ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6

॥ ઇતિ વાત્સ્યાયનીયે ન્યાયભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયમાહ્નિકં સમાપ્તમ્ ॥
॥ દ્વિતીયાધ્યાયશ્ચ સમાપ્તઃ ॥
અથ સટીકે ન્યાયભાષ્યે તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમમાહ્નિકમ્
પરીક્ષિતાનિ પ્રમાણાનિ પ્રમેયમિદાનીં પરીક્ષ્યતે-- તચ્ચાત્માદીતિ આત્મા વિવિચ્યતે-- કિં દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવેદનાસંઘાતમાત્રમાત્મા ? આહો સ્વિત્ તવ્દ્યતિરિક્તઃ ? ઇતિ।
કુતઃ સંશયઃ ?, વ્યપદેશસ્યોભયથા સિદ્ધેઃ, ક્રિયાકરણયોઃ કર્ત્રા સંબન્ધસ્યાભિધાનં વ્યપદેશઃ સ દ્વિવિધઃ-- અવયવેન સમુદાયસ્ય-- ઽમૂલૈર્વૃક્ષસ્તિષ્ઠતિઽ ઽસ્તમ્ભૈઃ પ્રાસાદો ધ્રિયતેઽ ઇતિ, અન્યેનાન્યસ્ય વ્યપદેશઃ-- ઽપરશુના વૃશ્ચતિઽ ઽપ્રદીપેન પશ્યતિઽ (ઇતિ), અસ્તિ ચાયં વ્યપદેશઃ-- ઽચક્ષુષા પશ્યતિઽ ઽમનસા વિજાનાતિઽ ઽબુદ્ધ્યા વિચારયતિઽ ઽશરીરેણ સુખદુઃખમનુભવતીતિ, તત્ર નાવધાર્યતે-- કિમવયવેન સમુદાયસ્ય ।
દેહાદિસંઘાતસ્ય ? અથાન્યેનાન્યસ્ય ।
તવ્દ્યતિરિક્તસ્ય ? ઇતિ ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.1 **********************
અન્યેનાયમન્યસ્ય વ્યપદેશઃ, કસ્માત્ ?---
ન્ય્સ્_3,1.1: દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થગ્રહણાત્ ॥
દર્શનેન યાવદર્થો ગૃહીતઃ સ્પર્શનેનાપિ સો ઽર્થો ગૃહ્યતે-- ઽયમહમદ્રાક્ષં ચક્ષુષા તં સ્પર્શનેનાપિ સ્પૃશામિ, ઇતિ. ઽયં ચાસ્પાર્ક્ષં સ્પર્શનેન તં ચક્ષુષા પશ્યામીતિ એકવિષયૌ ચેર્મા પ્રત્યયૌ એકકર્તૃકૌ પ્રતિસંધીયેતે. ન ચ સંઘાતકર્તૃકૌ. ન (વા) ઇન્દ્રિયેણૈકકર્તૃકૌ, તદ્ યો ઽસૌ ચક્ષુષા ત્વગિન્દ્રિયેણ ચૈકાર્થસ્ય ગ્રહીતા ભિન્નનિમિત્તૌ અનન્યકર્તૃકૌ પ્રત્યયૌ સમાનવિષયૌ પ્રતિસંદધાતિ સો ઽર્થાન્તરભૂત આત્મા।
કથં પુનર્નેન્દ્રિયેણૈકકર્તૃકૌ ?. ઇન્દ્રિયં ખલુ સ્વં સ્વં વિષયગ્રહણમ્ અનન્યકર્તૃકં પ્રતિસંધાતુમર્હતિ નેન્દ્રિયાન્તરસ્ય વિષયાન્તરગ્રહણમિતિ।
કથં ન સંઘાતકર્તૃકૌ ?. એકઃ ખલ્વયં ભિન્નનિમિત્તૌ સ્વાત્મકર્તૃકૌ પ્રત્યયૌ પ્રતિસંહિતૌ વેદયતે ન સંઘાતઃ, કસ્માત્ ?. અનિવૃત્તં હિ સંઘાતે પ્રત્યેકં વિષયાન્તરગ્રહણસ્યાપ્રતિસંધાનમ્ ઇન્દ્રિયાન્તરેણેવેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.2 **********************
ન્ય્સ્_3,1.2: ન વિષયવ્યવસ્થાનાત્ ॥
ન દેહાદિસંઘાતાદન્યશ્ચેતનઃ, કસ્માત્ ?. વિષયવ્યવસ્થાનાત્ ।
વ્યવસ્થિતવિષયાણીન્દ્રિયાણિ-- ચક્ષુષ્ય્ અસતિ રૂપં ન ગૃહ્યતે સતિ ચ ગૃહ્યતે. યચ્ચ યસ્મિન્ન્ અસતિ ન ભવતિ સતિ ( ચ ) ભવતિ તસ્ય તદિતિ વિજ્ઞાયતે, તસ્માદ્ રૂપગ્રહણં ચક્ષુષઃ ચક્ષૂ રૂપં પશ્યતિ, એવં ઘ્રાણાદિષ્વપીતિ।
તાનીન્દ્રિયાણીમાનિ સ્વસ્વવિષયગ્રહણાત્ ચેતનાનિ-- ઇન્દ્રિયાણાં ભાવાભાવયોર્વિષયગ્રહણસ્ય તથાભાવાત્, એવં સતિ કિમન્યેન ચેતનેન ॥. સંદિગ્ધત્વાદહેતુઃ।
યો ઽયમિન્દ્રિયાણાં ભાવાભાવયોર્વિષયગ્રહણસ્ય તથાલ્̃આવઃ સ કિં ચેતનત્વાત્ ? આહોસ્વિત્ ચેતનોપકરણાનાં ગ્રહણનિમિત્તત્વાત્ ? ઇતિ સંદિહ્યતે, ચેતનોપકરણત્વે ઽપીન્દ્રિયાણાં ગ્રહણનિમિત્તત્વાદ્ ભવિતુમર્હતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.3 **********************
યચ્ચોક્તમ્--"વિષયવ્યવસ્થાનાત્"
ઇતિ---
ન્ય્સ્_3,1.3: તદ્વ્યવસ્થાનાદેવાત્મસદ્ભાવાદપ્રતિષેધઃ ॥
યદિ ખલ્વેકમિન્દ્રિયમવ્યવસ્થિતવિષયં સર્વજ્ઞમ્ ।
સર્વવિષયગ્રાહિ ચેતનં સ્યાત્ કસ્તતો ઽન્યં ચેતનમનુમાતું શક્નુયાત્, યસ્માત્તુ વ્યવસ્થિતવિષયાણીન્દ્રિનયાણિ તસ્માત્ તેભ્યો ઽન્યશ્ચેતનઃ સર્વજ્ઞઃ ।
સર્વવિષયગ્રાહી વિષયવ્યવસ્થિતિમ્ અતીતો ઽનુમીયતે, તત્રેદં પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ અપ્રત્યાખ્યેયં ચેતનવૃત્તમુદાહ્રિયતે-- રૂપદર્શી ખલ્વયં રસં ગન્ધં વા પૂર્વગૃહીતમનુમિનોતિ. ગન્ધપ્રતિવેદી ચ રૂપરસાવ્ અનુમિનોતિ. એવં વિષયશેષેપિ વાચ્યમ્।
રૂપં દૃષ્ટ્વા ગન્ધં જિઘ્રતિ. ઘ્રાત્વા ચ ગન્ધ રૂપં પશ્યતિ. તદેવમનિયતપર્યાયં સર્વવિષયગ્રહણમ્ એકચેતનાધિકરણમ્ અનન્યકર્તૃકં પ્રતિસંધત્તે, પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમસંશયાન્ પ્રત્યયાંશ્ચ નાનાવિષયાન્ સ્વાત્મકર્તૃકાન્ પ્રતિસંદધાતિ પ્રતિસંધાય વેદયતે, સર્વાર્થવિષયં ચ શાસ્ત્રં પ્રતિપદ્યતે. અર્થમવિષયભૂતં શ્રોત્રસ્ય, ક્રમભાવિનો વર્ણાન્ શ્રુત્વા પદવાકયભાવં પ્રતિસંધાય શબ્દાર્થવ્યવસ્થાં ચ બુધ્યમાનો ઽનેકવિષયમર્થજાતમગ્રહણીયમેકૈકેનેન્દ્રિયેણ ગૃહ્ણાતિ, સેયં સર્વજ્ઞસ્ય જ્ઞેયાવ્યવસ્થાનુપદં ન શક્યા પરિક્રમિતુમ્।
આકૃતિમાત્રં તૂહાહૃતમ્, તત્ર યદુક્તમ્-- ઽઇન્દ્રિયચૈતન્યે સતિ કિમન્યેન ચેતનેનઽ ( ઇતિ ) તદયુક્તં ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.4 **********************
ઇતશ્ચ દેહાદિવ્યતિરિક્ત આત્મા ન દેહાદિસંઘાતમાત્રમ્---
ન્ય્સ્_3,1.4: શરીરદાહે પાતકાભાવાત્ ॥
શરીરગ્રહણેન શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાસંઘાતઃ પ્રાણિભૂતો ગૃહ્યતે, પ્રાણિભૂતં શરીરં દહતઃ પ્રાણિહિંસાકૃતપાપં પાતકમિત્યુચ્યતે. તસ્યાભાવઃ-- તત્ફલેન કર્તુરસંબન્ધાત્ અકર્તુશ્ચ સંબન્ધાત્ ।
શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાપ્રબન્ધે ખલ્વન્યઃ સંઘાત ઉત્પદ્યતે ઽન્યો નિરુધ્યતે. ઉત્પાદનિરોધસંતતિભૂતઃ પ્રબન્ધો નાન્યત્વં બાધતે-- દેહાદિસંઘાતસ્યાન્યત્વાધિષ્ઠાનત્વાત્. અન્યત્વાધિષ્ઠાનો હ્યસૌ પ્રખ્યાયતે ઇતિ, એવં સતિ યો દેહાદિસંઘાતઃ પ્રાણિભૂતો હિંસા કરોતિ નાસૌ હિંસાફલેન સંબધ્યતે. યશ્ચ સંબધ્યતે ન તેન હિંસા કૃતા, તદેવં સત્ત્વભેદે કૃતહાનમકૃતાભ્યાગમઃ પ્રસજ્યતે, સતિ ચ સત્ત્વોત્પાદે. સત્ત્વનિરોધે ચાકર્મનિમિત્તઃ સત્ત્વસર્ગઃ પ્રાપ્નોતિ તત્ર મુક્ત્યર્થો બ્રહ્મચર્યવાસો ન સ્યાત્।
તદ્ યદિ દેહાદિસંઘાતમાત્રં સત્ત્વં સ્યાત્ શરીરદાહે પાતકં ન ભવેત્. અનિષ્ટં ચૈતત્. તસ્માદ્ દેહાદિસંઘાતવ્યતિરિક્ત આત્મા નિત્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.5 **********************
ન્ય્સ્_3,1.5: તદભાવઃ સાત્મકપ્રદાહેપિ તન્નિત્યત્વાત્ ॥
યસ્યાપિ નિત્યેનાત્મના સાત્મકં શરીરં દહ્યતે તસ્યાપિ શરીરદાહે પાતકં ન ભવેદ્ દગ્ધુઃ, કસ્માત્ ?. નિત્યત્વાદાત્મનઃ, ન જાતુ કશ્ચિત્ નિત્યં હિંસિતુમર્હતિ, અથ હિંસ્યતે ?. નિત્યત્વમસ્ય ન ભવતિ, સેયમેકસ્મિન્ પક્ષે હિંસા નિષ્ફલા. અન્યસ્મિંસ્ત્વ્ અનુપપન્નેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.6 **********************
ન્ય્સ્_3,1.6: ન કાર્યાશ્રયકર્તૃવધાત્ ॥
ન બ્રૂમઃ-- નિત્યસ્ય સત્ત્વસ્ય વધો હિંસા અપિ ત્વનુચ્છિતિધર્મકસ્ય સત્ત્વસ્ય કાર્યાશ્રયસ્ય શરીરસ્ય સ્વવિષયોપલબ્ધેશ્ચ કર્તૄણામિન્દ્રિયાણામુપઘાતઃ ।
પીડા વૈકલ્યલક્ષણઃ પ્રબન્ધોચ્છેદો વા પ્રમાપણલક્ષણો
ચ વધો હિંસેતિ, કાર્યં તુ સુખદુઃખસંવેદનં
તસ્યાયતનમ્ અધિષ્ઠાનમ્ ।
આશ્રયઃ શારીરમ્. કાર્યાશ્રયસ્ય શરીરસ્ય
સ્વવિષયોપલબ્ધેશ્ચ કર્તૄણામિન્દ્રિયાણાં
વધો હિંસા ન નિત્યસ્યાત્મનઃ, તત્ર યદુક્તમ્---
"તદભાવઃ સાત્મકપ્રદાહેપિ તન્નિત્યત્વાત્ 5"
ઇતિ એતદયુક્તમ્।
યસ્ય સત્ત્વોચ્છેદો હિંસા તસ્ય કૃતહાનમકૃતાભ્યાગમશ્ચેતિ દોષઃ।
એતાવચ્ચૈતત્ સ્યાત્-- સત્ત્વોચ્છેદો વા હિંસા અનુચ્છિત્તિધર્મકસ્ય સત્ત્વસ્ય કાર્યાશ્રયકર્તૃવધો
વા. ન કલ્પાન્તરમસ્તિ. સત્ત્વોચ્છેદશ્ચ પ્રતિષિદ્ધઃ,
તત્ર કિમન્યચ્છેષમ્ ? યથાભૂતમિતિ।
અથ વા "કાર્યાશ્રયકર્તૃવધાત્"
ઇતિ કાર્યાશ્રયઃ ।
દેહેન્દ્રિયબુદ્ધિસંઘાતો નિત્યસ્યાત્મનઃ તત્ર
સુખદુઃખપ્રતિસંવેદનં તસ્યાધિષ્ઠાનમ્ ।
આશ્રયઃ
ઉતદાયતનં તદ્ ભવતિ ન તતો ઽન્યદિતિ સ એવ કર્તા-- તન્નિમિત્તા
હિ સુખદુઃખસંવેદનસ્ય નિર્વૃત્તિર્ન તમન્તરેણેતિ.
