ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 10

॥ ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનવિરચિતે ન્યાયભાષ્યે ચતુર્થોધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ સટીકે ન્યાયભાષ્યે પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય પ્રથમમાહ્નિકમ્
********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.1 **********************
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનસ્ય વિકલ્પાજ્જાતિબહુત્વમિતિ સંક્ષેપેણોક્તં તદ્વિસ્તરેણ વિભજતે, તાઃ ખલ્વિમા જાતયઃ સ્થાપનાહેતૌ પ્રયુક્તે ચતુર્વિંશતિઃ પ્રતિષેધહેતવઃ ।
ન્ય્સ્_5,1.1: સાધર્મ્યવૈધર્મ્યોત્કર્ષાપકર્ષવર્ણ્યાવર્ણ્યવિકલ્પસાધ્યપ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિપ્રસઙ્ગપ્રતિદૃષ્ટાન્તાનુત્પત્તિસંશયપ્રકારણાહેત્વર્થાપત્ત્યવિશેષોપપત્ત્યુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિનિત્યાનિત્યકાર્યસમાઃ ॥
સાધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાન્ અવિશિષ્યમાણં સ્યાપનાહેતુતઃ સાધર્મ્યસમઃ, વિશેષં તત્ર તત્રોદાહરિષ્યામ્યઃ, એવં વૈધર્મ્યસમપ્રભૃતયોપિ નિર્વક્તવ્યાઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.2 **********************
લક્ષણં તુ---
ન્ય્સ્_5,1.2: સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યામુપસંહારે તદ્ધર્મવિપર્યયોપપત્તેઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યસમૌ ॥
સાધર્મ્યેણોપસંકારે સાધ્યધર્મ્વિપર્યયોપપત્તેઃ સાધર્મ્યેણૈવ પ્રત્યવસ્થાનમ્ અવિશિષ્યમાણં સ્થાપનાહેતુતઃ સાધર્મ્યસમઃ પ્રતિષેધઃ, નિદર્શનમ્-- ઽક્રિયાવાનાત્મા-- દ્રવ્યસ્ય ક્રિયઃહેતુગુણયોગાત્. દ્રવ્યં લોષ્ટઃ ક્રિયાહેતુગુણયુક્ત ક્રિયાવાન્ તથા ચાત્મા તસમાત્ ક્રિયાવાન્ઽ ઇતિ, એવમુપસંહૃતે પરઃ સાધર્મ્યેણૈવ પ્રત્યવતિષ્ઠતે-- ઽનિષ્ક્રિય આત્મા-- વિભુનો દ્રવ્યસ્ય નિષ્ક્રિયત્વાત્. વિભુ ચાકાશં નિષ્ક્રિયં ચ તથા ચાત્મા તસ્માત્ નિષ્ક્રિયઃઽ ઇતિ, ન ચાસ્તિ વિશેષહેતુઃ-- ક્રિયાવત્સાધર્મ્યાત્ ક્રિયાવતા ભવિતવ્યં ન પુરક્રિયસાધર્મ્યાદ્ નિષ્ક્રિયેણેતિ, વિશેષહેત્વભાવાન્ સાધર્મ્યસમાઃ પ્રતિષેધો ભવતિ।
અથ વૈધર્મ્યસમઃ-- ઽક્રિયાહેતુગુણયુક્તો લોષ્ટઃ પરિચ્છિન્નો દૃષ્ટો ન તથાત્મા તસ્માન્ન લોષ્ટવત્ ક્રિયાવાન્ઽ ઇતિ. ન નાસ્તિ વિશેષહેતુઃ-- ક્રિયાવત્સાધર્મ્યાત્ ક્રિયાવતા ભવિતવ્યં ન પુનઃ ક્રિયાવદ્વૈધર્મ્યાદ્કિયેણેતિ. વિશેષહેત્વભાવાદ્ વૈધર્મ્યસમઃ।
વૈધર્મ્યેણ ચોપસંહારે-- ઽનિષ્ક્રિય આત્મા-- વિભુત્વાત્. ક્રિયાવદ્ દ્રવ્યમવિભુ દૃષ્ટં યથા લોષ્ટઃ ન ચ તથાત્મા તસ્માદ્ નિષ્ક્રિયઃઽ ઇતિ, વૈધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્-- ઽનિષ્ક્રિયં દ્રવ્યમાકાશં ક્રિયાહેતુગુણરહિતં દૃષ્ટં ન તથાત્મા તસ્માન્ન નિષ્ક્રિયઃઽ ઇતિ. નિ ચાસ્તિ વિશેષહેતુઃ-- ક્રિયાવદ્વૈધર્મ્યાદ્ નિષ્ક્રિયેણ ભવિતવ્યં ન પુનરક્રિયવૈધર્મ્યાત્ ક્રિયાવતેતિ. વિશેષહેત્વભાવાદ્ વૈધર્મ્યસમઃ।
અથ ( પુનઃ ) સાધર્મ્યસમઃ-- ઽક્રિયાવાન્ લોષ્ટઃ ક્રિયાહેતુગુણયુક્તો દૃષ્ટઃ તથા ચાત્મા તસ્માત્પવ ક્રિયાવાન્ઽ ઇતિ. ન ચાસ્તિ વિશેષહેતુઃ-- ક્રિયાવદ્વૈધર્મ્યાદ્ નિષ્ક્રિયો ન પુનઃ ક્રિયાવત્સાધર્મ્યાત્ ક્રિયાવાનિતિ. વિશેષહેત્વભાવાત્ સાધર્મ્યસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.3 **********************
અનયોરુત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.3: ગોત્વાદ્ગોસિદ્ધિવત્તત્સિદ્ધિઃ ॥
સાધર્મ્યમાત્રેણ વૈધર્મ્યમાત્રેણ ચ સાધ્યસાધને પ્રતિજ્ઞાયમાને સ્યાદવ્યવસ્થા સા તુ ધર્મવિશેષે નોપપદ્યતે, ગોસાધર્મ્યાદ્ ગોત્વાજ્જાતિવિશેષાદ્ ગૌઃ સિધ્યતિ ન તુ સાસ્નાદિસંબન્ધાત્. અશ્વાદિવૈધર્મ્યાદ્ ગોત્વાદેવ ગૌઃ સિધ્યતિ ન ગુણાદિભેદાત્, તચ્ચૈતત્ કૃતવ્યાખ્યાનમવયવપ્રકરણે, પ્રમાણાનામભિસંબન્ધાચ્ચૈકાર્થકારિત્વં સમાનં વાક્યે ઇતિ, હેત્વાભાસાશ્રયા ખલ્વ્ ઇયમ્ અવ્યવસ્થેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.4 **********************
