાં ન પરિસંખ્યાનમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.44 **********************
અનિત્યાયાં ચ બુદ્ધૌ ઉત્પન્નાપવર્ગિત્વાત્ કાલાન્તરાવસ્થાનાચ્ચાનિત્યાનાં સંશયઃ--
કિમુત્પન્નાપવર્ગિણી બુદ્ધિઃ શબ્દવત્ ?
અહો સ્વિત્ કાલાન્તરાવસ્થાયિની કુમ્ભવન્ ? ઇતિ,
ઉત્પવ્યાપવર્ગિણીતિ પક્ષઃ પરિગૃહ્યતે,
કસ્માત્ ?
ન્ય્સ્_3,2.44: કર્માનવસ્થાયિગ્રહણાત્ ॥
કર્મણો ઽનવસ્થાયિનો ગ્રહણાદિતિ--
ક્ષિપ્તસ્યેષોરાપતનાત્ ક્રિયાસંતાનો
ગૃહ્યતે, ગત્યર્થનિયમાચ્ચ બુદ્ધીનાં
ક્રિયાસંતાનવદ્ બુદ્ધિસંતાનોપપત્તિરિતિ,
અવસ્થિતગ્રહણે ચ વ્યવધીયમાનસ્ય પ્રત્યક્ષનિવૃત્તેઃ ।
અવસ્થિતે ચ કુમ્ભે ગૃહ્યમાણે સંતાનેનૈવ
બુદ્ધિર્વર્તતે પ્રાગ્ વ્યવધાનાત્. તેન
વ્યવહિતે પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં નિવર્તતે, કાલાન્તરાવસ્થાને
તુ બુદ્ધેર્દૃશ્યવ્યવધાનેપિ
પ્રત્યક્ષમવતિષ્ઠેતેતિ।
સ્મૃતિશ્ચાલિઙ્ગં બુદ્ધ્યવસ્થાને-- સંસ્કારસ્ય બુદ્ધિજસ્ય સ્મૃતિહેતુત્વાત્।
યશ્ચ મન્યેત--
અવતિષ્ઠતે બુદ્ધિઃ-- દૃષ્ટા હિ
બુદ્ધિવિષયે સ્મૃતિઃ સા ચ બુદ્ધાવનિત્યાયાં
કારણાભાવાન્ન સ્યાદિતિ, તદિદમલિઙ્ગમ્,
કસ્માત્ ?. બુદ્ધિજો હિ સંસ્કારો
ગુણાન્તરં સ્મૃતિહેતુર્ન બુદ્ધિરિતિ ॥
હેત્વભાવાદયુક્તમિતિચેત્ ? બુદ્ધ્યવસ્થાનાત્
પ્રત્યક્ષત્વે સ્મૃત્યભાવઃ ॥
યાવદવતિષ્ઠતે
બુદ્ધિસ્તાવદસૌ બોદ્ધવ્યાર્થઃ પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યક્ષે
ચ સ્મૃતિરનુપપન્નેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.45 **********************
ન્ય્સ્_3,2.45: અવ્યક્તગ્રહણમનવસ્થાયિત્વાદ્ વિદ્યુત્સંપાતે રૂપાવ્યક્તગ્રહણવત્ ॥
યદ્યુત્પન્નાવર્ગિણીં બુદ્ધિઃ ?
પ્રાપ્તમ્ અવ્યક્તં બોદ્ધવ્યસ્ય ગ્રહણં
યથા વિદ્યુત્સંપાતે વૈદ્યુતસ્ય પ્રકાશસ્યાનવસ્થાનાદવ્યક્તં
રૂપગ્રહણમિતિ. વ્યક્તં તુ દ્રવ્યણાં ગ્રહણં
તસ્માદયુક્તમેતદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.46 **********************
ન્ય્સ્_3,2.46: હેતૂપાદાનાત્ પ્રતિષેદ્ધવ્યાભ્યનુજ્ઞા ॥
ઽઉત્પન્નાપવર્ગિણી બુદ્ધિઃઽ ઇતિ પ્રતિષેદ્ધવ્યમ્.
તદેવાભ્યનુજ્ઞાયતે--
"વિદ્યુત્સંપાતે રૂપાવ્યક્તગ્રહણવત્"
ઇતિ

યત્રાવ્યક્તગ્રહણં
તત્રોત્પન્નાપવર્ગિણી બુદ્ધિરિતિ---
ગ્રહણહેતુવિકલ્પાદ્ ગ્રહણવિકલ્પો ન બુદ્ધિવિકલ્પાત્
॥ યદિદં ક્વચિદવ્યક્તં ક્વચિદ્ વ્યક્તં
ગ્રહણમ્ અયં વિકલ્પો ગ્રહણહેતુવિકલ્પાત્
ઉયત્રાનવસ્થિતો
ગ્રહણહેતુસ્તત્રાવ્યક્તં ગ્રહણમ્ યત્રાવસ્થિતસ્તત્ર
વ્યક્તં ન તુ બુદ્ધેર્ અવસ્થાનાનવસ્થાનાભ્યામિતિ।
કસ્માત્ ?. અર્થગ્રહણં હિ બુદ્ધિઃ ।
યત્ તદર્થગ્રહણમ્ અવ્યક્તં વ્યક્તં વા બુદ્ધિઃ
સેતિ, વિશેષાગ્રહણે ચ
સામાન્યગ્રહણમ્ અવ્યક્તગ્રહણં તત્ર
વિષયાન્તરે બુદ્ધ્યન્તરાનુત્પત્તિર્નિમિત્તાભાવાત્.