તસ્ય વધઃ = ઉપઘાતઃ ।
પીડા પ્રમાપણં વા હિંસા ન નિત્યત્વેનાત્મોચ્છેદઃ,
તત્ર યદુક્તમ્--
"તદભાવઃ સાત્મકપ્રદાહેપિ તન્નિત્યત્વાત્" (ઇતિ) એતન્નેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.7 **********************
ઇતશ્ચ દેહાદિવ્યતિરિક્ત આત્મા---
ન્ય્સ્_3,1.7: સવ્યદૃષ્ટસ્યેતરેણ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ॥
પૂર્વપરયોર્વિજ્ઞાનયોરેકવિષયે
પ્રતિસંધિજ્ઞાનં પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્-- ઽતમેવૈતર્હિ
પશ્યામિ યમજ્ઞાસિષમ્ઽ ઽસ એવાયમર્થઃઽ
ઇતિ, સવ્યેન ચક્ષુષા દૃષ્ટસ્યેતરેણાપિ ચક્ષુક્ષા
પ્રત્યંભિજ્ઞાનાત્-- ઽયમદ્રાક્ષં તમેવૈતર્હિ પશ્યામિઽ
ઇતિ।
ઇન્દ્રિયચૈતન્યે તુ નાન્યદૃષ્ટમન્યઃ
પ્રત્યભિજાનાતીતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાનુપપત્તિઃ, અસ્તિ
ત્વિદં પ્રત્યભિજ્ઞાનં તસ્માદિન્દ્રિયવ્યતિરિક્તશ્ચેતનઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.8 **********************
ન્ય્સ્_3,1.8: નૈકસ્મિન્નાસાસ્થિવ્યવહિતે દ્વિત્વાભિમાનાત્ ॥
એકમિદં ચક્ષુઃ મધ્યે
નાસાસ્થિવ્યવહિતં તસ્યાન્તૌ ગૃહ્યમાણૌ
દ્વિત્વાભિમાનં પ્રયોજયતઃ મધ્યવ્યવહિતસ્ય
દીર્ઘસ્યેવ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.9 **********************
ન્ય્સ્_3,1.9: એકવિનાશે દ્વિતીયાવિનાશાદ્ નૈકત્વમ્ ॥
એકસ્મિન્નુપહતે
ચોદ્ધૃતે વા વક્ષુષિ દ્વિતીયમવતિષ્ઠતે ચક્ષુર્વિષયગ્રહણલિઙ્ગં
તસ્માદેકસ્ય વ્યવધાનાનુપપત્તિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.10 **********************
ન્ય્સ્_3,1.10: અવયવનાશે ઽપ્ય્ અવયવ્યુપલબ્ધેરહેતુઃ ॥
"એકવિનોશે
દ્વિતીયાવિનાશાત્"
ઇત્યહેતુઃ, કસ્માત્ ?. વૃક્ષસ્ય હિ કાસુ ચિચ્છાખાસુ
ચ્છિન્નાસૂપલભ્યતે એવ વૃક્ષઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.11 **********************
ન્ય્સ્_3,1.11: દૃષ્ટાન્તવિરોધાદપ્રતિષેધઃ ॥
ન કારણદ્રવ્યવિભાગે કાર્યદ્રવ્યમવતિષ્ઠતે--
નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્, બહુષ્વવયવિષુ યમ્ય
કારણાનિ વિભક્તાનિ તસ્ય વિનાશઃ
યેષાં કારણાન્ય્ અવિભક્તાનિ તાન્ય્ અવતિષ્ઠન્તે।
અથ વા દૃશ્યમાનાર્થવિરોધો દૃષ્ટાન્તવિરોધઃ--
મૃતસ્ય હિ શરઃકપાલે દ્વાવ્ અવટૌ નાસાસ્થિવ્યવહિતૌ
ચક્ષુષઃ સ્થાને ભેદેન ગૃહ્યેતે ન ચૈતદ્ એકસ્મિન્
નાસાસ્થિવ્યવહિતે સંભવતિ, અથ ચૈકવિનાશસ્યાનિયમાદ્ દ્વાવિમાવાર્થૌ તૌ ચ પૃથગાવરણોપઘાતૌ
અનુમીયેતે-- વિભિન્નાવિતિ।
અવપીડનાચ્ચૈકસ્ય
ચક્ષુષો રશ્મિવિષયસંનિકર્ષસ્ય ભેદાદ્
દૃશ્યભેદ ઇવવ ગૃહ્યતે તચ્ચૈકત્વે વિરુધ્યતે,
અવપીડનનિવૃત્તૌ ચાભિન્નપ્રતિસંધાનમિતિ,
તસ્માદેકસ્ય વ્યવધાનાનુપપત્તિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.12 **********************
અનુમીયતે ચાયં દેહાદિસંઘાતવ્યતિરિક્તશ્ચેતન
ઇતિ---
ન્ય્સ્_3,1.12: ઇન્દ્રિયાન્તરવિકારાત્ ॥
કસ્યચિદમ્લફલસ્ય ગૃહીતતદ્રસસાહચર્યે રૂપે
ગન્ધે વા કેન ચિદિન્દ્રિયેણ ગૃહ્યમાણે રસનસ્યેન્દ્રિયાન્તરસ્ય
વિકારો રસાનુસ્મૃતૌ રસગર્ધિપ્રવર્તિતો
દન્તોદકસંપ્લવભૂતો ગૃહ્યતે તસ્યેન્દ્રિયચૈતન્યે ઽનુપપત્તિઃ--
નાન્યદૃષ્ટમન્યઃ સ્મરતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.13 **********************
ન્ય્સ્_3,1.13: ન સ્મૃતેઃ સ્મર્તવ્યવિષયત્વાત્ ॥
સ્મૃતિર્નામ ધર્મો નિમિત્તાદુત્પદ્યતે, તસ્યાઃ
સ્મર્તવ્યો વિષયઃ તત્કૃત ઇન્દ્રિયાન્તરવિકારો
નાત્મકૃત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.14 **********************
ન્ય્સ્_3,1.14: તદાત્મગુણસદ્ભાવાદપ્રતિષેધઃ ॥
તસ્યા આત્મગુણત્વે સતિ સદ્ભાવાદપ્રતિષેધ
આત્મનઃ = યદિ સ્મૃતિરાત્મગુણઃ એવં સતિ સ્મૃતિરુપપદ્યતે--
નાન્યદૃષ્ટમન્યઃ સ્મરતીતિ।
ઇન્દ્રિયચૈતન્યે
તુ નાનાકર્તૃકાણાં વિષયગ્રહણાનામ્ અપ્રતિસંધાનમ્.
પ્રતિસંધાને વા વિષયવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ।
એકસ્તુ ચેતનો ઽનેકાર્થદર્શી ભિન્નનિમિત્તઃ પૂર્વદૃષ્ટમર્થં
સ્મરતીતિ।
એકસ્યાનેકાર્થદર્શિનો દર્શનપ્રતિસંધાનાત્
સ્મૃતેરાત્મગુણત્વે સતિ સદ્ભાવઃ, વિપર્યયે
ચાનુપપત્તિઃ, સ્મૃત્યાશ્રનયાઃ પ્રાણભૃતાં સર્વે
વ્યવહારાઃ।આત્મલિઙ્ગમુદાહરણમાત્રમિન્દ્રિયાન્તરવિકાર
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.15 **********************
ન્ય્સ્_3,1.15: અપરિસંખ્યાનાચ્ચ સ્મૃતિવિષયસ્ય ॥
અપરિસંખ્યાય ચ
સ્મૃતિવિષયમિદમુચ્યતે--
"ન સ્મૃતેઃ સ્મર્તવ્યવિષયત્વાત્13"
ઇતિ, યેયં સ્મૃતિરગૃહ્યમાણે ઽર્થે-- ઽઅજ્ઞાસિષમહમમુમર્થમ્
1ઽ ઇતિ એતસ્યા જ્ઞાતૃજ્ઞાનવિશિષ્ટઃ પૂર્વજ્ઞાતોર્થો
વિષયો નાર્થમાત્રમ્. ઽજ્ઞાતવાનહમમુમર્થમ્2ઽ
ઽઅસાવર્થો મયા જ્ઞાતઃ 3ઽ ઽઅસ્મિંન્નર્થે મમ જ્ઞાનમભૂત્
4ઽ ઇતિ. ચતુર્વિધમેતદ્વાક્યં સ્મૃતિવિષયજ્ઞાપકં
સમાનાર્થમ્ ।
સર્વત્ર ખલુ જ્ઞાતા જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચ ગૃહ્યતે।
અથ
પ્રત્યક્ષે ઽર્થે યા સ્મૃતિસ્તયા ત્રીણિ જ્ઞાનાનિ
એકસ્મિન્નર્થે પ્રતિસંધીયન્તે સમાનકર્તૃકાણિ
ન નાનાકર્તૃકાણિ નાકર્તૃકાણિ, કિં તર્હિ ?.
એકકર્તૃકાણિ।
ઽઅદ્રાક્ષમમુમર્થં યમેવૈતર્હિ પશ્યામિઽ અદ્રાક્ષમિતિ દર્શનં દર્શનસંવિચ્ચ--
ન ખલ્વસંવિદિતે સ્વેદર્શને સ્યાદેતત્--
અદ્રાક્ષમિતિ. તે ખલ્વેતે દ્વે જ્ઞાને. ઽયમેવૈતર્હિ
પશ્યામીતિ તૃતીયં જ્ઞાનમ્. એવમેકોર્થસ્ત્રિભિર્જ્ઞાનૈર્યુજ્યમાનો
નાકર્તૃકો ન નાનાકર્તૃકઃ, કિં તર્હિ ?. એકકર્તૃક
ઇતિ, સો ઽયં સ્મૃતિવિષયો ઽપરિસંખ્યાયમાનો
વિદ્યમાનઃ પ્રજ્ઞાતો ઽર્થઃ પ્રતિષિધ્યતે-- ઽનાસ્ત્યાત્મા--
સ્મૃતેઃ સ્મર્તવ્યવિષયત્વાત્ઽ ઇતિ।
ન ચેદં સ્મૃતિમાત્રં સ્મર્તવ્યમાત્રવિષયં વા, ઇદં
ખલુ જ્ઞાનપ્રતિસંધાનવત્ સ્મૃતિપ્રતિસંધાનમ્।
એકસ્ય સર્વવિષયત્વાત્ = એકો ઽયં જ્ઞાતા સર્વવિષયઃ સ્વાનિ જ્ઞાનાનિ
પ્રતિસંધત્તે-- ઽઅમુમર્થઞ્જ્ઞાસ્યામિઽ અમુમર્થં
વિજાનામિઽ ઽઅમુમર્થમજ્ઞાસિષમ્ઽ અમુમર્થં
જિજ્ઞાસમાનશ્ચિરમ્ અજ્ઞાત્વાધ્યવસ્યતિ-- ઽઅજ્ઞાસિષમ્ઽ
ઇતિ, એવં સ્મૃતિમપિ ત્રિકાલવિશિષ્ટાં
સુસ્મૂર્ષાવિશિષ્ટાં ચ પ્રતિસંધત્તે।
સંસ્કારસંતતિમાત્રે તુ સત્ત્વે ઉત્પદ્યોત્પદ્ય સંસ્કારાસ્તિરોભવન્તિ,
સ નાસ્ત્યેકોપિ સંસ્કારો યસ્ત્રિકાલવિશિષ્ટં
જ્ઞાનં સ્મૃતિં ચાનુભવેત્. ન ચાનુભવમન્તરેણ
જ્ઞાનસ્ય સ્મૃતેશ્ચ પ્રતિસંધાનમ્ અહં મમ
ઇતિ ચોત્પદ્યતે દેહાન્તરવત્, અતો ઽનુમીયતે--
અસ્ત્યેકઃ સર્વવિષયઃ ( યઃ ) પ્રતિદેહં સ્વજ્ઞાનપ્રબન્ધં
સ્મૃતિપ્રબન્ધં ચ પ્રતિસંધત્તે ઇતિ. યસ્ય દેહાન્તરેષુ
વૃત્તેરભાવાન્ન પ્રતિસંધાનં ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.16 **********************
ન્ય્સ્_3,1.16: નાત્મપ્રતિપત્તિહેતૂનાં મનસિ સંભવાત્ ॥
ન દેહાદિસંઘાતવ્યતિરિક્ત
આત્મા, કસ્માત્ ?. આત્મપ્રતિપત્તિહેતૂનાં મનસિ
સંભવાત્ = "દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થગ્રહણાત્ 1
"ઇત્યેવમાદીનામ્ આત્મપ્રતિપાદકાનાં
હેતૂનાં મનસિ સંભવચઃ-- યતો મનો
હિ સર્વવિષયમિતિ, તસ્માન્ન શરીરેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસંઘાતવ્યતિરિક્ત
આત્મેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.17 **********************
ન્ય્સ્_3,1.17: જ્ઞાતુર્જ્ઞાનસાધનોપપત્તેઃ સંજ્ઞાભેદમાત્રમ્ ॥
જ્ઞાતુઃ ખલુ જ્ઞાનસાધનાન્યુપપદ્યન્તે--
ઽચક્ષુષા પશ્યતિઽ ઽઘ્રાણેન જિઘ્રતિ, ઽસ્પર્શનેન
સ્પૃશતિઽ એવં મન્તુઃ સર્વવિષયસ્ય મતિસાધનમ્ અન્તઃકરણભૂતં
સર્વવિષયં વિદ્યતે યેનાયં મન્યતે ઇતિ,
એવં સતિ જ્ઞાતર્યાત્મસંજ્ઞા ન મૃષ્યતે મનઃસંજ્ઞાભ્યનુજ્ઞાયતે.