ન્ય્સ્_5,1.4: સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ધર્મવિકલ્પાદુભયસાધ્યત્વાચ્ચ ઉત્કર્ષાપકર્ષવર્ણ્યાવર્ણ્યવિકલ્પસાધ્યસમાઃ ॥
દૃષ્ટાન્તધર્મ સાધ્યે સમાસજત ઉત્કર્ષસમઃ-- યદિ ક્રિયાહેતુગુણયોગલ્લોષ્ટવત્ ક્રિયાવાનાત્મા ( તદા ) લોષ્ટવદેવ સ્પર્શવાનપિ પ્રાપ્નોતિ. અથ ન સ્પર્શવાન્ લોષ્ટવત્ ક્રિયાવાનપિ ન પ્રાપ્નોતિ, વિપર્યયે વા વિશેષો વક્તવ્ય ઇતિ।
સાધ્યે ધર્માભાવં દૃષ્ટાન્તાત્ પ્રસજતો ઽપકર્ષસમઃ-- લોષ્ટઃ ખલુ ક્રિયાવાન્ અવિભુર્દૃષ્ટઃ કામમાત્માપિ ક્રિયાવાનવિભુરસ્તુ. વિપર્યયે વા વિશેષો વક્તવ્ય ઇતિ।
ખ્યાપનીયો વર્ણ્યો વિપર્યયાદવર્ણ્યઃ તાવેતૌ સાધ્યદૃષ્ટાન્તધર્મૌં વિપર્યસ્યતો વર્ણ્યાવર્ણ્યસમૌ ભવતઃ।
સાધનધર્મયુક્તે દૃષ્ટાન્તે ધર્માન્તરવિકલ્પાત્ સાધ્યધર્મવિકલ્પં પ્રસજતો વિકલ્પસમઃ-- ક્રિયાગુણહેતુયુક્તં કિઞ્ચિદ્ ગુરુ યથા લોષ્ટઃ કિઞ્ચિચ્ચ લઘુ યથા વાયુરેવં ક્રિયાહેતુગુણયુક્તં કિઞ્ચત્ ક્રિયાવત્ સ્યાદ્ યથા લોષ્ટઃ કિઞ્ચિદક્રિયં યથાત્મા. વિશેષો વા વાચ્ય ઇતિ।
હેત્વાદ્યિવયવસામર્થ્યયોગી ધર્મઃ સાધ્યસ્તં દૃષ્ટાન્તે પ્રસજતઃ સાધ્યસમઃ-- યદિ ઽયથા લોષ્ટસ્તથાત્મા ?ઽ પ્રાપ્તસ્તર્હિ ઽયથાત્મા તથા લોષ્ટઃઽ ઇતિ. સાધ્યશ્ચાયમાત્મા ક્રિયાવાનિતિ કામં લોષ્ટોપિ સાધ્યઃ, અથ નૈવમ્ ? ન તર્હિ ઽયથા લોષ્ટસ્તથાત્માઽ (ઇતિ )

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.5 **********************
એતેષામુત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.5: કિઞ્ચિત્સાધર્મ્યાદુપસંહારસિદ્ધેર્વૈધર્મ્યાદપ્રતિષેધઃ ॥
અલભ્યઃ સિદ્ધસ્ય નિહ્નવઃ, સિદ્ધં ચ કિઞ્ચિત્સાધર્મ્યાદુપમાનમ્-- ઽયથા ગૌસ્તથા ગવયઃઽ ઇતિ, તત્ર ન લભ્યો ગોગવયયોર્ધર્મવિકલ્પશ્ચોદયિતુમ્, એવં સાધકે ધર્મે દૃષ્ટાન્તાદિસામર્થ્યયુક્તે ન લભ્યઃ સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ધર્મવિકલ્પાત્
વૈધર્મ્યાત્ પ્રતિષેધો વક્તુમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.6 **********************
ન્ય્સ્_5,1.6: સાધ્યાતિદેશાચ્ચ દૃષ્ટાન્તોપપત્તેઃ ॥
યત્ર લૌકિકપરીક્ષકાણાં બુદ્ધિસામ્યં તેનાવિપરીતો ઽર્થો ઽતિદિશ્યતે પ્રજ્ઞાપનાર્થમ્. એવં સાધ્યાતિદેશાદ્ દૃષ્ટાન્તે ઉપપદ્યમાને સાધ્યત્વમનુપપન્નમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.7 **********************
ન્ય્સ્_5,1.7: પ્રાપ્ય સાધ્યમપ્રાપ્ય વા હેતોઃ પ્રાપ્ત્યાવિશિષ્ટત્વાદ્ અપ્રાપ્ત્યાસાધકત્વાચ્ચ પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિસમૌ ॥
હેતુઃ પ્રાપ્ય વા સાધ્યં સાધયેદપ્રાપ્ય વા ?, ન તાવત્ પ્રાપ્ય-- પ્રાપ્ત્યામવિશિષ્ટત્વાદ્ અસાધકઃઉ દ્વયોર્વિદ્યમાનયોઃ પ્રાપ્તૌ સત્યાં કિં કસ્ય સાધકં સાધ્યં વા ?।
અપ્રાપ્ય સાધકં ન ભવતિ-- નાપ્રાપ્તઃ પ્રદીપઃ પ્રકાશયતીતિ।
પ્રાપ્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનં પ્રાપ્તિસમઃ, અપ્રાપ્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનમ્ અપ્રાપ્તિસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.8 **********************
ન્ય્સ્_5,1.8: ઘટાદિનિષ્પત્તિદર્શનાત્ પીડને ચાભિચારાદપ્રતિષેધઃ ॥
ઉભયથા ખલ્વયુક્તઃ પ્રતિષેધઃ-- કર્તૃકરણાધિકરણાનિ પ્રાપ્ય મૃદં ઘટાદિકાર્યં વિષ્પાદયન્તિ, અભિચારાચ્ચ પીડને સતિ દૃષ્ટમ્ અપ્રાપ્ય સાધકત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.9 **********************
ન્ય્સ્_5,1.9: દૃષ્ટાન્તસ્ય કારણાનપદેશાત્ પ્રત્યવસ્થાનાચ્ચ પ્રતિદૃષ્ટાન્તેન પ્રસઙ્ગપ્રતિદૃષ્ટાન્તસમૌ ॥
સાધનસ્યાપિ સાધનં વક્તવ્યમિતિ પ્રસઙ્ગેન પ્રત્યવસ્થાનં પ્રસઙ્ગસમઃ પ્રતિષેધઃ-- ક્રિયાહેતુગુણયોગી ક્રિયાવાન્ લોષ્ટ ઇતિહેતુર્નાપદિશ્યતે ન ચ હેતુમન્તરેણ સિદ્ધિરસ્તીતિ।
પ્રતિદૃષ્ટાન્તેન પ્રત્યવસ્થાનં પ્રતિદૃષ્ટાન્તસમઃ-- ઽક્રિયાવાનાત્મા ક્રિયાહેતુગુણયોગાત્ લોષ્ટવત્ઽ ઇત્યુક્તે પ્રતિદૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયતે-- ઽક્રિયાહેતુગુણયુક્તમાકાશં નિષ્ક્રિયં દૃષ્ટમ્ઽ ઇતિ, કઃ પુનરાકાશસ્ય ક્રિયાહેતુર્ગુણઃ ? વાયુના સંયોગઃ સંસ્કારાપેક્ષઃ વાયુવનસ્પતિસંયોગવદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.10 **********************