યત્ર સામાન્યધર્મયુક્તશ્ચ ધર્મી ગૃહ્યતે વિશેષધર્મયુક્તશ્ચ
તદ્ વ્યક્તં ગ્રહણં. તત્ર તુ વિશેષે ઽગૃહ્યમાણે
સામાન્યગ્રહણમાત્રં તદવ્યક્તં ગ્રહણમ્,
સામાન્યધર્મયોગાચ્ચ વિશિષ્ટધર્મયોગો
વિષયાન્તરમ્, તત્ર યદ્ ગ્રહણં ન ભવતિ
તદ્ ગ્રહણનિમિત્તાભાવાદ્ ન નુ બુદ્ધેરનવસ્થાનાદિતિ।
યથાવિષયં ચ ગ્રહણ વ્યક્તમેવ-- પ્રત્યર્થનિયતત્વાચ્ચ
બુદ્ધીનામ્ ।
સામાન્યવિષયં ચ ગ્રહણં સ્વવિષયં પ્રતિ
વ્યક્તં વિશેષવિષયં ચ ગ્રહણં
સ્વવિષયં પ્રતિ વ્યક્તમ્-- પ્રત્યર્થનિયતા
હિ બુદ્ધયઃ, તદિદમવ્યક્તગ્રહણં દેશિતં
ક્વ વિષયે બુદ્ધ્યનવસ્થાનકારિતં સ્યાદિતિ
॥ ધર્મિણસ્તુ ધર્મભેદે બુદ્ધિનાનાત્વસ્ય ભાવાભાવાભ્યાં
તદુપપત્તિઃ ધર્મિણઃ ખલ્વર્થસ્ય સમાનાશ્ચ
ધર્મા વિશિષ્ટાશ્ચ તેષુ પ્રત્યર્થનિયતાઃ = નાના બુદ્ધયસ્તા ઉભય્યો યદિ ધર્મિણિ
વર્તન્તે તદા વ્યક્તં ગ્રહણં
ધર્મિણમભિપ્રેત્ય. યદા તુ
સામાન્યગ્રહણમાત્રં તદાવ્યક્તં
ગ્રહણમિતિ. એવં ધર્મિણમભિપ્રેત્ય
વ્યક્તાવ્યક્તયોર્ગ્રહણયોરુપપત્તિરિતિ, ન
ચેદમવ્યક્તં ગ્રહણં બુદ્ધેર્બોદ્ધવ્યસ્ય વાનવસ્થાયિત્વાદુપપદ્યતે
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.47 **********************
ઇદં હિ
ન્ય્સ્_3,2.47: ન પ્રદીપાર્ચિઃસંતત્યભિવ્યક્તગ્રહણવત્ તદ્ગ્રહણમ્ ॥
અનવસ્થાયિત્વેપિ બુદ્ધેઃ
તેષાં દ્રવ્યાણાં ગ્રહણં વ્યક્તં પ્રતિપત્તવ્યમ્।
કથમ્ ?.
પ્રદીપાર્ચિઃસંતત્યભિવ્યક્તગ્રહણવત્
ઉપ્રદીપાર્ચિષાં સંતત્યા વર્તમાનાનાં
ગ્રહણાનવસ્થાનં ગ્રાહ્યાનવસ્થાનં ચ, પ્રત્યર્થનિયતત્વાદ્વા
બુદ્ધીનાં યાવન્તિ પ્રદીપાર્ચીષિ તાવત્યો
બુદ્ધય ઇતિ. દૃશ્યતે ચાત્ર વ્યક્તં
પ્રદીપાર્ચિષાં ગ્રહણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.48 **********************
ચેતના શરીરગુણઃ-- સતિ શરીરે
ભાવાદસતિ ચાભાવાદિતિ।
ન્ય્સ્_3,2.48: દ્રવ્યે સ્વગુણપરગુણોપલબ્ધેઃ સંશયઃ ॥
સાંશયિકઃ સતિ ભાવઃ-- સ્વગુણો ઽપ્સુ
દ્રવત્વમુપલભ્યતે પરગુણશ્ચોષ્ણતા.
તેનાયં સંશયઃ-- કિં શરીરગુણશ્ચેતના
શરીરે ગૃહ્યતે ? અથ દ્રવ્યાન્તરગુણઃ ? ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.49 **********************
ન શરીરગુણશ્ચેતના,
કસ્માત્ ?,
ન્ય્સ્_3,2.49: યાવચ્છરીરભાવિત્વાદ્રૂપાદીનામ્ ॥
ન રૂપાદિહીનં શરીરં ગૃહ્યતે ચેતનાહીનં તુ ગૃહ્યતે યથોષ્ણતાહીના આપઃ
તસ્માન્ન શરીરગુણશ્ચેતનેતિ ॥
સંસ્કારવદિતિચેત્ ? ન-- કારણાનુચ્છેદાત્ ॥
યથાવિધે દ્રવ્યે
સંકારસ્તથાવિધે એવોપરમઃ ?. ન-- તત્ર
કારણોચ્છેદાદત્યન્તં સંસ્કારાનુપત્તિર્ભવતિ,
યથાવિધે શરીરે ચેતના ગૃહ્યતે
તથાવિધે એવાત્યન્તોપરમશ્ચેતનાયા
ગૃહ્યતે. તસ્માત્ ઽસંસ્કાર વત્ઽ ઇત્યસમઃ
સમાધિઃ ॥
અથાપિ શરીરસ્થં
ચેતનોત્પત્તિકારણં સ્યાત્ દ્રવ્યાન્તરસ્થં
વા ઉભયસ્થં વા, તન્ન--
નિયમહેત્વભાવાત્
ઉશરીરસ્થેન કદાચિત્ ચેતનોત્પદ્યતે
કદાચિન્નેતિ નિયમે હેતુર્નાસ્તીતિ.