મનસિ ચ મનઃસંજ્ઞા ન મૃષ્યતે મતિસાધનસંજ્ઞા
મૃષ્યતે, તદિદં સંજ્ઞાભેદમાત્રં નાર્થે
વિવાદ ઇતિ।
પ્રત્યાખ્યાને વા સર્વેન્દ્રિયવિલોપપ્રસઙ્ગઃ ।
અથ મન્તુઃ સર્વવિષયસ્ય મતિસાધનં
સર્વવિષયં પ્રત્યાખ્યાયતે-- નાસ્તીતે ? એવં
રૂપાદિગ્રહણસાધનાન્યપિ ન સન્તીતિ સર્વેન્દ્રિયવિલોપઃ
પ્રસજ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.18 **********************
ન્ય્સ્_3,1.18: નિયમશ્ચ નિરનુમાનઃ ॥
યો ઽયં નિયમ ઇષ્યતે--
રૂપાદિગ્રહણસાધનાન્ય્ અસ્ય સન્તિ મતિસાધનં
સર્વવિષયં નાસ્તીતિ. અયં નિયમો નિરનુમાનઃ--
નાત્રાનુમાનમસ્તિ યેન નિયમં પ્રતિપદ્યામહે
ઇતિ।
રૂપાદિભ્યશ્ચ વિષયાન્તરં સુખાદયસ્તદુપલબ્ધૌ
કરણાન્તરસદ્ભાવઃ, યથા ચક્ષુષા ગન્ધો ન
ગૃહ્યતે ઇતિ કરણાન્તરં ઘ્રાણમ્ એવં ચક્ષુર્ઘ્રાણાભ્યાં
રસો ન ગૃહ્યતે ઇતિ કરણાન્તરં રસનમ્
એવં શેષેષ્વપિ, તથા ચક્ષુરાદિભિઃ, સુખાદયો
ન ગૃહ્યન્તે ઇતિ કરણાન્તરેણ ભવિતવ્યં તચ્ચ
જ્ઞાનાયૌગપદ્યલિઙ્ગમ્, યચ્ચ સુખાદ્યુપલબ્ધૌ
કરણા તચ્ચ જ્ઞાનાયૌગપદ્યલિઙ્ગમ્ ।
તસ્યેન્દ્રિયમિન્દ્રિયં પ્રતિ સંનિધેરસંનિધેર્ન
યુગપત્ જ્ઞાનાન્યુત્પદ્યન્તે ઇતિ, તત્ર યુદક્તમ્--
"આત્મપ્રતિપત્તિહેતૂનાં મનસિ સંભવાત્ 16"
ઇતિ તદયુક્તમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.19 **********************
કિં પુનરયં દેહાદિસંઘાતાદન્યો નિત્યઃ ? ઉતાનિત્યઃ ? । કુતઃ સંશયઃ ?, ઉભયથા દૃષ્ટત્વાત્ સંશયઃ--
વિદ્યમાનમુભયથા ભવતિ નિત્યમનિત્યં ચ,
પ્રતિપાદિતે ચાત્મસદ્ભાવે સંશયાનિવૃત્તેરિતિ।
આત્મસદ્ભાવહેતુભિરેવાસ્ય પ્રાગ્દેહભેદાદવસ્થાનં
સિદ્ધમ્ ઊર્ધ્વમપિ દેહભેદાદવતિષ્ઠતે।
કુતઃ ?---
ન્ય્સ્_3,1.19: પૂર્વાભ્યસ્તસ્મૃત્યનુબન્ધાજ્જાતસ્ય હર્ષભયશોકસંપ્રતિપત્તેઃ ॥
જાતઃ ખલ્વયં
કુમારો ઽસ્મિન્ જન્મન્ય્ અગૃહીતેષુ
હર્ષભયશોકહેતુષુ હર્ષભયશોકાન્
પ્રતિપદ્યતે લિઙ્ગાનુમેયાન્, તે ચ સ્મૃત્યનુબન્ધાદુત્પદ્યન્તે
નાન્યથા. સ્મૃત્યનુબન્ધશ્ચ પૂર્વાભ્યાસમન્તરેણ
ન ભવતિ. પૂર્વાભ્યાસશ્ચ પૂર્વજન્મનિ સતિ
નાન્યથા ઇતિ સિધ્યત્યેતત્-- અવતિષ્ઠતે ઽયમૂર્ધ્વમ્
( પ્રાક્ ચ ) શરીરભેદાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.20 **********************
ન્ય્સ્_3,1.20: પદ્માદિષુ પ્રબોધસંમીલનવિકારવત્તદ્વિકારઃ ॥
યથા પદ્માદિષ્વ્ અનિત્યેષુ
પ્રબોધઃ સંમીલનં ( ચ ) વિકારો ભવતિ.
એવમનિત્યસ્યાત્મનો હર્ષભયશોકસંપ્રતિપત્તિર્વિકારઃ સ્યાત્ ॥
હેત્વભાવાદયુક્તમ્ ।
અનેન હેતુના પદ્માદિષુ પ્રબોધસંમીલનવિકારવદ્
અનિત્યસ્યાત્મનો હર્ષાદિસંપ્રતિપત્તિરિતિ
નાત્રોદાહરણસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનં
હેતુર્ન વૈધર્મ્યાદસ્તિ, હેત્વભાવાત્--
અસંબદ્ધાર્થકમપાર્થકમુચ્યતે
ઇતિ।
દૃષ્ટાન્તાચ્ચ હર્ષાદિનિમિત્તસ્યાનિવૃત્તિઃ ।
યા ચેયમાસેવિતેષુ વિષયેષુ
હર્ષાદિસંપ્રતિપત્તિઃ સ્મૃત્યનુબન્ધકૃતા પ્રત્યાત્મં
ગૃહ્યતે સેયં પદ્માદિસંમીલનદૃષ્ટાન્તેન
ન નિવર્તતે. યથા ચેયં ન નિવર્તતે તથા
જાતમાત્રસ્યાપીતિ।
ક્રિયાજાતશ્ચ પર્ણવિભાગસંયોગઃ
પ્રબોધસંમીલને. ક્રિયાહેતુશ્ચ ક્રિયાનુમેયઃ,
એવં ચ સતિકિં દૃષ્ટાન્તેન પ્રતિષિધ્યતે ?

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.21 **********************
અથ નિર્નિમિત્તઃ પદ્માદિષુ
પ્રબોધસંમીલનવિકાર ઇતિ મતમ્ એવમાત્મનોપિ
હર્ષાદિસંપ્રતિપત્તિરિતિ ? તચ્ચ---
ન્ય્સ્_3,1.21: નોષ્ણશીતવર્ષકાલનિમિત્તત્વાત્ પઞ્ચાત્મકવિકારાણામ્ ॥
ઉષ્ણાદિષુ સત્સુ ભાવાદ્ અસત્સ્વભાવાદ્ તન્નિમિત્તાઃ પઞ્ચભૂતાનુગ્રહેણ
નિર્વૃત્તાનાં પદ્માદીનાં પ્રબોધસંમીલનવિકારા
ઇતિ નર્નિમિત્તાઃ, એવં હર્ષાદયોપિ વિકારા
નિમિત્તાદ્ ભવિતુમર્હન્તિ ન નિમિત્તમન્તરેણ.