અમયોરુત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.10: પ્રદીપોપાદાનપ્રસઙ્ગનિવૃત્તિવત્તદ્વિનિવૃત્તિઃ ॥
ઇદં તાવદયં પૃષ્ટો વક્તુમર્હતિ-- અથ કે પ્રદીપમુપાદદતે કિમર્થં ચેતિ ?, દિદૃક્ષમાણા દૃશ્યદર્શનાર્થમિતિ । અથ પ્રદીપં દિદૃક્ષમાણાઃ પ્રદીપાન્તરં કસ્માન્નોપાદદતે ?, અન્તરેણાપિ પ્રદીપાન્તરં દૃશ્યતે પ્રદીપસ્તત્ર પ્રદીપદર્શનાર્થં પ્રદીપોપાદાનં નિરર્થકમ્।
અથ દૃષ્ટાન્તઃ કિમર્થમુચ્યતે ઇતિ ?. અપ્રજ્ઞાતસ્ય જ્ઞાપનાર્થમિતિ।
અથ દૃષ્ટાન્તે કારણાદેશઃ કિમર્થં મૃગ્યતે ?, યદિ પ્રજ્ઞાપનાર્થમ્ ?, પ્રજ્ઞાતો દૃષ્ટાન્તઃ સ ખલુ--"લૌકિકપરીક્ષકાણાં યસ્મિન્નર્થે બુદ્ધિસામ્યં સ દૃષ્ટાન્તઃ 1-1-25"ઇતિ તત્પ્રજ્ઞાપનાર્થઃકારણાપદેશો નિરર્થક ઇતિ પ્રસઙ્ગસમસ્યોત્તરમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.11 **********************
અથ પ્રતિદૃષ્ટાન્તસમસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.11: પ્રતિદૃષ્ટાન્તહેતુત્વે ચ નાહેતુર્દૃષ્ટાન્તઃ ॥
પ્રતિદૃષ્ટાન્તં બ્રુવતા ન વિશેષહેતુરપદિશ્યતે-- અનેન પ્રકારેણ પ્રતિદૃષ્ટાન્તઃ સાધકો ન દૃષ્ટાન્ત ઇતિ, એવં પ્રતિદૃષ્ટાન્તહેતુત્વે નાહેતુર્દૃષ્ટાન્ત ઇત્યુપપદ્યતે. સ ચ કથં હેતુર્નસ્યાદ્ યદ્યપ્રતિષિદ્ધઃ સાધકઃ સ્યાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.12 **********************
ન્ય્સ્_5,1.12: પ્રાગુત્પત્તેઃ કારણાભાવાદનુત્પત્તિસમઃ ॥
અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઘટવદિત્યુક્તે અપર આહ-- પ્રાગુત્પત્તેરનુત્પન્ને શબ્દે પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમનિત્યત્વકારણં નાસ્તિ તદભાવાદ્ નિત્યત્વં પ્રાપ્તં નિત્યસ્ય ચોત્પત્તિર્નાસ્તિ।
અનુત્પત્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનમ્ અનુત્પત્તિસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.13 **********************
અસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.13: તથાભાવાદુત્પન્નસ્ય કારણોપપત્તેર્ન કારણપ્રતિષેધઃ ॥
તથાભાવાદુત્પન્નસ્યેતિ-- ઉત્પન્નઃ ખલ્વયં શબ્દ ઇતિ ભવતિ. પ્રાગુત્પત્તેઃ શબ્દ એવ નાસ્તિ-- ઉત્પન્નસ્ય શબ્દભાવાત્. શબ્દસ્ય સતઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્ અનિત્યત્વકારણમુપપદ્યતે. કારણોપપત્તેરયુક્તોયં દોષઃ--
"પ્રાગુત્પત્તેઃ કારણાભાવાત્"ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.14 **********************
ન્ય્સ્_5,1.14: સામાન્યદૃષ્ટાન્તયોરૈન્દ્રિયકત્વે સમાને નિત્યાનિત્યસાધર્મ્યાત્ સંશયસમઃ ॥
અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઘટવદિત્યુક્તે હેતૌ. સંશયેન પ્રત્યવતિષ્ઠતે-- સતિ પ્રયત્નાનાન્તરીયકત્વે અસ્ત્યેવાસ્ય નિત્યેન સામાન્યેન સાધર્મ્યમ્- ઐન્દ્રિયકત્વમ્. અસ્તિ ચ ઘટેનાનિત્યેન. અતો નિત્યાનિત્યસાધર્મ્યાદનિવૃત્તઃ સંશય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.15 **********************
અસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.15: સાધર્મ્યાત્સંશયે ન સંશયો વૈધર્મ્યાદ્ ઉભયથા વા સંશયે ઽત્યન્તસંશયપ્રસઙ્ગો નિત્યત્વાનભ્યુપગમાચ્ચ સામાન્યસ્યાપ્રતિષેધઃ ॥
વિશેષાદ્ વૈધર્મ્યાદવધાર્યમાણે ઽર્થે ઽપુરુષઃઽ ઇતિ ન સ્થાણુપુરુષસાધર્મ્યાત્ સંશયો ઽવકાશં લભતે, એવં વૈધર્મ્યાદ્ વિશેષાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદવધાર્યમાણે શબ્દસ્યાનિત્યત્વે નિત્યાનિત્યસાધર્મ્યાત્ સંશયો ઽવકાશં ન લભતે. યદિ વૈ લભેત ? તતઃ સ્થાણુપુરુષસાધર્મ્યાનુચ્છેદાદત્યન્તં સંશયઃ સ્યાત્, ગૃહ્યમાણે ચ વિશેષે નિત્યસાધર્મ્યં સંશયહેતુરિતિ નાભ્યુપગમ્યતે-- નહિ ગૃહ્યમાણે પુરુષસ્ય વિશેષે સ્થાણુપુરુષસાધર્મ્યં સંશયહેતુર્ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.16 **********************
ન્ય્સ્_5,1.16: ઉભયસાધર્મ્યાત્ પ્રક્રિયાસિદ્ધેઃ પ્રકરણસમઃ ॥
