Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya (with commentary) · Chapter 6

6.1

// iti vātsyāyanīye nyāyabhāṣye dvitīyādhyāyasya dvitīyamāhnikaṃ samāptam //
// dvitīyādhyāyaśca samāptaḥ //
atha saṭīke nyāyabhāṣye tṛtīyādhyāyasya prathamamāhnikam
parīkṣitāni pramāṇāni prameyamidānīṃ parīkṣyate-- taccātmādīti ātmā vivicyate-- kiṃ dehendriyamanobuddhivedanāsaṃghātamātramātmā ? āho svit tavdyatiriktaḥ ? iti|
kutaḥ saṃśayaḥ ?, vyapadeśasyobhayathā siddheḥ, kriyākaraṇayoḥ kartrā saṃbandhasyābhidhānaṃ vyapadeśaḥ sa dvividhaḥ-- avayavena samudāyasya-- 'mūlairvṛkṣastiṣṭhati' 'stambhaiḥ prāsādo dhriyate' iti, anyenānyasya vyapadeśaḥ-- 'paraśunā vṛścati' 'pradīpena paśyati' (iti), asti cāyaṃ vyapadeśaḥ-- 'cakṣuṣā paśyati' 'manasā vijānāti' 'buddhyā vicārayati' 'śarīreṇa sukhaduḥkhamanubhavatīti, tatra nāvadhāryate-- kimavayavena samudāyasya |
dehādisaṃghātasya ? athānyenānyasya |
tavdyatiriktasya ? iti //
********************** NySBh_3,1.1 **********************
anyenāyamanyasya vyapadeśaḥ, kasmāt ?---
NyS_3,1.1: darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇāt //
darśanena yāvadartho gṛhītaḥ sparśanenāpi so 'rtho gṛhyate-- 'yamahamadrākṣaṃ cakṣuṣā taṃ sparśanenāpi spṛśāmi, iti. 'yaṃ cāspārkṣaṃ sparśanena taṃ cakṣuṣā paśyāmīti ekaviṣayau cermā pratyayau ekakartṛkau pratisaṃdhīyete. na ca saṃghātakartṛkau. na (vā) indriyeṇaikakartṛkau, tad yo 'sau cakṣuṣā tvagindriyeṇa caikārthasya grahītā bhinnanimittau ananyakartṛkau pratyayau samānaviṣayau pratisaṃdadhāti so 'rthāntarabhūta ātmā|
kathaṃ punarnendriyeṇaikakartṛkau ?. indriyaṃ khalu svaṃ svaṃ viṣayagrahaṇam ananyakartṛkaṃ pratisaṃdhātumarhati nendriyāntarasya viṣayāntaragrahaṇamiti|
kathaṃ na saṃghātakartṛkau ?. ekaḥ khalvayaṃ bhinnanimittau svātmakartṛkau pratyayau pratisaṃhitau vedayate na saṃghātaḥ, kasmāt ?. anivṛttaṃ hi saṃghāte pratyekaṃ viṣayāntaragrahaṇasyāpratisaṃdhānam indriyāntareṇeveti

6.2

********************** NySBh_3,1.2 **********************
NyS_3,1.2: na viṣayavyavasthānāt //
na dehādisaṃghātādanyaścetanaḥ, kasmāt ?. viṣayavyavasthānāt |
vyavasthitaviṣayāṇīndriyāṇi-- cakṣuṣy asati rūpaṃ na gṛhyate sati ca gṛhyate. yacca yasminn asati na bhavati sati ( ca ) bhavati tasya taditi vijñāyate, tasmād rūpagrahaṇaṃ cakṣuṣaḥ cakṣū rūpaṃ paśyati, evaṃ ghrāṇādiṣvapīti|
tānīndriyāṇīmāni svasvaviṣayagrahaṇāt cetanāni-- indriyāṇāṃ bhāvābhāvayorviṣayagrahaṇasya tathābhāvāt, evaṃ sati kimanyena cetanena //. saṃdigdhatvādahetuḥ|
yo 'yamindriyāṇāṃ bhāvābhāvayorviṣayagrahaṇasya tathāl̃āvaḥ sa kiṃ cetanatvāt ? āhosvit cetanopakaraṇānāṃ grahaṇanimittatvāt ? iti saṃdihyate, cetanopakaraṇatve 'pīndriyāṇāṃ grahaṇanimittatvād bhavitumarhati

6.3

********************** NySBh_3,1.3 **********************
yaccoktam--"viṣayavyavasthānāt"
iti---
NyS_3,1.3: tadvyavasthānādevātmasadbhāvādapratiṣedhaḥ //
yadi khalvekamindriyamavyavasthitaviṣayaṃ sarvajñam |
sarvaviṣayagrāhi cetanaṃ syāt kastato 'nyaṃ cetanamanumātuṃ śaknuyāt, yasmāttu vyavasthitaviṣayāṇīndrinayāṇi tasmāt tebhyo 'nyaścetanaḥ sarvajñaḥ |
sarvaviṣayagrāhī viṣayavyavasthitim atīto 'numīyate, tatredaṃ pratyabhijñānam apratyākhyeyaṃ cetanavṛttamudāhriyate-- rūpadarśī khalvayaṃ rasaṃ gandhaṃ vā pūrvagṛhītamanuminoti. gandhaprativedī ca rūparasāv anuminoti. evaṃ viṣayaśeṣepi vācyam|
rūpaṃ dṛṣṭvā gandhaṃ jighrati. ghrātvā ca gandha rūpaṃ paśyati. tadevamaniyataparyāyaṃ sarvaviṣayagrahaṇam ekacetanādhikaraṇam ananyakartṛkaṃ pratisaṃdhatte, pratyakṣānumānāgamasaṃśayān pratyayāṃśca nānāviṣayān svātmakartṛkān pratisaṃdadhāti pratisaṃdhāya vedayate, sarvārthaviṣayaṃ ca śāstraṃ pratipadyate. arthamaviṣayabhūtaṃ śrotrasya, kramabhāvino varṇān śrutvā padavākayabhāvaṃ pratisaṃdhāya śabdārthavyavasthāṃ ca budhyamāno 'nekaviṣayamarthajātamagrahaṇīyamekaikenendriyeṇa gṛhṇāti, seyaṃ sarvajñasya jñeyāvyavasthānupadaṃ na śakyā parikramitum|
ākṛtimātraṃ tūhāhṛtam, tatra yaduktam-- 'indriyacaitanye sati kimanyena cetanena' ( iti ) tadayuktaṃ bhavati

6.4

********************** NySBh_3,1.4 **********************
itaśca dehādivyatirikta ātmā na dehādisaṃghātamātram---
NyS_3,1.4: śarīradāhe pātakābhāvāt //
śarīragrahaṇena śarīrendriyabuddhivedanāsaṃghātaḥ prāṇibhūto gṛhyate, prāṇibhūtaṃ śarīraṃ dahataḥ prāṇihiṃsākṛtapāpaṃ pātakamityucyate. tasyābhāvaḥ-- tatphalena karturasaṃbandhāt akartuśca saṃbandhāt |
śarīrendriyabuddhivedanāprabandhe khalvanyaḥ saṃghāta utpadyate 'nyo nirudhyate. utpādanirodhasaṃtatibhūtaḥ prabandho nānyatvaṃ bādhate-- dehādisaṃghātasyānyatvādhiṣṭhānatvāt. anyatvādhiṣṭhāno hyasau prakhyāyate iti, evaṃ sati yo dehādisaṃghātaḥ prāṇibhūto hiṃsā karoti nāsau hiṃsāphalena saṃbadhyate. yaśca saṃbadhyate na tena hiṃsā kṛtā, tadevaṃ sattvabhede kṛtahānamakṛtābhyāgamaḥ prasajyate, sati ca sattvotpāde. sattvanirodhe cākarmanimittaḥ sattvasargaḥ prāpnoti tatra muktyartho brahmacaryavāso na syāt|
tad yadi dehādisaṃghātamātraṃ sattvaṃ syāt śarīradāhe pātakaṃ na bhavet. aniṣṭaṃ caitat. tasmād dehādisaṃghātavyatirikta ātmā nitya iti

6.5

********************** NySBh_3,1.5 **********************
NyS_3,1.5: tadabhāvaḥ sātmakapradāhepi tannityatvāt //
yasyāpi nityenātmanā sātmakaṃ śarīraṃ dahyate tasyāpi śarīradāhe pātakaṃ na bhaved dagdhuḥ, kasmāt ?. nityatvādātmanaḥ, na jātu kaścit nityaṃ hiṃsitumarhati, atha hiṃsyate ?. nityatvamasya na bhavati, seyamekasmin pakṣe hiṃsā niṣphalā. anyasmiṃstv anupapanneti