ન ચાન્યત્ પૂર્વાભ્યસ્તસ્મૃત્યનુબન્ધાદ્ નિમિત્તમસ્તીતિ।
ન ચોત્પત્તિનિરોધકારણાનુમાનમાત્મનઃ--
અદૃષ્ટાન્તાત્।
ન હર્ષાદીનાં નિમિત્તમન્તરેણોત્પત્તિઃ।
નોષ્ણાદિવદ્ નિમિત્તાન્તરોપાદાનં
હર્ષાદીનામ્દ્વ તસ્માદયુક્તમેતત્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.22 **********************
ઇતશ્ચ નિત્ય આત્મા---
ન્ય્સ્_3,1.22: પ્રેત્યાહારાભ્યાસકૃતાત્ સ્તન્યાભિલાષાત્ ॥
જાતમાત્રસ્ય વત્સસ્ય પ્રવૃત્તિલિઙ્ગઃ સ્તન્યાભિલાષો ગૃહ્યતે સ ચ નાન્તરેણાહારાભ્યાસમ્।
કયા યુક્ત્યા ?, દૃશ્યતે હિ શરીરિણાં ક્ષુધા પીડ્યમાનાનામાહારાભ્યાંસકૃતાત્
સ્મરણાનુબન્ધાદાહારાભિલાષઃ, ન ચ પૂર્વશરીરાભ્યાસમન્તરેણાસૌ
જાતમાત્રસ્યોપપદ્યતે, તેનાનુમીયતેભૂતપૂર્વં
શરીરમ્ યત્રાનેનાહારો ઽભ્યસ્ય ઇતિ,
સ ખલ્વયમાત્મા પૂર્વશરીરાત્ પ્રેત્ય શરીરાન્તરમાપન્નઃ
ક્ષુત્પીડિતઃ પૂર્વાભ્યસ્તમાહારમનુસ્મરન્
સ્તન્યમભિલઘતિ, તસ્માન્ન દેહભેદાદાત્મા
ભિદ્યતે
ઉભવત્યેવોર્ધ્વં દેહભેદાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.23 **********************
ન્ય્સ્_3,1.23: અયસો ઽયસ્કાન્તાભિગમનવત્તદુપસર્પણમ્ ॥
યથા ખલ્વ્ અયો ઽભ્યાસમન્તરેણાયસ્કાન્તમુપસર્પતિ
એવમાહારાભ્યાસમન્તરેણ બાલઃ સ્તન્યમભિલષતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.24 **********************
કિમિદમયસો ઽયસ્કાન્તાભિગમનં નિર્નિમિત્તમ્ ? અર્થ નિમિત્તાત્ ? ઇતિ, નિર્નિમિત્તં તાવત્--
ન્ય્સ્_3,1.24: નાન્યત્ર પ્રવૃત્ત્યભાવાત્ ॥
યદિ નિર્નિમિત્તમ્ ? લોષ્ટાદયોપ્યયસ્કાન્તમુપસર્પયેયુઃ--
ન જાતુ નિયમે કારણમસ્તીતિ।
અથ નિમિત્તાત્ ?. તત્ કેનોપલભ્યતે ? ઇતિ, ક્રિયાલિઙ્ગઃ
ક્રિયાહેતુઃ ક્રિયાનિયમલિઙ્ગશ્ચ ક્રિયાનિયમહેતુઃ
તેનાન્યત્ર પ્રવૃત્ત્યભાવઃ।
બાલસ્યાપિ નિયતમુપસર્પણં
ક્રિયોપલભ્યતે. ન ચ સ્તન્યાભિલાષલિઙ્ગમ્
અન્યદાહારાભ્યાસકૃતાત્ સ્મરણાનુબન્ધાત્,
નિમિત્તં દૃષ્ટાન્તેનોપપાદ્યતે. ન ચાસતિ નિમિત્તે
કસ્ય ચિદુત્પત્તિઃ, ન દૃષ્ટાન્તો દૃષ્ટમભિલાષહેતું
બાધતે, તસ્માદયસો ઽસ્કાન્તાભિગમનમદૃષ્ટાન્ત
ઇતિ।
અયસઃ ખલ્વપિ નાન્યત્ર પ્રવૃત્તિર્ભવતિ ।
ન જાત્વયો લોષ્ટમુપસર્પતિ।
કિઙ્કૃતોસ્ય
નિયમઃ ? ઇતિ, યદિ કારણનિયમાત્ સ ચ
ક્રિયાનિયમલિઙ્ગઃ, એવં બાલસ્યાપિ નિયતવિષયો ઽભિલાષઃ
કારણનિયમાદ્ ભવિતુમર્હતિ, તચ્ચ કારણમભ્યસ્તસ્મરણમ્
અન્યેદ્વેતિ દૃષ્ટેન વિશિષ્યતે ।
દૃષ્ટો હિ શરીરિણામભ્યસ્તસ્મરણાદાહારાભિલાષ
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.25 **********************
ઇતશ્ચ નિત્ય આત્મા, કસ્માત્ ?---
ન્ય્સ્_3,1.25: વીતરાગજન્માદર્શનાત્ ॥
સરાગો જાયતે ઇત્યર્થાદાપદ્યતે, અયં જાયમાનો
રાગાનુવિદ્ધો જાયતે. રાગસ્ય પૂર્વાનુભૂતવિષયાનુચિન્તનં
યોનિઃ. પૂર્વાનુભવશ્ચ વિષયાણાં પૂર્વસ્મિન્
જન્મનિ શરીરમન્તરેણ નોપપદ્યતે. સોયમાત્મા
પૂર્વશરીરાનુભૂતાન્ વિષયાન્ અનુસ્મરન્
તેષુ તેષુ રજ્યતે. તથા ચાયં દ્વયોર્જન્મનોઃ
પ્રતિસન્ધિઃ, એવં પૂર્વશરીરસ્ય પૂર્વતરેણ
પૂર્વતરશરીરસ્ય પૂર્વતમેન ઇત્યાદિનાનાદિશ્ચેતનસ્ય
શરીરયોગઃ અનાદિશ્ચ રાગાનુબન્ધ ઇતિ
સિદ્ધં નિત્યત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.26 **********************
કથં પુનર્જ્ઞાયતે-- પૂર્વવિષયાનુચિન્તનજનિતો
જાતસ્ય રાગઃ ન પુનઃ---
ન્ય્સ્_3,1.26: સગુણદ્રવ્યોત્પત્તિવત્ત્દુત્પત્તિઃ ? ॥
યથોત્પત્તિધર્મકસ્ય દ્રવ્યસ્ય ગુણાઃ કારણત
ઉત્પદ્યન્તે તથોત્પત્તિધર્મકસ્યાત્મનો રાગઃ કુતશ્ચિદુત્પદ્યતે।
અત્રાયમુદિતાનુવાદો નિદર્શનાર્થઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.27 **********************
ન્ય્સ્_3,1.27: ન સંકલ્પનિમિત્તત્વાદ્રાગાદીનામ્ ॥
ન ખલુ સગુણદ્રવ્યોત્પત્તિવદ્ ઉત્પત્તિરાત્મનો
રાગસ્ય ચ।
કસ્માત્ ?. સંકલ્પનિમિત્તત્વાદ્રાગાદીનામ્ ।
અયં ખલુ પ્રાણિનાં વિષયાન્ આસેવમાનાનાં
સંકલ્પજનિતો રોગો ગૃહ્યતે. સંકલ્પશ્ચ
પૂર્વાનુભૂતવિષયાનુચિન્તનયોનિઃ તેનાનુમીયતે--
જાતસ્યાપિ પૂર્વાનુભૂતાર્થચિન્તનકૃતો રાગ ઇતિ।
આત્મોત્પાદાધિકરણાત્તુ રાગોત્પત્તિર્ભવન્તી
સંકલ્પાદન્યસ્મિન્ રાગકારણે સતિ વાચ્યા
કાર્યદ્રવ્યગુણવત્, ન ચાત્મોત્પાદઃ સિદ્ધઃ નાપિ
સંકલ્પાદન્યદ્ રાગકારણમસ્તિ, તસ્માદયુક્તમ્--
ઽસગુણદ્રવ્યોત્પત્તિવત્તયોરુત્પત્તિઃઽ ઇતિ।
અથાપિ
સંકલ્પાદન્યદ્ રાગકારણં ધર્માધર્મલક્ષણમદૃષ્ટમુપાદીયતે
તથાપિ પૂર્વશરીરયોગો ઽપ્રત્યાખ્યેયઃ--
તત્ર હિ તસ્ય નિર્વૃત્તિર્નાસ્મિન્ જન્મનિ ॥
તન્મયત્વાદ્રાગ ઇતિ।
વિષયાભ્યાસઃ ખલ્વયં
ભાવનાહેતુસ્તન્મયત્વમુચ્યતે ઇતિ।
જાતિવિશેષાચ્ચ
રાગવિશેષ ઇતિ।
કર્મ ખલ્વિદં જાતિવિશેષનિર્વર્તકં
તાદાત્મ્યાત્ તાચ્છબ્દ્યં વિજ્ઞાયતે, તસ્માદનુપપન્નમ્--
સંકલ્પાદન્યદ્ રાગકારણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.28 **********************
અનાદિશ્ચેતનસ્ય શરીરયોગ ઇત્યુક્તમ્. સ્વકૃતકર્મનિમિત્તં
ચાસ્યં શરીરં સુખદુઃખાધિષ્ઠાન તતૃ પરીક્ષ્યતે--
કિં ઘ્રાણાદિવદેકપ્રકૃતિકમ્ ? ઉત નાનાપ્રકૃતિકમ્ ? ઇતિ।
કુતઃ સંશયઃ ?, વિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ--
પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ સંખ્યાવિકલ્પેન શરીરપ્રકૃતિરિતિ પ્રતિજાનત ઇતિ।
કિં તત્ર
તત્ત્વમ્ ?---
ન્ય્સ્_3,1.28: પાર્થિવં ગુણાન્તરોપલબ્ધેઃ ॥
તત્ર માનુષં શરીરં પાર્થિવમ્, કસ્માત્ ?
ગુણાન્તરોપલબ્ધેઃ = ગન્ધવતી પૃથિવી ગન્ધવચ્ચ શરીરમ્, અબાદીનામ્ અગન્ધત્વાત્
તત્પ્રકૃતિ અગન્ધં સ્યાત્।
ન ત્વિદમબાદિભિરસંપૃક્તયા
પૃથિવ્યારબ્ધં ચેષ્ટેન્દ્રિયાર્થાશ્રયભાવેન
કલ્પતે ઇત્યતઃ પઞ્ચાનાં ભૂતાનાં સંયોગે
સતિ શરીરં ભવતિ, ભૂતસંયોગો હિ
મિથઃ પઞ્ચાનાં ન નિષિદ્ધ ઇતિ।
આપ્યતૈજસવાયવ્યાનિ
લોકાન્તરે શરીરાણિ તેષ્વપિ ભૂતસંયોગઃ
પૂરુષાર્થતન્ત્ર ઇતિ।
અથાલ્યાદિદ્રવ્યનિષ્પત્તાવપિ
નિઃસંશયઃ-- નાબાદિસંયોગમન્તરેણ નિષ્પત્તિરિતિ।
ઽપાર્થિવાપ્યતૈજસમ્-- તદ્ગુણોલબ્ધેઃઽ ઽનિઃશ્વાસોચ્છ્વાસોપલબ્ધેશ્ચાતુર્ભૌન્તિકમ્ઽ
ઽગન્ધક્લેદપાકવ્યૂહાવકાશદાનેભ્યઃ પાઞ્ચભૌતિકમ્ઽ
તે ઇમે સંદિગ્ધા હેતવ ઇત્યુપેક્ષિતવાન્
સૂત્રકારઃ।
કથં સંદિગ્ધાઃ ?, સતિ ચ પ્રકૃતિભાવે
ભૂતાનાં ધર્મોપલબ્ધિઃ અસતિ ચ સંયોગાપ્રતિષેધાત્
સંનિહિતાનામિતિ. યથા સ્થાલ્યામુદકતેજોવાય્વાકાશાનામિતિ।
તદિદમનેકભૂતપ્રકૃતિ ( સત્ ) શરીરમ્ અગન્ધમ્ અરસમ્ અરૂપમ્ અસ્પર્શં ચ પ્રકૃત્યનુવિધાનાત્ સ્યાત્.
ન ત્વિદમિત્થમ્ભૂતં તસ્માત્ પાર્થિવં
ગુણાન્તરોપલબ્ધેઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.29 **********************
ન્ય્સ્_3,1.29: શ્રુતિપ્રામાણ્યાચ્ચ ॥
"સૂર્યં તે ચક્ષુર્ગચ્છતામ્" ઇત્યત્ર મન્ત્રે "પૃથિવીં તે શરીરમ્"
ઇતિ શ્રૂયતે તદિદં પ્રકૃતૌ વિકારસ્ય પ્રલયાભિધાનમિતિ।
"સૂર્યં તે ચક્ષુઃ સ્પૃણોમિ" ઇત્યત્ર મન્ત્રાન્તરે "પૃથિવીં તે શરીરં સ્પૃણોમિ" ઇતિ શ્રૂયતે સેયં કારણાદ્ વિકારસ્ય સ્પૃત્તિરભિધીયતે ઇતિ।
સ્થાલ્યાદિષુ ચ
તુલ્યજાતીયાનામેકકાર્યારમ્ભદર્શનાદ્
ભિન્નજાતીયાનામેકકાર્યારમ્ભાનુપપત્તિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.30 **********************
અથેદાનીમિન્દ્રિયાણિ
પ્રમેયક્રમેણ વિચાર્યન્તે-- કિમાવ્યક્તિકાનિ ? આહોસ્વિદ્ ભૌતિકાનિ ? ઇતિ।
કૃતઃ સંશયઃ ?
ન્ય્સ્_3,1.30: કૃષ્ણસારે સત્યુપલમ્ભાદ્ વ્યતિરિચ્ય ચોપલમ્ભાત્સંશયઃ ॥
કૃષ્ણસારં ભૌતિકં તસ્મિન્ન્ અનુપહતે રૂપોપલબ્ધિઃ ઉપહતે ચાનુપલબ્ધિરિતિ,
વ્યતિરિચ્ય કૃષ્ણસારમવસ્થિતસ્ય વિષયસ્યોપલમ્ભો ન કૃષ્ણસારપ્રાપ્તસ્ય,
ન ચાપ્રાપ્યકારિત્વમિન્દ્રિયાણામ્, તદિદમભૌતિકત્વે વિભુત્વાત્ સંભવતિ,
એવમુભયધર્મોપલબ્ધેઃ સંશયઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.31 **********************
અભૌતિકાનીત્યાહ,
કસ્માત્ ?---
ન્ય્સ્_3,1.31: મહદણુગ્રહણાત્ ॥
મહદિતિ--
મહત્તરં મહત્તમં ચોપલભ્યતે યથા ન્યગ્રોધપર્વતાદિ ।
અણ્વિતિ-- અણુતરમણુતમં ચ ગૃહ્યતે યથા
ન્યગ્રોધધાનાદિ, તદુભયમુપલભ્યમાનં ચક્ષુષો
ભૌતિકત્વં બાધતે-- ભૌતિકં હિ યાવત્
તાવદેવ વ્યાપ્નોતિ અભૌતિકં તુ વિભુત્વાત્
સર્વવ્યાપકમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.32 **********************
ન મહદણુગ્રહણમાત્રાદભૌતિકત્વં વિભુત્વં
ચેન્દ્રિયાણાં શક્યં પ્રતિપત્તમ્. ઇદં ખલુ--
ન્ય્સ્_3,1.32: રશ્મ્યર્થસંનિકર્ષવિશેષાત્ તદ્ગ્રહણમ્ ॥
તયોર્મહદણ્વોર્ગ્રહણં ચક્ષૂરશ્મેરર્થસ્ય
ચ સંનિકર્ષવિશેષાદ્ ભવતિ યથા પ્રદીપરશ્મેરર્થસ્ય
ચેતિ, રશ્મ્યર્થસંનિકર્ષશ્ચ આવરણલિઙ્ગઃ--
ચક્ષુષો હિ રશ્મિઃ કુડ્યાદિભિરાવૃતમર્થં
ન પ્રકાશયતિ યથા પ્રદીપરશ્મિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.33 **********************
આવરણાનુમેયત્વે સતીદમાહ---
ન્ય્સ્_3,1.33: તદનુપલબ્ધેરહેતુઃ ॥
રૂપસ્પર્શવદ્ધિ તેજઃ
મહત્ત્વાદનેકદ્રવ્યવત્ત્વાદ્ રૂપવત્ત્વાચ્ચોપલબ્ધિરિતિ
પ્રદીપવત્ પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યેત ચાક્ષુષો રશ્મિર્યદિ
સ્યાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.34 **********************
ન્ય્સ્_3,1.34: નાનુમીયમાનસ્ય પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધિરભાવહેતુઃ ॥
સંનિકર્ષપ્રતિષેધાર્થેનાવરણેન લિઙ્ગેનાનુમીયમાનસ્ય
રશ્મેર્યા પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધિર્નાસાવભાવં
પ્રતિપાદયતિ યથા ચન્દ્રમસઃ પરભાગસ્ય પૃથિવ્યાશ્ચાધોભાગસ્ય

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.35 **********************
ન્ય્સ્_3,1.35: દ્રવ્યગુણધર્મભેદાચ્ચોપલબ્ધિનિમયઃ ॥
ભિન્નઃ ખલ્વયં દ્રવ્યધર્મો ગુણધર્મશ્ચ,
મહદનેકદ્રવ્યવચ્ચ વિષક્તાવયવમાપ્યં દ્રવ્યં
પ્રત્યક્ષતો નોપલભ્યતે સ્પર્શસ્તુ શીતો ગૃહ્યતે.