ઉભયેનૌનિત્યેન ચાનિત્યેન સાધર્મ્યાત્ પક્ષપ્રતિપક્ષયોઃ પ્રવૃત્તિઃ પ્રક્રિયા, ઽઅનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઘટવત્ઽ ઇત્યેકઃ પક્ષં પ્રવર્તયતિ. દ્વિતીયશ્ચ નિત્યસાધર્મ્યાત્. એવં ચ સતિ ઽપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાત્ઽ ઇતિહેતુરનિત્યસાધર્મ્યેણોચ્યમાનો ન પ્રકરણમતિવર્તતે. પ્રકરણાનતિવૃત્તેર્નિર્ણયાનનિવર્તનમ્, સમાનં ચૈતન્નિત્યસાધર્મ્યેણોચ્યમાને હેતૌ, તદિદં પ્રકરણાનતિવૃત્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનં પ્રકરણસમઃ।
સમાનં ચૈતદ્વૈધર્મ્યે ઽપિ = ઉભયવૈધર્મ્યાત્ પ્રક્રિયાસિદ્ધેઃ પ્રકરણસમ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.17 **********************
અસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.17: પ્રતિપક્ષાત્ પ્રકરણસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધાનુપપતિઃ પ્રતિપક્ષોપપત્તેઃ ॥
ઉભયસાધર્મ્યાત્ પ્રક્રિયાસિદ્ધિં બ્રુવતા પ્રતિપક્ષાત્ પ્રક્રિયાસિદ્ધિરુક્તા ભવતિ, યદ્યુભ્યસાધર્મ્યં તત્રૈકતરઃ પ્રતિપક્ષ ઇત્યેવં સત્યુપપન્નઃ પ્રતિપક્ષો ભવતિ. પ્રતિપક્ષોપપત્તેરનુપપન્નઃ પ્રતિષેધઃ-- યતઃ પ્રતિપક્ષોપપત્તિઃ પ્રતિષેધોપપત્તિશ્ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમિતિ।
તત્ત્વાનવધારણાચ્ચ પ્રક્રિયાસિદ્ધિઃ-- વિપર્યયે પ્રકરણાવસાનાતુ તત્ત્વાવધારણે હ્યવસિતં પ્રકરણં ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.18 **********************
ન્ય્સ્_5,1.18: ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેર્હેતોરહેતુસમઃ ॥
હેતુઃઉસાધનં તત્ સાધ્યાત્ પૂર્વં પશ્ચાત્ સહ વા ભવેત્. યદિ પૂર્વં સાધનમ્ ? અસતિ સાધ્યે કસ્ય સાધનમ્, અથ પશ્ચાત્ ? અસતિ સાધને કસ્યેદં સાધ્યમ્, અથ યુગપત્ સાધ્યસાધતે ? દ્વયોર્વિદ્યમાનયોઃ કિં કસ્ય સાધનં કિં કસ્ય સાધ્યમ્. ઇતિ હેતુરહેતુના ન વિશિષ્યતે।
અહેતુના સાધર્મ્યાત્ પ્રત્યવસ્થાનમ્ અહેતુસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.19 **********************
અસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.19: ન હેતુતઃ સાધ્યસિદ્ધેસ્ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધિઃ ॥
ન ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધિઃ, કસ્માત્ ? હેતુતઃ સાધ્યસિદ્ધેઃ, નિર્વતૈનીયસ્ય નિર્વૃત્તિઃ વિજ્ઞેયસ્ય વિજ્ઞાનમ્ ઉભયં કારણતો દૃશ્યતે. સોયં મહાન્ પ્રત્યક્ષવિષય ઉદાહરણમિતિ।
યત્તુ ખલૂક્તમ્-- અસતિ સાધ્યે કસ્ય સાધનમિતિ ? યત્તુ નિર્વર્ત્યતે યચ્ચ વિજ્ઞાપ્યતે તસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.20 **********************
ન્ય્સ્_5,1.20: પ્રતિષેધાનુપપત્તેશ્ચ પ્રતિષેદ્ધવ્યાપ્રતિષેધઃ ॥
ઽપૂર્વં પશ્ચાદ્ યુગપદ્વાઽ પ્રતિષેધ ઇતિ નોપપદ્યતે. પ્રતિષેધાનુપપત્તેઃ સ્થાપનાહેતુઃ સિદ્ધ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.21 **********************
ન્ય્સ્_5,1.21: અર્થાપત્તિતઃ પ્રતિપક્ષસિદ્ધેરર્થાપત્તિસમઃ ॥
ઽઅનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઘટવત્ઽ ઇતિ સ્થાપિતે પક્ષે અર્થાપત્ત્યા પ્રતિપક્ષં સાધયતો ઽર્થાપત્તિસમઃ, યદિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદનિત્યસાધર્મ્યાદનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ? ( તદા ) અર્થાદાપદ્યતે-- નિત્યસાધર્મ્યાન્નિત્ય ઇતિ, અસ્તિ ત્વસ્ય નિત્યેન સાધર્મ્યમ્ અસ્પર્શત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.22 **********************
અસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.22: અનુક્તસ્યાર્થાપત્તેઃ પક્ષહાનેરુપપત્તિરનુક્તત્વાદનૈકાન્તિકત્વાચ્ચાર્થાપત્તેઃ ॥
અનુપપાદ્ય સામર્થ્યમ્ અનુક્તમર્થાદાપદ્યતે ઇતિબ્રુવતઃ પક્ષહાનેરુપપત્તિઃ-- અનુક્તત્વાત્ = અનિત્યપક્ષસિદ્ધૌ અર્થાદાપન્નમ્-- નિત્યપક્ષસ્ય હાનિરિતિ।
અનેકાન્તિકત્વાચ્ચાર્થાપત્તેઃ = ઉભયપક્ષસમા ચેયમર્થાપત્તિઃ-- યદિ નિત્યસાધર્મ્યાદસ્પર્શત્વાદાકાશવચ્ચ નિત્યઃ શબ્દઃ ? ( તદા ) અર્થાદાપન્નમ્-- અનિત્યસાધર્મ્યાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદનિત્ય ઇતિ, ન ચેયં વિપર્યયમાત્રાદેકાન્તેનાર્થાપત્તિઃ. ન ખલુ વૈ ધનસ્ય ગ્રાવ્ણઃ પતનમિતિ અર્થાદાપદ્યતે-- દ્રવાણામપાં પતનાભાવ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.23 **********************