6.6

********************** NySBh_3,1.6 **********************
NyS_3,1.6: na kāryāśrayakartṛvadhāt //
na brūmaḥ-- nityasya sattvasya vadho hiṃsā api tvanucchitidharmakasya sattvasya kāryāśrayasya śarīrasya svaviṣayopalabdheśca kartṝṇāmindriyāṇāmupaghātaḥ |
pīḍā vaikalyalakṣaṇaḥ prabandhocchedo vā pramāpaṇalakṣaṇo
ca vadho hiṃseti, kāryaṃ tu sukhaduḥkhasaṃvedanaṃ
tasyāyatanam adhiṣṭhānam |
āśrayaḥ śārīram. kāryāśrayasya śarīrasya
svaviṣayopalabdheśca kartṝṇāmindriyāṇāṃ
vadho hiṃsā na nityasyātmanaḥ, tatra yaduktam---
"tadabhāvaḥ sātmakapradāhepi tannityatvāt 5"
iti etadayuktam|
yasya sattvocchedo hiṃsā tasya kṛtahānamakṛtābhyāgamaśceti doṣaḥ|
etāvaccaitat syāt-- sattvocchedo vā hiṃsā anucchittidharmakasya sattvasya kāryāśrayakartṛvadho
vā. na kalpāntaramasti. sattvocchedaśca pratiṣiddhaḥ,
tatra kimanyaccheṣam ? yathābhūtamiti|
atha vā "kāryāśrayakartṛvadhāt"
iti kāryāśrayaḥ |
dehendriyabuddhisaṃghāto nityasyātmanaḥ tatra
sukhaduḥkhapratisaṃvedanaṃ tasyādhiṣṭhānam |
āśrayaḥ
utadāyatanaṃ tad bhavati na tato 'nyaditi sa eva kartā-- tannimittā
hi sukhaduḥkhasaṃvedanasya nirvṛttirna tamantareṇeti.
tasya vadhaḥ = upaghātaḥ |
pīḍā pramāpaṇaṃ vā hiṃsā na nityatvenātmocchedaḥ,
tatra yaduktam--
"tadabhāvaḥ sātmakapradāhepi tannityatvāt" (iti) etanneti

6.7

********************** NySBh_3,1.7 **********************
itaśca dehādivyatirikta ātmā---
NyS_3,1.7: savyadṛṣṭasyetareṇa pratyabhijñānāt //
pūrvaparayorvijñānayorekaviṣaye
pratisaṃdhijñānaṃ pratyabhijñānam-- 'tamevaitarhi
paśyāmi yamajñāsiṣam' 'sa evāyamarthaḥ'
iti, savyena cakṣuṣā dṛṣṭasyetareṇāpi cakṣukṣā
pratyaṃbhijñānāt-- 'yamadrākṣaṃ tamevaitarhi paśyāmi'
iti|
indriyacaitanye tu nānyadṛṣṭamanyaḥ
pratyabhijānātīti pratyabhijñānānupapattiḥ, asti
tvidaṃ pratyabhijñānaṃ tasmādindriyavyatiriktaścetanaḥ

6.8

********************** NySBh_3,1.8 **********************
NyS_3,1.8: naikasminnāsāsthivyavahite dvitvābhimānāt //
ekamidaṃ cakṣuḥ madhye
nāsāsthivyavahitaṃ tasyāntau gṛhyamāṇau
dvitvābhimānaṃ prayojayataḥ madhyavyavahitasya
dīrghasyeva

6.9

********************** NySBh_3,1.9 **********************
NyS_3,1.9: ekavināśe dvitīyāvināśād naikatvam //
ekasminnupahate
coddhṛte vā vakṣuṣi dvitīyamavatiṣṭhate cakṣurviṣayagrahaṇaliṅgaṃ
tasmādekasya vyavadhānānupapattiḥ

6.10

********************** NySBh_3,1.10 **********************
NyS_3,1.10: avayavanāśe 'py avayavyupalabdherahetuḥ //
"ekavinośe
dvitīyāvināśāt"
ityahetuḥ, kasmāt ?. vṛkṣasya hi kāsu cicchākhāsu
cchinnāsūpalabhyate eva vṛkṣaḥ

6.11

********************** NySBh_3,1.11 **********************
NyS_3,1.11: dṛṣṭāntavirodhādapratiṣedhaḥ //
na kāraṇadravyavibhāge kāryadravyamavatiṣṭhate--
nityatvaprasaṅgāt, bahuṣvavayaviṣu yamya
kāraṇāni vibhaktāni tasya vināśaḥ
yeṣāṃ kāraṇāny avibhaktāni tāny avatiṣṭhante/
atha vā dṛśyamānārthavirodho dṛṣṭāntavirodhaḥ--
mṛtasya hi śaraḥkapāle dvāv avaṭau nāsāsthivyavahitau
cakṣuṣaḥ sthāne bhedena gṛhyete na caitad ekasmin
nāsāsthivyavahite saṃbhavati, atha caikavināśasyāniyamād dvāvimāvārthau tau ca pṛthagāvaraṇopaghātau
anumīyete-- vibhinnāviti|
avapīḍanāccaikasya
cakṣuṣo raśmiviṣayasaṃnikarṣasya bhedād
dṛśyabheda ivava gṛhyate taccaikatve virudhyate,
avapīḍananivṛttau cābhinnapratisaṃdhānamiti,
tasmādekasya vyavadhānānupapattiḥ

6.12

********************** NySBh_3,1.12 **********************
anumīyate cāyaṃ dehādisaṃghātavyatiriktaścetana
iti---
NyS_3,1.12: indriyāntaravikārāt //
kasyacidamlaphalasya gṛhītatadrasasāhacarye rūpe
gandhe vā kena cidindriyeṇa gṛhyamāṇe rasanasyendriyāntarasya
vikāro rasānusmṛtau rasagardhipravartito
dantodakasaṃplavabhūto gṛhyate tasyendriyacaitanye 'nupapattiḥ--
nānyadṛṣṭamanyaḥ smarati

6.13

********************** NySBh_3,1.13 **********************
NyS_3,1.13: na smṛteḥ smartavyaviṣayatvāt //
smṛtirnāma dharmo nimittādutpadyate, tasyāḥ
smartavyo viṣayaḥ tatkṛta indriyāntaravikāro
nātmakṛta iti

6.14

********************** NySBh_3,1.14 **********************
NyS_3,1.14: tadātmaguṇasadbhāvādapratiṣedhaḥ //
tasyā ātmaguṇatve sati sadbhāvādapratiṣedha
ātmanaḥ = yadi smṛtirātmaguṇaḥ evaṃ sati smṛtirupapadyate--
nānyadṛṣṭamanyaḥ smaratīti|
indriyacaitanye
tu nānākartṛkāṇāṃ viṣayagrahaṇānām apratisaṃdhānam.
pratisaṃdhāne vā viṣayavyavasthānupapattiḥ/
ekastu cetano 'nekārthadarśī bhinnanimittaḥ pūrvadṛṣṭamarthaṃ
smaratīti|
ekasyānekārthadarśino darśanapratisaṃdhānāt
smṛterātmaguṇatve sati sadbhāvaḥ, viparyaye
cānupapattiḥ, smṛtyāśranayāḥ prāṇabhṛtāṃ sarve
vyavahārāḥ/ātmaliṅgamudāharaṇamātramindriyāntaravikāra
iti

6.15

********************** NySBh_3,1.15 **********************
NyS_3,1.15: aparisaṃkhyānācca smṛtiviṣayasya //
aparisaṃkhyāya ca
smṛtiviṣayamidamucyate--
"na smṛteḥ smartavyaviṣayatvāt13"
iti, yeyaṃ smṛtiragṛhyamāṇe 'rthe-- 'ajñāsiṣamahamamumartham
1' iti etasyā jñātṛjñānaviśiṣṭaḥ pūrvajñātortho
viṣayo nārthamātram. 'jñātavānahamamumartham2'
'asāvartho mayā jñātaḥ 3' 'asmiṃnnarthe mama jñānamabhūt
4' iti. caturvidhametadvākyaṃ smṛtiviṣayajñāpakaṃ
samānārtham |
sarvatra khalu jñātā jñānaṃ jñeyaṃ ca gṛhyate|
atha
pratyakṣe 'rthe yā smṛtistayā trīṇi jñānāni
ekasminnarthe pratisaṃdhīyante samānakartṛkāṇi
na nānākartṛkāṇi nākartṛkāṇi, kiṃ tarhi ?.
ekakartṛkāṇi|
'adrākṣamamumarthaṃ yamevaitarhi paśyāmi' adrākṣamiti darśanaṃ darśanasaṃvicca--
na khalvasaṃvidite svedarśane syādetat--
adrākṣamiti. te khalvete dve jñāne. 'yamevaitarhi
paśyāmīti tṛtīyaṃ jñānam. evamekorthastribhirjñānairyujyamāno
nākartṛko na nānākartṛkaḥ, kiṃ tarhi ?. ekakartṛka
iti, so 'yaṃ smṛtiviṣayo 'parisaṃkhyāyamāno
vidyamānaḥ prajñāto 'rthaḥ pratiṣidhyate-- 'nāstyātmā--
smṛteḥ smartavyaviṣayatvāt' iti|
na cedaṃ smṛtimātraṃ smartavyamātraviṣayaṃ vā, idaṃ
khalu jñānapratisaṃdhānavat smṛtipratisaṃdhānam/
ekasya sarvaviṣayatvāt = eko 'yaṃ jñātā sarvaviṣayaḥ svāni jñānāni
pratisaṃdhatte-- 'amumarthañjñāsyāmi' amumarthaṃ
vijānāmi' 'amumarthamajñāsiṣam' amumarthaṃ
jijñāsamānaściram ajñātvādhyavasyati-- 'ajñāsiṣam'
iti, evaṃ smṛtimapi trikālaviśiṣṭāṃ
susmūrṣāviśiṣṭāṃ ca pratisaṃdhatte|
saṃskārasaṃtatimātre tu sattve utpadyotpadya saṃskārāstirobhavanti,
sa nāstyekopi saṃskāro yastrikālaviśiṣṭaṃ
jñānaṃ smṛtiṃ cānubhavet. na cānubhavamantareṇa
jñānasya smṛteśca pratisaṃdhānam ahaṃ mama
iti cotpadyate dehāntaravat, ato 'numīyate--
astyekaḥ sarvaviṣayaḥ ( yaḥ ) pratidehaṃ svajñānaprabandhaṃ
smṛtiprabandhaṃ ca pratisaṃdhatte iti. yasya dehāntareṣu
vṛtterabhāvānna pratisaṃdhānaṃ bhavatīti