તસ્ય દ્રવ્યસ્યાનુબન્ધાત્ હેમન્તશિશિરૌ
કલ્પેતે, તથાવિધમેવ ચ તૈજસં દ્રવ્યમનુદ્ભૂતરૂપં
સહ રૂપેણ નોપલભ્યતે સ્પર્શસ્ત્વ્ અસ્યોષ્ણ ઉપલભ્નપયતે
તસ્ય દ્રવ્યસ્યાનુબન્ધાદ્ ગ્રીષ્મવસન્તૌ કલ્પેતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.36 **********************
યત્ર ત્વેષાં ભવતિ---
ન્ય્સ્_3,1.36: અનેકદ્રવ્યસમવાયાદ્ રૂપવિશેષાચ્ચ રૂપોપલબ્ધિઃ ॥
યત્ર રૂપં ચ દ્રવ્યં ચ તદાશ્રયઃ પ્રત્યક્ષત
ઉપલભ્યતે, રૂપવિશેષસ્તુ યદ્ભાવાત્ ક્વચિદ્રૂપોપલબ્ધિઃ
યદભાવાચ્ચ દ્રવ્યસ્ય ક્વચિદનુપલબ્ધિઃ સ
રૂપધર્મોયમુદ્ભવસમાખ્યાત ઇતિ, અનુદ્ભૂતરૂપશ્ચાયં
નાયનો રશ્મિઃ તસ્માત્ પ્રત્યક્ષતો નોપલભ્યતે
ઇતિ।
દૃષ્ટશ્ચ તેજસો ધર્મભેદઃ-- ઉદ્ભૂતરૂપસ્પર્શં
પ્રત્યક્ષં તેજો યથાદિત્યરશ્મયઃ, ઉદ્ભૂતરૂપમનુદ્ભૂતસ્પર્શં
ચ પ્રત્યક્ષમ્ ( તેજઃ ) યથા પ્રદીપરશ્મયઃ, ઉદ્ભૂતસ્પર્શમનુદ્ભૂતરૂપમપ્રત્યક્ષં
યથાબાદિસંયુક્તં તેજઃ, અનુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શો ઽપ્રત્યક્ષશ્ચાક્ષુષો
રશ્મિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.37 **********************
ન્ય્સ્_3,1.37: કર્મકારિતશ્ચેન્દ્રિયાણાં વ્યૂહઃ પુરુષાર્થતન્ત્રઃ ॥
યથા ચેતનસ્યાર્થો
વિષયોપલબ્ધિભૂતઃ સુખદુઃખોપલબ્ધિભૂતશ્ચ
કલ્પતે તથેન્દ્રિયાણિ વ્યૂઢાનિ, વિષયપ્રાપ્ત્યર્થશ્ચ
રશ્મેશ્ચાક્ષુષસ્ય વ્યૂહઃ, રૂપસ્પર્શાનભિવ્યક્તિશ્ચ
વ્યવહારપ્રકૢપ્ત્યર્થા, દ્રવ્યવિશેષે ચ પ્રતીઘાતાદાવરણોપપત્તિર્વ્યવહારાર્થા,
સર્વદ્રવ્યાણાં વિશ્વરૂપો વ્યૂહ ઇન્દ્રિયવત્
કર્મકારિતઃ પુરુષાર્થતન્ત્રઃ।
કર્મ તુ ધર્માધર્મભૂતં
ચેતનસ્યોપભોગાર્થમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.38 **********************
ન્ય્સ્_3,1.38: અવ્યભિચારાચ્ચ પ્રતિધાતો ભૌતિકધર્મઃ ॥
યશ્ચાવરણોપલમ્ભાદિન્દ્રિયસ્ય દ્રવ્યવિશેષે
પ્રતિઘાતઃ સ ભૌતિકધર્મઃ-- ન ભૂતાનિ વ્યભિચરતિ.
નાભૌતિકં પ્રતિઘાતધર્મકં દૃષ્ટમિતિ।
અપ્રતિઘાતસ્તુ
વ્યભિચારી-- ભૌતિકાભૌતિકયોઃ સમાનત્વાદિતિ।
યદપિ મન્યતે-- પ્રતિઘાતાદ્ ભૌતિકાનીન્દ્રિયાણિ
અપ્રતિઘાતાદભૌતિકાનીતિ પ્રાપ્તમ્. દૃષ્ટશ્ચાપ્રતિઘાતઃ
કાચાભ્રપટલસ્ફટિકાન્તરિતોપલબ્ધેઃ, તન્ન
યુક્તમ્, કસ્માત્ ?. યસ્માદ્ ભૌતિકમપિ
ન પ્રતિહન્યતે-- કાચાભ્રપટલસ્ફટિકાન્તરિતપ્રકાશાત્
પ્રદીપરશ્મીનામ્, સ્થાલ્યાદિષુ પાચકસ્ય
તેજસો ઽપ્રતિઘાતઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.39 **********************
ઉપપદ્યતે ચાનુપલબ્ધિઃ કારણભેદાત્---
ન્ય્સ્_3,1.39: મધ્યન્દિનોલ્કાપ્રકાશાનુપલબ્ધિવત્તદનુપલબ્ધિઃ ॥
યથાનેકદ્રવ્યેણ સમવાયાદ્રૂપવિશેષાચ્ચોપલબ્ધિરિતિ
સત્યુપલબ્ધિકારણે મધ્યન્દિનોલ્કાપ્રકાશો
નોપલભ્યતે આદિત્યપ્રકાશેનાભિભૂતઃ, એવં
મહદનેકદ્રવ્યવત્ત્વાદ્ રૂપવિશેષાચ્ચોપલબ્ધિરિતિ
સત્યુપલબ્ધિકારણે ચાક્ષુષો રશ્મિર્નોપલભ્યતે
નિમિત્તાન્તરતઃ, તચ્ચ વ્યાખ્યાતમ્--અનુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શસ્ય
દ્રવ્યસ્ય પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધિરિતિ, અત્યન્તાનુપલબ્ધિશ્ચાભાવકારણમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.40 **********************
યો હિ બ્રવીતિ--
લોષ્ટપ્રકાશો મધ્યન્દિને આદિત્યપ્રકાશાભિભવાન્નોપલભ્યતે
ઇતિ, તસ્યૈતઃસ્યાત્---
ન્ય્સ્_3,1.40: ન રાત્રાવપ્યનુપલબ્ધેઃ ॥
અપ્ય્ અનુમાનતો ઽનુપલબ્ધેરિતિ, એકમત્યન્તાનુપલબ્ધેર્લોષ્ટપ્રકાશો
નાસ્તિ, ન ત્વેવં ચાક્ષુષો રશ્મિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.41 **********************
ઉપપન્નરૂપા ચેયમ્---
ન્ય્સ્_3,1.41: બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહાદ્ર વિષયોપલબ્ધેરનભિવ્યક્તિતો ઽનુપલબ્ધિઃ ॥
બાહ્યેન પ્રકાશેનાનુગૃહીતં ચક્ષુર્વિષયગ્રાહકમ્.
તદભાવે ઽનુપલબ્ધિઃ, સતિ ચ પ્રકાશાનુગ્રહે
રૂપસ્પર્શોપલબ્ધૌ ચ સત્યાં તદાશ્રયસ્ય દ્રવ્યસ્ય
ચક્ષુષા ગ્રહણમ્, રૂપસ્યાનુદ્ભૂતત્વાત્
સેયં રૂપાનભિવ્યક્તિતો રૂપાશ્રયસ્ય દ્રવ્યસ્યાનુપલબ્ધિર્દૃષ્ટા,
તત્ર યદુક્તમ્--
"તદનુપલબ્ધેરહેતુઃ 33" ઇતિ.
એતદયુક્તમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.42 **********************
કસ્માત્
પુનરભિભવો ઽનુપલબ્ધિકારણં ચાક્ષુષસ્ય
રશ્મેર્નોચ્યતે ? ઇતિ.
ન્ય્સ્_3,1.42: અભિવ્યક્તૌ ચાભિભવાત્ ॥
બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહનિરપેક્ષતાયાં ચેતિ
ચાર્થઃ, યદ્ રૂપમભિવ્યક્તમ્ ।
ઉદ્ભૂતં બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહં ચ નાપેક્ષતે તદ્વિષયો ઽભિભવઃ--
વિપર્યયે ઽભિભવાભાવાત્ = અનુદ્ભૂતરૂપત્વાચ્ચાનુપલભ્યમાનં બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહાચ્ચોપલભ્યમાનં
નાભિભૂયતે, ઇતિ એવમુપપન્નમ્-- અસ્તિ ચાક્ષુષો રશ્મિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.43 **********************
ન્ય્સ્_3,1.43: નક્તઞ્ચરનયનરશ્મિદર્શનાચ્ચ ॥
દૃશ્યતે હિ નક્તં નયનરશ્મયો નક્તઞ્ચરાણાં
વૃષદંશપ્રભૃતીનાં તેન શેષસ્યાનુમાનમિતિ।
જાતિભેદવદિન્દ્રિયભેદ ઇતિ ચેત્ ?, ધર્મભેદમાત્રં
ચાનુપપન્નમ્-- આવરણસ્ય પ્રાપ્તિપ્રતિષેધાર્થસ્ય
દર્શનાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.44 **********************
ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષસ્ય
જ્ઞાનકારણત્વાનુપપત્તિઃ, કસ્માત્ ?---
ન્ય્સ્_3,1.44: અપ્રાપ્યગ્રહણં કાચાભ્રપટલસ્ફટિકાન્તરિતોપલબ્ધેઃ ॥
તૃણાદિ સર્પદ્ દ્રવ્યં કાચે ઽભ્રપટલે
વા પ્રતિહતં દૃષ્ટમ્, અવ્યવહિતેન સંનિકૃષ્યતે.