ન્ય્સ્_5,1.23: એકધર્મોપપત્તેરવિશેષે સર્વાવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ સદ્ભાવોપપત્તેર્ અવિશેષસમઃ ॥
એકો ધર્મઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં શબ્દઘટયોરુપપદ્યતે ઇત્યવિશેષે ઉભયોરનિતયત્વે સર્વસ્યાવિશેષઃ પ્રસજ્યતે।
કથમ્ ? સદ્ભાવોપપત્તેઃ = એકો ધર્મઃ સદ્ભાવઃ સર્વસ્યોપપદ્યતે।
સદ્ભાવોપપત્તેઃ સર્વાવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ પ્રત્યવસ્થાનમ્ અવિશેષસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.24 **********************
અસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.24: ક્વચિદ્ધર્માનુપપત્તેઃ ક્વચિચ્ચોપપત્તેઃ પ્રતિષેધાભાવઃ ॥
યથા સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોરેકધર્મસ્ય પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વસ્યોપપત્તેરનિત્યત્વં ધર્માન્તરમ્ અવિશેષો નૈવં સર્વભાવાનાં સદ્ભાવોપપત્તિનિમિત્તં ધર્માન્તરમસ્તિ યેનાવિશેષઃ સ્યાત્।
અથ મતમ્-- અનિત્યત્વમેવ ધર્માન્તરં સદ્ભાવોપપત્તિનિમિત્તં ભાવાનાં સર્વત્ર સ્યાદિતિ ?, એવં ખલુ વૈ કલ્પ્યમાને-- ઽઅનિત્યાઃ સર્વે ભાવાઃ સદ્ભાવોપપત્તેઃઽ ઇતિપક્ષઃ પ્રાપ્નોતિ, તત્ર પ્રતિજ્ઞાર્થવ્યતિરિક્તમન્યદુદાહરણં નાસ્તિ. અનુદાહરણશ્ચ હેતુર્નાસ્તીતિ, પ્રતિજ્ઞૈકદેશસ્ય ચોદાહરણત્વમનુપપન્નમ્-- ન હિ સાધ્યમુદાહરણં ભવતિ, સતશ્ચ નિત્યાનિત્યભાવાદનિત્યત્વાનુપપત્તિસ્તસ્માત્ ઽસદ્ભાવોપપત્તેઃ સર્વાવિશેષપ્રસઙ્ગઃઽ ઇતિ નિરભિધેયમેતદ્વાક્યમિતિ।
ઽસર્વભાવાનાં સદ્ભાવોપપત્તેરનિત્યત્વમ્ઽ ઇતિ બ્રુવતાનુજ્ઞાતં શબ્દસ્યાનિત્યત્વં તત્રાનુપપન્નઃ પ્રતિષેધ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.25 **********************
ન્ય્સ્_5,1.25: ઉભયકારણોપપત્તેરુપપત્તિસમઃ ॥
યદ્ય્ અનિત્યત્વકારણમુપપદ્યતે શબ્દસ્ય ઇત્ય્ અનિત્યઃ શબ્દઃ ? નિત્યત્વકારણમપ્યુપપદ્યતે ઽસ્યાસ્પર્શત્વમિતિ નિત્યત્વમપ્યુપપદ્યતે।
ઉભયસ્ય = અનિત્યત્વસ્ય નિત્યત્વસ્ય ચ કારણોપપત્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનમુપપત્તિસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.26 **********************
અસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.26: ઉપપત્તિકારણાભ્યનુજ્ઞાનાદપ્રતિષેધઃ ॥
"ઉભયકારણોપપત્તેઃ"ઇતિબ્રુવતા નાનિત્યત્વકારણોપપત્તેરનિત્યત્વં પ્રતિષિધ્યતે, યદિ પ્રતિષિધ્યતે ? નોભયકારણોપપત્તિઃ સ્યાત્।
ઉભયકારણોપપત્તિવચનાદનિત્યત્વકારણોપપત્તિરભ્યનુજ્ઞાયતે અભ્યનુજ્ઞાનાદનુપપન્નઃ પ્રતિષેધઃ।
વ્યાઘાતાત્ પ્રતિષેધ ઇતિચેત્ ? સમાનો વ્યાઘાતઃ।
એકસ્ય નિત્યત્વાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગં વ્યાહતં બ્રુવતા ઉક્તઃ પ્રતિષેધ ઇતિચેત્ ? સ્પપક્ષપરપક્ષયોઃ સમાનો વ્યાઘાતઃ સ ચ નૈકતરસ્ય સાધક ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.27 **********************
ન્ય્સ્_5,1.27: નિર્દિષ્ટકારણાભાવેપ્યુપલમ્ભાદુપલબ્ધિસમઃ ॥
નિર્દિષ્ટસ્ય પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વસ્યાનિત્યત્વકારણસ્યાભાવેપિ વાયુનોદનાદ્ વૃક્ષશાખાભઙ્ગજસ્ય શબ્દસ્યાનિત્યત્વમુપલભ્યતે।
નિર્દિષ્ટસ્ય સાધનસ્યાભાવેપિ સાધ્યધર્મોપલબ્ધ્યા પ્રત્યવસ્થાનમુપલબ્ધિસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.28 **********************
અસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.28: કારણાન્તરાદપિ તદ્ધર્મોપપત્તેરપ્રતિષેધઃ ॥
પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદિતિ બ્રુવતા કારણત ઉત્પત્તિરભિધીયતે. ન ( તુ ) કાર્યસ્ય કારણનિયમઃ, યિદ ચ કારણાન્તરાદપ્યુપપદ્યમાનસ્ય શબ્દસ્ય તદ્ અનિત્યત્વમુપપદ્યતે ? કિમત્રપ્રતિષિધ્યતે ? ઇતિ

ન પ્રાગુચ્ચારણાદ્ વિદ્યમાનસ્ય શબ્દસ્યાનુપલબ્ધિઃ, કસ્માત્ ? આવરણાદ્યનુપલબ્ધેઃઉયથા વિદ્યમાનસ્યોદકાદેરર્થસ્યાવારણાદેરનુપલબ્ધિર્નૈવં શબ્દસ્યાગ્રહણકારણેનાવરણાદિનાનુપલબ્ધિઃઉગૃહ્યેત ચૈતદસ્યાગ્રહણકારણમુદકાદિવદ્ ન ( ચ ) ગૃહ્યતે તસ્માદુદકાદિવિપરીતઃ શબ્દો ઽનુપલભ્યમાન ઇતિ---