6.16

********************** NySBh_3,1.16 **********************
NyS_3,1.16: nātmapratipattihetūnāṃ manasi saṃbhavāt //
na dehādisaṃghātavyatirikta
ātmā, kasmāt ?. ātmapratipattihetūnāṃ manasi
saṃbhavāt = "darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇāt 1
"ityevamādīnām ātmapratipādakānāṃ
hetūnāṃ manasi saṃbhavacaḥ-- yato mano
hi sarvaviṣayamiti, tasmānna śarīrendriyamanobuddhisaṃghātavyatirikta
ātmeti

6.17

********************** NySBh_3,1.17 **********************
NyS_3,1.17: jñāturjñānasādhanopapatteḥ saṃjñābhedamātram //
jñātuḥ khalu jñānasādhanānyupapadyante--
'cakṣuṣā paśyati' 'ghrāṇena jighrati, 'sparśanena
spṛśati' evaṃ mantuḥ sarvaviṣayasya matisādhanam antaḥkaraṇabhūtaṃ
sarvaviṣayaṃ vidyate yenāyaṃ manyate iti,
evaṃ sati jñātaryātmasaṃjñā na mṛṣyate manaḥsaṃjñābhyanujñāyate.
manasi ca manaḥsaṃjñā na mṛṣyate matisādhanasaṃjñā
mṛṣyate, tadidaṃ saṃjñābhedamātraṃ nārthe
vivāda iti|
pratyākhyāne vā sarvendriyavilopaprasaṅgaḥ |
atha mantuḥ sarvaviṣayasya matisādhanaṃ
sarvaviṣayaṃ pratyākhyāyate-- nāstīte ? evaṃ
rūpādigrahaṇasādhanānyapi na santīti sarvendriyavilopaḥ
prasajyate iti

6.18

********************** NySBh_3,1.18 **********************
NyS_3,1.18: niyamaśca niranumānaḥ //
yo 'yaṃ niyama iṣyate--
rūpādigrahaṇasādhanāny asya santi matisādhanaṃ
sarvaviṣayaṃ nāstīti. ayaṃ niyamo niranumānaḥ--
nātrānumānamasti yena niyamaṃ pratipadyāmahe
iti|
rūpādibhyaśca viṣayāntaraṃ sukhādayastadupalabdhau
karaṇāntarasadbhāvaḥ, yathā cakṣuṣā gandho na
gṛhyate iti karaṇāntaraṃ ghrāṇam evaṃ cakṣurghrāṇābhyāṃ
raso na gṛhyate iti karaṇāntaraṃ rasanam
evaṃ śeṣeṣvapi, tathā cakṣurādibhiḥ, sukhādayo
na gṛhyante iti karaṇāntareṇa bhavitavyaṃ tacca
jñānāyaugapadyaliṅgam, yacca sukhādyupalabdhau
karaṇā tacca jñānāyaugapadyaliṅgam |
tasyendriyamindriyaṃ prati saṃnidherasaṃnidherna
yugapat jñānānyutpadyante iti, tatra yudaktam--
"ātmapratipattihetūnāṃ manasi saṃbhavāt 16"
iti tadayuktam

6.19

********************** NySBh_3,1.19 **********************
kiṃ punarayaṃ dehādisaṃghātādanyo nityaḥ ? utānityaḥ ? / kutaḥ saṃśayaḥ ?, ubhayathā dṛṣṭatvāt saṃśayaḥ--
vidyamānamubhayathā bhavati nityamanityaṃ ca,
pratipādite cātmasadbhāve saṃśayānivṛtteriti/
ātmasadbhāvahetubhirevāsya prāgdehabhedādavasthānaṃ
siddham ūrdhvamapi dehabhedādavatiṣṭhate/
kutaḥ ?---
NyS_3,1.19: pūrvābhyastasmṛtyanubandhājjātasya harṣabhayaśokasaṃpratipatteḥ //
jātaḥ khalvayaṃ
kumāro 'smin janmany agṛhīteṣu
harṣabhayaśokahetuṣu harṣabhayaśokān
pratipadyate liṅgānumeyān, te ca smṛtyanubandhādutpadyante
nānyathā. smṛtyanubandhaśca pūrvābhyāsamantareṇa
na bhavati. pūrvābhyāsaśca pūrvajanmani sati
nānyathā iti sidhyatyetat-- avatiṣṭhate 'yamūrdhvam
( prāk ca ) śarīrabhedāditi

6.20

********************** NySBh_3,1.20 **********************
NyS_3,1.20: padmādiṣu prabodhasaṃmīlanavikāravattadvikāraḥ //
yathā padmādiṣv anityeṣu
prabodhaḥ saṃmīlanaṃ ( ca ) vikāro bhavati.
evamanityasyātmano harṣabhayaśokasaṃpratipattirvikāraḥ syāt //
hetvabhāvādayuktam |
anena hetunā padmādiṣu prabodhasaṃmīlanavikāravad
anityasyātmano harṣādisaṃpratipattiriti
nātrodāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ
heturna vaidharmyādasti, hetvabhāvāt--
asaṃbaddhārthakamapārthakamucyate
iti|
dṛṣṭāntācca harṣādinimittasyānivṛttiḥ |
yā ceyamāseviteṣu viṣayeṣu
harṣādisaṃpratipattiḥ smṛtyanubandhakṛtā pratyātmaṃ
gṛhyate seyaṃ padmādisaṃmīlanadṛṣṭāntena
na nivartate. yathā ceyaṃ na nivartate tathā
jātamātrasyāpīti|
kriyājātaśca parṇavibhāgasaṃyogaḥ
prabodhasaṃmīlane. kriyāhetuśca kriyānumeyaḥ,
evaṃ ca satikiṃ dṛṣṭāntena pratiṣidhyate ?

6.21

********************** NySBh_3,1.21 **********************
atha nirnimittaḥ padmādiṣu
prabodhasaṃmīlanavikāra iti matam evamātmanopi
harṣādisaṃpratipattiriti ? tacca---
NyS_3,1.21: noṣṇaśītavarṣakālanimittatvāt pañcātmakavikārāṇām //
uṣṇādiṣu satsu bhāvād asatsvabhāvād tannimittāḥ pañcabhūtānugraheṇa
nirvṛttānāṃ padmādīnāṃ prabodhasaṃmīlanavikārā
iti narnimittāḥ, evaṃ harṣādayopi vikārā
nimittād bhavitumarhanti na nimittamantareṇa.
na cānyat pūrvābhyastasmṛtyanubandhād nimittamastīti/
na cotpattinirodhakāraṇānumānamātmanaḥ--
adṛṣṭāntāt|
na harṣādīnāṃ nimittamantareṇotpattiḥ/
noṣṇādivad nimittāntaropādānaṃ
harṣādīnāmdva tasmādayuktametat

6.22

********************** NySBh_3,1.22 **********************
itaśca nitya ātmā---
NyS_3,1.22: pretyāhārābhyāsakṛtāt stanyābhilāṣāt //
jātamātrasya vatsasya pravṛttiliṅgaḥ stanyābhilāṣo gṛhyate sa ca nāntareṇāhārābhyāsam|
kayā yuktyā ?, dṛśyate hi śarīriṇāṃ kṣudhā pīḍyamānānāmāhārābhyāṃsakṛtāt
smaraṇānubandhādāhārābhilāṣaḥ, na ca pūrvaśarīrābhyāsamantareṇāsau
jātamātrasyopapadyate, tenānumīyatebhūtapūrvaṃ
śarīram yatrānenāhāro 'bhyasya iti,
sa khalvayamātmā pūrvaśarīrāt pretya śarīrāntaramāpannaḥ
kṣutpīḍitaḥ pūrvābhyastamāhāramanusmaran
stanyamabhilaghati, tasmānna dehabhedādātmā
bhidyate
ubhavatyevordhvaṃ dehabhedāditi

6.23

********************** NySBh_3,1.23 **********************
NyS_3,1.23: ayaso 'yaskāntābhigamanavattadupasarpaṇam //
yathā khalv ayo 'bhyāsamantareṇāyaskāntamupasarpati
evamāhārābhyāsamantareṇa bālaḥ stanyamabhilaṣati

6.24

********************** NySBh_3,1.24 **********************
kimidamayaso 'yaskāntābhigamanaṃ nirnimittam ? artha nimittāt ? iti, nirnimittaṃ tāvat--
NyS_3,1.24: nānyatra pravṛttyabhāvāt //
yadi nirnimittam ? loṣṭādayopyayaskāntamupasarpayeyuḥ--
na jātu niyame kāraṇamastīti|
atha nimittāt ?. tat kenopalabhyate ? iti, kriyāliṅgaḥ
kriyāhetuḥ kriyāniyamaliṅgaśca kriyāniyamahetuḥ
tenānyatra pravṛttyabhāvaḥ|
bālasyāpi niyatamupasarpaṇaṃ
kriyopalabhyate. na ca stanyābhilāṣaliṅgam
anyadāhārābhyāsakṛtāt smaraṇānubandhāt,
nimittaṃ dṛṣṭāntenopapādyate. na cāsati nimitte
kasya cidutpattiḥ, na dṛṣṭānto dṛṣṭamabhilāṣahetuṃ
bādhate, tasmādayaso 'skāntābhigamanamadṛṣṭānta
iti|
ayasaḥ khalvapi nānyatra pravṛttirbhavati |
na jātvayo loṣṭamupasarpati|
kiṅkṛtosya
niyamaḥ ? iti, yadi kāraṇaniyamāt sa ca
kriyāniyamaliṅgaḥ, evaṃ bālasyāpi niyataviṣayo 'bhilāṣaḥ
kāraṇaniyamād bhavitumarhati, tacca kāraṇamabhyastasmaraṇam
anyedveti dṛṣṭena viśiṣyate |
dṛṣṭo hi śarīriṇāmabhyastasmaraṇādāhārābhilāṣa
iti