વ્યાહન્યતે વૈ પ્રાપ્તિર્વ્યવધાનેનેતિ, યદિ
ચ રશ્મ્યર્થસંનિકર્ષો ગ્રહણહેતુઃ સ્યાત્ ? ન વ્યવહિતસ્ય સંનિકર્ષ ઇત્ય્ અગ્રહણં સ્યાત્,
અસ્તિ ચેયં કાચાભ્રપટલસ્ફટિકાન્તરિતોપલબ્ધઃ
સા જ્ઞાપિયતિ-- અપ્રાપ્યકારીણીન્દ્રિયાણિ (ઇતિ). અત એવાભૌતિકાનિ-- પ્રાપ્યકારિત્વં હિ ભૌતિકધર્મ
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.45 **********************
ન
ન્ય્સ્_3,1.45: કુડ્યાન્તરિતાનુપલબ્ધેરપ્રતિષેધઃ ॥
અપ્રાપ્યકારિત્વે સતીન્દ્રિયણાં કુડ્યાન્તરિતસ્યાનુપલબ્ધિર્ ન સ્યાત્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.46 **********************
પ્રાપ્યકારિત્વે ઽપિ
તુ કાચાભ્રપટલસ્ફટિકાન્તરિતોપલબ્ધિર્ન
સ્યાત્ ?---
ન્ય્સ્_3,1.46: અપ્રતીઘાતાત્ સંનિકર્ષોપપત્તિઃ ॥
ન ચ કાચો ઽભ્રપટલં વા નાયનરશ્મિં
વિષ્ટભ્નાતિ સો ઽપ્રતિહન્યમાનઃ સંનિકૃષ્યતે
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.47 **********************
યશ્ચ મન્યતે--
ન ભૈતિકસ્યાપ્રતિઘાત ઇતિ, તન્ન---
ન્ય્સ્_3,1.47: આદિત્યરશ્મેઃ સ્ફટિકાન્તરિતેપિ દાહ્યે ઽવિઘાતાત્ ॥
ઽઆદિત્યરશ્મેરવિઘાતાત્ઽ
ઽસ્ફટિકાન્તરિતેપ્યવિઘાતાત્ઽ ઽદાહ્યે ઽવિઘાતાત્ઽ
અવિઘાતાદિતિ ચ પદાભિસંબન્ધાદ્ વાક્યભેદ
ઇતિ. યથાવાક્યં ચાર્થભેદ ઇતિ, આદિત્યરશ્મિઃ
કુમ્ભાદિષુ ન પ્રતિહન્યતે-- અવિઘાતાત્ કુમ્ભસ્થમુદકં
તપતિ, પ્રાપ્તૌ હિ દ્રવ્યાન્તરગુણસ્ય ઉષ્ણસ્ય
સ્પર્શસ્ય ગ્રહણં તેન ચ શીતસ્પર્શાભિભવ
ઇતિ 1।
સ્ફટિકાન્તરિતેપિ પ્રકાશનીયે પ્રદીપરશ્મીનામપ્રતિઘાતઃ
અપ્રતિઘાતાત્ પ્રાપ્તસ્ય ગ્રહણમિતિ 2।
ભર્જનકપાલાદિસ્થં
ચ દ્રવ્યમાગ્નેયેન તેજસા દહ્યતે તત્રાવિઘાતાત્
પ્રાપ્તિઃ પ્રાપ્તૌ તુ દાહઃ-- નાપ્રાપ્યકારિ તેજ
ઇતિ 3।
"અવિઘાતાત્"
ઇતિ ચ કેવલં પદમુપાદીયતે, કોયમવિઘાતો
નામ ?, અવ્યૂહ્યમાનાવયવેન વ્યવધાયકેન
દ્રવ્યેણ સર્વતો દ્રવ્યસ્યાવિષૃમ્ભઃ ।
ક્રિયાહેતોરપ્રતિબન્ધઃ ।
પ્રાપ્તેરપ્રતિષેધ ઇતિ, દૃષ્ટં હિ કલશનિષક્તાનામપાં
બહિઃ શીતસ્પર્શગ્રહણમ્. ન ચેન્દ્રિનયેણાસંનિકૃષ્ટસ્ય
દ્રવ્યસ્ય સ્પર્શોપલબ્ધિઃ, દૃષ્ટૌ ચ પ્રસ્પન્દપરિસ્રવૌ,
તત્ર કાચાભ્રપટલાદિભિર્નાયનરશ્મેરપ્રતિઘાતાદ્
વિભિદ્યાર્થેન સહ સંનિકર્ષાદુપપન્નં ગ્રહણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.48 **********************
ન્ય્સ્_3,1.48: નેતરેતરધર્મપ્રસઙ્ગાત્ ॥
કાચાભ્રપટલાદિવદ્વા કુડ્યાદિભિરપ્રતિઘાતઃ,
કુડ્યાદિવદ્વા કાચાભ્રપટલાદિભિઃ પ્રતીઘાત
ઇતિ પ્રસજ્યતે, નિયમે કારણં વાચ્યમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.49 **********************
ન્ય્સ્_3,1.49: આદર્શોદકાયોઃ પ્રસાદસ્વાભાવ્યાદ્ રૂપોપલબ્ધિવત્તદુપલબ્ધિઃ ॥
આદર્શોદકયોઃ પ્રસાદઃ ।
રૂપવિશેષઃ સ્વો ધર્મઃ- નિયમદર્શનાત્,
પ્રસાદસ્ય વા સ્વો ધર્મો રૂપોપલમ્ભનમ્,
યથાદર્શપ્રતિહતસ્ય પરાવૃત્તસ્ય નયનરશ્મેઃ
સ્વેન મુખેન સંનિકર્ષે સતિ સ્વમુખોપલમ્ભનં
પ્રતિબિમ્બગ્રહણાખ્યમ્ આદર્શરૂપાનુગ્રહાત્
તન્નિમિત્તં ભવતિ-- આદર્શરૂપોપઘાતે તદભાવાત્.
કુડ્યાદિષુ ચ પ્રતિબિમ્બગ્રહણં ન ભવતિ,
એવં કાચાભ્રપટલાદિભિરવિઘાતશ્ચક્ષૂરશ્મેઃ
કુડ્યાદિભિશ્ચ પ્રતિઘાતઃ-- દ્રવ્યસ્વભાવનિયમાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.50 **********************
ન્ય્સ્_3,1.50: દૃષ્ટાનુમિતાનાં નિયોગપ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ ॥
પ્રમાણસ્ય તત્ત્વવિષયત્વાત્, ન ખલુ ભોઃ પરીક્ષમાણેન
દૃષ્ટાનુમિતા અર્થાઃ શક્યા નિયોક્તુમ્-- ઽએવં
ભવતઽ ઇતિ. નાપિ પ્રતિષેદ્ધુમ્-- ઽએવં ન ભવતઽ
ઇતિ, ન હીદમુપપદ્યતે-- ઽરૂપવદ્ ગન્ધોપિ
ચાક્ષુષો ભવતુઽ ઇતિ. ઽગન્ધવદ્વા રૂપં ચાક્ષુષં
મા ભૂતઽ ઇતિ, ઽઅગ્નિપ્રતિપત્તિવદ્ ધૂમેનોદકપ્રતિપત્તિરપિ
ભવતુઽ ઇતિ, ઽઉદકાપ્રતિપત્તિવદ્વા ધૂમેનાગ્નિપ્રતિપત્તિરપિ
મા ભૂત્ઽ ઇતિ।
કિં કારણમ્ ?, યથા ખલ્વર્થા
ભવન્તિ ।
ય એષાં સ્વો ભાવઃ ।
સ્વો ધર્મ ઇતિ તથાભૂતાઃ પ્રમાણેન પ્રતિપદ્યન્તે
ઇતિ-- તથાભૂતવિષયકં હિ પ્રમાણથ્મતિ।
ઇમૌ ખલુ નિયોગપ્રતિષેધૌ ભવતા દેશિતૌ--
કાચાભ્રપટલાદિવદ્વા કુડ્યાદિભિરપ્રતિઘાતો
ભવતુ. કુડ્યાદિવદ્વા કાચાભ્રપટલાદિભિરપ્રતિઘાતો
મા ભૂત્. ઇતિ, ન-- દૃષ્ટાનુમિતાઃ ખલ્વિમે
દ્રવ્યધર્માઃ ।
પ્રતિઘાતાપ્રતિઘાતયોર્હિ ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી
વ્યવસ્થાપિકે-- વ્યવહિતાનુપલબ્ધ્યાનુમીયતે--
કુડ્યાદિભિઃ પ્રતિઘાતઃ, વ્યવહિતોપલબ્ધ્યાનુમીયતે--
કાચાભ્રપટલાદિભિરપ્રતિઘાત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.51 **********************
અથાપિ ખલ્વેકમિન્દ્રિયમ્ ?
બહૂનીન્દ્રિયાણિ વા ?।
કુતઃ સંશયઃ ?---
ન્ય્સ્_3,1.51: સ્થાનાન્યત્વે નાનાત્વાદ્ અવયવિનાનાસ્થાનત્વાચ્ચ સંશયઃ ॥
બહૂનિ દ્રવ્યાણિ નાનાસ્થાનાનિ દૃશ્યન્તે.
નાનાસ્થાનશ્ચ સન્નેકો ઽવયવી ચેતિ. તેનેન્દ્રિયેષુ
ભિન્નસ્થાનેષુ સંશય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.52 **********************
એકમિન્દ્રિયમ્---
ન્ય્સ્_3,1.52: ત્વગવ્યતિરેકાત્ ॥
ઽત્વગેકમિન્દ્રિયમ્ઽ ઇત્યાહ।
કસ્માત્ ?
અવ્યતિરેકાત્ ।
ન ત્વચા કિઞ્ચિદિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં ન પ્રાપ્તમ્--
ન ચાસત્યાં ત્વચિ કિઞ્ચિદ્વિષયગ્રહણં ભવતિ.
યયા સર્વેન્દ્રિયસ્થાનાનિ વ્યાપ્તાનિ યસ્યાં
ચ સત્યાં વિષયગ્રહણં ભવતિ સા ત્વગેકમિન્દ્રિયમિતિ

નેન્દ્રિયાન્તરાર્થાનુપલબ્ધેઃ।
સ્પર્શોપલબ્ધિલક્ષણાયાં
સત્યાં ત્વચિ ગૃહ્યમાણે ( ચ ) ત્વગિન્દ્રિયેણે
સ્પર્શે ઇન્દ્રિયાન્તરાર્થા રૂપાદયો ન ગૃહ્યન્તે
અન્ધાદિભિઃ. ન સ્પર્શગ્રાહકાદિન્દ્રિયાદ્ ઇન્દ્રિયાન્તરમસ્તીતિ
સ્પર્શવદ્ અન્ધાદિભિર્ગૃહ્યેરન્ રૂપાદયઃ ન
ચ ગૃહ્યન્તે તસ્માન્નૈકમિન્દ્રિયં ત્વગિતિ ॥
ત્વગવયવવિશેષેણ
ધૂમોપલબ્ધિવત્તદુપલબ્ધિઃ।
યથા ત્વચો ઽવયવવિશેષઃ
કશ્ચિત્ ચક્ષુષિ સંનિકૃષ્ટો ધૂમસ્પર્શં ગૃહ્ણાતિ
નાન્ય એવં ત્વચો ઽવયવવિશેષા રૂપાદિગ્રાહકાસ્તેષામુપઘાતાદન્ધાદિભિર્ન
ગૃહ્યન્તે રૂપાદય ઇતિ ॥
વ્યાહતત્વાદહેતુઃ।
ઽત્વગવ્યતિરેકાદેકમિન્દ્રિયમ્ઽ ઇત્યુક્ત્વા
ઽત્વગક્યવવિશેષેણ ધૂમોપલબ્ધિવદ્ રૂપાદ્યુપલબ્ધિઃઽ
ઇત્યુચ્યતે. એવં ચ સતિ નાનાભૂતાનિ
વિષયગ્રાહકાણિ-- વિષયવ્યવસ્થાનાત્ ।
તદ્ભાવે વિષયગ્રહણસ્ય ભાવાત્ તદુપઘાતે
ચાભાવાત્. તથા ચ પૂર્વો વાદ ઉત્તરેણ વાદેન
વ્યાહન્યતે ઇતિ ॥
સંદિગ્ધશ્ચાવ્યતિરેકઃ।
પૃથિવ્યાદિભિરપિ ભૂતૈરિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ
વ્યાપ્તાનિ. ન ચ તેષ્વસત્સુ વિષયગ્રહણં
ભવતીતિ. તસ્માન્ન ત્વગ્ અન્યદ્વા
સર્વવિષયમેકમિન્દ્રિયમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.53 **********************
ન્ય્સ્_3,1.53: ન યુગપદાર્થાનુપલબ્ધેઃ ॥
આત્મા મનસા સંબધ્યતે મન ઇન્દ્રિયેણ
ઇન્દ્રિયં સર્વાર્થૈઃ સંનિકૃષ્ટમિતિ આત્મેન્દ્રિયમનો ઽર્થસંનિકર્ષેભ્યો
યુગપદ્ ગ્રહણાનિ સ્યુઃ ન ચ યુગપદ્ રૂપાદયો
ગૃહ્યન્તે તસ્માન્નૈકમિન્દ્રિયં
સર્વવિષયમસ્તીતિ ।
અસાહચર્યાચ્ચ વિષયગ્રહણાનાં નૈકમિન્દ્રિયં
સર્વવિષયકમ્, સાહચર્યે હિ વિષયગ્રહણાનામન્ધાદ્યનુપપત્તિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.54 **********************
ન્ય્સ્_3,1.54: વિપ્રતિષેધાચ્ચ ન ત્વગેકા ॥
ન ખલુ ત્વગેકમિન્દ્રિયમ્-- વ્યાઘાતાત્,
ત્વચા રૂપાણ્ય્ અપ્રાપ્તાનિ ગૃહ્યન્તે ઇતિ અપ્રાપ્યકારિત્વે
સ્પર્શાદિષ્વપ્યેવં પ્રસઙ્ગઃ, સ્પર્શાદીનાં
ચ પ્રાપ્તાનાં ગ્રહણાદ્ રૂપાદીનામ્ ( અપિ ) પ્રાપ્તાનાં
ગ્રહણમિતિ પ્રાપ્તમ્।
પ્રાપ્યાપ્રાપ્યકારિત્વમિતિચેત્ ?
આવરણાનુપપત્તેર્વિષયમાત્રસ્ય ગ્રહણમ્ = અથાપિ મન્યેત-- પ્રાપ્તાઃ સ્પર્શાદયસ્ત્વચા
ગૃહ્યન્તે રૂપાણિ ત્વ્ અપ્રાપ્તાનીતિ, એવં સતિ નાસ્ત્યાવરણમ્.