********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.29 **********************
ન્ય્સ્_5,1.29: તદનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાદભાવસિદ્ધૌ તદ્વિપરીતોપપત્તેર્ અનુપલબ્ધિસમઃ ॥
તેષામ્ આવરણાદીનામનુપલબ્ધિર્નોપલભ્યતે અનુપલમ્ભાન્નાસ્તીત્ય્ અભાવો ઽસ્યાઃ સિધ્યતિ. અભાવસિદ્ધૌ હેત્વભાવાત્ તદ્વિપરીતમ્ અસ્તિત્વમાવરણાદીનામવધાર્યતે. તદ્વિપરીતોપપત્તેર્યત્ પ્રતિજ્ઞાતમ્-- ઽન પ્રાગુચ્ચારણાદ્વિદ્યમાનસ્ય શબ્દસ્યાનુપલબ્ધિઃઽ ઇત્યેતન્ન સિધ્યતિ. સો ઽયં હેતુઃ-- આવરણાદ્યનુપલબ્ધેરિતિ આવરણાદિષુ ચાવરણાદ્યનુપલબ્ધૌ ચ સમતયાનુપલધ્યા પ્રત્યવસ્થિતો ઽનુપલબ્ધિસમો ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.30 **********************
અસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.30: અનુપલમ્ભાત્મકત્વાદનુપલબ્ધેરહેતુઃ ॥
ઽઆવરણાદ્યનુપલબ્ધિર્નાસ્તિ-- અનુપલમ્ભાત્ઽ ઇત્યહેતુઃ, કસ્માત્ ?, અનુપલમ્ભાત્મકત્વાદનુપલબ્ધેઃ = ઉપલમ્ભાભાવમાત્રત્વાદનુપલબ્ધેઃ યદસ્તિ તદુપલબ્ધેર્વિષયઃ = ઉપલબ્ધ્યા તદસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞાયતે. યન્નાસ્તિ તદનુપલબ્ધેર્વિષયઃ = અનુપલભ્યમાનં નાસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞાયતે, સોયમાવરણાદ્યનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભો ઽનુપલબ્ધૌ સ્વવિષયે પ્રવર્તમાનો ન સ્વવિષયં પ્રતિષેધતિ, અપ્રતિષિદ્ધા ચાવરણાદ્યનુપલબ્ધિર્હેતુત્વાય કલ્પયતે।
આવરણાદીનિ તુ વિદ્યમાનત્વાદુપલબ્ધેર્વિષયાઃ તેષામુપલબ્ધ્યા ભવિતવ્યં યત્તાનિ નોપલભ્યન્તે તદ્ ઉપલબ્ધેઃ સ્વવિષયપ્રતિપાદિકાયા અભાવાદ્ = અનુષલમ્ભાદનુપલબ્ધેર્વિષયો ગમ્યતે-- ઽન સન્ત્યાવરણાદીનિ શબ્દસ્યાગ્રહણકારણાનીતિ, અનુપલમ્ભાદનુપલબ્ધિઃ સિધ્યતિ-- વિષયઃ સ તસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.31 **********************
ન્ય્સ્_5,1.31: જ્ઞાનવિકલ્પાનાં ચ ભાવાભાવસંવેદનાદધ્યાત્મમ્ ॥
અહેતુરિતિ વર્તતે।
શરીરે શરીરિણાં જ્ઞાનવિકલ્પાનાં ભાવાભાવૌ સંવેદનીયૌ-- ઽઅસ્તિ મે સંશયજ્ઞાનમ્ નાસ્તિ મે સંશયજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ. એવં પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમસ્મૃતિજ્ઞાનેષુ. સેયમાવરણાદ્ય્ અનુપલબ્ધિઃ ।
ઉપલબ્ધ્યભાવઃ સ્વસંવેદ્યઃ-- નાસ્તિ મે શબ્દસ્યાવરણાદ્યુપલબ્ધિઃ ઇતિ = ઽ
નોપલભ્યન્તે શબ્દસ્યાગ્રહણકારણાન્યાવરણાદીનીતિ, તત્ર યદુક્તમ્-- ઽતદનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાદભાવસિદ્ધિઃઽ ઇતિ એતન્નોપપદ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.32 **********************
ન્ય્સ્_5,1.32: સાધર્મ્યાત્તુલ્યધર્મોપપત્તેઃ સર્વાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદનિત્યસમઃ ॥
ઽઅનિત્યેન ઘટેન સાધર્મ્યાદનિત્યઃ શબ્દઃઽ ઇતિબ્રુવતઃ--"
અસ્તિ ઘટેનાનિત્યેન સર્વભાવાનાં સાધર્મ્યમ્"
ઇતિ સર્વસ્યાનિત્યત્વમનિષ્ટં સંપદ્યતે, સોયમનિત્યત્વેન પ્રત્યવસ્થાનાદનિત્યસમ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.33 **********************
અસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.33: સાધર્મ્યાદસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધાસિદ્ધિઃ પ્રતિષેધ્યસાધર્મ્યાત્ ॥
પ્રતિજ્ઞાદ્યવયવયુક્તં વાક્યં પક્ષનિવર્તકં પ્રતિપક્ષલક્ષણં પ્રતિષેધઃ, તસ્ય પક્ષેણ પ્રતિષેધ્યેન સાધર્મ્યં પ્રતિજ્ઞાદિયોગઃ, તદ્ યદ્યનિત્યસાધર્મ્યાદનિત્યત્વસ્યાસિદ્ધિઃ ?-- સાધર્મ્યાદસિદ્ધેઃ, પ્રતિષેધસ્યાપ્યસિદ્ધિઃ-- પ્રતિષેધ્યેન સાધર્મ્યાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.34 **********************
ન્ય્સ્_5,1.34: દૃષ્ટાન્તે ચ સાધ્યસાધનભાવેન પ્રજ્ઞાતસ્ય ધર્મસ્ય હેતુત્વાત્તસ્ય ચોભયથા ભાવાન્નાવિશેષઃ ॥
દૃષ્ટાન્તે યઃ ખલુ ધર્મઃ સાધ્યસાધનભાવેન પ્રજ્ઞાયતે સ હેતુત્વેનાભિધીયતે. સ ચોભયથા ભવતિ-- કેન ચિત્સમાનઃ કુતશ્ચિદ્વિશિષ્ટઃ. સામાન્યાત્ સાધર્મ્ય વિશેષાચ્ચ વૈધર્મ્યમ્. એકં સાધર્મ્યવિશેષો હેતુઃ નાવિશેષેણ સાધર્મ્યમાત્રં વૈધર્મ્યમાત્રં વા. સાધર્મ્યમાત્રં વૈધર્મ્યમાત્રં ચાશ્રિત્યભાવાનાહ--