દ્રવ્યાન્તરસ્થેન ચ શરીરે એવ
ચેતનોત્પદ્યતે ન લોષ્ટાદિષ્વિત્યત્ર
નિયમહેતુર્નાસ્તીતિ. ઉભયસ્થસ્ય
નિમિત્તત્વે શરીરસમાનજાતીયદ્રવ્યે
ચેતના નોત્પદ્યતે શરીરે એવ ચોત્પદ્યતે ઇતિનિયમે
હેતુર્નાસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.50 **********************
યચ્ચ
મન્યેત-- સતિ શ્યામાદિગુણે દ્રવ્યે શ્યામાદ્યુપરમો
દૃષ્ટ એવં ચેતનોપરમઃ સ્યાદિતિ,
ન્ય્સ્_3,2.50: ન પાકજગુણાન્તરોત્પત્તેઃ ॥
નાત્યન્તરૂપોપરમઃ = દ્રવ્યસ્ય શ્યામે રૂપે નિવૃત્તે પાકજં
ગુણાન્તરમ્
ઉરક્તં રૂપમુત્પદ્યતે, શરીરે તુ
ચેતનામાત્રોપરમો ઽત્યન્તમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.51 **********************
અથાપિ---
ન્ય્સ્_3,2.51: પ્રતિદ્વન્દ્વિસિદ્ધેઃ પાકજાનામપ્રતિષેધઃ ॥
યાવત્સુ દ્રવ્યેષુ પૂર્વગુણપ્રતિદ્વન્દ્વિસિદ્ધિસ્તાવત્સુ
પાકજોત્પત્તિર્દૃશ્યતે-- પૂર્વગુણૈઃ સહ
પાકજાનામવસ્થાનસ્યાગ્રહણાત્. ન ચ શરીરે
ચેતનાપ્રતિદ્વન્દ્વિ સહાનવસ્થાયિ
ગુણાન્તરં ગૃહ્યતે યેનાનુમીયેત તેન
ચેતનાયા વિરોધઃ, તસ્માદપ્રતિષદ્ધા
ચેતના યાવચ્છરીરં વર્તેત ન તુ વર્તતે
તસ્માન્ન શરીરગુણશ્ચેતના ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.52 **********************
ઇતશ્ચ ન શરીરગુણશ્ચેતના---
ન્ય્સ્_3,2.52: શરીરવ્યાપિત્વાત્ ॥
શરીરં શરીરાવયવાશ્ચ સર્વે ચેતનોત્પત્ત્યા વ્યાપ્તા ઇતિ ન
ક્વચિદનુત્પત્તિશ્ચેતનાયાઃ. શરીરવત્ શરીરાવયવાશ્ચેતના
ઇતિ પ્રાપ્તં ચેતનબહુત્વમ્, તત્ર યથા પ્રતિશરીરં
ચેતનબહુત્વે સુખદુઃખજ્ઞાનાનાં વ્યવસ્થા
લિઙ્ગમ્ એવમેકશરીરેપિ સ્યાત્. ન
તુ ભવતિ. તસ્માન્ન શરીરગુણશ્ચેતનેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.53 **********************
યદુક્તમ્-- ન
ક્વચિચ્છરીરાવયવે ચેતનાયા અનુત્પત્તિરિતિ.
સા ન
ન્ય્સ્_3,2.53: ન કેશનખાદિષ્વનુપલબ્ધેઃ ॥
કેશેષુ નખાદિષુ ચાનુત્પત્તિશ્ચેતનાયા ઇત્યનુપપન્નં
શરીરવ્યાપિત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.54 **********************
ન્ય્સ્_3,2.54: ત્વક્પર્યન્તત્વાચ્છરીરસ્ય કેશનખાદિષ્વપ્રસઙ્ગઃ ॥
ઇન્દ્રિયાશ્રયત્વં શરીરલક્ષણમ્ ।
ત્વક્પર્યન્તં જીવમનઃસુખદુઃખસંવિત્ત્યાયતનભૂતં શરીરં
તસ્માન્ન કેશાદિષુ ચેતનોત્પદ્યતે, અર્થકારિતસ્તુ
શરીરોપનિબન્ધઃ કેશાદીનામિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.55 **********************
ઇતશ્ચ ન શરીરગુણશ્ચેતના---
ન્ય્સ્_3,2.55: શરીરગુણવૈધર્મ્યાત્ ॥
દ્વિવિધઃ શરીરગુણઃ--
અપ્રત્યક્ષં ચ ગુરુત્વમ્ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યં ચ રૂપાદિ,
વિધાન્તરં તુ ચેતના ।
નાપ્રત્યક્ષા-- સંવેદ્યત્વાત્. નેન્દ્રિયગ્રાહ્યા--
મનોવિષયત્વાત્. તસ્માદ્
દ્રવ્યાન્તરગુણ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.56 **********************
ન્ય્સ્_3,2.56: ન રૂપાદીનામિતરેતરવૈધર્મ્યાત્ ॥
યથેતરેતરવિધર્માણો રૂપાદયો ન શરીરગુણત્વં
જહતિ. એવં રૂપાદિવૈધર્મ્યાર્ત્ ચેતના શરીરગુણત્વં
ન હાસ્યતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.57 **********************
ન્ય્સ્_3,2.57: ઐન્ર્દિયકત્વાદ્ રૂપાદીનામપ્રતિષેધઃ ॥
અપ્રત્યક્ષત્વાચ્ચેતિ, યથેતરેતરવિધર્માણો
રૂપાદયો ન દ્વૈવિધ્યમતિવર્તન્તે તથા રૂપાદિવૈધર્મ્યાત્
ચેતના ન દ્વૈવિધ્યમતિવર્તેત યદિ શરીરગુણઃ
સ્યાદિતિ. અતિવર્ત્તતે તુ તસ્માન્ન શરીરગુણ