આવરણાનુપપત્તેશ્ચ રૂપમાત્રસ્ય ગ્રહણં
વ્યવહિતસ્ય ચાવ્યહિતસ્ય ચેતિ।
દૂરાન્તિકાનુવિધાનં
ચ રૂપોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યોર્ન સ્યાત્ ।
અપ્રાપ્તં ત્વચા ગૃહ્યતે રૂપમિતિ દૂરે રૂપસ્યાગ્રહણમન્તિકે
ચ ગ્રહણમિત્યેતદ્ ન સ્યાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.55 **********************
એકત્વપ્રતિષેધાચ્ચ નાનાત્વસિદ્ધૌ
સ્થાનાહેતુરપ્યુપાદીયતે---
ન્ય્સ્_3,1.55: ઇન્દ્રિયાર્થપઞ્ચત્વાત્ ॥
અર્થઃ પ્રયોજનં તત્ પઞ્ચવિધમિન્દ્રિયાણામ્
ઉસ્પર્શનેનેન્દ્રિયેણ સ્પર્શગ્રહણે સતિ ન
તેનૈવ રૂપં ગૃહ્યતે ઇતિ રૂપગ્રહણપ્રયોજનં
ચક્ષુરનુમીયતે, સ્પર્શરૂપગ્રહણે ચ તાભ્યામેવ
ન ગન્ધો ગૃહ્યતે ઇતિ ગન્ધગ્રહણપ્રયોજનં ઘ્રાણમનુમીયતે,
ત્રયાણાં ગ્રહણે ન તૈરેવ રસો ગૃહ્યતે
ઇતિ રસગ્રહણપ્રયોજનં રસનમનુમીયતે,
ન ચતુર્ણાં ગ્રહણે તૈરેવ શબ્દઃ શ્રૂયતે ઇતિ
શબ્દગ્રહણપ્રયોજનં શ્રોત્રમનુમીયતે, એવમિન્દ્રિયપ્રયોજનસ્યાનિતરેતરસાધનસાધ્યત્વાત્
પઞ્ચૈવેન્દ્રિયાણિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.56 **********************
ન્ય્સ્_3,1.56: ન તદર્થબહુત્વાત્ ॥
ન ખલુ ઽઇન્દ્રિયાર્થપઞ્ચત્વાત્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણીતિ સિધ્યતિ, કસ્માત્ ?
તેષામર્થાનાં બહુત્વાત્ ।
બહવઃ ખલ્વિમે ઇન્દ્રિયાર્થાઃ ।
સ્પર્શાસ્તાવત્ શીતોષ્ણાનુષ્ણાશીતા ઇતિ.
રૂપાણિ શુક્લહરિતાદીનિ. ગન્ધા ઇષ્ટાનિષ્ટોપેક્ષણીયાઃ.
રસાઃ કટુકાદયઃ, શબ્દા વર્ણાત્મનો ધ્વનિમાત્રાશ્ચ
ભિન્નાઃ, તદ્ યસ્યેન્દ્રિયાર્થપઞ્ચત્વાત્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ
તસ્યેન્દ્રિયાર્થબહુત્વાદ્ બહૂનીન્દ્રિયાણિ
પ્રસજ્યન્તે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.57 **********************
ન્ય્સ્_3,1.57: ગન્ધત્વાદ્યવ્યતિરેકાદ્ ગન્ધાદીનામપ્રતિષેધઃ ॥
ગન્ધત્વાદિભિઃ સ્વસમાન્યૈઃ કૃતવ્યવસ્થાનાં ગન્ધાદીનાં
યાનિ ગન્ધાદિગ્રહણાનિ તાન્ય્ અસમાનસાધનસાધ્યત્વાદ્
ગ્રાહકાન્તરાણિ ન પ્રયોજયન્તિ. અર્થસમૂહો ઽનુમાનમુક્તો
નાર્થૈકદેશઃ, અર્થૈકદેશં ચાશ્રિત્ય વિષયપઞ્ચત્વમાત્રં
ભવાન્ પ્રતિષેધતિ. તસ્માદયુક્તોયં પ્રતિષેધ
ઇતિ।
કથં પુનર્ગન્ધત્વાદિભિઃ સ્વસામાન્યૈઃ
કૃતવ્યવસ્થા ગન્ધાદયઃ ? ઇતિ, સ્પર્શઃ ખલ્વયં
ત્રિવિધઃ--- શીત ઉષ્ણો ઽનુષ્ણાશીતશ્ચ સ્પર્શત્વેન
સ્વસામાન્યેન સંગૃહીતઃ, ગૃહ્યમાણે ચ શીતસ્પર્શે
નોષ્ણસ્યાનુષ્ણાશીતસ્ય વા સ્પર્શસ્ય ગ્રહણં
ગ્રાહકાન્તરં પ્રયોજયતિ-- સ્પર્શભેદાનામેકસાધનસાધ્યત્વાત્
ઉયેનૈવ શીતસ્પર્શો ગૃહ્યતે તેનૈવેતરાવપીતિ।
એવં ગન્ધત્વેન ગન્ધાનામ્. રૂપત્વેન રૂપાણામ્.
રસત્વેન રસાનામ્. શબ્દત્વેન શબ્દાનામિતિ।
ગન્ધાદિગ્રહણાનિ પુનરસમાનસાધનસાધ્યત્વાન્નગ્રાહકાન્તરાણાં
પ્રયોજકાનિ, તસ્માદુપપન્નમિન્દ્રિયાર્થપઞ્ચત્વાત્
પઞ્ચેન્દ્રિયાણીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.58 **********************
યદિ સામાન્યં સંગ્રાહકમ્ ? પ્રાપ્તમિન્દ્રિયાણામ્---
ન્ય્સ્_3,1.58: વિષયત્વાવ્યતિરેકાદેકત્વમ્ ॥
વિષયત્વેન હિ સામાન્યેન ગન્ધાદયઃ સંગૃહીતા
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.59 **********************
ન્ય્સ્_3,1.59: ન બુદ્ધિલક્ષણાધિષ્ઠાનગત્યાકૃતિજાતિપઞ્ચત્વેભ્યઃ ॥
ન ખલુ વિષયત્વેન સામાન્યેન કૃતવ્યવસ્થા
વિષયા ગ્રાહકાન્તરનિરપેક્ષાઃ ।
એકસાધનગ્રાહ્ય અનુમીયન્તે. અનુમીયન્તે ચ પઞ્ચ
ગન્ધાદયો ગન્ધત્વાદિભિઃ સ્વસામાન્યૈઃ કૃતવ્યવસ્થાઃ
ઇન્દ્રિયાન્તરગ્રાહ્યઃ. તસ્માદસંબદ્ધમેતત્, અયમેવ
ચાર્થો ઽનૂદ્યતે-- ઽબુદ્ધિલક્ષણપઞ્ચત્વાત્ઽ ઇતિ ।
બુદ્ધય એવ લક્ષણાનિ-- વિષયગ્રહણલિઙ્ગત્વાદિન્દ્રિયાણામ્,
તદેતત્
"ઇન્દ્રિયાર્થપઞ્ચત્વાત્ 55" ઇત્યેતસ્મિન્
સૂત્રે કૃતભાષ્યમિતિ, તસ્માદ્ બુદ્ધિલક્ષણપઞ્ચત્વાત્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ।
અધિષ્ઠાનાન્યપિ ખલુ પઞ્ચ ઇન્દ્રિયાણામ્--
સર્વશરીરાધિષ્ઠાનં સ્પર્શનં સ્પર્શગ્રહણલિઙ્ગમ્,
કૃષ્ણતારાધિષ્ઠાનં ચક્ષુઃ બહિર્નિસ્મૃતં
રૂપગ્રહણલિઙ્ગમ્, નાસાધિષ્ઠાનં ઘ્રાણમ્,
જિહાધિષ્ઠાનં રસનમ્, કર્ણચ્છિદ્રાધિષ્ઠાનં
શ્રોત્રમ્, ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દગ્રહણલિઙ્ગત્વાદિતિ।
ગતિમેદાદપીન્દ્રિયભેદઃ-- કૃષ્ણસારોપનિબદ્ધં
ચક્ષુર્બહિર્નિઃસૃત્ય રૂપાધિકરણાનિ દ્રવ્યાણિ
પ્રાપ્નોતિ, સ્પર્શનાદીનિ ત્વિન્દ્રિયાણિ
વિષયા એવાશ્રયોપસર્પણાત્ પ્રત્યાસીદન્તિ,
સન્તાનવૃત્ત્યા શબ્દસ્ય શ્રોત્રપ્રત્ત્યાસત્તિરિતિ।
આકૃતિ ખલુ પરિમાણમ્ ।
ઇયત્તા સા પઞ્ચધા-- સ્વસ્થાનમાત્રાણિ ઘ્રાણરસનસ્પર્શનાનિ
વિષયાવ્યાપિનાનુમેયાનિ, ચક્ષુઃ કૃષ્ણસારાશ્રયં
બહિર્નિઃસૃતં વિષયવ્યાપિ, શ્રોત્રં નાન્યદાકાશાત્
તચ્ચ વિભુ શબ્દમાત્રાનુભવાનુમેયં પુરુષસંસ્કારોપગ્રહાચ્ચાધિષ્ઠાનનિયમેન
શબ્દસ્ય વ્યઞ્જકમિતિ।
જાતિરિતિ યોનિં પ્રચક્ષતે--
પઞ્ચ ખલ્વિન્દ્રિનયયોનયઃ પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ
તસ્માત્ પ્રકૃતિપઞ્ચત્વાદપિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણાતિ
સિદ્ધમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.60 **********************
કથં પુનર્જ્ઞાયતે--
ભૂતપ્રકૃતીનીન્દ્રિયાણિ નાવ્યક્તપ્રકૃતીનીતિ ?
ન્ય્સ્_3,1.60: ભૂતગુણવિશેષોપલબ્ધેસ્તાદાત્મ્યમ્ ॥
દૃષ્ટો હિ વાય્વાદીનાં ભૂતાનાં ગુણવિશેષાભિવ્યક્તિનિયમઃ
ઉવાયુઃ સ્પર્શવ્યઞ્જકઃ આપો રસવ્યઞ્જિકાઃ.
તેજો રૂપવ્યઞ્જકમ્. પાર્થિવં કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યં
કસ્યચિદ્ દ્રવ્યસ્ય ગ્રન્ધવ્યઞ્જકમદ્વ અસ્તિ ચાયમિન્દ્રિયાણાં
ભૂતગુણવિશેષોપલબ્ધિનિયમઃ તેન ભૂતગુણવિશેષોપલબ્ધેર્મન્યામહેભૂતપ્રકૃતીનીન્દ્રિયાણિ
નાવ્યક્તપ્રકૃતીનિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.61 **********************
અથાર્થવિવેચનમ્
ગન્ધાદયઃ પૃથિવ્યાદિગુણા ઇત્યુદ્દિષ્ટમ્ ।
ઉદ્દેશશ્ચ પૃથિવ્યાદીનામેકગુણત્વે ચાનેકગુણત્વે
સમાન ઇત્યત આહ---
ન્ય્સ્_3,1.61: ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દાનાં સ્પર્શપર્યન્તાઃ પૃથિવ્યાઃ ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.62 **********************
ન્ય્સ્_3,1.62: અપ્તેજોવાયૂનાં પૂર્વં પૂર્વમપોહ્યાકાશસ્યોત્તરઃ ॥
સ્પર્શપર્યન્તાનામિતિ વિભક્તિવિપરિણામઃ,
આકાશસ્યોત્તરઃ
ઉશબ્દઃ સ્પર્શપર્યન્તેભ્ય ઇતિ।
કથં તર્હિ
તરપ્નિર્દેશઃ ?. સ્વતન્ત્રવિનિયોગસામર્થ્યાત્
તેનોત્તરશબ્દસ્ય પરાર્થાભિધાનં વિજ્ઞાયતે--
ઉદ્દેશસૂત્રે હિ સ્પર્શપયન્તેભ્યઃ પરઃ શબ્દ
ઇતિ, તન્ત્રં વા-- સ્પર્શસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
સ્પર્શપર્યન્તેષુ નિયુક્તેષુ યો ઽન્યસ્તદુત્તરઃ
શબ્દ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.63 **********************
ન્ય્સ્_3,1.63: ન સર્વગુણાનુપલબ્ધેઃ ॥
નાયં ગુણનિયોગઃ સાધુઃ, કસ્માત્ ?.
યસ્ય ભૂતસ્ય યે ગુણા ન તે તદાત્મકેનેન્દ્રિયેણ
સર્વે ઉપલભ્યન્તે ।
પાર્થિવેન હિ ઘ્રાણેન સ્પર્શપર્યન્તા ન ગૃહ્યન્તે
ગન્ધ એવૈકો ગૃહ્યતે, એવં શેષેષ્વપીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.64 **********************
કથં તર્હીમે ગુણા
વિનિયોક્તવ્યાઃ ? ઇતિ---
ન્ય્સ્_3,1.64: એકૈકશ્યેનોત્તરોત્તરગુણસદ્ભાવાદુત્તરાણાં તદનુપલબ્ધિઃ ॥
ગન્ધાદીનામેકૈકો યથાક્રમં
પૃથિવ્યાદીનામેકૈકસ્ય ગુણઃ અતસ્તદનુપલબ્ધિઃ ।
તેષાં તયોઃ તસ્ય ચાનુપલબ્ધિઃ ।
ઘ્રાણેન રસરૂપસ્પર્શાનાં. રસનેન રૂપસ્પર્શયોઃ.