6.25

********************** NySBh_3,1.25 **********************
itaśca nitya ātmā, kasmāt ?---
NyS_3,1.25: vītarāgajanmādarśanāt //
sarāgo jāyate ityarthādāpadyate, ayaṃ jāyamāno
rāgānuviddho jāyate. rāgasya pūrvānubhūtaviṣayānucintanaṃ
yoniḥ. pūrvānubhavaśca viṣayāṇāṃ pūrvasmin
janmani śarīramantareṇa nopapadyate. soyamātmā
pūrvaśarīrānubhūtān viṣayān anusmaran
teṣu teṣu rajyate. tathā cāyaṃ dvayorjanmanoḥ
pratisandhiḥ, evaṃ pūrvaśarīrasya pūrvatareṇa
pūrvataraśarīrasya pūrvatamena ityādinānādiścetanasya
śarīrayogaḥ anādiśca rāgānubandha iti
siddhaṃ nityatvamiti

6.26

********************** NySBh_3,1.26 **********************
kathaṃ punarjñāyate-- pūrvaviṣayānucintanajanito
jātasya rāgaḥ na punaḥ---
NyS_3,1.26: saguṇadravyotpattivattdutpattiḥ ? //
yathotpattidharmakasya dravyasya guṇāḥ kāraṇata
utpadyante tathotpattidharmakasyātmano rāgaḥ kutaścidutpadyate/
atrāyamuditānuvādo nidarśanārthaḥ

6.27

********************** NySBh_3,1.27 **********************
NyS_3,1.27: na saṃkalpanimittatvādrāgādīnām //
na khalu saguṇadravyotpattivad utpattirātmano
rāgasya ca|
kasmāt ?. saṃkalpanimittatvādrāgādīnām |
ayaṃ khalu prāṇināṃ viṣayān āsevamānānāṃ
saṃkalpajanito rogo gṛhyate. saṃkalpaśca
pūrvānubhūtaviṣayānucintanayoniḥ tenānumīyate--
jātasyāpi pūrvānubhūtārthacintanakṛto rāga iti|
ātmotpādādhikaraṇāttu rāgotpattirbhavantī
saṃkalpādanyasmin rāgakāraṇe sati vācyā
kāryadravyaguṇavat, na cātmotpādaḥ siddhaḥ nāpi
saṃkalpādanyad rāgakāraṇamasti, tasmādayuktam--
'saguṇadravyotpattivattayorutpattiḥ' iti|
athāpi
saṃkalpādanyad rāgakāraṇaṃ dharmādharmalakṣaṇamadṛṣṭamupādīyate
tathāpi pūrvaśarīrayogo 'pratyākhyeyaḥ--
tatra hi tasya nirvṛttirnāsmin janmani //
tanmayatvādrāga iti|
viṣayābhyāsaḥ khalvayaṃ
bhāvanāhetustanmayatvamucyate iti|
jātiviśeṣācca
rāgaviśeṣa iti|
karma khalvidaṃ jātiviśeṣanirvartakaṃ
tādātmyāt tācchabdyaṃ vijñāyate, tasmādanupapannam--
saṃkalpādanyad rāgakāraṇamiti

6.28

********************** NySBh_3,1.28 **********************
anādiścetanasya śarīrayoga ityuktam. svakṛtakarmanimittaṃ
cāsyaṃ śarīraṃ sukhaduḥkhādhiṣṭhāna tatṛ parīkṣyate--
kiṃ ghrāṇādivadekaprakṛtikam ? uta nānāprakṛtikam ? iti|
kutaḥ saṃśayaḥ ?, vipratipatteḥ saṃśayaḥ--
pṛthivyādīni bhūtāni saṃkhyāvikalpena śarīraprakṛtiriti pratijānata iti|
kiṃ tatra
tattvam ?---
NyS_3,1.28: pārthivaṃ guṇāntaropalabdheḥ //
tatra mānuṣaṃ śarīraṃ pārthivam, kasmāt ?
guṇāntaropalabdheḥ = gandhavatī pṛthivī gandhavacca śarīram, abādīnām agandhatvāt
tatprakṛti agandhaṃ syāt|
na tvidamabādibhirasaṃpṛktayā
pṛthivyārabdhaṃ ceṣṭendriyārthāśrayabhāvena
kalpate ityataḥ pañcānāṃ bhūtānāṃ saṃyoge
sati śarīraṃ bhavati, bhūtasaṃyogo hi
mithaḥ pañcānāṃ na niṣiddha iti|
āpyataijasavāyavyāni
lokāntare śarīrāṇi teṣvapi bhūtasaṃyogaḥ
pūruṣārthatantra iti|
athālyādidravyaniṣpattāvapi
niḥsaṃśayaḥ-- nābādisaṃyogamantareṇa niṣpattiriti/
'pārthivāpyataijasam-- tadguṇolabdheḥ' 'niḥśvāsocchvāsopalabdheścāturbhauntikam'
'gandhakledapākavyūhāvakāśadānebhyaḥ pāñcabhautikam'
te ime saṃdigdhā hetava ityupekṣitavān
sūtrakāraḥ|
kathaṃ saṃdigdhāḥ ?, sati ca prakṛtibhāve
bhūtānāṃ dharmopalabdhiḥ asati ca saṃyogāpratiṣedhāt
saṃnihitānāmiti. yathā sthālyāmudakatejovāyvākāśānāmiti/
tadidamanekabhūtaprakṛti ( sat ) śarīram agandham arasam arūpam asparśaṃ ca prakṛtyanuvidhānāt syāt.
na tvidamitthambhūtaṃ tasmāt pārthivaṃ
guṇāntaropalabdheḥ

6.29

********************** NySBh_3,1.29 **********************
NyS_3,1.29: śrutiprāmāṇyācca //
"sūryaṃ te cakṣurgacchatām" ityatra mantre "pṛthivīṃ te śarīram"
iti śrūyate tadidaṃ prakṛtau vikārasya pralayābhidhānamiti/
"sūryaṃ te cakṣuḥ spṛṇomi" ityatra mantrāntare "pṛthivīṃ te śarīraṃ spṛṇomi" iti śrūyate seyaṃ kāraṇād vikārasya spṛttirabhidhīyate iti|
sthālyādiṣu ca
tulyajātīyānāmekakāryārambhadarśanād
bhinnajātīyānāmekakāryārambhānupapattiḥ

6.30

********************** NySBh_3,1.30 **********************
athedānīmindriyāṇi
prameyakrameṇa vicāryante-- kimāvyaktikāni ? āhosvid bhautikāni ? iti|
kṛtaḥ saṃśayaḥ ?
NyS_3,1.30: kṛṣṇasāre satyupalambhād vyatiricya copalambhātsaṃśayaḥ //
kṛṣṇasāraṃ bhautikaṃ tasminn anupahate rūpopalabdhiḥ upahate cānupalabdhiriti,
vyatiricya kṛṣṇasāramavasthitasya viṣayasyopalambho na kṛṣṇasāraprāptasya,
na cāprāpyakāritvamindriyāṇām, tadidamabhautikatve vibhutvāt saṃbhavati,
evamubhayadharmopalabdheḥ saṃśayaḥ

6.31

********************** NySBh_3,1.31 **********************
abhautikānītyāha,
kasmāt ?---
NyS_3,1.31: mahadaṇugrahaṇāt //
mahaditi--
mahattaraṃ mahattamaṃ copalabhyate yathā nyagrodhaparvatādi |
aṇviti-- aṇutaramaṇutamaṃ ca gṛhyate yathā
nyagrodhadhānādi, tadubhayamupalabhyamānaṃ cakṣuṣo
bhautikatvaṃ bādhate-- bhautikaṃ hi yāvat
tāvadeva vyāpnoti abhautikaṃ tu vibhutvāt
sarvavyāpakamiti

6.32

********************** NySBh_3,1.32 **********************
na mahadaṇugrahaṇamātrādabhautikatvaṃ vibhutvaṃ
cendriyāṇāṃ śakyaṃ pratipattam. idaṃ khalu--
NyS_3,1.32: raśmyarthasaṃnikarṣaviśeṣāt tadgrahaṇam //
tayormahadaṇvorgrahaṇaṃ cakṣūraśmerarthasya
ca saṃnikarṣaviśeṣād bhavati yathā pradīparaśmerarthasya
ceti, raśmyarthasaṃnikarṣaśca āvaraṇaliṅgaḥ--
cakṣuṣo hi raśmiḥ kuḍyādibhirāvṛtamarthaṃ
na prakāśayati yathā pradīparaśmiriti

6.33

********************** NySBh_3,1.33 **********************
āvaraṇānumeyatve satīdamāha---
NyS_3,1.33: tadanupalabdherahetuḥ //
rūpasparśavaddhi tejaḥ
mahattvādanekadravyavattvād rūpavattvāccopalabdhiriti
pradīpavat pratyakṣata upalabhyeta cākṣuṣo raśmiryadi
syāditi