ઇતિ ॥
ભૂતેન્દ્રિયમનસાં જ્ઞાનપ્રતિષેધાત્ સિદ્ધે સત્યારમ્ભો વિશેષજ્ઞાપનાર્થઃ ।
બહુધા પરીક્ષ્યમાણં તત્ત્વં સુનિશ્ચિતતરં
ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.58 **********************
પરીક્ષિતા બુદ્ધિઃ, મનસ ઇદાનીં પરીક્ષાક્રમઃ તત્ કિં પ્રતિશરીરમેકમનેકમિતિ
વિચારે---
ન્ય્સ્_3,2.58: જ્ઞાનાયૌગપદ્યાદેકં મનઃ ॥
અસ્તિ ખલુ વૈ જ્ઞાનાયૌગપદ્યમ્--
એકૈકસ્યેન્દ્રિયસ્ય યથાવિષયં
કરણસ્યૈકપ્રત્યયનિર્વૃત્તૌ સામર્થ્યાત્
ન તદેકત્વે મનસો લિઙ્ગમ્. યત્તુ ખલ્વિન્દ્રિયાન્તરાણાં
વિષયાન્તરેષુ જ્ઞાનાયૌગપદ્યમિતિ તલ્લિઙ્ગમ્।
કસ્માત્ ?. સંભવતિ ખલુ વૈ બહુષુ મનઃસુ
ઇન્દ્રિયમનઃસંયોગયૌગપદ્યમિતિ
જ્ઞાનયૌગપદ્યં સ્યાત્. ન તુ ભવતિ
તસ્માદ્ વિષયે પ્રત્યયપર્યાયાદેકં મનો
ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.59 **********************
ન્ય્સ્_3,2.59: ન યુગપદનેકક્રિયોપલબ્ધેઃ ॥
અયં ખલ્વધ્યાપકો ઽધીતે વ્રજતિ કમણ્ડલું
ધારયતિ પન્થાનં પશ્યતિ શૃણોત્યારણ્યજાન્
શબ્દાન્ બિભેતિ વ્યાલલિઙ્ગાનિ બુભુત્સતે
સ્મરતિ ચ ગન્તવ્યં સ્થાનીયમિતિ
ક્રમસ્યાગ્રહણાદ્ યુગપદેતાઃ ક્રિયા ઇતિ
પ્રાપ્તં મનસો બહુત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.60 **********************
ન્ય્સ્_3,2.60: અલાતચક્રદર્શનવત્ તદુપલબ્ધિરાશુસંચારાત્ ॥
આશુસંચારાદલાતચક્રસ્ય ભ્રમતો
વિદ્યમાનઃ ક્રમો ન ગૃહ્યતે.
ક્રમસ્યાગ્રહણાદ્ અવિચ્છેદબુદ્ધ્યા
ચક્રવદ્ બુદ્ધિર્ભવતિ, તથા બુદ્ધીનાં
ક્રિયાણાં ચાશુવૃત્તિત્વાદ્ વિદ્યમાનઃ
ક્રમો ન ગૃહ્યતે. ક્રમસ્યાગ્રહણાદ્ યુગપત્
ક્રિયા ભવનતીતિ અભિમાનો ભવતિ।
કિં પુનઃ
ક્રમસ્યાગ્રહણાદ્ યુગપત્ ક્રિયાભિમાનઃ ? અથ યુગપદ્ભાવાદેવ યુગપદનેકક્રિયોપલબ્ધિરિતિ ?, નાત્ર વિશેષપ્રતિપત્તેઃ કારણમુચ્યતે।
ઉક્તમ્--
ઇન્દ્રિયાન્તરાણાં વિષયાન્તરેષુ પર્યાયેણ
બુદ્ધયો ભવન્તીતિ, તચ્ચાપ્રત્યાખ્યેયમ્-- આત્મપ્રત્યક્ષત્વાત્।
અથાપિ દૃષ્ટશ્રુતાનર્થાંશ્ચિન્તયતઃ ક્રમેણ બુદ્ધયો
વર્તન્તે ન યુગપદ્ અનેનાનુમાતવ્યમિતિ।
વર્ણપદવાક્યબુદ્ધીનાં તદર્થબુદ્ધીનાં ચાશુવૃત્તિત્વાત્
ક્રમસ્યાગ્રહણમ્।
કથમ્ ?, વાક્યસ્થેષુ ખલુ
વર્ણેષૂચ્ચરત્સુ પ્રતિવર્ણં તાવચ્છ્રવણં ભવતિ.
શ્રુતં વર્ણમેકમનેકં વા પદભાવેન પ્રતિસંધત્તે.
પ્રતિસંધાય પદં વ્યવસ્યતિ. પદવ્યવસાયેન
સ્મૃત્યાપદાર્થં પ્રતિપદ્યતે,
પદસમૂહપ્રતિસંધાનાચ્ચ વાક્યં વ્યવસ્યતિ.
સંબદ્ધાંશ્ચ પદાર્થાન ગૃહીત્વા વાક્યાર્થં
પ્રતિપદ્યતે, ન ચાસાં ક્રમેણ વર્તમાનાનાં બુદ્ધીનામાશુવૃત્તિત્વાત્
ક્રમો ગૃહ્યતે. તદેતદનુમાનમન્યત્ર બુદ્ધિક્રિયાયૌગપદ્યાભિમાનસ્યેતિ।
ન ચાસ્તિ મુક્તસંશયા યુગપદુત્પત્તિર્બુદ્ધીનાં
યયા મનસો બહુત્વમેકશરીરે ઽનુમીયતે
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.61 **********************
ન્ય્સ્_3,2.61: યથોક્તહેતુત્વાચ્ચાણુ ॥
અણુ મન એકં
ચેતિ ધર્મસમુચ્ચયઃ-- જ્ઞાનાયૌગપદ્યાત્,
મહત્ત્વે મનસઃ સર્વેન્દ્રિયસંયોગાદ્ યુગપદ્
વિષયગ્રહણં સ્યાદિતિ

મનસઃ ખલુ ભોઃ
સેન્દ્રિયસ્ય શરીરે વૃત્તિલાભો નાન્યત્ર
શરીરાત્, જ્ઞાતુશ્ચ પુરુષસ્ય શરીરાયતના
બુદ્ધ્યાદયો વિષયોપભોગો
જિહાસિતહાનમ્ ઈપ્સિતાવાપ્તિશ્ચ સર્વે
ચ શરીરાશ્રયા વ્યવહારાઃ, તત્ર ખલુ
વિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ-- કિમયં
પુરુષકર્મનિમિત્તઃ શરીરસર્ગઃ ? અથ વા ભૂતમાત્રાદકર્મનિમિત્તઃ ?