ચક્ષુક્ષા સ્પર્શસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.65 **********************
કથં તર્હ્યનેકગુણાનિ ભૂતાનિ ગૃહ્યન્તે ?
ઇતિ,
ન્ય્સ્_3,1.65: સંસર્ગાચ્ચાનેકગુણગ્રહણમ્ ॥
અબાદિસંસર્ગાચ્ચ
પૃથિવ્યાં રસાદયો ગૃહ્યન્તે એવં
શેષેષ્વપીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.66 **********************
નિયમસ્તર્હિ ન પ્રાપ્નોતિ--
સંસર્ગસ્યાનિયમાત્ ઽચતુર્ગુણા પૃથિવીઽ
ઽત્રિગુણા આપઃઽ ઽદ્વિગુણં તેજઃઽ ઽએકગુણો વાયુઃઽ
ઇતિ, નિયમશ્ચોપપદ્યતે, કથમ્ ?---
ન્ય્સ્_3,1.66: વિષ્ટં હ્યપરં પરેણ ॥
પૃથિવ્યાદીનાં પૂર્વપૂર્વમુત્તરેણોત્તરેણ
વિષ્ટમ્ અતો ન સંસર્ગાનિયમ ઇતિ. તચ્ચૈતદ્
ભૂતસૃષ્ટૌ વેદિતવ્યં નૈતર્હીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.67 **********************
ન્ય્સ્_3,1.67: ન પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ॥
નેતિ ત્રિસૂત્રીં પ્રત્યાચષ્ટે, કસ્માત્ ?, પાર્થિવસ્ય
દ્રવ્યસ્યાપ્ય્ અસ્ય ચ પ્રત્યક્ષત્વાત્।
મહત્ત્વાનેકદ્રવ્યત્વાદ્રૂપાચ્ચોપલબ્ધિરિતિ
તૈજસમેવ દ્રવ્યં પ્રત્યક્ષં સ્યાત્. ન પાર્થિવમાપ્યં
વા-- રૂપાભાવાત્।
તૈજસવત્તુ પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાદ્ ન સંસર્ગાદનેકગુણગ્રહણં ભૂતાનામિતિ।
ભૂતાન્તરરૂપકૃતં ચ પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વં
બ્રુવતઃ પ્રત્યક્ષો વાયુઃ પ્રસજ્યતે.
નિયમે વા કારણમુચ્યતામિતિ।
રસયોર્વા પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્, પાર્થિવો રસઃ ષડ્વિધઃ આપ્યો મધુર એવ ન ચૈતત્ સંસર્ગાદ્ ભવિતુમર્હતિ।
રૂપયોર્વા પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રતયક્ષત્વાત્,
તૈજસરૂપાનુગૃહીતયોઃ સંસર્ગે હિ વ્યઞ્જકમેવ રૂપં ન વ્યઙ્ગ્યમસ્તીતિ।
એકાનેકવિધત્વે ચ પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાદ્ રૂપયોઃ ।
પાર્થિવં હરિતલોહિતપીતાદ્યનેકવિધં રૂપમ્ આપ્યં તુ શુક્લમપ્રકાશકં ન ચૈતદેકગુણાનાં સંસર્ગે સત્યુપલભ્યતે ઇતિ।
ઉદાહરણમાત્રં ચૈતત્।
અતઃ પરં પ્રપઞ્ચઃ-- સ્પર્શયોર્વા પાર્થિવતૈજસયોઃ
પ્રત્યક્ષત્વાત્. પાર્થિવો ઽનુષ્ણાશીતઃ સ્પર્શઃ
ઉષ્ણસ્તૈજસઃ પ્રત્નયક્ષઃ. ન ચૈતદેકગુણાનામ્ અનુષ્ણાશીતસ્પર્શેન
વાયુના સંસર્ગેણોપપદ્યતે ઇતિ।
અથ વા પાર્થિવાપ્યયોર્દ્રવ્યયોર્વ્યવસ્થિતગુણયોઃ
પ્રત્યક્ષત્વાત્ = ચતુર્ગુણં પાર્થિવં દ્રવ્યં ત્રિગુણમાપ્યં
પ્રત્યક્ષં તેન તત્કારણમનુમીયતે-- તથાભૂતમિતિ.
તસ્ય કાર્યં લિઙ્મ્-- કારણભાવાદ્ધિ કાર્યભાવ
ઇતિ।
એવં તૈજસવાયવ્યયોર્દવ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાદ્
ગુણવ્યવસ્થાયાસ્તત્કારણે દ્રવ્યે વ્યવસ્થાનુમાનમિતિ।
દૃષ્ટશ્ચ વિવેકઃ-- પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
પાર્થિવં દ્રવ્યમબાદિભિર્વિયુક્તં પ્રત્યક્ષતો
ગૃહ્યતે આપ્યં ચ પરાભ્યાં તૈજસં ચ વાયુના,
ન ચૈકૈકગુણં ગૃહ્યતે ઇતિ।
નિરનુમાનં તુ
"વિષ્ટં હ્યપરં પરેણ 66"
ઇત્યેતદિતિ ।
નાત્ર લિઙ્ગમનુમાપકં ગૃહ્યતે ઇતિ યેનૈતદેવં પ્રતિપદ્યેમહિ।
યચ્ચોક્તમ્-- ઽવિષ્ટં હ્યપરં પરેણેતિ ભૂતસૃષ્ટૌ વેદિતવ્યં ન સાંપ્રતમ્ઽ ઇતિ
નિયમકારણાભાવાદયુક્તમ્, દૃષ્ટં ચ સાંપ્રતમ્--
ઽઅપરં પરેણ વિષ્ટમ્ઽ ઇતિ ।
વાયુના ચ વિષ્ટં તેજ ઇતિ।
વિષ્ટત્વમ્ ।
સંયોગઃ સચ દ્વયોઃ સમાનઃ, વાયુના ચ
વિષ્ટત્વાત્ સ્પર્શવત્ તેજઃ ન તુ તેજસા
વિષ્ટત્વાદ્ રૂપવાન્ વાયુરિતિ નિયમકારણં
નાસ્તીતિ।
દૃષ્ટં ચ તૈજસેન સ્પર્શેન વાયવ્યસ્ય
સ્પર્શસ્યાભિભવાદગ્રહણમિતિ ન ચ તેનૈવ
તસ્યાભિભવ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.68 **********************
તદેવં ન્યાયાવેરુદ્ધં પ્રવાદં પ્રતિષિધ્ય
"ન સર્વગુણાનુપલબ્ધેઃ 63 " ઇતિ
ચોદિતં સમાધીયતે---
ન્ય્સ્_3,1.68: પૂર્વપૂર્વગુણોત્કર્ષાત્ તત્તત્પ્રધાનમ્ ॥
તસ્માન્ન સર્વગુણોપલબ્ધિર્ઘ્રાણાદીનામ્.
પૂર્વં પૂર્વં ગન્ધાદેર્ગુણસ્યોત્કર્ષાત્ તત્તત્પ્રધાનમ્।
કા પ્રધાનતા ?, વિષયગ્રાહકત્વમ્।
કો ગુણોત્કર્ષઃ ?, અભિવ્યક્તૌ સમર્થત્વમ્।
યથા બાહ્યાનાં પાર્થિવાપ્યતૈજસાનાં
દ્રવ્યાણાં ચતુર્ગુણત્રિગુણદ્વિગુણાનાં ન સર્વગુણવ્યઞ્જકત્વં
ગન્ધરસરૂપોત્કર્ષાત્તુ યથાક્રમં ગન્ધરસરૂપવ્યઞ્જકત્વમ્
એવં ઘ્રાણરસનચક્ષુષાં ચતુર્ગુણત્રિગુણદ્વિગુણાનાં
ન સર્વગુણગ્રાહકત્વં ગન્ધરસરૂપોત્કર્ષાત્તુ
યથાક્રમં ગન્ધરસરૂપગ્રાહકત્વં તસ્માત્ ઘ્રાણાદીભિર્ન
સર્વેષાં ગુણાનામુપલબ્ધિરિતિ।
યસ્તુ પ્રતિજાનીતે--
ગન્ધગુણત્વાદ્ ઘ્રાણં ગન્ધસ્ય ગ્રાહકમ્ એવં
રસનાદિષ્વપીતિ, તસ્ય યથાગુણયોગં ઘ્રાણાદિભિર્ગુણગ્રહણં
પ્રસજ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.69 **********************
કિઙ્કૃતં પુનર્વ્યવસ્થાનં કિઞ્ચિત્ પાર્થિવમિન્દ્રિયં ન સર્વાણિ ?. કાનિચિત્ આપ્યતૈજસવાયવ્યાનિ
ઇન્દ્રિયાણિ ન સર્વાણિ ? ઇતિ---
ન્ય્સ્_3,1.69: તવ્દ્યવસ્થાનં તુ ભૂયસ્ત્વાત્ ॥
અર્થનિર્વૃત્તિસમર્થસ્ય પ્રવિભક્તસ્ય દ્રવ્યસ્ય સંસર્ગઃ પુરુષસંસ્કારકારિતો ભૂયસ્ત્વમ્,
દૃષ્ટો હિ પ્રકર્ષે ભૂયસ્ત્વશબ્દઃ--
પ્રકૃષ્ટો યથા વિષયઃ ઽભૂયાન્ઽ ઇત્યુચ્યતે,
યથા પૃથગર્થક્રિયાસમર્થાનિ પુરુષસંસ્કારવશાદ્
વિષૌષધિમણિપ્રભૃતીનિ દ્રવ્યાણિ નિર્વર્ત્યન્તે
ન સર્વં સર્વાર્થમ્ એવં પૃથગ્વિષયગ્રહણસમર્થાનિ
ઘ્રાણાદીનિ નિર્વર્ત્યન્તે ન સર્વવિષયગ્રહણસમર્થાનીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.70 **********************
સ્વગુણાન્ નોપલભન્તે
ઇન્દ્રિયાણિ, કસ્માદિતિચેત્ ?---
ન્ય્સ્_3,1.70: સગુણાનામિન્દ્રિયભાવાત્ ॥
સ્વાન્ ગન્ધાદીન્ નોપલભન્તે ઘ્રાણાદીનિ।
કેન કારણેનેતિચેત્ ?, સ્વગુણૈઃ સહ ઘ્રાણાદીનામિન્દ્રિયભાવાત્ ।
ઘ્રાણં સ્વેન ગન્ધેન સમાનાર્થકારિણા
સહ બાહ્યં ગન્ધં ગૃહ્ણાતિ તસ્ય સ્વગન્ધગ્રહણં
સહકારિવૈકલ્યાન્ન ભવતિ. એવં
શેષાણામપિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.71 **********************
યદિ પુનર્ગન્ધઃ સહકારી ચ સ્યાદ્ ઘ્રાણસ્ય ?
ગ્રાહ્યશ્ચ ( સ્યાદેવ ? ) ઇત્યત આહ---
ન્ય્સ્_3,1.71: તેનૈવ તસ્યાગ્રહણાચ્ચ ॥
ન ગુણોપલબ્ધિરિન્દ્રિયાણામ્।
યો બ્રૂતે-- યથા બાહ્યં દ્રવ્યં ચક્ષુષાં
ગૃહ્યતે તથા તેનૈવ ચક્ષુષા તદેવ
ચક્ષુર્ગૃહ્યતામિતિ તાદૃગિદમ્-- તુલ્યો
હ્યુભયત્ર પ્રતિપત્તિહેત્વભાવ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.72 **********************
ન્ય્સ્_3,1.72: ન શબ્દગુણોપલબ્ધેઃ ॥
ઽસ્વગુણાન્ નોપલભન્તે ઇન્દ્રિયાણીત્યેતન્ન
ભવતિ-- ઉપલભ્યતે હિ સ્વગુણઃ શબ્દઃ શ્રોત્રેણેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.73 **********************
ન્ય્સ્_3,1.73: તદુપલબ્ધિરિતરેતરદ્રવ્યગુણવૈધર્મ્યાત્ ॥
ન શબ્દેન ગુણેન સગુણમાકાશમિન્દ્રિયં
ભવતિ. ન શબ્દઃ શબ્દસ્ય વ્યઞ્જકઃ।
ન ચ ઘ્રાણાદીનાં સ્વગુણગ્રહણં પ્રત્યક્ષં
નાપ્યનુમીયતે, અનુમીયતે તુ શ્રોત્રેણાકાશેન
શબ્દસ્ય ગ્રહણં શબ્દગુણત્વં ચાકાશસ્યેતિ,
પરિશેષશ્ચાનુમાનં વેદિતવ્યમ્-- આત્મા
તાવત્ શ્રોતા ન કરણમ્, મનસઃ શ્રોત્રત્વે
બધિરત્વાભાવઃ, પૃથિવ્યાદીનાં
ઘ્રાણાદિભાવે સામર્થ્યં શ્રોત્રભાવે
ચાસામર્થ્યમ્, અસ્તિ ચેદં શ્રોત્રમ્ આકાશં
ચ શિષ્યતે પરિશેષાદાકાશં શ્રોત્રમિતિ