6.34

********************** NySBh_3,1.34 **********************
NyS_3,1.34: nānumīyamānasya pratyakṣato 'nupalabdhirabhāvahetuḥ //
saṃnikarṣapratiṣedhārthenāvaraṇena liṅgenānumīyamānasya
raśmeryā pratyakṣato 'nupalabdhirnāsāvabhāvaṃ
pratipādayati yathā candramasaḥ parabhāgasya pṛthivyāścādhobhāgasya

6.35

********************** NySBh_3,1.35 **********************
NyS_3,1.35: dravyaguṇadharmabhedāccopalabdhinimayaḥ //
bhinnaḥ khalvayaṃ dravyadharmo guṇadharmaśca,
mahadanekadravyavacca viṣaktāvayavamāpyaṃ dravyaṃ
pratyakṣato nopalabhyate sparśastu śīto gṛhyate.
tasya dravyasyānubandhāt hemantaśiśirau
kalpete, tathāvidhameva ca taijasaṃ dravyamanudbhūtarūpaṃ
saha rūpeṇa nopalabhyate sparśastv asyoṣṇa upalabhnapayate
tasya dravyasyānubandhād grīṣmavasantau kalpete

6.36

********************** NySBh_3,1.36 **********************
yatra tveṣāṃ bhavati---
NyS_3,1.36: anekadravyasamavāyād rūpaviśeṣācca rūpopalabdhiḥ //
yatra rūpaṃ ca dravyaṃ ca tadāśrayaḥ pratyakṣata
upalabhyate, rūpaviśeṣastu yadbhāvāt kvacidrūpopalabdhiḥ
yadabhāvācca dravyasya kvacidanupalabdhiḥ sa
rūpadharmoyamudbhavasamākhyāta iti, anudbhūtarūpaścāyaṃ
nāyano raśmiḥ tasmāt pratyakṣato nopalabhyate
iti|
dṛṣṭaśca tejaso dharmabhedaḥ-- udbhūtarūpasparśaṃ
pratyakṣaṃ tejo yathādityaraśmayaḥ, udbhūtarūpamanudbhūtasparśaṃ
ca pratyakṣam ( tejaḥ ) yathā pradīparaśmayaḥ, udbhūtasparśamanudbhūtarūpamapratyakṣaṃ
yathābādisaṃyuktaṃ tejaḥ, anudbhūtarūpasparśo 'pratyakṣaścākṣuṣo
raśmiriti

6.37

********************** NySBh_3,1.37 **********************
NyS_3,1.37: karmakāritaścendriyāṇāṃ vyūhaḥ puruṣārthatantraḥ //
yathā cetanasyārtho
viṣayopalabdhibhūtaḥ sukhaduḥkhopalabdhibhūtaśca
kalpate tathendriyāṇi vyūḍhāni, viṣayaprāptyarthaśca
raśmeścākṣuṣasya vyūhaḥ, rūpasparśānabhivyaktiśca
vyavahāraprakḷptyarthā, dravyaviśeṣe ca pratīghātādāvaraṇopapattirvyavahārārthā,
sarvadravyāṇāṃ viśvarūpo vyūha indriyavat
karmakāritaḥ puruṣārthatantraḥ|
karma tu dharmādharmabhūtaṃ
cetanasyopabhogārthamiti

6.38

********************** NySBh_3,1.38 **********************
NyS_3,1.38: avyabhicārācca pratidhāto bhautikadharmaḥ //
yaścāvaraṇopalambhādindriyasya dravyaviśeṣe
pratighātaḥ sa bhautikadharmaḥ-- na bhūtāni vyabhicarati.
nābhautikaṃ pratighātadharmakaṃ dṛṣṭamiti|
apratighātastu
vyabhicārī-- bhautikābhautikayoḥ samānatvāditi/
yadapi manyate-- pratighātād bhautikānīndriyāṇi
apratighātādabhautikānīti prāptam. dṛṣṭaścāpratighātaḥ
kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritopalabdheḥ, tanna
yuktam, kasmāt ?. yasmād bhautikamapi
na pratihanyate-- kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritaprakāśāt
pradīparaśmīnām, sthālyādiṣu pācakasya
tejaso 'pratighātaḥ

6.39

********************** NySBh_3,1.39 **********************
upapadyate cānupalabdhiḥ kāraṇabhedāt---
NyS_3,1.39: madhyandinolkāprakāśānupalabdhivattadanupalabdhiḥ //
yathānekadravyeṇa samavāyādrūpaviśeṣāccopalabdhiriti
satyupalabdhikāraṇe madhyandinolkāprakāśo
nopalabhyate ādityaprakāśenābhibhūtaḥ, evaṃ
mahadanekadravyavattvād rūpaviśeṣāccopalabdhiriti
satyupalabdhikāraṇe cākṣuṣo raśmirnopalabhyate
nimittāntarataḥ, tacca vyākhyātam--anudbhūtarūpasparśasya
dravyasya pratyakṣato 'nupalabdhiriti, atyantānupalabdhiścābhāvakāraṇam

6.40

********************** NySBh_3,1.40 **********************
yo hi bravīti--
loṣṭaprakāśo madhyandine ādityaprakāśābhibhavānnopalabhyate
iti, tasyaitaḥsyāt---
NyS_3,1.40: na rātrāvapyanupalabdheḥ //
apy anumānato 'nupalabdheriti, ekamatyantānupalabdherloṣṭaprakāśo
nāsti, na tvevaṃ cākṣuṣo raśmiriti

6.41

********************** NySBh_3,1.41 **********************
upapannarūpā ceyam---
NyS_3,1.41: bāhyaprakāśānugrahādra viṣayopalabdheranabhivyaktito 'nupalabdhiḥ //
bāhyena prakāśenānugṛhītaṃ cakṣurviṣayagrāhakam.
tadabhāve 'nupalabdhiḥ, sati ca prakāśānugrahe
rūpasparśopalabdhau ca satyāṃ tadāśrayasya dravyasya
cakṣuṣā grahaṇam, rūpasyānudbhūtatvāt
seyaṃ rūpānabhivyaktito rūpāśrayasya dravyasyānupalabdhirdṛṣṭā,
tatra yaduktam--
"tadanupalabdherahetuḥ 33" iti.
etadayuktam

6.42

********************** NySBh_3,1.42 **********************
kasmāt
punarabhibhavo 'nupalabdhikāraṇaṃ cākṣuṣasya
raśmernocyate ? iti.
NyS_3,1.42: abhivyaktau cābhibhavāt //
bāhyaprakāśānugrahanirapekṣatāyāṃ ceti
cārthaḥ, yad rūpamabhivyaktam |
udbhūtaṃ bāhyaprakāśānugrahaṃ ca nāpekṣate tadviṣayo 'bhibhavaḥ--
viparyaye 'bhibhavābhāvāt = anudbhūtarūpatvāccānupalabhyamānaṃ bāhyaprakāśānugrahāccopalabhyamānaṃ
nābhibhūyate, iti evamupapannam-- asti cākṣuṣo raśmiriti

6.43

********************** NySBh_3,1.43 **********************
NyS_3,1.43: naktañcaranayanaraśmidarśanācca //
dṛśyate hi naktaṃ nayanaraśmayo naktañcarāṇāṃ
vṛṣadaṃśaprabhṛtīnāṃ tena śeṣasyānumānamiti/
jātibhedavadindriyabheda iti cet ?, dharmabhedamātraṃ
cānupapannam-- āvaraṇasya prāptipratiṣedhārthasya
darśanāditi

6.44

********************** NySBh_3,1.44 **********************
indriyārthasaṃnikarṣasya
jñānakāraṇatvānupapattiḥ, kasmāt ?---
NyS_3,1.44: aprāpyagrahaṇaṃ kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritopalabdheḥ //
tṛṇādi sarpad dravyaṃ kāce 'bhrapaṭale
vā pratihataṃ dṛṣṭam, avyavahitena saṃnikṛṣyate.
vyāhanyate vai prāptirvyavadhāneneti, yadi
ca raśmyarthasaṃnikarṣo grahaṇahetuḥ syāt ? na vyavahitasya saṃnikarṣa ity agrahaṇaṃ syāt,
asti ceyaṃ kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritopalabdhaḥ
sā jñāpiyati-- aprāpyakārīṇīndriyāṇi (iti). ata evābhautikāni-- prāpyakāritvaṃ hi bhautikadharma
iti

6.45

********************** NySBh_3,1.45 **********************
na
NyS_3,1.45: kuḍyāntaritānupalabdherapratiṣedhaḥ //
aprāpyakāritve satīndriyaṇāṃ kuḍyāntaritasyānupalabdhir na syāt

6.46

********************** NySBh_3,1.46 **********************
prāpyakāritve 'pi
tu kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritopalabdhirna
syāt ?---
NyS_3,1.46: apratīghātāt saṃnikarṣopapattiḥ //
na ca kāco 'bhrapaṭalaṃ vā nāyanaraśmiṃ
viṣṭabhnāti so 'pratihanyamānaḥ saṃnikṛṣyate
iti