ઇતિ, શ્રૂયતે ખલ્વત્ર વિપ્રતિપત્તિરિતિ।
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.62 **********************
તત્રેદં તત્ત્વમ્---
ન્ય્સ્_3,2.62: પૂર્વકૃતફલાનુબન્ધાત્તદુત્પત્તિઃ ॥
પૂર્વશરીરે યા પ્રવૃત્તિઃ વાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભલક્ષણા
તત્ પૂર્વકૃતં કર્મોક્તં તસ્ય ફલમ્ ।
તજ્જનિતૌ ધર્માધર્મૌં. તત્ફલસ્યાનુબન્ધઃ = આત્મસમવેતસ્યાવસ્થાનમ્. તેન પ્રયુક્તેભ્યો
ભૂતેભ્યસ્તસ્ય શરીરસ્યોત્પત્તિર્ન સ્વતન્ત્રેભ્ય
ઇતિ।
યદધિષ્ઠાનોયમાત્મા ઽઅયમહમિતિમન્યમાનો
યત્રાભિયુક્તો યત્રોપભોગતૃષ્ણયા
વિષયાનુપલભમાનો ધર્માધર્મૌં સંસ્કરોતિ
તદસ્ય શરીરમ્. તેન સંસ્કારેણ
ધર્માધર્મલક્ષણેન ભૂતસહિતેન પતિતે ઽસ્મિન્
શરીરે શરીરાન્તરં નિષ્પદ્યતે.
નિષ્પન્નસ્ય ચ તસ્ય પૂર્વશરીર વત્
પુરુષાર્થક્રિયા પુરુષસ્ય ચ પૂર્વશરીર
વત્પ્રવૃત્તિરિતિ કર્માપેક્ષેભ્યો ભૂતેભ્યઃ
શરીરસર્ગેસતિ એતદુપપદ્યતે ઇતિ, દૃષ્ટા ચ
પુરુષગુણેન પ્રયત્નેન પ્રયુક્તેભ્યો ભૂતેભ્યઃ
પુરુષાર્થક્રિયાસમર્થાનાં દ્રવ્યાણાં રથપ્રભૃતીનામુત્પત્તિસ્તયાનુમાતવ્યમ્--
ઽશરીરમપિ
પુરુષાર્થક્રિયાસમર્થમુત્પદ્યમાનં
પુરુષસ્ય ગુણાન્તરાપેક્ષેભ્યો ભૂતેભ્ય
ઉત્પદ્યતેઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.63 **********************
અત્ર નાસ્તિક આહ---
ન્ય્સ્_3,2.63: ભૂતેભ્યો મૂર્ત્યુપાદાનવત્ તદુપાદાનમ્ ॥
યથા કર્મનિરપેક્ષેભ્યો ભૂતેભ્યો નિર્વૃત્તા મૂર્તયઃ
ઉસિકતાશર્કરાપાષાણગૈરિકાઞ્જનપ્રભૃતયઃ
પુરુષાર્થકારિત્વાદુપાદીયન્તે તથા
કર્મનિરપેક્ષેભ્યો ભૂતેભ્યઃ શરીમુત્પન્નં
પુરુષાર્થકારિત્વાદુપાદીયતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.64 **********************
ન્ય્સ્_3,2.64: ન સાધ્યસમત્વાત્ ॥
યથા શરીરોત્પત્તિરકર્મનિમિત્તા સાધ્યા
તથા સિકતાશર્કરાપાષાણગૈરિકાઞ્જનપ્રભૃતીનામપ્ય્ અકર્મનિમિત્તઃ
સર્ગઃ સાધ્યઃ સાધ્યસમત્વાદસાધનમિતિ = "ભૂતેભ્યો મૂર્ત્યુપાદાનવત્"
ઇતિ ચાનેન સાધ્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.65 **********************
ન્ય્સ્_3,2.65: નોત્પત્તિનિમિત્તત્વાન્માતાપિત્રોઃ ॥
વિષમશ્ચાયમુપન્યાસઃ, કસ્માત્ ?, નિર્બીજા
ઇમા મૂર્તય ઉત્પદ્યન્તે. બીજપૂર્વિકા તુ શરીરોત્પત્તિઃ।
માતાપિતૃશબ્દેન લોહિતરેતસી બીજભૂતે
ગૃહ્યેતે, તત્ર સત્ત્વસ્વય
ગર્ભવાસાનુભવનીયં કર્મ પિત્રોશ્ચ પુત્રુલાનુભવનીયે
કર્મણી માતુર્ગર્ભાશ્રયે શરીરોત્પત્તિં ભૂતેભ્યઃ
પ્રયોજયન્તિ ઇત્યુપપન્નં બીજાનુવિધાનમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.66 **********************
ન્ય્સ્_3,2.66: તથાહારસ્ય ॥
"ઉત્પત્તિનિમિત્તત્વાત્"
ઇતિપ્રકૃતમ્, ભુક્તં પીતમ્ આહારસ્તસ્ય
પક્તિનિર્વૃત્તં રસદ્રવ્યં માતૃશરીરે
ચોપચીયતે. બીજે ગર્ભાશયસ્થે બીજસમાનપાકં
માત્રયા ચોપચયઃ બીજે યાવદ્
વ્યૂહસમર્થઃ સંચય ઇતિ. સંચિતં ચાર્બુદમાંસપેશીકલકકણ્ડરશિરઃપાણ્યાદિના
ચ વ્યૂહેન ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનભેદેન વ્યૂહ્યતે.
વ્યૂહે ચ ગર્ભગનાડ્યાવતારિતં રસદ્રવ્યમુપચીયતે
યાવત્ પ્રસવસમર્થમિતિ।
ન
ચાયમન્નપાનસ્ય સ્થાલ્યાદિગતસ્ય કલ્પતે
ઇતિ, એતસ્માત્ કારણાત્ કર્મનિમિત્તત્વં
શરીરસ્ય વિજ્ઞાયતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.67 **********************
ન્ય્સ્_3,2.67: પ્રાપ્તૌ ચાનિયમાત્ ॥
ન સર્વો દમ્પત્યોઃ સંયોગો ગર્ભાધાનહેતુર્દૃશ્યતે.
તત્રાસતિ કર્મણિ ન ભવતિ સતિ ચ ભવતીત્યુપપન્નો
નિયમાભાવ ઇતિ।
કર્મનિરપેક્ષેષુ
ભૂતેષુ શરીરોત્પત્તિહેતુષુ નિયમઃ
સ્યાત્-- ન હ્યત્ર કારણાભાવ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.68 **********************
અથાપિ---
ન્ય્સ્_3,2.68: શરીરોત્પત્તિનિમિત્તવત્ સંયોગોત્પત્તિનિમિત્તં કર્મ ॥
યથા ખલ્વિદં શરીરં ધાતુપ્રાણસંવાહિનીનાં નાડીનાં શુક્રાન્તાનાં
ધાતૂનાં ચ સ્નાયુત્વગસ્થિશિરાપેશીકલલકણ્ડરાણાં
ચ શિરોબાહૂદરાણાં સક્થ્નાં ચ
કોષ્ઠગાનાં વાતપિત્તકફાનાં ચ
મુખકણ્ઠહૃદયામાશયપક્વાશયાધઃસ્ત્રોતસાં
ચ પરમદુઃખસંપાદનીયેન સંનિવેશેન
વ્યૂહિતમ્ અશક્યં પૃથિવ્યાદિભિઃ
કર્મનિરપેક્ષૈરુત્પાદયિતુમિતિ
કર્મનિમિત્તા શરીરોત્પત્તિરિતિ
વિજ્ઞાયતે, એવં ચ પ્રત્યાત્મનિયતસ્ય
નિમિત્તસ્યાભાવાદ્ નિરતિશયૈરાત્મભિઃ
સંબન્ધાત્ સર્વાત્મનાં ન સમાનૈઃ પૃથિવ્યાદિભિરુત્પાદિતં
શરીરં પૃથિવ્યાદિગતસ્ય ચ
નિયમહેતોરભાવાત્ સર્વાત્મનાં સુખદુઃખસંવિત્તિસાધનં
સમાનં પ્રાપ્તમ્, યત્તુ પ્રત્યાત્મં
વ્યવતિષ્ઠતે તત્ર શરીરોત્પત્તિનિમિત્તં
કર્મ વ્યવસ્થાહેતુરિતિ વિજ્ઞાયતે, પરિપચ્યમાનો
હિ પ્રત્યાત્મનિયતઃ કર્માશયો યસ્મિન્નાત્મનિ
વર્તતે તસ્યૈવોપભોગાયતનં શરીરમુત્પાદ્ય
વ્યવસ્થાપયતિ, તદેવં શરીરોત્પત્તિનિમિત્તવત્
સંયોગનિમિત્તં કર્મેતિ વિજ્ઞાયતે।
પ્રત્યાત્મવ્યવસ્થાનં
તુ શરીરસ્યાત્મના સંયોગં પ્રચક્ષ્મહે
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.69 **********************
ન્ય્સ્_3,2.69: એતેન નિયમઃ પ્રત્યુક્તઃ ॥
યો ઽયમકર્મનિમિત્તે શરીરસર્ગે
સતિ નિયમ ઇત્યુચ્યતે અયમ્--
"શરીરોત્પત્તિનિમિત્તવત્
સંયોગોત્પત્તિનિમિત્તં કર્મ 68"
ઇત્યનેન પ્રત્યુક્તઃ।
કસ્તાવદયં નિયમઃ ?. યથૈકસ્યાત્મનઃ
શરીરં તથા સર્વેષામિતિ નિયમઃ, અન્યસ્યાન્યથા
અન્યસ્યાન્યથા ઇત્ય્ અનિયમઃ ।
ભેદઃ
ઉવ્યાવૃત્તિવિશેષ
ઇતિ, દૃષ્ટા ચ જન્મવ્યાવૃત્તિઃ-- ઉચ્ચાભિજનો
નિકૃષ્ટાભિજન ઇતિ. પ્રશસ્તં
નિન્દિતમિતિ. વ્યાધિબહુલમ્. અરોગમિતિ.
સમગ્રં વિકલમિતિ. પીડાબહુલં સુખબહુલમિતિ.
પુરુષાતિશયલક્ષણોપપન્નં
વિપરીતમિતિ. પ્રશસ્તલક્ષણં નિન્દિતલક્ષણમિતિ.
પટ્વિન્દ્રિયં મૃદ્વિન્દ્રિયમિતિ. સૂક્ષ્મશ્ચ ભેદો ઽપરિમેયઃ,
સોયં જન્મભેદઃ પ્રત્યાત્મનિયતાત્
કર્મભેદાદુપપદ્યતે।
અસતિ કર્મભેદે પ્રત્યાત્મનિયતે
નિરતિશયત્વાદાત્મનાં સમાનત્વાચ્ચ પૃથિવ્યાદીનાં
પૃથિવ્યાદિગતસ્ય
નિયમહેતોરભાવાત્ સર્વં સર્વાત્મનાં
પ્રસજ્યેત, ન ત્વિદમિત્થમ્ભૂતં
જન્મ,તસ્માદ્ નાકર્મનિમિત્તા શરીરોત્પત્તિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.70 **********************
ન્ય્સ્_3,2.70: ઉપપન્નશ્ચ તદ્વિયોગઃ કર્મક્ષયોપપત્તેઃ ॥
કર્મનિમિત્તે શરીરસર્ગે
તેન શરીરેણાત્મનો વિયોગ ઉપપન્નઃ।
કસ્માત્ ?, કર્મક્ષયોપપત્તેઃ = ઉપપદ્યતે ખલુ કર્મક્ષયઃ સમ્યગ્દર્શનાત્,
પ્રક્ષીણે મોહે વીતરાગઃ
પુનર્ભવહેતુકર્મ
કાયવાઙ્મનોભિર્ન કરોતિ ઇત્યુત્તરસ્યાનુપચયઃ
પૂર્વોપચિતસ્ય વિપાકપ્રતિસંવેદનાત્ પ્રક્ષયઃ,
એવં પ્રસવહેતોરભાવાત્ પતિતે ઽસ્મિન્
શરીરે પુનઃ શરીરાન્તરાનુત્પત્તેરપ્રતિસંધિઃ।
અકર્મનિમિત્તે તુ શરીરસર્ગે ભૂતક્ષયાનુપપત્તેસ્તદ્વિયોગાનુપપત્તિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.71**********************
ન્ય્સ્_3,2.71: તદદૃષ્ટકારિતમિતિચેત્ પુનસ્તત્પ્રસઙ્ગોપવર્ગે ॥
અદર્શનં ખલુ અદૃષ્ટમિત્યુચ્યતે.