"સાધર્મ્યાત્તુલ્યધર્મોપપત્તેઃ સર્વાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદનિત્યસમઃ 32"
ઇતિ. એતદયુક્તમિતિ।
અવિશેષસમપ્રતિષેધે ચ યદુક્તં તદપિ વેદિતવ્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.35 **********************
ન્ય્સ્_5,1.35: નિત્યમનિત્યભાવાદનિત્યે નિત્યત્વોપપત્તેર્નિત્યસમઃ ॥
ઽઅનિત્યઃ શબ્દઃઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયતે. તદનિત્યત્વં કિં શબ્દે નિત્યમ્ ? અથાનિત્યમ્ ?. યદિ તાવત્ સર્વદા ભવતિ ? ધર્મસ્ય સદા ભાવાદ્ ધર્મિણોપિ સદા ભાવ ઇતિ ઽનિત્યઃ શબ્દઃઽ ઇતિ, અથ ન સર્વદા ભવતિ ? અનિત્યત્વસ્યાભાવાદ્ નિત્યઃ શબ્દઃ, એવં નિત્યત્વેન પ્રત્યવસ્થ્રાનાત્ નિત્યસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.36 **********************
અસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.36: પ્રતિષેધ્યે નિત્યમનિત્યભાવાદનિત્યે ઽનિત્યત્વોપપત્તેઃ પ્રતિષેધાભાવઃ ॥
પ્રતિષેધ્યે શબ્દે ઽનિત્યમનિત્યત્વસ્ય ભાવાત્ઽ ઇત્યુચ્યમાને ઽનુજ્ઞાતં શબ્દસ્યાનિત્યત્વમ્. અનિત્યત્વોપપત્તેશ્ચ ઽનાનિત્યઃ શબ્દઃઽ ઇતિ પ્રતિષેધો નોપપદ્યતે, અથ નાભ્યુપગમ્યતે ? ઽનિત્યમનિત્યત્વસ્ય ભાવાત્ઽ ઇતિહેતુર્ન ભવતીતિ હેત્વભાવાત્ પ્રતિષેધાનુપપત્તિરિતિ।
ઉત્પન્નસ્ય નિરોધાદ્ અભાવઃ શબ્દસ્યાનિત્યત્વં તત્ર પરિપ્રશ્નાનુપપત્તિઃ ।
સોયં પ્રશ્નઃ-- ઽતદનિત્યત્વં કિં શબ્દે સર્વદા ભવતિ ? અથ ન ?ઽ ઇત્યનુપપન્નઃ, કસ્માત્ ? ઉત્પન્નસ્યયો નિરોધાદ્ અભાવઃ શબ્દસ્ય તદ્ અનિત્યત્વમ્. એવં ચ સત્ય્ અધિકરણાધેયવિભાગો વ્યાઘાતાન્નાસ્તીતિ।
નિત્યાનિત્યત્વવિરોધાચ્ચ નિત્યત્વમનિત્યત્વં ચૈકસ્ય ધર્મિણો ધર્માવિતિ વિરુધ્યેતે ।
ન સંભવતઃ, તત્ર યદુક્તમ્-- ઽનિત્યમનિત્યત્વસ્ય ભાવાદ્ નિત્ય એવઽ તદ્ અવર્તમાનાર્થમુક્તમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.37 **********************
ન્ય્સ્_5,1.37: પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાત્ કાર્યસમઃ ॥
ઽપ્રયત્નાનન્તરીયકતવાદનિત્યઃ શબ્દઃઽ ઇતિ, યસ્ય પ્રયત્નાનન્તરમાત્મલાભઃ તત્ખલુ અભૂત્વા ભવતિ યથા ઘટાદિ કાર્યમ્. અનિત્યમિતિ ચ ઽભૂત્વા ન ભવતીત્યેતદ્વિજ્ઞાયતે, એવમવસ્થિતે
"પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાત્"
ઇતિપ્રતિષેધ ઉચ્યતે ।
પ્રયત્નાનન્તરમાત્મલાભશ્ચ દૃષ્ટો ઘટાદીનામ્. વ્યવધાનાપોહાચ્ચાભિવ્યક્તિર્વ્યવહિતાનામ્, તત્ કિં પ્રયત્નાનન્તરમાત્માલાભઃ શબ્દસ્ય ? આહો અભિવ્યક્તિઃ ? ઇતિ વિશેષો નાસ્તિ।
કાર્યાવિશેષેણ પ્રત્યવસ્થાનં કાર્યસમઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.38 **********************
અસ્યોત્તરમ્---
ન્ય્સ્_5,1.38: કાર્યાન્યત્વે પ્રયત્નાહેતુત્વમ્ અનુપલબ્ધિકારણોપપત્તેઃ ॥
સતિ કાર્યાન્યત્વે અનુપલબ્ધિકારણાનુપપત્તેઃ પ્રયત્નસ્યાહેતુત્વં શબ્દસ્યાભિવ્યક્તૌ ।
યત્ર પ્રયત્નાનન્તરમભિવ્યક્તિસ્તત્રાનુપલબ્ધિકારણં વ્યવધાનમુપપદ્યતે. વ્યવધાનાપોહાચ્ચ પ્રયત્નાનન્તરભાવિનો ઽર્થસયોપલબ્ધિલક્ષણાભિવ્યક્તિર્ભવતીતિ. ન તુ શબ્દસ્યાનુપલબ્ધિકારણં કિં ચિદુપપદ્યતે યસ્ય પ્રયત્નાનન્તરમપોહાત્ શબ્દસ્યોપલબ્ધિલક્ષણાભિવ્યક્તિર્ભવતીતિ. તસ્માદુત્પદ્યતે શબ્દો નાભિવ્યજ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.39 **********************
હેતોશ્ચેદનૈકાન્તિકત્વમુપપાદ્યતે-- અનૈકાન્તિકત્વાદસાધકઃ સ્યાદિતિ, યદિ ચાનૈકાન્તિકત્વાદસાધક્ત્વમ્ ?---
ન્ય્સ્_5,1.39: પ્રતિષેધે ઃપિ સમાનો દોષઃ ॥
પ્રતિષેધોપ્યનૈકાન્તિકઃ-- કિઞ્ચિત્ પ્રતિષેધતિ કિઞ્ચિન્નેતિ. અનૈકાન્તિકત્વાદ્ અસાધક ઇતિ।
અથ વા શબ્દસ્યાનિત્યત્વપેક્ષે પ્રયત્નાનન્તરમુત્પાદો નાભિવ્યક્તિરિતિ વિશેષહેત્વભાવઃ, નિત્યત્વપક્ષેપિ પ્રયત્નાનન્તરમભિવ્યક્તિર્નોત્પાદ ઇતિ વિશેષહેત્વભાવઃ, સોયમુભયપક્ષસમોવિશેષહેત્વભાવ ઇત્યુભયમપ્યનૈકાન્તિકમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.40 **********************
ન્ય્સ્_5,1.40: સર્વત્રૈવમ્ ॥