6.47

********************** NySBh_3,1.47 **********************
yaśca manyate--
na bhaitikasyāpratighāta iti, tanna---
NyS_3,1.47: ādityaraśmeḥ sphaṭikāntaritepi dāhye 'vighātāt //
'ādityaraśmeravighātāt'
'sphaṭikāntaritepyavighātāt' 'dāhye 'vighātāt'
avighātāditi ca padābhisaṃbandhād vākyabheda
iti. yathāvākyaṃ cārthabheda iti, ādityaraśmiḥ
kumbhādiṣu na pratihanyate-- avighātāt kumbhasthamudakaṃ
tapati, prāptau hi dravyāntaraguṇasya uṣṇasya
sparśasya grahaṇaṃ tena ca śītasparśābhibhava
iti 1|
sphaṭikāntaritepi prakāśanīye pradīparaśmīnāmapratighātaḥ
apratighātāt prāptasya grahaṇamiti 2|
bharjanakapālādisthaṃ
ca dravyamāgneyena tejasā dahyate tatrāvighātāt
prāptiḥ prāptau tu dāhaḥ-- nāprāpyakāri teja
iti 3/
"avighātāt"
iti ca kevalaṃ padamupādīyate, koyamavighāto
nāma ?, avyūhyamānāvayavena vyavadhāyakena
dravyeṇa sarvato dravyasyāviṣṛmbhaḥ |
kriyāhetorapratibandhaḥ |
prāpterapratiṣedha iti, dṛṣṭaṃ hi kalaśaniṣaktānāmapāṃ
bahiḥ śītasparśagrahaṇam. na cendrinayeṇāsaṃnikṛṣṭasya
dravyasya sparśopalabdhiḥ, dṛṣṭau ca praspandaparisravau,
tatra kācābhrapaṭalādibhirnāyanaraśmerapratighātād
vibhidyārthena saha saṃnikarṣādupapannaṃ grahaṇamiti

6.48

********************** NySBh_3,1.48 **********************
NyS_3,1.48: netaretaradharmaprasaṅgāt //
kācābhrapaṭalādivadvā kuḍyādibhirapratighātaḥ,
kuḍyādivadvā kācābhrapaṭalādibhiḥ pratīghāta
iti prasajyate, niyame kāraṇaṃ vācyamiti

6.49

********************** NySBh_3,1.49 **********************
NyS_3,1.49: ādarśodakāyoḥ prasādasvābhāvyād rūpopalabdhivattadupalabdhiḥ //
ādarśodakayoḥ prasādaḥ |
rūpaviśeṣaḥ svo dharmaḥ- niyamadarśanāt,
prasādasya vā svo dharmo rūpopalambhanam,
yathādarśapratihatasya parāvṛttasya nayanaraśmeḥ
svena mukhena saṃnikarṣe sati svamukhopalambhanaṃ
pratibimbagrahaṇākhyam ādarśarūpānugrahāt
tannimittaṃ bhavati-- ādarśarūpopaghāte tadabhāvāt.
kuḍyādiṣu ca pratibimbagrahaṇaṃ na bhavati,
evaṃ kācābhrapaṭalādibhiravighātaścakṣūraśmeḥ
kuḍyādibhiśca pratighātaḥ-- dravyasvabhāvaniyamāditi

6.50

********************** NySBh_3,1.50 **********************
NyS_3,1.50: dṛṣṭānumitānāṃ niyogapratiṣedhānupapattiḥ //
pramāṇasya tattvaviṣayatvāt, na khalu bhoḥ parīkṣamāṇena
dṛṣṭānumitā arthāḥ śakyā niyoktum-- 'evaṃ
bhavata' iti. nāpi pratiṣeddhum-- 'evaṃ na bhavata'
iti, na hīdamupapadyate-- 'rūpavad gandhopi
cākṣuṣo bhavatu' iti. 'gandhavadvā rūpaṃ cākṣuṣaṃ
mā bhūta' iti, 'agnipratipattivad dhūmenodakapratipattirapi
bhavatu' iti, 'udakāpratipattivadvā dhūmenāgnipratipattirapi
mā bhūt' iti|
kiṃ kāraṇam ?, yathā khalvarthā
bhavanti |
ya eṣāṃ svo bhāvaḥ |
svo dharma iti tathābhūtāḥ pramāṇena pratipadyante
iti-- tathābhūtaviṣayakaṃ hi pramāṇathmati/
imau khalu niyogapratiṣedhau bhavatā deśitau--
kācābhrapaṭalādivadvā kuḍyādibhirapratighāto
bhavatu. kuḍyādivadvā kācābhrapaṭalādibhirapratighāto
mā bhūt. iti, na-- dṛṣṭānumitāḥ khalvime
dravyadharmāḥ |
pratighātāpratighātayorhi upalabdhyanupalabdhī
vyavasthāpike-- vyavahitānupalabdhyānumīyate--
kuḍyādibhiḥ pratighātaḥ, vyavahitopalabdhyānumīyate--
kācābhrapaṭalādibhirapratighāta iti

6.51

********************** NySBh_3,1.51 **********************
athāpi khalvekamindriyam ?
bahūnīndriyāṇi vā ?|
kutaḥ saṃśayaḥ ?---
NyS_3,1.51: sthānānyatve nānātvād avayavinānāsthānatvācca saṃśayaḥ //
bahūni dravyāṇi nānāsthānāni dṛśyante.
nānāsthānaśca sanneko 'vayavī ceti. tenendriyeṣu
bhinnasthāneṣu saṃśaya iti

6.52

********************** NySBh_3,1.52 **********************
ekamindriyam---
NyS_3,1.52: tvagavyatirekāt //
'tvagekamindriyam' ityāha|
kasmāt ?
avyatirekāt |
na tvacā kiñcidindriyādhiṣṭhānaṃ na prāptam--
na cāsatyāṃ tvaci kiñcidviṣayagrahaṇaṃ bhavati.
yayā sarvendriyasthānāni vyāptāni yasyāṃ
ca satyāṃ viṣayagrahaṇaṃ bhavati sā tvagekamindriyamiti

6.52

nendriyāntarārthānupalabdheḥ|
sparśopalabdhilakṣaṇāyāṃ
satyāṃ tvaci gṛhyamāṇe ( ca ) tvagindriyeṇe
sparśe indriyāntarārthā rūpādayo na gṛhyante
andhādibhiḥ. na sparśagrāhakādindriyād indriyāntaramastīti
sparśavad andhādibhirgṛhyeran rūpādayaḥ na
ca gṛhyante tasmānnaikamindriyaṃ tvagiti //
tvagavayavaviśeṣeṇa
dhūmopalabdhivattadupalabdhiḥ|
yathā tvaco 'vayavaviśeṣaḥ
kaścit cakṣuṣi saṃnikṛṣṭo dhūmasparśaṃ gṛhṇāti
nānya evaṃ tvaco 'vayavaviśeṣā rūpādigrāhakāsteṣāmupaghātādandhādibhirna
gṛhyante rūpādaya iti //
vyāhatatvādahetuḥ/
'tvagavyatirekādekamindriyam' ityuktvā
'tvagakyavaviśeṣeṇa dhūmopalabdhivad rūpādyupalabdhiḥ'
ityucyate. evaṃ ca sati nānābhūtāni
viṣayagrāhakāṇi-- viṣayavyavasthānāt |
tadbhāve viṣayagrahaṇasya bhāvāt tadupaghāte
cābhāvāt. tathā ca pūrvo vāda uttareṇa vādena
vyāhanyate iti //
saṃdigdhaścāvyatirekaḥ/
pṛthivyādibhirapi bhūtairindriyādhiṣṭhānāni
vyāptāni. na ca teṣvasatsu viṣayagrahaṇaṃ
bhavatīti. tasmānna tvag anyadvā
sarvaviṣayamekamindriyamiti

6.53

********************** NySBh_3,1.53 **********************
NyS_3,1.53: na yugapadārthānupalabdheḥ //
ātmā manasā saṃbadhyate mana indriyeṇa
indriyaṃ sarvārthaiḥ saṃnikṛṣṭamiti ātmendriyamano 'rthasaṃnikarṣebhyo
yugapad grahaṇāni syuḥ na ca yugapad rūpādayo
gṛhyante tasmānnaikamindriyaṃ
sarvaviṣayamastīti |
asāhacaryācca viṣayagrahaṇānāṃ naikamindriyaṃ
sarvaviṣayakam, sāhacarye hi viṣayagrahaṇānāmandhādyanupapattiriti

6.54

********************** NySBh_3,1.54 **********************
NyS_3,1.54: vipratiṣedhācca na tvagekā //
na khalu tvagekamindriyam-- vyāghātāt,
tvacā rūpāṇy aprāptāni gṛhyante iti aprāpyakāritve
sparśādiṣvapyevaṃ prasaṅgaḥ, sparśādīnāṃ
ca prāptānāṃ grahaṇād rūpādīnām ( api ) prāptānāṃ
grahaṇamiti prāptam|
prāpyāprāpyakāritvamiticet ?
āvaraṇānupapatterviṣayamātrasya grahaṇam = athāpi manyeta-- prāptāḥ sparśādayastvacā
gṛhyante rūpāṇi tv aprāptānīti, evaṃ sati nāstyāvaraṇam.
āvaraṇānupapatteśca rūpamātrasya grahaṇaṃ
vyavahitasya cāvyahitasya ceti|
dūrāntikānuvidhānaṃ
ca rūpopalabdhyanupalabdhyorna syāt |
aprāptaṃ tvacā gṛhyate rūpamiti dūre rūpasyāgrahaṇamantike
ca grahaṇamityetad na syāditi