અદૃષ્ટકારિતા ભૂતેભ્યઃ શરીરોત્પત્તિઃ।
ન જાત્વ્ અનુત્પન્ને શરીરે દ્રષ્ટા નિરાયતનો
દૃશ્યં પશ્યતિ. તચ્ચાસ્ય દૃશ્યં દ્વિવિધમ્--
વિષયશ્ચ નાનાત્વં ચાવ્યક્તાત્મનોઃ તદર્થઃ
શરીરસર્ગઃ, તસ્મિન્ન્ અવસિતે
ચરિતાર્થાનિ ભૂતાનિ ન શરીરમુત્પાદયન્તીતિ
ઉપપન્નઃ શરીરવિયોગ ઇતિ, એવં
ચેન્મન્યસે ? પુનસ્તત્પ્રસઙ્ગો ઽપવર્ગે ।
પુનઃ શરીરોત્પત્તિઃ પ્રસજ્યતે ઇતિ ।
યા ચાનુત્પન્ને શરીરે દર્શનાનુત્પત્તિરદર્શનાભિમતા
યા ચાપવર્ગે શરીરનિવૃત્તૌ દર્શનાનુત્પત્તિરદર્શનભૂતા
નૈતયોરદર્શનયોઃ ક્વચિદ્ વિશેષૈત્યદર્શનસ્યાનિવૃત્તેરપવર્ગે
પુનઃ શરીરોત્પત્તિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ॥
ચરિતાર્થતા વિશેષ ઇતિ ચેત્ ? ન--
કરણાકરણયોરારમ્ભદર્શનાત્ ॥
ચરિતાર્થાનિ ભૂતાનિ દર્શનાવસાનાદ્
ન શરીરાન્તરમારભન્તે ઇત્યયં વિશેષઃ.
એવં ચેદુચ્યતે ? ન--
કરણાકરણયોરારમ્ભદર્શનાત્ = ચરિતાર્થાનાં ભૂતાનાં વિષયોપલબ્ધિકરણાત્
પુનઃ પુનઃ શરીરારમ્ભો દૃશ્યતે.
પ્રકૃતિપુરુષયોર્નાનાત્વદર્શનસ્યાકરણાદ્
નિરર્થકઃ શરીરારમ્ભઃ પુનઃ પુનર્દૃશ્યતે.
તસ્માદકર્મનિમિત્તાયાં ભૂતસૃષ્ટૌ ન દર્શનાર્થા
શરીરોત્પત્તિર્યુક્તા. યુક્તા તુ
કર્મનિમિત્તે સર્ગે દર્શનાર્થા શરીરોત્પત્તિઃ।
કર્મવિષાકસંવેદનં દર્શનમિતિ
તદદૃષ્ટકારિતમિતિ ચ કસ્યચિદ્ દર્શનમ્ ।
અદૃષ્ટં નામ પરમાણૂનાં ગુણવિશેષઃ
ક્રિયાહેતુસ્તેન પ્રેરિતાઃ પરમાણવઃ સંમૂર્ચ્છિતાઃ
શરીરમુત્પાદયન્તીતિ તદ્ મનઃ સમાવિશતિ
સ્વગુણેનાદૃષ્ટેન પ્રેરિતમ્. સમનસ્કે શરીરે
દ્રષ્ટુરુપલબ્ધિર્ભવતીતિ।
એતસ્મિન્ વૈ દર્શને
ગુણાનુચ્છેદાત્ પુનસ્તત્પ્રસઙ્ગ ।
અપવર્ગે ઽપવર્ગે શરીરોત્પત્તિઃ--
પરમાણુગુણસ્યાદૃષ્ટસ્યાનુચ્છેદ્યન્વાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.72 **********************
ન્ય્સ્_3,2.72: મનઃકર્મનિમિત્તત્વાચ્ચ સંયોગાનુચ્છેદઃ ॥
મનોગુણેનાદૃષ્ટેન સમાવેશિતે મનસિ
સંયોગવ્યુચ્છેદો ન સ્યાત્. તત્ર કિઙ્કૃતં
શરીરાદપસર્પણં મનસ ઇતિ ?।
કર્માશયક્ષયે
તુ કર્માશયાન્તરાદ્
વિપચ્યમાનાદપસર્પણોપપત્તિરિતિ।
અદૃષ્ટાદેવાપસપ્રણમિતિચેત્ ?, યો ઽદૃષ્ટઃ
શરીરોપસર્પણહેતુઃ સ
એવાપસર્પણહેતુરપીતિ ન--
એકસ્યજીવનપ્રાયણહેતુત્વાનુપપત્તેઃ ।
એવં ચ સતિ એકમદૃષ્ટં
જીવનપ્રાયણયોર્હેતુરિતિપ્રાપ્તં
નૈતદુપપદ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.73 **********************
ન્ય્સ્_3,2.73: નિત્યત્વપ્રસઙ્ગશ્ચ પ્રાયણાનુપપત્તેઃ ॥
વિપાકસંવેદનાત્ કર્માશયક્ષયે શરીરપાતઃ
પ્રાયણમ્. કર્માશયાન્તરાચ્ચ પુનર્જન્મ।
ભૂતમાત્રાત્તુ કર્મનિરપેક્ષાત્ શરીરોત્પત્તૌ કસ્ય ક્ષયાત્ શરીરપાતઃ ।
પ્રાયણમિતિ ? પ્રાયણાનુપપત્તેઃ ખલુ વૈ
નિત્યત્વપ્રસઙ્ગં વિદ્મઃ, યાદૃચ્છિકે તુ પ્રાયણે
પ્રાયણભેદાનુપપત્તિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.74 **********************
"પુનસ્તત્પ્રસઙ્ગો ઽપવર્ગે 71"
એતત્સસાધિત્સુરાહ---
ન્ય્સ્_3,2.74: અણુશ્યામતાનિત્યત્વવદેતત્ સ્યાત્ ॥
યથાણોઃ શ્યામતા નિત્યા અગ્નિસંયોગેન
પ્રતિબદ્ધા ન પુનરુત્પદ્યતે એવમદૃષ્ટકારિતં
શરીરમપવર્ગે પુનર્નોત્પદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.75 **********************
ન્ય્સ્_3,2.75: નાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાત્ ॥
નાયમસ્તિ દૃષ્ટાન્તઃ, કસ્માત્ ?, અકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાત્ ।
અકૃતમ્ ।
પ્રમાણતો ઽનુપપન્નં તસ્યાભ્યાગમઃ ।
અભ્યુપપત્તિઃ
ઉવ્યયસાયઃ,
એતત્શ્રદ્દધાનેન પ્રમાણતો ઽનુપપન્નં મન્તવ્યમ્,
તસ્માન્નાયં દૃષ્ટાન્તઃ-- ન પ્રતયક્ષં ન
ચાનુમાનં કિઞ્ચિદુચ્યતે ઇતિ,
તદિદન્દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યસમત્વમભિધીયતે
ઇતિ।
અથ વા-- નાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાત્ ।
અણુશ્યામતાદૃષ્ટાન્તેનાકર્મનિમિત્તાં શરીરોત્પત્તિં
સમાદધાનસ્ય અકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગઃ ।
અકૃતે સુખદુઃખોહેતૌ કર્મણિ
પુરુષસ્ય સુખં દુઃખમભ્યાગચ્છતીતિ પ્રસજ્યેત,
ઓમિતિબ્રહવતઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમવિરોધઃ।
પ્રત્યક્ષવિરોધસ્તાવત્-- ભિન્નમિદં સુખદુઃખં
પ્રત્યાત્મવેદનીયત્વાત્ પ્રત્યક્ષં સર્વશરીરિણામ્।
કો ભેદઃ ?, તીવ્રં મન્દં ચિરમાશુ
નાનાપ્રકારમેકપ્રકારમ્ ઇત્યેવમાદિર્વિશેષઃ।
ન ચાસ્તિ પ્રત્યાત્મનિયતઃ
સુખદુઃખહેતુવિશેષઃ, ન ચાસતિ
હેતુવિશેષે ફલવિશેષો દૃશ્યતે।
કર્મનિમિત્તે તુ સુખદુઃખયોગે કર્મણાં
તીવ્રમન્દતોપપત્તેઃ કર્મસંચયાનાં
ચોત્કર્ષાપકર્ષભાવાદ્
નાનાવિધૈકવિધભાવાચ્ચ કર્મણાં સુખદુઃખભેદોપપત્તિઃ,
સોયં હેતુભેદાભાવાદ્ દૃષ્ટઃ સુખદુઃખભેદો
ન સ્યાદિતિ પ્રત્યક્ષવિરોધઃ ॥
તથાનુમાનવિરોધઃ-- દૃષ્ટં હિ
પુરુષગુણવ્યવસ્થાનાત્ સુખદુઃખવ્યવસ્થાનમ્
ઉયઃ ખલુ ચેતનાવાન્ સાધનનિર્વર્તનીયં
સુખં બુદ્ધ્વા તદીપ્સન્ સાધનાવાપ્તયે
યતતે સ સુખેન યુજ્યતે ન વિપરીતઃ,
યશ્ચ સાધનનિર્વર્તનીયં દુઃખં બુદ્ધ્વા
તજ્જિહાસુઃ સાધનપરિ વર્જનાય યતતે
સ દુઃખેન ત્યજ્યતે ન વિપરીતઃ, નાસ્તિ
ચેદં યત્નમન્તરેણ ચેતનાનાં સુખદુઃખવ્યવસ્થાનં
તેનાપિ ચેતનગુણાન્તરવ્યવસ્થાકૃતેન ભવિતવ્યમિત્યનુમાનમ્.
તદેતદ્ અકર્મનિમિત્તે સુખદુઃખયોગે
વિરુધ્યતે ઇતિ, તચ્ચ ગુણાન્તરમ્
અસંવેદ્યત્વાદદૃષ્ટં વિપાકકાલાનિયમાચ્ચાવ્યવસ્થિતમ્।
બુદ્ધ્યાદયસ્તુ સંવેદ્યાશ્ચાપવર્ગિણશ્ચેતિ।
અથાગમવિરોધઃ-- બહુ ખલ્વિદભાર્ષમ્ ।
ઋષીણામુપદેશજાતમ્ અનુષ્ઠાનપરિ વર્જનાશ્રયમ્.
ઉપદેશફલં ચ શરીરિણાં
વર્ણાશ્રમવિભાગેનાનુષ્ઠાનલક્ષણા પ્રવૃત્તિઃ
પરિવર્જનલક્ષણા નિવૃત્તિઃ।
તચ્ચોભયમેતસ્યાં દૃષ્ટૌ ઽનાસ્તિ કર્મ સુચરિતં
દુશ્ચરિતં વાકર્મનિમિત્તઃ પુરુષાણાં સુખદુઃખયોગઃઽ
ઇતિવિરુદ્ધ્યતે, સેયં પાપિષ્ઠાનાં
મિથ્યાદૃષ્ટિઃ-- ઽઅકર્મનિમિત્તા
શરીરસૃષ્ટિરકર્મનિમિત્તઃ સુખદુઃખયોગઃઽ
ઇતિ