સર્વેષુ સાધર્મ્યપ્રભતિષુ પ્રતિષેધહેતુષુ યત્ર યત્રાવિશેષો દૃશ્યતે તત્રોભયોઃ પક્ષયોઃ સમઃ પ્રસજ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.41 **********************
ન્ય્સ્_5,1.41: પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે પ્રતિષેધદોષવદ્દોષઃ ॥
યો ઽયં પ્રતિષેધેપિ સમાનો દોષઃ અનૈકાન્તિકત્વમાપાદ્યતે સો ઽયં પ્રતિષેધસ્ય પ્રતિષેધેપિ સમાનઃ, ન ઽઅનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાત્ઽ ઇતિ સાધનવાદિનઃ સ્થાપના પ્રથમઃ પક્ષઃ,
"પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાત્ કાર્યસમઃ 37"
ઇતિ દૂષણવાદિનઃ પ્રતિષેધહેતુના દ્વિતીયઃ પક્ષઃ સ ચ પ્રતિષેધ ઇત્યુચ્યતે, તસ્યાસ્ય પ્રતિષેધેપિ સમાનો દોષ ઇતિ તૃતીયઃ પક્ષઃ ( સ ચ ) વિપ્રતિષેધ ઉચ્યતે, તસ્મિન્ પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધેપિ સમાનો દોષઃ અનૈકાન્તિકત્વં ચતુર્થઃ પક્ષઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.42 **********************
ન્ય્સ્_5,1.42: પ્રતિષેધં સદોષમભ્યુપેત્ય પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે સમાનો દોષપ્રસઙ્ગો મતાનુજ્ઞા ॥
પ્રતિષેધમ્ ।
દ્વિતીયં પક્ષં સદોષમભ્યુપેત્ય ।
તદુદ્ધારમનુક્ત્વાનુજ્ઞાય પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે ।
તૃતીયપક્ષે સમાનમ્ અનૈકાન્તિકત્વમિતિ સમાનં દૂષણં પ્રસજતો દૂષણવાદિનો મતાનુજ્ઞા પ્રસજ્યતે ઇતિ પઞ્ચમઃ પક્ષઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_5,1.43 **********************
ન્ય્સ્_5,1.43: સ્વપક્ષલક્ષણાપેક્ષોપપત્ત્યુપસંહારે હેતુનિર્દેશે પરપક્ષદોષાભ્યુપગમાત્ સમાનો દોષઃ ॥
સ્થાપનાપેક્ષે "પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાત્"
ઇતિદોષઃ પ્રતિષેધહેતુવાદિનઃ સ્વપક્ષલક્ષણો ભવતિ, કસ્માત્ ?, સ્વપક્ષસમુત્થત્વાત્, સોયં સ્વપક્ષલક્ષણં દોષમપેક્ષમાણો ઽનુદ્ધૃત્ય ।
અનુજ્ઞાય "પ્રતિષેધેપિ સમાનો દોષઃ 39"
ઇત્યુપપદ્યમાનં દોષં પરપક્ષે ઉપસંહરતિ,ઇત્થં ચાનૈકાન્તિકઃ પ્રતિષેધ ઇતિ હેતું નિર્દિશતિ, તત્ર સ્વપક્ષલક્ષણાપેક્ષયોપપદ્યમાનદોષોપસંહારે હેતુનિર્દેશે ચ સતિ અનેન પરપક્ષો ઽભ્યુપગતો ભવતિ।
કથં કૃત્વા ?, યઃ પરેણ "પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાત્"
ઇત્યાદિનાનૈકાન્તિકત્વદોષ ઉક્તસ્તમ્ અનુદ્ધૃત્ય
"પ્રતિષેધેપિ સમાનો દોષઃ 39"
ઇત્યાહ, એવં સ્થાપનાં સદોષામભ્યુપેત્ય પ્રતિષેધેપિ સમાનં દોષં પ્રસજતઃ પરપક્ષાભ્યુપગમાત્ સમાનો દોષો ભવતિ. યથા પરસ્ય પ્રતિષેધં સદોષમભ્યુપેત્ય પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધેપિ સમાનો દોષપ્રસઙ્ગો મતાનુજ્ઞા પ્રસજ્યતે ઇતિ તથાસ્યાપિ સ્થાપનાં સદોષામભ્યુપેત્ય પ્રતિષેધેપિ સમાનં દોષં પ્રસજતો મતાનુજ્ઞા પ્રસજ્યતે ઇતિ, સ ખલ્વયં ષષ્ઠઃ પક્ષઃ।
તત્ર ખલુ સ્થાપનાહેતુવાદિનઃ પ્રથમતૃતીયપઞ્ચમપક્ષાઃ, પ્રતિષેધહેતુવાદિનઃ દ્વિતીયચતુર્થષષ્ઠપક્ષાઃ, તેષાં સાધ્વ્ અસાધુતાયાં મીમાંસ્યમાનાયાં ચતુર્થષષ્ઠયોરવિશેષાત્ પુનરુક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ ।
ચતુર્થપક્ષે સમાનદોષત્વં પરસ્યોચ્યતે--
"પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે પ્રતિષેધદોષવદ્ દોષઃ 41"
ઇતિ,
ષષ્ઠેપિ "પરપક્ષાભ્યુપગમાત્ સમાનો દોષઃ"
ઇતિસમાનદોષત્વમેવોચ્યતે નાર્થવિશેષઃ કશ્ચિદસ્તિ।
સમાનસ્તૃતીયપઞ્ચમયોઃ પુનરુક્તદોષપ્રસઙ્ગ ।
તૃતીયપક્ષેપિ "પ્રતિષેધેપિ સમાનો દોષઃ 39"
ઇતિ સમાનત્વમભ્યુપગમ્યતે. પઞ્ચમપક્ષેપિ પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે સમાનો દોષપ્રસઙ્ગો ઽભ્યુપગમ્યતે નાર્થવિશેષઃ કશ્ચિદુચ્યતે ઇતિ।
તત્ર પઞ્ચમષષ્ઠપક્ષયોરર્થાવિશેષાત્ પુનરુક્તદોષઃ, તૃતીયચતુર્થયોર્મતાનુજ્ઞા, પ્રથમદ્વિતીયયોર્વિશેષહેત્વભાવ ઇતિ ષટ્પક્ષ્યામુભયોરસિદ્ધિઃ।
કદા ષટ્પક્ષી ?, યદા "પ્રતિષેધેપિ સામાનો દોષઃ"
ઇત્યેવં પ્રવર્તતે તદોભયોઃ પક્ષયોરસિદ્ધિઃ, યદા તુ
"કાર્યાન્યત્વેપ્રયત્નાહેતુત્વમનુપલબ્ધિકારણોપપત્તેઃ 38"
ઇત્યનેન તૃતીયપક્ષો યુજ્યતે તદા વિશેષહેતુવચનાત્ પ્રયત્નાનન્તરમારમલાભઃ શબ્દસ્ય નાભિવ્યક્તિરિતિ સિદ્ધઃ પ્રથમપક્ષો ન ષટ્પક્ષી પ્રવર્તતે ઇતિ