6.55

********************** NySBh_3,1.55 **********************
ekatvapratiṣedhācca nānātvasiddhau
sthānāheturapyupādīyate---
NyS_3,1.55: indriyārthapañcatvāt //
arthaḥ prayojanaṃ tat pañcavidhamindriyāṇām
usparśanenendriyeṇa sparśagrahaṇe sati na
tenaiva rūpaṃ gṛhyate iti rūpagrahaṇaprayojanaṃ
cakṣuranumīyate, sparśarūpagrahaṇe ca tābhyāmeva
na gandho gṛhyate iti gandhagrahaṇaprayojanaṃ ghrāṇamanumīyate,
trayāṇāṃ grahaṇe na taireva raso gṛhyate
iti rasagrahaṇaprayojanaṃ rasanamanumīyate,
na caturṇāṃ grahaṇe taireva śabdaḥ śrūyate iti
śabdagrahaṇaprayojanaṃ śrotramanumīyate, evamindriyaprayojanasyānitaretarasādhanasādhyatvāt
pañcaivendriyāṇi

6.56

********************** NySBh_3,1.56 **********************
NyS_3,1.56: na tadarthabahutvāt //
na khalu 'indriyārthapañcatvāt pañcendriyāṇīti sidhyati, kasmāt ?
teṣāmarthānāṃ bahutvāt |
bahavaḥ khalvime indriyārthāḥ |
sparśāstāvat śītoṣṇānuṣṇāśītā iti.
rūpāṇi śuklaharitādīni. gandhā iṣṭāniṣṭopekṣaṇīyāḥ.
rasāḥ kaṭukādayaḥ, śabdā varṇātmano dhvanimātrāśca
bhinnāḥ, tad yasyendriyārthapañcatvāt pañcendriyāṇi
tasyendriyārthabahutvād bahūnīndriyāṇi
prasajyante iti

6.57

********************** NySBh_3,1.57 **********************
NyS_3,1.57: gandhatvādyavyatirekād gandhādīnāmapratiṣedhaḥ //
gandhatvādibhiḥ svasamānyaiḥ kṛtavyavasthānāṃ gandhādīnāṃ
yāni gandhādigrahaṇāni tāny asamānasādhanasādhyatvād
grāhakāntarāṇi na prayojayanti. arthasamūho 'numānamukto
nārthaikadeśaḥ, arthaikadeśaṃ cāśritya viṣayapañcatvamātraṃ
bhavān pratiṣedhati. tasmādayuktoyaṃ pratiṣedha
iti|
kathaṃ punargandhatvādibhiḥ svasāmānyaiḥ
kṛtavyavasthā gandhādayaḥ ? iti, sparśaḥ khalvayaṃ
trividhaḥ--- śīta uṣṇo 'nuṣṇāśītaśca sparśatvena
svasāmānyena saṃgṛhītaḥ, gṛhyamāṇe ca śītasparśe
noṣṇasyānuṣṇāśītasya vā sparśasya grahaṇaṃ
grāhakāntaraṃ prayojayati-- sparśabhedānāmekasādhanasādhyatvāt
uyenaiva śītasparśo gṛhyate tenaivetarāvapīti/
evaṃ gandhatvena gandhānām. rūpatvena rūpāṇām.
rasatvena rasānām. śabdatvena śabdānāmiti/
gandhādigrahaṇāni punarasamānasādhanasādhyatvānnagrāhakāntarāṇāṃ
prayojakāni, tasmādupapannamindriyārthapañcatvāt
pañcendriyāṇīti

6.58

********************** NySBh_3,1.58 **********************
yadi sāmānyaṃ saṃgrāhakam ? prāptamindriyāṇām---
NyS_3,1.58: viṣayatvāvyatirekādekatvam //
viṣayatvena hi sāmānyena gandhādayaḥ saṃgṛhītā
iti

6.59

********************** NySBh_3,1.59 **********************
NyS_3,1.59: na buddhilakṣaṇādhiṣṭhānagatyākṛtijātipañcatvebhyaḥ //
na khalu viṣayatvena sāmānyena kṛtavyavasthā
viṣayā grāhakāntaranirapekṣāḥ |
ekasādhanagrāhya anumīyante. anumīyante ca pañca
gandhādayo gandhatvādibhiḥ svasāmānyaiḥ kṛtavyavasthāḥ
indriyāntaragrāhyaḥ. tasmādasaṃbaddhametat, ayameva
cārtho 'nūdyate-- 'buddhilakṣaṇapañcatvāt' iti |
buddhaya eva lakṣaṇāni-- viṣayagrahaṇaliṅgatvādindriyāṇām,
tadetat
"indriyārthapañcatvāt 55" ityetasmin
sūtre kṛtabhāṣyamiti, tasmād buddhilakṣaṇapañcatvāt pañcendriyāṇi|
adhiṣṭhānānyapi khalu pañca indriyāṇām--
sarvaśarīrādhiṣṭhānaṃ sparśanaṃ sparśagrahaṇaliṅgam,
kṛṣṇatārādhiṣṭhānaṃ cakṣuḥ bahirnismṛtaṃ
rūpagrahaṇaliṅgam, nāsādhiṣṭhānaṃ ghrāṇam,
jihādhiṣṭhānaṃ rasanam, karṇacchidrādhiṣṭhānaṃ
śrotram, gandharasarūpasparśaśabdagrahaṇaliṅgatvāditi/
gatimedādapīndriyabhedaḥ-- kṛṣṇasāropanibaddhaṃ
cakṣurbahirniḥsṛtya rūpādhikaraṇāni dravyāṇi
prāpnoti, sparśanādīni tvindriyāṇi
viṣayā evāśrayopasarpaṇāt pratyāsīdanti,
santānavṛttyā śabdasya śrotraprattyāsattiriti/
ākṛti khalu parimāṇam |
iyattā sā pañcadhā-- svasthānamātrāṇi ghrāṇarasanasparśanāni
viṣayāvyāpinānumeyāni, cakṣuḥ kṛṣṇasārāśrayaṃ
bahirniḥsṛtaṃ viṣayavyāpi, śrotraṃ nānyadākāśāt
tacca vibhu śabdamātrānubhavānumeyaṃ puruṣasaṃskāropagrahāccādhiṣṭhānaniyamena
śabdasya vyañjakamiti|
jātiriti yoniṃ pracakṣate--
pañca khalvindrinayayonayaḥ pṛthivyādīni bhūtāni
tasmāt prakṛtipañcatvādapi pañcendriyāṇāti
siddham

6.60

********************** NySBh_3,1.60 **********************
kathaṃ punarjñāyate--
bhūtaprakṛtīnīndriyāṇi nāvyaktaprakṛtīnīti ?
NyS_3,1.60: bhūtaguṇaviśeṣopalabdhestādātmyam //
dṛṣṭo hi vāyvādīnāṃ bhūtānāṃ guṇaviśeṣābhivyaktiniyamaḥ
uvāyuḥ sparśavyañjakaḥ āpo rasavyañjikāḥ.
tejo rūpavyañjakam. pārthivaṃ kiñcid dravyaṃ
kasyacid dravyasya grandhavyañjakamadva asti cāyamindriyāṇāṃ
bhūtaguṇaviśeṣopalabdhiniyamaḥ tena bhūtaguṇaviśeṣopalabdhermanyāmahebhūtaprakṛtīnīndriyāṇi
nāvyaktaprakṛtīniti

6.62

********************** NySBh_3,1.61 **********************
athārthavivecanam
gandhādayaḥ pṛthivyādiguṇā ityuddiṣṭam |
uddeśaśca pṛthivyādīnāmekaguṇatve cānekaguṇatve
samāna ityata āha---
NyS_3,1.61: gandharasarūpasparśaśabdānāṃ sparśaparyantāḥ pṛthivyāḥ //
********************** NySBh_3,1.62 **********************
NyS_3,1.62: aptejovāyūnāṃ pūrvaṃ pūrvamapohyākāśasyottaraḥ //
sparśaparyantānāmiti vibhaktivipariṇāmaḥ,
ākāśasyottaraḥ
uśabdaḥ sparśaparyantebhya iti|
kathaṃ tarhi
tarapnirdeśaḥ ?. svatantraviniyogasāmarthyāt
tenottaraśabdasya parārthābhidhānaṃ vijñāyate--
uddeśasūtre hi sparśapayantebhyaḥ paraḥ śabda
iti, tantraṃ vā-- sparśasya vivakṣitatvāt |
sparśaparyanteṣu niyukteṣu yo 'nyastaduttaraḥ
śabda iti

6.63

********************** NySBh_3,1.63 **********************
NyS_3,1.63: na sarvaguṇānupalabdheḥ //
nāyaṃ guṇaniyogaḥ sādhuḥ, kasmāt ?.
yasya bhūtasya ye guṇā na te tadātmakenendriyeṇa
sarve upalabhyante |
pārthivena hi ghrāṇena sparśaparyantā na gṛhyante
gandha evaiko gṛhyate, evaṃ śeṣeṣvapīti

6.64

********************** NySBh_3,1.64 **********************
kathaṃ tarhīme guṇā
viniyoktavyāḥ ? iti---
NyS_3,1.64: ekaikaśyenottarottaraguṇasadbhāvāduttarāṇāṃ tadanupalabdhiḥ //
gandhādīnāmekaiko yathākramaṃ
pṛthivyādīnāmekaikasya guṇaḥ atastadanupalabdhiḥ |
teṣāṃ tayoḥ tasya cānupalabdhiḥ |
ghrāṇena rasarūpasparśānāṃ. rasanena rūpasparśayoḥ.
cakṣukṣā sparśasyeti

6.65

********************** NySBh_3,1.65 **********************
kathaṃ tarhyanekaguṇāni bhūtāni gṛhyante ?
iti,
NyS_3,1.65: saṃsargāccānekaguṇagrahaṇam //
abādisaṃsargācca
pṛthivyāṃ rasādayo gṛhyante evaṃ
śeṣeṣvapīti

6.66

********************** NySBh_3,1.66 **********************
niyamastarhi na prāpnoti--
saṃsargasyāniyamāt 'caturguṇā pṛthivī'
'triguṇā āpaḥ' 'dviguṇaṃ tejaḥ' 'ekaguṇo vāyuḥ'
iti, niyamaścopapadyate, katham ?---
NyS_3,1.66: viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇa //
pṛthivyādīnāṃ pūrvapūrvamuttareṇottareṇa
viṣṭam ato na saṃsargāniyama iti. taccaitad
bhūtasṛṣṭau veditavyaṃ naitarhīti

6.67

********************** NySBh_3,1.67 **********************
NyS_3,1.67: na pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvāt //
neti trisūtrīṃ pratyācaṣṭe, kasmāt ?, pārthivasya
dravyasyāpy asya ca pratyakṣatvāt|
mahattvānekadravyatvādrūpāccopalabdhiriti
taijasameva dravyaṃ pratyakṣaṃ syāt. na pārthivamāpyaṃ
vā-- rūpābhāvāt|
taijasavattu pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvād na saṃsargādanekaguṇagrahaṇaṃ bhūtānāmiti/
bhūtāntararūpakṛtaṃ ca pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvaṃ
bruvataḥ pratyakṣo vāyuḥ prasajyate.
niyame vā kāraṇamucyatāmiti|
rasayorvā pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvāt, pārthivo rasaḥ ṣaḍvidhaḥ āpyo madhura eva na caitat saṃsargād bhavitumarhati/
rūpayorvā pārthivāpyayoḥ pratayakṣatvāt,
taijasarūpānugṛhītayoḥ saṃsarge hi vyañjakameva rūpaṃ na vyaṅgyamastīti|
ekānekavidhatve ca pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvād rūpayoḥ |
pārthivaṃ haritalohitapītādyanekavidhaṃ rūpam āpyaṃ tu śuklamaprakāśakaṃ na caitadekaguṇānāṃ saṃsarge satyupalabhyate iti|
udāharaṇamātraṃ caitat|
ataḥ paraṃ prapañcaḥ-- sparśayorvā pārthivataijasayoḥ
pratyakṣatvāt. pārthivo 'nuṣṇāśītaḥ sparśaḥ
uṣṇastaijasaḥ pratnayakṣaḥ. na caitadekaguṇānām anuṣṇāśītasparśena
vāyunā saṃsargeṇopapadyate iti|
atha vā pārthivāpyayordravyayorvyavasthitaguṇayoḥ
pratyakṣatvāt = caturguṇaṃ pārthivaṃ dravyaṃ triguṇamāpyaṃ
pratyakṣaṃ tena tatkāraṇamanumīyate-- tathābhūtamiti.
tasya kāryaṃ liṅm-- kāraṇabhāvāddhi kāryabhāva
iti|
evaṃ taijasavāyavyayordavyayoḥ pratyakṣatvād
guṇavyavasthāyāstatkāraṇe dravye vyavasthānumānamiti/
dṛṣṭaśca vivekaḥ-- pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvāt |
pārthivaṃ dravyamabādibhirviyuktaṃ pratyakṣato
gṛhyate āpyaṃ ca parābhyāṃ taijasaṃ ca vāyunā,
na caikaikaguṇaṃ gṛhyate iti|
niranumānaṃ tu
"viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇa 66"
ityetaditi |
nātra liṅgamanumāpakaṃ gṛhyate iti yenaitadevaṃ pratipadyemahi|
yaccoktam-- 'viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇeti bhūtasṛṣṭau veditavyaṃ na sāṃpratam' iti
niyamakāraṇābhāvādayuktam, dṛṣṭaṃ ca sāṃpratam--
'aparaṃ pareṇa viṣṭam' iti |
vāyunā ca viṣṭaṃ teja iti|
viṣṭatvam |
saṃyogaḥ saca dvayoḥ samānaḥ, vāyunā ca
viṣṭatvāt sparśavat tejaḥ na tu tejasā
viṣṭatvād rūpavān vāyuriti niyamakāraṇaṃ
nāstīti|
dṛṣṭaṃ ca taijasena sparśena vāyavyasya
sparśasyābhibhavādagrahaṇamiti na ca tenaiva
tasyābhibhava iti

6.68

********************** NySBh_3,1.68 **********************
tadevaṃ nyāyāveruddhaṃ pravādaṃ pratiṣidhya
"na sarvaguṇānupalabdheḥ 63 " iti
coditaṃ samādhīyate---
NyS_3,1.68: pūrvapūrvaguṇotkarṣāt tattatpradhānam //
tasmānna sarvaguṇopalabdhirghrāṇādīnām.
pūrvaṃ pūrvaṃ gandhāderguṇasyotkarṣāt tattatpradhānam/
kā pradhānatā ?, viṣayagrāhakatvam|
ko guṇotkarṣaḥ ?, abhivyaktau samarthatvam|
yathā bāhyānāṃ pārthivāpyataijasānāṃ
dravyāṇāṃ caturguṇatriguṇadviguṇānāṃ na sarvaguṇavyañjakatvaṃ
gandharasarūpotkarṣāttu yathākramaṃ gandharasarūpavyañjakatvam
evaṃ ghrāṇarasanacakṣuṣāṃ caturguṇatriguṇadviguṇānāṃ
na sarvaguṇagrāhakatvaṃ gandharasarūpotkarṣāttu
yathākramaṃ gandharasarūpagrāhakatvaṃ tasmāt ghrāṇādībhirna
sarveṣāṃ guṇānāmupalabdhiriti|
yastu pratijānīte--
gandhaguṇatvād ghrāṇaṃ gandhasya grāhakam evaṃ
rasanādiṣvapīti, tasya yathāguṇayogaṃ ghrāṇādibhirguṇagrahaṇaṃ
prasajyate iti

6.69

********************** NySBh_3,1.69 **********************
kiṅkṛtaṃ punarvyavasthānaṃ kiñcit pārthivamindriyaṃ na sarvāṇi ?. kānicit āpyataijasavāyavyāni
indriyāṇi na sarvāṇi ? iti---
NyS_3,1.69: tavdyavasthānaṃ tu bhūyastvāt //
arthanirvṛttisamarthasya pravibhaktasya dravyasya saṃsargaḥ puruṣasaṃskārakārito bhūyastvam,
dṛṣṭo hi prakarṣe bhūyastvaśabdaḥ--
prakṛṣṭo yathā viṣayaḥ 'bhūyān' ityucyate,
yathā pṛthagarthakriyāsamarthāni puruṣasaṃskāravaśād
viṣauṣadhimaṇiprabhṛtīni dravyāṇi nirvartyante
na sarvaṃ sarvārtham evaṃ pṛthagviṣayagrahaṇasamarthāni
ghrāṇādīni nirvartyante na sarvaviṣayagrahaṇasamarthānīti

6.70

********************** NySBh_3,1.70 **********************
svaguṇān nopalabhante
indriyāṇi, kasmāditicet ?---
NyS_3,1.70: saguṇānāmindriyabhāvāt //
svān gandhādīn nopalabhante ghrāṇādīni/
kena kāraṇeneticet ?, svaguṇaiḥ saha ghrāṇādīnāmindriyabhāvāt |
ghrāṇaṃ svena gandhena samānārthakāriṇā
saha bāhyaṃ gandhaṃ gṛhṇāti tasya svagandhagrahaṇaṃ
sahakārivaikalyānna bhavati. evaṃ
śeṣāṇāmapi

6.71

********************** NySBh_3,1.71 **********************
yadi punargandhaḥ sahakārī ca syād ghrāṇasya ?
grāhyaśca ( syādeva ? ) ityata āha---
NyS_3,1.71: tenaiva tasyāgrahaṇācca //
na guṇopalabdhirindriyāṇām/
yo brūte-- yathā bāhyaṃ dravyaṃ cakṣuṣāṃ
gṛhyate tathā tenaiva cakṣuṣā tadeva
cakṣurgṛhyatāmiti tādṛgidam-- tulyo
hyubhayatra pratipattihetvabhāva iti

6.72

********************** NySBh_3,1.72 **********************
NyS_3,1.72: na śabdaguṇopalabdheḥ //
'svaguṇān nopalabhante indriyāṇītyetanna
bhavati-- upalabhyate hi svaguṇaḥ śabdaḥ śrotreṇeti

6.73

********************** NySBh_3,1.73 **********************
NyS_3,1.73: tadupalabdhiritaretaradravyaguṇavaidharmyāt //
na śabdena guṇena saguṇamākāśamindriyaṃ
bhavati. na śabdaḥ śabdasya vyañjakaḥ|
na ca ghrāṇādīnāṃ svaguṇagrahaṇaṃ pratyakṣaṃ
nāpyanumīyate, anumīyate tu śrotreṇākāśena
śabdasya grahaṇaṃ śabdaguṇatvaṃ cākāśasyeti,
pariśeṣaścānumānaṃ veditavyam-- ātmā
tāvat śrotā na karaṇam, manasaḥ śrotratve
badhiratvābhāvaḥ, pṛthivyādīnāṃ
ghrāṇādibhāve sāmarthyaṃ śrotrabhāve
cāsāmarthyam, asti cedaṃ śrotram ākāśaṃ
ca śiṣyate pariśeṣādākāśaṃ śrotramiti

Original text: Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc