Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (with commentary) · Chapter 9
iti śrīvācaspatimiśraviracitāyāṃ nyāyavārtikatātparyaṭīkāyāṃ
tṛtīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ //
atra tṛtīye 'dhyāye prathame ānhike 75 sūtrāṇi, dvitīye ca 73 sūtrāṇi iti ādita ārabhya militavā 148 sūtrāṇi /
3 a0 1 ānhike 9 prakaraṇāni, 3 ānhike 9 prakaraṇāni /
militvā 16 prakaraṇāni /
āditaḥ 42 prakaraṇāni /
caturthādhyāyasyādyamāhnikam //
NyS_4,1.1: pravṛttiryathoktā //
atha manaḥ parīkṣānantaramuddeśalakṣaṇakramānurodhena pravṛttiḥ parīkṣituṃ yuktā, sā kasmānna parīkṣyata iti śaṅkānirākaraṇāya sūtramityāha /
manaso 'nantaramiti /
( 446/3 ) pravṛttiryathoktā (sū.1) //
asya śeṣastathā parīkṣitā yathā lakṣitā tathā parīkṣitetyarthaḥ /
pṛcchati kiṃ punariti /
prameyamātmādi manontaṃ parīkṣitaṃ, na punaḥ pravṛtteḥ svarūpaṃ vā kāryaṃ vā parīkṣitāmiti bhāvaḥ /
uttaram /
yāvaddharmādharmāśrayamiti /
ekadravyetyekasminnevātmani varttataityarthaḥ /
avasthitā na tu buddhyādivadāśutaravināśinītyarthaḥ /
ātmasamavāyāditi /
kāryatve satīti draṣṭavyaṃ viśeṣaṇam /
tena na sāmānyaviśeṣābhyāṃ vyabhicāraḥ /
prāyaṇādītyādiśabdena sukhādikṣayo 'pavargaśca gṛhyate /
saṃsārāpavargahetubhūtātmasadbhāvāsadbhāvābhyāmiti śeṣaḥ /
evamādyuktamiti /
ādigrahaṇenātmasamavetā pravṛttirna tu pṛthivyādyāśrayeti darśayati
NyS_4,1.2: tathā doṣāḥ //
pravṛtteranantarāstarhi doṣāḥ parīkṣyantāmityata āha /
tathā doṣāḥ
(sū. 2) //
uktā iti śeṣaḥ /
pravṛttitulyatayā pravṛtiparīkṣayaiva tāvaddoṣāṇāṃ sattvaṃ parīkṣitamityarthaḥ /
kāryarūpapravṛttitulyatāmāha buddhisamānāśrayatvāditi /
abhīṣṭaviṣayānucintanaprabhavāḥ khalvime doṣā nānucintanabuddhivyadhikaraṇā bhavitumarhanti, tathā sati caitrasyābhīṣṭaviṣayānucintane maitrasya rāgaḥ pravartteta /
tasmādbuddhisamānāśrayatvādātmaguṇāḥ
ātmaguṇatvācca kāryapravṛttitulyatayā pravṛttiparīkṣayaiva ttāvaddoṣāḥ parīkṣitā ityarthaḥ /
idaṃ ca pravṛttitulyatvamaparaṃ doṣāṇāmityāha /
saṃsārasyānāditvāditi /
etaccoktaṃ vītarāgajanmādarśanādityanena /
tathoddeśaparīkṣāpareṇa dvitīyasūtreṇa yatteṣāṃ doṣāṇāṃ parīkṣitaṃ tadāha /
samyagjñānā cceti /
syādetat /
guṇatvesatyātmaguṇā iti siddhyati tadeva tu kuta ityata āha /
kāryatvesatīti /
( 440/1 ) indriyāntaraṃ mana iti mānasapratyakṣaiścātmatvasukhatvādibhiranaikāntitvaṃ mā bhūdata uktaṃ kāryatve satīti viśeṣaṇam /
acākṣuṣapratyakṣatvādityatrāpi kāryatve satīti viśeṣaṇamanuṣañjanīyam
NyS_4,1.3: tat trairāśyaṃ rāgadveṣamohārthāntarabhāvāt //
NyS_4,1.4: naikapratyanīkabhāvāt //
tadevaṃ bahu parīkṣitaṃ doṣāṇāṃ,
yattu kiṃ ciddoṣāṇāmaparīkṣitamasti tatparīkṣitumupakramate /
prarvatanālakṣaṇā ityuktaṃ tathā ca mānādaya
iti /
rāgadveṣamohā eva doṣā na ca mānādayasteṣvantarbhavanti buddhivyapadeśabhedāt /
pravarttanālakṣaṇatvaṃ tu teṣāmapyasti tasmādativyāpakatvānna lakṣaṇametadyuktaṃ yuktatve vā lakṣaṇasūtre mānādayo 'pi doṣavatpaṭhanīyā iti pūrvapakṣaḥ /
siddhāntavādyāha nopasaṃkhyāyante saṃgṛhītatvāditi /
rāgadveṣamohānāṃ sāmānyatrayāṇāṃ kāmādayo viśeṣāstathā copapanno buddhivyapadeśabhedaḥ saṅgrahaśceti bhāvaḥ /
asvavastvādānecchā svāmidānapūrvikā spṛhā /
punarbhavaprārthanā tṛṣṇāhetubhūtā pravṛttidvāreṇa punarbhavapratisaṃdhānasyeti /
pramāṇaviruddheti/(449/1) anyāyenetyarthaḥ /
parasya jñātermamāpyetaditi buddhirabhiniveśaḥ
tatpratiṣedhābhiprāpayo jñānipiśācasyerṣyetyucyate /
amarṣalakṣaṇo dveṣa iti /
( 450/1 ) nanu kṛtāpakārasya yā asahiṣṇutā so 'marṣa iti dveṣasyaiva viśeṣa ityuktaṃ kathaṃ dveṣasāmānyamucyata
ityata āha /
asahiṣṇutā duḥkhasya duḥkha sādhanānāṃ ceti /
mithyāpratipattilakṣaṇo moha iti /
saṃśayopi hi yathābasthite padārthe ayathābhāvapratipatti bhavati, vyavasthitaṃ hi vastu avayavasthitatayā gṛhṇāti saṃśayaḥ evaṃ paṇḍitamānino mīmāṃsakadurdurūḍhasyābhimāna iti // 3-4 //
NyS_4,1.5: vyabhicārādahetuḥ //
ekiyonayo hi rūpādayo na caiṣāmekatvaṃ, yadi punastatra rūpādīnāṃ parasparabhedasiddhaye kaścitkāraṇabheda āsthīyate sa rāgādiṣvapi samāna iti bhāvaḥ /
āryaprajñeti bhāṣyam /
ārāttattvādyātā āryā /
āryā cāsauprajñā ceti āryaprajñā /
samyagbodhaḥ sambodhaḥ
NyS_4,1.6: teṣāṃ mohaḥ pāpīyān nāmūḍhasyetarotpatteḥ //
nāsati nidānocchede nidānināmuccheda iti--rāgadveṣayornidāninorucchedāya tannidānatvaṃ mohasya darśayati sati cārthāntaratva
iti /
teṣāṃ mohaḥ pāpīyān kutaḥ nāmūḍhasyetarotpatteḥ
amūḍhasyetarotpattirna bhavati yata ityatrārthe nāmūḍhasyetarotpatterityuktam /
mohādviṣayasya sukhasādhanatvānusmṛtiḥ
duḥkhasādhanatānusmṛtiśca saṅkalpaḥ /
rañjanīyāḥ kopanīyā iti kartari kṛtyo bhavyageyādipāṭhāt /
vārtikaṃ mūḍhomuhyatīti /
(451/3) mūḍha iti mohavāsanāvān /
bhavatu nidānocchedāducchedo nidāninaḥ nidānasya kuta uccheda ityata āha /
tatvajñānācceti /
pratipakṣābhyāsānnidānoccheda
ityarthaḥ
NyS_4,1.7: nimittanaimittakabhāvādarthāntarabhāvo doṣebhyaḥ doṣanimittitvāditi hetoraprayojakatvamāha /
na doṣalakṣaṇāvarodhāditi /
tathābhāvastajjītāyatvamatathābhāvo 'tajjātīyatvam // 7-8 //
NyS_4,1.9: nimittanaimittakopapatteśca tulyajātīyānāmapratiṣedhaḥ //
anaikāntikatvamāha /
nimittanaimittikopapatteśceti
NyS_4,1.10: ātmanityatve pretyabhāvasiddhiḥ //
utpādocchedau pretyabhāvo na cātmano nityasya tau staḥ tasmādasmin darśane na yuktaḥ pretyabhāvaḥ /
vaināśikānāṃ tu sattvotpādanirodhābhyāṃ yuktaḥ pretyabhāvaḥ /
pretyeti lyab mukhaṃ vyādāya svapitītivad draṣṭavyaḥ /
tathā ca bhūtvā prāyaṇamiti bhavanaprāyaṇayoḥ samānakartṛkatvamapyupapannamiti pūrvapakṣaḥ /
pūrvābhyastasūtre ātmanityatvavyavasthāpanāt sattvotpādocchede ca kṛtahānākṛtābhyāgamadoṣeṇābhyudayaniḥśreyasārthamapravṛttiḥ
ṛṣyupadeśānarthakyaprasaṅgaśca svadehendriyabuddhisaṃvedanāsambandhotpādavipanāśau nityasyātmano janmaprāyaṇe tathā copapannaḥ pretyabhāva iti siddhāntaḥ
NyS_4,1.11: vyaktād vyaktānāṃ pratyakṣaprāmāṇyāt //
NyS_4,1.12: na ghaṭād ghaṭāniṣpatteḥ //
NyS_4,1.13: vyaktād ghaṭaniṣpatterapratiṣedhaḥ //
pretyabhāvavicāraprastāvenedamaparaṃ vicārayati /
yeyaṃ pretayotpattirnāma sā kathamiti cet /
atra hi prāvādukānāṃ nānāvidhā vipratipattayaḥ santi /
tatrābhimataṃ tāvatpakṣaṃ gṛhṇāti /
vyaktāditi /
agre vipratipattīrnivārayiṣyati /
śarīrendriyaviṣayopakaraṇādhāramiti ekavadbhāvena napuṃsakatvam /
pratyakṣagṛhītasambandhaprabhavamanumānaṃ pratyakṣepyupadiśati pratayakṣamūlakatvāditi /
nanu bhavatu śarīraṃ pṛthivyādi ca vyaktaṃ mahattvānekadravyavattvarūpaviśeṣebhyaḥ tanmūlakāraṇaṃ paramāṇavaḥ kathaṃ vyaktā ityata āha /
tatsāmānyāditi /
rūpādimatsāmagrīpūrvakaṃ gavādi śarīramityarthaḥ // 11-13 //
NyS_4,1.14: abhāvād bhāvotpattir nānupamṛdya prādurbhāvāt //
ataḥ paraṃ prāvādukānāṃ tairthikānāṃ ca darśanānyupanyastāni kāni citpratiṣidhyante tatra kāni cidabhyanujñāyanta iti ( 454/3 ) tatra tāvadeke prāhurabhāvādbhāvotpattiḥ kutaḥ nānanupamṛdya prādurbhāvo yataḥ tasmādityarthaḥ /
viśyaṃ hi śūnyatāyā eva jāyate /
evaṃ kila śrūyate asadevedasagra āsīditi /
ata evādyāpyasata
eva janma dṛśyate na sataḥ tatkasya hetoḥ abhāvastasyā kāraṇamiti /
upalakṣaṇaṃ cedaṃ nānupamṛdya prādurbhāvāditidva
asata utpādābhityapi draṣṭavyam /
tasmādasadupādānaṃ viśvamiti siddham
NyS_4,1.15: vyāghātādaprayogaḥ //
tatra siddhāntīpa gūḍhābhisandhirāha upamṛdyaprādurbhavatīti vyāghāta iti
NyS_4,1.16: nātītānāgatayoḥ kārakaśabdaprayogāt //
tadabhisandhimavidvān pūrvapakṣī dūṣayati /
na atītānāgatayoḥ kārakaśabdaprayogāditi /
upamṛdya prādurbhavatīti bhākta eṣa prayogo na mukhya ityarthaḥ /
bhinnasya kumbhasya kapālānīti tu yadyapi na sākṣātkārakaśabdastathāpi ṣaṣṭhyā sambandhābhidhānāt tasya kriyāmarbhatvātkriyāyāśca kārakanāntarīyakatvātpāramparyeṇa kārakaśabdatā draṣṭavyā /
pṛcchati kaḥ punaraṅkureṇa bījopamardārthaḥ /
(445/2) kā punarbhaktiḥ yayā yogādupasaṃgṛhṇāti bījamaṅkura iti bhavati prayoga ityarthaḥ /
uttaram /
anantarotpattyarthaḥ upamardyepamardayorapyānantaryamanayorapīti etatsāmānyamityarthaḥ /
punarapi gūḍhābhisandhireva siddhāntī uktaṃ smārayati /
atroktamiti /
abhiprāyamudghāṭayati /
yadapīdamucyata iti /
naupacārikaṃ prayogaṃ vyāsedhāmaḥ kārakaśabdānāṃ, kintu yathā bhaviṣyannaṅkuraḥ samprati asanna bījamupamṛdgāti evaṃ bījābhāvo 'sannāṅkuraṃ karotīti brūmaḥ /
tadidamāha api tvasataḥ kāraṇādutpattirna yukteti /
nanūktamupamṛdya prādurbhāvādityanenānantaryaṃ bījavināśāṅkurotpādayoḥ sūcitaṃ bījavināśānantaryāccāṅkurotpādasya bījavināśakāryatvamityata āha /
yatpunaretadānantaryasāmarthyāditi /
ananyaprayuktamānantaryaṃ kāryakāraṇabhāvasādhanam
idantu vyūhānantaryaprayuktamiti nābhāvasya kāraṇatvaṃ gamayitumarhatītyarthaḥ /
yadi vyūhāntarakāryo 'ṅkuro 'tha kasmādavinaṣṭe pūrvavyūhe na bhavatītyata āha /
na cāvinaṣṭe iti /
nanu yadi bījāvayavavyūhāntaramaṅkurotpādaheturna bījaṃ kasmādaṅkurārthinaḥ kṛṣīvalā bījamupādadataityata
āha /
evaṃ ceti /
bījāvayavopādāne avarjanīyatayā bījamāgacchadaśakyapratyākhyānamityarthaḥ
NyS_4,1.17: na vinaṣṭebhyo 'niṣpatteḥ //
tadevamarthaṃ pariśodhyātraivārthe sūtraṃ yojayati /
asya cārthasyeti /
na vinaṣṭebhyo bījebhyo 'ṅkurasyāniṣpatteḥ /
bījavināśaścedaṅkurotpādaheturatha vinaṣṭe bīje tadavayaveṣu parasparavicchinneṣvasati teṣāṃ vyūhāntare kasmādaṅkuro na bhavati bhavati tu sati teṣāṃ vyūhe tasmādvinaṣṭebhyo 'ṅkurānutpatterasati vyūhe na bījanāśaḥ kāraṇamiti sūtrārthaḥ
NyS_4,1.18: kramanirdeśādapratiṣedhaḥ //
kramanirddeśādityasya hetorasmatpakṣe 'pyapratiṣedhaḥ /
tatrāpyānantaryasya tulyatvāt /
tathāpi vinigamanāyāṃ ko heturityata āha /
abhāvaścedaṅkurotpādakāraṇaṃ syāt /
anupākhyeya iti śeṣaḥ /
na hyananvayavinaṣṭayoḥ śāliyavabījayoḥ kaścidviśeṣo 'sti yenaikasmācchālyaṅkuro nānyasmāditi /
ko nu khalvabhāvānāmastyājānato bheda iti /
api ca kāraṇānāṃ śaktibhedātkāryāṇi bhinnaśaktiyuktāni /
yadā tu kāraṇānāmabhedastadā kutastacchektīnāṃ bhedaḥ tathā ca kāryāṇi bhinnaśaktīni na syurityāha /
ananvitaṃ ca kāryaṃ sarvābhiriti /
yadapyasata utpādādabhāvasyopādānatvaṃ tadapi kāryāṇāṃ bhinnatvena bhinnaśaktikatvena ca prayuktam /
tatprāgabhāvānāṃ svābhāvikabhedavirahāt /
api ca prāgabhāvānāmanāditvena kāryotpādasyāpyanāditvaprasaṅgaḥ
bhāvarūpakāraṇasahakāritvaṃ tvabhāvasya na niṣidhyate asmadabhimatasyopākhyeyasya /
ata
eva pākajādīnāṃrūpādīnāṃ pūrvarūpādidhvaṃsanimittatvamapyupeyate /
śrutistu pūrvapakṣābhiprāyā, tathā ca siddhāntaśrutyantaraṃ sadeva somyedamagra āsīditi kathamasataḥ sajjāyeteti /
śūnyatāvivarto viśvaprapañca
iti tu darśanamasatkhyātyanirvacanīyakhyātinirākaraṇenāpākṛtam /
api ca śūnyatve khyāturabhāvātkhyātarebhāvaḥ /
tasmānna śūnyatopādānastadvivarto vā viśvaprapañca iti siddham
NyS_4,1.19: īśvaraḥ kāraṇam-- puruṣakarmāphalyadarśanāt //
athāpara āha--- iśvaraḥ kāraṇaṃ puruṣakarmāphalyadarśanāt
(sū. 19) mā mūdayaṃ nāmarūpaprapañcaḥ śūnyatopādāno 'pi tu brahmopādānobhaviṣyati, brahmaivahi prapañcarūpeṇa pariṇamate mṛttikeva ghaṭaśarāvodañcanādibhāvena /
na caivaṃ nityatvavyāghātaḥ /
pariṇāme 'pi tattvāvighātāt tallakṣaṇatvācca nityatāyāḥ /
yadāha 'yasmiṃstattvaṃ na vihanyate tadapi nitya'mityekaṃ darśanam /
aparaṃ ca brahmaivānirvacanīyānādyavidyopadhānānnāmarūpaprapañcabhedena vivarttate sukhamivaikamanekamaṇikṛpāṇādibhedānnaikavidhapratibimbabhedeneti,
tadetaddarśanadvayamanena sūcitam /
īśvaro brahma īśanāyogāt /
cetanāśaktiḥ kriyāśaktiśceśanā /
sā cāsti brahmaṇīti brahmaśvaraḥ kāraṇaṃ jagataḥ /
śrūyate hi tadaikṣata bahusyāṃ prajāyeyetyādi /
sā ceyaṃ śrutiścetanasya jagatkāraṇatāmāha /
na cābhāvo vā pradhānaṃ vā paramāṇavo vā cetayante /
nanu jīvā eva cetanāstatkarmanimittonāmarūpaprapañco bhaviṣyati, kṛtamatra bhagavateśvareṇetyata uktaṃ puruṣakarmāphaldarśanāditi puruṣaścet
cetayenaivaṃ niṣphalaṃ karmārabheda, niṣphalaṃ vidvān pravarttamānaḥ kathaṃ cetano nāmadva tasmātpurūṣakarmāphalyadarśanādīśvaraḥ kāraṇamityarthaḥ
NyS_4,1.20: na puruṣakarmābhāve phalāniṣpatteḥ //
tadetaddarśanadvayamapākaroti /
na puruṣakarmābhāvo phalāniṣyateḥ (sū. 20) //
idamātrākūtam na tāvanmṛttikeva nāmarūpaprapañcarūpeṇa brahma pariṇamate /
taddhi sarvātmanā vā pariṇamate ekadeśena vā, tatra sarvātmanā pariṇāme tattvavighātādanityatvam /
ekedeśena pariṇāme sāvayavatvāttadevānityatvam /
atha tatvenānugatasya pariṇāmaḥ tacca brahma ? na tarhi brahmaṇaḥ pariṇāmaḥ /
na ca nirbhāgasyaikasya svasamvedanapratyakṣasya viparītajñānagocaratvasambhavaḥ /
sāmānyato grahe rūpaviśeṣāgrahe ca tadanyarūpāropeṇa vibhramo dṛṣṭaḥ śuktikādau, na tu jātu śuktirūpaṃ vidvāna rajatamiti viparyasyati /
na ca niraṃśe svasaṃvedanapratyakṣe brahmaṇi tatsvarūpāgrahaḥ sāmānyagraho vā bhavati /
tasmādīśvaro jagadbhedena vivartataityayuktam /
nimittaṃ tu syādīśvaro jagataḥ, sa cedanapekṣa eva jagatkāraṇamityucyate tatredamupatiṣṭhate /
napuruṣakarmābhāve phalāniṣpatteriti /
asya vyatirekamāha vārtikakāraḥ /
īśvaraścetkāraṇaṃ bhavediti /
( 456/11 ) ekarūrpaṃ kāryaṃ syādityāha īśvarasyeti /
karmaṇīśvaro 'nīśvaraḥ syāt /
tathā ca tatkāraṇāni neśvareṇa prayujyantaityanekānto vakṣyamāṇo heturityarthaḥ
NyS_4,1.21: tatkāritatvādahetuḥ //
tadevamīśvaropādānattvaṃ ca brahmavivartatvaṃ ca nirapekṣeśvaranimittatvaṃ ca nirākṛtpayābhimataṃ pakṣaṃ gṛhṇāti /
tatkāritatvādahetuḥ (sū. 21 ) //
paramāṇūpādānasya jagataḥ puruṣakarmāpekṣa
īśvaro nimittakāraṇaṃ yacca tenāpekṣaṇīyaṃ puruṣakarma tadapīśvaranimittakameva /
na ca yadapekṣyate tasyānimitatvamityupadiṣṭātpravedayiṣyāmaḥ /
tasmādīśvarakāritatvātpuruṣakārasya tatsahāya
īśvaro nimittakāraṇaṃ jagata ityasya pakṣasya nirākaraṇe puruṣakarmābhāve phalāniṣpatterityahetuḥ /
nirapekṣeśvaranimittakattvanirākaraṇe heturevetyarthaḥ /
bhāṣyaṃ guṇaviśiṣṭamātmāntaramiti /
guṇānīśvarasya jñānādīnupapādayiṣyati vārttikakāraḥ /
ātmakalpādityatrātmaprakārādātmajātīyāditi yāvat /
saṃsāravadbhya ātmabhyo viśeṣamāha /
adharmeti /
nanvasya karmānuṣṭhānābhāvāt kuto dharmaḥ tathā cāṇimādikamaiśvaryaṃ kāryarūpaṃ vinaiva karmaṇetyakṛtābhyāgamaprasaṅga
ityata āha /
saṃkalpānuvidhāyī cāsya dharma
iti /
pravarttayatu kimetāvatetyata āha /
evaṃ ca svakṛtābhyāgamasyālopeneti /
mā bhūdbāhyānuṣṭhānaṃ saṃkalpalakṣaṇānuṣṭhānajanitadharmaphalamasyaiśvaryaṃ jagannirmāṇaphalamiti nākṛtābhyāgamaprasaṅga
ityarthaḥ /
syādetat /
prayojanaṃ vinā na prekṣāvatāṃ pravṛttiḥ na ca prāptasakalaprāptavyasyāsti prāpaṇīyaṃ kiṃ cidīśvarasya, tasmāt kṛtamasya jagannirmāṇenetyata
āha /
āptakalpaśceti /
mābhūdasya bhagavataḥ svārthaḥ parānugrahārthaṃ jagannirmāṇe pravartsyatītyarthaḥ /
atraiva dṛṣṭāntamāha /
ayaṃ yathā piturapatyānām /
ayaṃ pitā svāpatyānāṃ yathā pitetyarthaḥ /
dārṣṭāntike yojayati tathā pitṛbhūta īśvara iti /
nanvātmāntarāṇyanittyajñānayogīni dṛṣṭāni tadvailakṣaṇyādīśvaronātmajātīyo bhavitumarhatītyata āha na cātmakalpāditi /
yadyapyātmāntarāṇyanityajñānayogīni ayaṃ ca nityajñānādiyuktaḥ tathāpyātmajātīya eva budvyādiguṇayogitvāt /
anyathā toyādiparamāṇūnāmatoyatvādiprasaṅgo nityarūpādiyogāt /
karakādigatānāṃ rūpādīnāmanityatvopalabdheriti /
yadi cāyaṃ buddhyādiguṇairnopākhyāyena pramāṇābhāvānupapanna eva syādityāha buddhyādibhiśceti /
syādetat yadi kāruṇyādīśvaro jagannirmāṇe pravarttate hanta bhoḥ sukhinameva sṛjenna tu duḥkhinam /
na ca kṣetrajñagatadharmādhamrasahakāritayā nirmāṇavaicitryaṃ vācyaṃ, dharmasya tadanadhiṣṭhitasya svakāryākaraṇena kāruṇikena tadadhiṣṭānāyogāt--tasmātsukhiduḥkhyādibhedena jagadvaicitryadarśanānnānukampāprayukta īśvaraḥ karotītyata āha /
svakṛtābhyāgamālopena pravartamānasyeti /
ayamabhisandhiḥ /
kāruṇiko 'pyayamātmāntarātiśāyitamahimāpi na vastūnāṃ sāmarthyamanyathā kartuṃ pārayati /
tasmādadharmeṇotpattimatā(pi) neśvaraprabhāvādapi nityena bhavituṃ yuktam /
na ca svaphalavirodhinā phalamapradāya vinaṃṣṭumapi śakyam /
ataḥ kṣetrajñānāṃ niyatimalaṅghayatā īśvareṇa nādharmaḥ śakyo 'nadhiṣṭhātum,
tasmātkāruṇiko 'pyayaṃ vastusvabhāvamanuvidhīyamāno dharmādharmasahakārī jagadvaicitryaṃ vidhatte tadidamuktaṃ svakṛtābhyāgamālopena pravarttamānasyeti /
puruṣairyatkarma kṛtaṃ tatphalābhyāgamālo pena pravarttamānasyetyarthaḥ /
vārtika īśvaraprakriyeti /
( 457/9 ) prakriyā prakaraṇaṃ īśvaranimittatvavicāra
ityarthaḥ /
atha vidyamānaḥ pratibandhānna pravarttayatīti /
( 458/12 ) sukhāya puruṣārthena pradhāne pravartayitavye adharmaḥ puruṣārthasya pratibandhakaḥ-- evaṃ duḥkhāya puruṣārthena pradhāne pravarttayitavye adharmaḥ puruṣārthasya pratibandhakaḥ evaṃ duḥkhāya puruṣārthena pradhāne pravartayitavye dharma ityarthaḥ /
na cāyaṃ hetustasmānnivarttata iti /
(459/14) ayamevācetanatvalakṣaṇo hetuḥ kṣīrānna nivarttata ityarthaḥ /
parispandaḥkriyā sā mūrtyanuvidhāyinī nāmūrte sarvagata īśvare saṃbhavinī iti manvānaḥ śaṅkate /
kriyānāveśādakāraṇamiti cediti /
(460/16) aparispandā api jñānacikīrṣāprayatnā ākhyātapadavācyatayā bhavanti kriyā īśvaraityabhisaṃdhinā parihāraḥ /
na vikalpānupapatteḥ /
yadā ca yugapadanekāni dravyāṇi saṃhanyate tadāsādhāraṇakāryavyāvṛttebhyaḥ saṃyogebhyaḥ iti /
(461/8) asādhāraṇaṃ kāryam--ekaikasya tantudvayasaṃyogasya dvitantukaṃ tasmādvyāvṛttebhyaḥ saṃyogebhyaḥ saha sādhāraṇasyaiva kāryasya paṭalakṣaṇasyotpādādityarthaḥ /
na kevalamutpannakriyeṣu kriyoparataudravyotpādaḥ kva cidanutpannakriyeṣvapi dravyeṣvavasthitasaṃyogebhyaḥ pūrvadravyoparatau dravyāntarotpāda ityāha /
ekāvayavavibhāge tviti /
tuśabdena pūrvasmādutpannoparatakriyāviśeṣo darśitaḥ /
kimakriyāvatāmevārambho netyāha kāni citpunariti /
anyatarakarmajānnodanātsaṃyogānnivṛtte karmaṇi itarasmin dravye karmanirvṛttisamakālameva dravyaṃ cotpadyata iti tatsvābhāvyātpravarttataityaduṣṭamiti /
cetano 'pyayaṃ parānugrahasvabhāvo 'pi vastusvabhāvamanurudhyamānaḥ karmāśayānurodhena jagadvaicitryaṃ vidhatte /
na cāvaśyaṃ duṣkṛte puṃsāṃ pravṛttiṃ vihantītyarthaḥ /
adyatve 'pi cetanānāṃ vicitrasvabhāvatvaṃ dṛṣṭraṃ sadasanmadhyamānāṃ janānām /
atha nityamaiśvaryaṃ dharmavaiyarthyaṃ na taddharmādbhavatīti /
( 464/3 )
tataśceśvarasyaiśvaryaṃ svakṛtakarmaphalaṃ veditavyamityayuktaṃ bhāṣyamirtiṃ bhāvaḥ /
pariharati nityamiti brūmaḥ /
tasya hi jñānakriyāśaktī nitye iti aiśvaryaṃ nityam /
aṇimādikaṃ tvanityaṃ tadabhiprāyaṃ ca bhāṣyakārasya dharmaphalatvābhidhānam /
pratyātmavṛttidharmādharmasannicayādhiṣṭhānaṃ dhṛtyātmavṛttisaṃkalpānuvidhāyina īśvarasya dharmasya prayojanamiti /
abhyupetyeśvaradharmametaduktaṃ bhāṣyakṛtā /
paramārthatastu neśvarasya dharmasadbhāve pramāṇamasti nityābhyāmeva jñānakriyāśaktibhyāṃ sakalakāryotpādasiddherityāśayavānāha /
na ceśvare dharmo 'stīti /
buddhimattvāttarhyatmāntaramiti /
ātmāntaraṃ śarīryantaramabhipretamiti /
sa ca śarīrasaṃbandho varttamānaḥ keṣāṃ cidyathā saṃsāriṇāṃ keṣāṃ cidatīto yathā muktānāṃ śukaprahlādādīnām /
tadaneneśvareṇa buddhimatā satāvaśyaṃ bhāvyaṃ śarīriṇeti deśyārthaḥ /
nātmāntaraṃ śarīryantaramityarthaḥ /
kuto guṇabhedāt /
nityāścedasya buddhyādayaḥ kṛtaṃ śarīragrahaṇena tadutpādārtheneti bhāvaḥ /
nanvidameva buddhimatkāraṇādhiṣṭhitāḥ paramāṇavaḥ pravarttanta iti /
pakṣadharmatābalāttarkasahāyānnityabuddhimattvamasya siddhyatītyarthaḥ /
pratyarthaniyamāsaṃbhavādityādinā tarkaḥ pramāṇasahāyo darśitaḥ /
evaṃ tāvadguṇabhedenāśarīritvamīśvarasya darśitaṃ na caitasya śarīrayogo vikalpamapi sahataityāha /
atha buddhimattayeti /
( 465/4 ) atītānāgatavarttamānaviṣayā pratyakṣeti /
sākṣātkāravatītyarthaḥ /
na punarakṣamāśritā nityatvāt /
upalakṣaṇaṃ caitat /
nānumānikī ceti /
naindriyakī naupamānikītyapi draṣṭavyam /
akliṣṭeti /
( 466/4 ) kleśo 'vidyā tadadūṣitetyarthaḥ /
mūrttimaddravyasambandhitvāditi /
saṃyogitvādityarthaḥ /
tathā ca na rūpādibhirvyābhicāraḥ /
tathā ca na rūpādibhirvyabhicāraḥ /
etāvadabhipretamācāryasya trayo hi khalu bhāvā jagati bhavanti prasiddhacetanakartṛkāḥ
yathā prāsādāṭṭālagopuratoraṇādayaḥ /
prasiddhatadviparyayāḥ /
yathā paramāṇvākāśādayaḥ /
sandigdhacetanakarttṛkā yathā tanugirimahīdharādayaḥ /
tatra prameyatvādvādivipratipattervā sādhakabādhakapramāṇābhāvecetanakarttṛtve saṃśayaḥ /
na ca pratyakṣānupalabdhimātramatra bādhakaṃ bhavitumarhati /
svabhāvaviprakarṣiṇāṃ satāmapi pratyakṣānupalabdheḥ paramāṇvādīnām /
tathā ca vivādādhyāsitāstanutarumahīdharādaya
upādānābhijñakartṛkā utpattimatvāt acetanopādānatvādvā yudutpattimadacetanopādānakaṃ vā tatsarvamupādānābhijñapūrvakaṃ yathā prāsādādi, tathā ca vivādādhyāsitāstanutarumahīdharādayastasmāttatheti /
na caiṣāmutpattimattvamasiddham /
sāvayavatvena vā mahattve sati kriyāvattvena vā vastrādivattatsiddheḥ /
na caitāvatā vaināśikānāṃ karmaṇā cetanena mīmāṃsakānāṃ kṣetrajñena cetanena cetanakarttṛtvasiddheḥ pṛthivyādīnāṃ siddhasādhanaṃ caitanye 'pi teṣāmupādānānabhijñatvāt /
tajjñatve vā sa evāsmākamīśvaraḥ īdṛśamastu siddhasādhanaṃ ko he kleśaṃ vinā na vāñchitasiddhimicchet /
na ca sādhyahīno dṛṣṭāntaḥ /
paṭādīnāmapyupādānābhijñakuvindādikarttṛkatvāt /
ata eva na viruddhatā hetoḥ, evaṃ hi sā bhavet,
yadyupādānābhijñarttṛkāḥ paṭādayo bhaveyuḥ
na caitatpareṣāmapi sammatam /
syādetad
arthākṣiptasya viśeṣasya śarīrādimattvādeḥ pramāṇavirodhādviruddhatā /
yathā tṛṇādivikārakāritvādagnimaddhimamityatra vahnimatvākṣiptatṛṇādivikāropayuktavahnigatodbhūtoṣṇasparśaviruddhaśītasparśasya pratayakṣeṇopalambhādbādhito viruddho hetuḥ /
tathā hyasya kṣityādyupādānādiviṣayaṃ jñānamātmamanaḥsannikarṣaśarīrādikāraṇakaṃ nāsati tasmin bhavatīti tadanenākṣiptaṃ,
taccātra pramāṇabādhitaṃ, tannivṛttau ca jñānamasya nirvatteta uṣṇatvodbhūtinivṛttāviva dāhako vahniravaśyāya iti /
na /
avyāpakanivṛttāvavyāpyanivṛttorayogāt /
kāraṇaṃ cedavyāpakaṃ kāryasya hanta hatā tarhi vyāpyavyāpakasaṃkathā /
bhavedetadyadi kṣityādyupādānajñānamapyasya kāryaṃ syānnityaṃ tu tadabhyupeyata iti na śarīrādinivṛttāvapi nivarttitumarhati /
avyāpakanivṛtteravyāpyasyānivṛtteriti /
anyathā nāśvavān maitra iti gomānapi na syāt /
na ca buddhyādīnāmanityānāṃ bahulamupalabdhernityā buddhirasambhāvinīti sāṃpratam /
na hi pratyakṣāḥ pāthasīyā himakarakādayastadgatā rūpādayo 'nityā iti tadārambhakaiḥ paramāṇubhistadgatairvā rūpādibhistathā bhavitavyam /
sadakāraṇatayā tu nityatobhayatrāpi tulyā /
na ca śarīrādisahabhāvena jñānasya tatra tatropalambhāccharīrādīnāṃ jñānaṃ vyāpyamiti yuktam /
svābhāvikasambandhaśālitā hi vyāpyatā sā copādhivirahe bhavati,
asti ca śarīrādisahabhāve jñānasyopādhiḥ kāryatvam /
kāryaṃ jñānaṃ svakāraṇaṃ śarīrādinātivarttate nityaṃ tu tadativarttamānamapi sāhityopalambhaṃ na viruṇaddhi, tasmādyathā 'nityaḥ śabdaḥ utpattimatvāt
ghaṭavaditi prayukte kaścitsādhyadṛṣṭāntayordharmavaicitryātpratyavatiṣṭheta,
yadi ghaṭasādharmyādutpattimattvādanityaḥ śabdaḥ hanta tasmādeva rūpādimatā tena bhāvyam,
na cedayaṃ ghaṭasādharmyeṇa rūpādimān evamanityo 'pi mābhūdityevaṃ ca pratyavatiṣṭhamāna utkarṣasamajātivādī parājīyate evamevevādyutkarṣasamajātivāditayā parājetavyaḥ sādharmyamātreṇāprayojakena pratyavasthānāt /
tasya ca sarvānumāneṣu sulabhatayā sarvānumānocchedāpādakatvāt /
syādetat /
utpattimattvamupādānādyabhijñakartṛpūrvakatvamātravyāptaṃ ghaṭādiṣu dṛṣṭaṃ tāvanmātrameva pṛthivyādīnāṃ gamayed nityasarvaviṣayajñānavatkartṛtvaṃ tu kutastyam /
na hi taddṛṣṭāntadharmiṇi dṛṣṭam /
atha rūpādyupalabdheḥ kriyātvena cakṣurādyanumānapi kathaṃ, na hi cchidādayaḥ kriyā indriyādisādhanāḥ
tāsāṃ kuṭhārādisādhanatvāt /
atha dṛṣṭāntadharmiṇyadṛṣṭamapīndriyasādhanatvaṃ pakṣadharmatābalātsidhyati /
rūpādyupalabdhigataṃ hi kriyātvaṃ tadeva karaṇaṃ gamayed yadupalabdhinirvartanasamarthaṃ,
na ca kuṭhārādayaḥ samarthā iti pakṣadharmatābalātkuṭhārādivilakṣaṇamadṛṣṭacaramapi cakṣurādyupasthāpayatīti ? taditaratrāpi samānam /
na hyayaribheyāniyatadigdeśaindriyakānaindriyakatrasasthāvarādilakṣaṇakāryotpādayaugapadyamasat i sarvaviṣayajñāne tannityatvevā sūddhumarhati,
no khalvīdṛśaṃ parameśvaravijñānaṃ kāryaśarīrādikāryaṃ sambhavati śarīrādyutpatteḥ prāgasyācaitanyena tatprākkālakāryāntarotpādāyeśvarāntarakalpanāprasaṅgāt /
evaṃ tatprāktatprāgityanekālaukikakalpanayā varaṃ buddhinityatvaṃ kalpitam /
etena śarīrendriyanityatvakalpanā 'pi pratyuktā /
etena yadeke bruvate--
sanniveśādimatsarvaṃ buddhimaddhetu yadyapi /
prasidhyetsanniveśāderekakāraṇatā kutaḥ /
iti /
tadapi parihṛtam /
teṣāṃ prasidhyetsarvajñanirākriyāmanoratho yadi piśitacakṣuṣaḥ paramāṇūn kṣetrajñān
tatsamavetānvā karmāśayān draṣṭumīśate,
na caitadasti /
tasmādatīndriyārthadarśino 'smadādibilakṣaṇā bahavaḥ kalpanīyāḥ tadvarameka eva tādṛśaḥ kalpanālāghavāyeti /
na ca kādācitkaparipākādṛṣṭavat kṣetrajñaparamāṇusaṃyogādeva tanubhuvanādikāryopapatteḥ kṛtaṃ cetanakartṛkatveneti vācyam /
utpattimattvasyopādānādyabhijñakartṛkatvenopādhivirahviṇaḥ svābhāvikapratibandhasiddheḥ /
na cāvijñātānāmindriyamanasāṃ jñānotpādasādhanānāmanadhiṣṭhānasya ca vatsavṛddhinimittasyāpyecatanasya kṣīrasya svātantryeṇa prakṛteḥ, vane viṭapādīnāṃ ca vinā prayatnamutpādasya darśanādvyabhicāra
iti sāṃpratam /
sarveṣāmeva teṣāṃ vivādāspadībhūtatvena pakṣanikṣepāt /
na ca śaśaśṛṅgāstitāvadanupalabdhivirodhādapakṣadharmata /
dharmiṇo darśanānarhvatayā bhagavatastadvirodhānupapatteḥ /
anyathā sarvānumānocchedaprasaṅgāt śṛṅgasya tu śaśāśirovartino vatsādigatasyeva darśanārhasyānupalabdhinirākṛtasya sādhanānarhatvāt /
syādetat /
notpattimātraṃ svabhāvapratibaddhaṃ buddhimaddhetutvena, kiṃ tu tadviśeṣaḥ, yaddṛṣṭerakriyādarśino 'pi kṛtabuddhirutpadyate tasya ca dṛṣṭeḥ sopajāyate /
yad buddhimadbhāvānuvidhāyibhāvābhāvaṃ dṛṣṭaṃ ghaṭādi ca tathā na tṛtpattimanmātraṃ tanubhuvanādyapi tasya sadbhāvāsadbhāvānuvidhānādarśanāt /
tadetena viśeṣeṇopādhinā prayuktāṃ buddhimaddhetukatvavyāptimupajīvadutpattisāmānyaṃ na tena svabhāvapratibaddhamiti na tadgamayitumarhatīti,
anyathā dhūmaprayuktāṃ dhūmadhvajavyāptimupajīvya pāṇḍutādeḥ kumudakapotakādigatādapi dhūmaketunānumānaprasaṅgāditi /
atrocyate /
idameva nipuṇataraṃ bhavanto nirūpayantu kiṃ buddhimadanvayavyatirekānuvidhānaṃ viśeṣa āho taddarśanam /
yadi pūrvapakṣaḥ sa buddhimaddhetukatvaṃ tanubhuvanādīnāmātiṣṭhamānairabhyupeyata eva /
na hi kāraṇaṃ kāryānanuvihitabhāvābhāvamanyo vaktumarhatyasvīkāt /
atha darśanaṃ natarhyakriyādarśinaḥ kṛtabuddhisaṃbhavaḥ /
ya eva hi paṭo 'nena buddhimaddhetvenvayavyatirekānuvidhāyī dṛṣṭaḥ sa eva tatkāryo na tu vipaṇivartī /
tajjātīyasya tadanvayavyatirekānuvidhānadarśanādadṛṣṭānvayavyatirekānuvinadhānamapi tajjātīyaṃ tatheti cet /
hantotpattimad ghaṭādi buddhimadanvayavyatirekānuvidhāyītyanyadapi tajjātīyaṃ tanubhuvanādi tathā bhavaddaṇḍena na parāṇudyate /
ghaṭajātīyamutpattimad buddhimatpūrvamiti cet /
nanu prāsādādi na taddhetukaṃ bhavet /
aghaṭajātīyatvāt /
atha yajjātīyaṃ buddhimadanvayavyatirekānuvidhāyi dṛṣṭaṃ tajjātīyamevādṛṣṭānvayavyatirekamapi buddhimaddhetukam /
tatki midārnīṃ kāryajātīyaṃ prāsādādi buddhimaddhetukaṃ na dṛṣṭaṃ yenotpattimattanubhuvanādi tathā na syāt /
na khalu tajjātīyatve kaścidviśeṣa
iti /
yattu mṛdvikāratvena valmīkasya ghaṭādivatkulālakāryatvaṃ na bhavati tatkumbhakārasya pratyakṣānupalambhavirodhāt /
adṛśyacetanapūrvakatve tu tasyopeyata eva /
syādetat /
notpattimātramupādānābhijñakartṛkatvena vyāptam /
api tu yadasmadādiśakyajñānopādānādi,
na ca tathā tanubhuvanādyutpattimadapi, tasmād
vyāptivirahānna tatpūrvakamiti /
tadayuktam /
utpattimattvatadupādānādyabhijñakartṛkattvayoḥ prathamamanvayavyatirekābhyāṃ vyāptau siddhāyāṃ tadupādānādiśakyajñānatvakalpanāyāḥ kāryajñānaviṣaye vyavasthāpanāt /
vyāptibalena jñānasāmānyasiddhaupakṣadharmatābalena tannityatvasiddhirityuktam /
tenopādheranustriyamāṇasyānupalabdheḥ svabhāvapratibaddhamutpattimattvaṃ buddhimaddhetukattvena /
na casvabhāvapratibaddhamutpattimatvaṃ svasaṃbandhinamatītyāpi vartsyatīti śakyaṃ śaṅkitum /
tathā sati svabhāvahāniprasaṅgaḥ /
syādetat /
na sarvajñapūrvakāḥ kṣityādayaḥ prameyatvasatvādibhyaḥ ghaṭādivadityanumānāni santi pratipakṣasādhanānīti satpratipakṣatayā prakṛtamanumānābhāsam /
atrocyate /
kimanena sarvajñapūrvakatvaṃ niṣidhyate uta jñātṛmātrapūrvakatvaṃ sarvagrahaṇamupalakṣaṇārtham /
yadi pūrvaḥpakṣaḥ tadaikadeśadarśipūrvakatvaṃ sādhitaṃ syāt /
tathā cāpasiddhāntaḥ, na ca śakyamapi,
na hyasmadādinā 'rvāgdarśināśakyāḥ pṛthivyādayaḥ kartuṃ, jñātṛmātrapūrvakatve tu niṣedhye ghaṭādibhirvyabhicāraḥ /
yacceśvaro nādhiṣṭhātā paramāṇvādīnāmaśarīritvād
muktātmavat aiśvaraṃ jñānaṃ na sarvaviṣayam anityaṃ ca jñānatvāt asmadādijñānavadityanumānaṃ tatpakṣadharmatāsiddhyarthamīśvarasiddhiṃ tadbuddhimattvaṃ cāpekṣamāṇaṃ tatsādhakapramāṇaviruddhamātmānameva tāvannāsādayitumarhati prāgeva tadviroddhum /
na hyāgamānumāne jagatkartṛtvanityasarvaviṣayabuddhimattvavyatirekeṇa kevalamaśviraṃ sādhayataḥ tathā ca tābhyāṃ viruddhaṃ bhavadanumānaṃ notpatumarhatīti siddham /
buddhivadicchāprayatnāvapi tasya nityau sakartṛkatvasādhanāntargatau veditavyau jñānacikīrṣāprayatnasamavāyalakṣaṇatvāt kartṛtvasya, teṣāṃ ca parasparāvinābhāvādanyatarasiddhāvitarayoḥ siddheḥ /
tadevamutpattimatvādeva pakṣadharmatāsahāyādevambhūteśvarasiddhirityuktam /
bhavatu vā tasmādupādānādyabhijñakartṛkatvamātrasiddhiḥ pariśeṣānumānāttu vyatirekasiddherviśeṣasiddhiḥ /
tathā hi tanubhuvanādyabhijñaḥ karttā nānityāsarvaviṣayabuddhimān
tatkartustadupādānādyanabhijñatvaprasaṅgāt /
na hyevaṃvidhastadupādānādyabhijño dṛṣṭaḥ yathāsmadādiḥ
tadupādānādyabhijñaścāyaṃ tasmāttatheti /
nokhalu paramāṇubhedān pratikṣetrajñasamavāyinaśca tasmāttatheti /
nokhalu paramāṇubhedān pratikṣetrajñasamavāyinaśca karmāśayānanyaḥ śakto jñātumṛte tādṛśādīśvarāditi prapañcitamadhastāt /
parapuruṣasamavetāvapi dharmādharmāvadhiṣṭātuṃ śaknoti sambandhād
na hi sākṣātsaṃyogasamavāyāveva sambandhau saṃyuktasaṃyogisamavāyasyāpi tadbhāvāt /
saṃyuktāḥ khalvīśveraṇa paramāṇvādayaḥ taiśca kṣetrajñāḥ tatsamavetau dharmādharmāviti saṃyuktasamavāyova vā kṣetrajñeneśvarasya saṃyogāt ajasaṃyogasyāpyupapāditatvāt /
dharmādharmau paramāṇūnvā svadharmopagrahamantareṇāpi ceśvaraḥ svakāryābhimukhān kariṣyati viṣavidyāvidiva viṣaśakalaṃ kriyārambhābhimukham /
etena cetanopādānattmapi vyākhyātam /
vārtikakṛtā tūpalakṣaṇatayā cetatatvaṃ heturuktaḥ /
utpattimatvādayo 'pi hetava ūhanīyāḥ imaṃ ca nyāyamāmnāya
upodbalayati /
'etasya vākṣarasya praśāsane gāṃrgi dyāvāpṛthivī vidhṛte tiṣṭhataḥ' 'dyāvāpṛthivī janayan deva ekaḥ' 'tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeye'tyādiḥ /
smṛtiśca bhavati /
ajño janturanīśo 'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ /
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā' akāraṇatvena ceśvarajñānanityatāṃ darśayati śrutiḥ 'apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ sa vetti viśvaṃ na hi tasya vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ purāṇa' mityādikā /
etayaivāśarīritvaṃ darśitaṃ bhavati /
pariśiṣṭaṃ tu vārttikakṛtā svayameva prapañcitamityuparamyate
NyS_4,1.22: animittato bhāvotpattiḥ kaṇṭakataikṣṇyādidarśanāt //
kaṇṭakādīnāṃ saṃsthānaviśeṣavatāṃ nimittādarśanenānimittattāṃ manvānasyenaiva dṛṣṭāntena śarīrādīnāmapi saṃsthānabhedavatāmanimittatāṃ manvānaḥ pūrvapakṣayati /
animittata iti /
adṛśyamānanimittānāṃ śarīrakaṇṭakākādīnāṃ pakṣanikṣepāt pakṣeṇa vyabhicārānudbhāvanāt /
udbhāvane vā sarvānumānocchadaprasaṅgāt sarvatra tasya sulabhatvāt /
ubhayasiddhena nimittatatpaṭādidṛṣṭāntena saṃsthāna bhedavattvātkaṇṭakaśarīrādīnāmapi nimittavattvamiti siddhāntaḥ
NyS_4,1.23: animittanimittatvād nānimittataḥ //
siddhāntyekadeśimatamudbhāvya dūṣayati /
apare tviti ( 468/9 )
NyS_4,1.24: nimittānimittayorarthāntarabhāvādapratiṣedhaḥ //
svayaṃ vārtikakāraḥ kaṇṭakādīnāmanimittatāṃ vikalpya dūṣayati /
kaṇṭakādīnāmanimittaṃ janmeti /
pratipādyapratipādakanyāyasyeti /
( 469/2 ) pratipādyaḥ puruṣaḥ karma, pratipādakaśca puruṣaḥ kartā, kartṛkarmaṇī ca kārake, kārakaṃ ca kriyāyā nimittamiti pratipādyapratipādakaviṣayo nyāyaḥ sa cāyamanimittaṃ śarīrādīnāṃ janmeti pratijānānenānenābhyupeyate /
anyathā temūkataiva syāditi /
tadidamuktaṃ sarvaṃ cāmimittaṃ pratipādayasi ceti vyāhatam /
na kevalaṃ pratipādyapratipādakanyāyābhyupagamādito 'pītyāha /
vākyopādānācceti /
pratipādananimittaṃ vākyamupādatse abhidhatsecānimittaṃ sarvamiti vyāghāta ityarthaḥ /
tathā 'pyanyataradharmāsiddha
iti /
anyatareṇa sādhyadharmeṇānimittatvākhyenāsiddho 'nimittatvasyaivāsiddheḥ /
nanu prativādino vāṅnyātreṇa na siddhamasiddhaṃ bhavatyatiprasaṅgādityata āha /
saṃsthānaviśeṣavattvasya bhāvāt /
paṭādidṛṣantena kaṇṭakādīnāṃ sanimittakatvasya prāmāṇikatvena vāṅnyātrādasiddheriti /
kasmātpunaḥ pūrva pakṣaḥ svayaṃ sūtrakāreṇa na nirākṛta ityata āha bhāṣkāraḥ sa khalvayaṃ vādo 'karmanimititta iti
NyS_4,1.25: sarvamanityam utpattivināśadharmakatvāt //
anye tu manyante /
sarvamanityamutpattivināśadharmakatvāditi /
hetorgakatvaṃ darśayituṃ pṛcchati /
kimanityamiti /
utaraṃ yasya kadā cidbhāvaḥ /
hetvarthaṃ vivṛṇoti utpattīti /
yad utpattidharmakarmanutpannaṃ nāsti tad utpannaṃ cāsti vināśadharmakaṃ ca vinaṣṭaṃ nāsti avinaṣṭaṃ cāsti tasmātpūrvāparayoḥ kālayorabhāvānmadhye ca bhāvātsiddhaṃ kadācidbhāvalakṣaṇamanityatvamutpattivināśadharmakatvādityarthaḥ /
sādhyadharmirūpaṃ pṛcchati, kiṃ punariti /
uttaraṃ bhautikaṃ ceti /
atra tāvatsvayaṃ vārtikakāra
uttaramāha /
sarvamanityamiti sūtrasya dṛṣṭāntārthatvāditi /
( 470/1 ) arthaśabdo nimittavacanaḥ dṛṣṭāntanimittatvāt sūtrasya pratijñāhetūpanyāsaparasya /
na dṛṣṭāntaṃ vinā hetuḥ pratijñātārthasya gamako yata
ityarthaḥ /
etadeva vibhajate sarvamanityamiti /
nirākaraṇāntaramāha utpattivināśadharmakatvāditicāyamiti
NyS_4,1.26: nānityatānityatvāt //
siddhāntyekadeśimatamupanyasya dūṣayati /
nānityatānityatvāditi // 27-28 //
NyS_4,1.27: tadanityatvam agnerdāhyaṃ vināśyānuvināśavat //
NyS_4,1.28: nityasyāpratyākhyānaṃ yathopalabdhi vyavasthānāt //
paramasiddhāntaṃ sūtroktamāha /
ayaṃ khalviti /
athoccate na vayaṃ sarvamanityaṃ sādhayāmo 'pi tu yaspaya yasyānityatā nāmāsti dharmastatsarvamanityamiti /
tataścākāśādīnāṃ nityatve 'pi nāsmatpakṣakṣatiriti tadetatsiddhasādhanena dūṣayati /
anityatābhāvācca sarvamanityamiti na doṣa iti /
( 471/5 ) yasya san dharmīsvaṃ tadyogādanityaḥ syātsa eva kadācinnāstītyata āha /
anityatvaṃ nāma dharmaḥ so 'sati dharmiṇi na bhavatīti /
syādetad utpattivināśadharmakatvāvagatāvanityatāyogād
ghaṭādi bhavatvanityaṃ tenaiva dṛṣṭāntena sattvādākāśādayo 'pi bhaviṣyantyanityā iti deśayati /
atha punariti pariharati /
tasyāpyuttarapadasiddhau tatpadārthasya nityatvasya siddheriti
NyS_4,1.29: sarvaṃ nityaṃ pañcabhūtanityatvāt //
ayamapara ekāntaḥ--- sarvaṃ nityaṃ kasmātpañcabhūtanityatvāt /
pañcabhūtātmakaṃ khalvetad goghaṭādikāryamupalabhyate vyapadiśanti hi mṛd ghaṭo sṛccharīramiti /
bhūtāni ca nityāni teṣāmucchedasya naiyāyikairanabhyupagamāt /
tena bhūtānāṃ goghaṭādīnāṃ nityateti pūrvaḥ pakṣaḥ
NyS_4,1.30: notpattivināśakāraṇopalabdheḥ //
bhūtebhyo bhautikāni bhinnāni na hi paramasūkṣmāḥ paramāṇavo goghaṭādayaḥ /
paramāṇuvatteṣāmatīndriyatve sarvāgrahaprasaṅgādityuktaṃ dvitīye 'dhyāye /
tasmādgrahaṇāgrahaṇaviruddhadharmādhyātayogādanve bhautikā bhūtebhyaḥ /
tathā ca teṣāmutpattivināśakāraṇopalabdherna nityatvaṃ bhūnityatve 'pīti siddhāntamāha /
notpattivināśakāraṇopalabdheriti
NyS_4,1.31: tallakṣaṇāvarodhādapratiṣedhaḥ //
bhūtasārūpyeṇa tādātmyaṃ manyamānaḥ punarapi pūrvapakṣavādyāha /
tallakṣaṇāvarodhādgoghaṭādīnāṃ bhūtanityatvena nityatvāpratiṣedhaḥ
NyS_4,1.32: notpattitatkāraṇopalabdheḥ //
bhūtasāmyaṃ goghaṭādīnāṃ bhūtakāryatve 'pyupapadyamānaṃ na bhūtātmakatvamavagamayatītyāśayavānāha /
notpattitatkāraṇopalabdheriti /
(32) api ca yadyutpattivināśau na bhāvānāṃ vastusantau katha prekṣāvatāmabhimatotvapattikāraṇe 'nabhimatavināśakāraṇe ca tadarthināṃ pravṛttirityāha /
utpattivināśakāraṇeti /
api cāvyāpako heturityāha śabdakarmabuddhyādīnāṃ cāvyāptiḥ /
avyāpakaścānaikānta uktaḥ /
pakṣo hi sarvaṃ nityamiti /
( 471/ 0 ) tasminsatvāsattvābhyāmanekāntaḥ
naikaḥ sattvāsattvalakṣaṇo 'nto 'syetyanekānta iti /
tadetadvārttikakāro vakṣyatyarthadṛṣṭyā pakṣasyāntadvaye 'vasthānāditi /
hetorantadvaye sattvāsattvarūpe pakṣasyāvasthānāditi yojanā /
asati bādhake mithyātvakalpanāyāmatiprasaṅga ityamumarthaṃ śaṅkānirākaraṇābhyāmāha svapnaviṣayetyādi /
bhāṣyoktamarthamuktvā svayaṃ vārtikakāra
āha /
sarvasya ceti /
yāvadyena pratipādyata iti /
pratipādanena kriyata ityarthaḥ /
śeṣamatirohitārtham /
NyS_4,1.33: na vyavasthānupapatteḥ //
tadevaṃ sāṃkhyānāṃ matamapāsya svāyambhuvānāṃ matamapākartumupanyasyati /
apare sarvaṃ nityamityanthā varṇayanti /
trividhaḥ khalvayaṃ dharmiṇaḥ pariṇāmodharmalakṣaṇāvasthārūpaḥ
tadyathāsuvarṇaṃ dharmi tasya pariṇāmo vardhamānarucakādiḥ
dharmasya tu lakṣaṇapariṇāmo 'nāgatādi /
yadā khalvayaṃ suvarṇakāro vardhamānakaṃ bhaṅktvā rucakaṃ racayati tadā vardhamānako varttamānalakṣaṇaṃ hittvātītalakṣaṇamāpadyete rucakaṃ tvanāgatalakṣaṇaṃ hitvā varttamānatāmāpadyate vattamānatāpanna
eva tu rucako navapurāṇabhāvamāpadyamāno 'vasthāpariṇāmavān bhavati /
navapurāṇāvasthāśca varttamānalakṣaṇāśrayā lakṣaṇapariṇāmāḥ so 'yaṃ trividhaḥ pariṇāmo dharmiṇaḥ dharmalakṣaṇāvasthāśca dharmiṇo bhinnāścābhinnāśca /
tathā ca te dharmyabhedānnityāḥ
bhedāccotpattivināśaviṣatvamityubhayamupapannam /
nanu yadyupajanāpāyadharmakatvaṃ dharmiṇāṃ hantotpatteḥ prākteṣā masatvādvināśāccorddhamasatvātkathaṃ sarvanityatvasiddhirityata āha yaccopajāyate tatprāgapyupajanādasti /
dharmirūpeṇeti śeṣaḥ /
tannivṛttamapyastīti /
atrāpipa dharmirūpeṇeti śeṣaḥ /
nirākaroti /
na vyavasthānupapatteḥ (sū. 33) //
upajanāpāyayoḥ svarūpataḥ kālato viśeṣataḥ sambandhito 'nāgatatvādivyavasthānupapattirityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati na tāvadbhedābhedo parasparaparīhāravyavasthitadharmāvekatra samāviśataḥ /
tasmādupajanāpāyavyavasthāyai bhedaṃ dharmalakṣaṇāvasthānāṃ dharmiṇa icchatā teṣāmatityatvamabhyupetavyaṃ, sāṃkhyavatsakāryābhyupagamena tu nityatvavyavasthāpane vārttikakāra āha /
yacca nivarttate tannivṛttamapyastīti bruvāṇa
iti /
sugamam
NyS_4,1.34: sarvaṃ pṛthag bhāvalakṣaṇapṛthaktvāt //
ayamapyanya ekānto bauddhānāṃ sarvaṃ pṛthak kasmād bhāvalakṣaṇapṛthaktvāt /
na rūpādyatiriktaṃ dravyaṃ nāma kiṃ cidasti nāpyavayavātiriktaḥ kaścidastyavayavīti sautrāntikā vaibhāṣikāśca prapatipedire
NyS_4,1.35: nānekalakṣaṇairekabhāvaniṣpatteḥ //
tānnirākaroti /
nānekalakṣaṇairekabhāvaniṣpatteḥ (sū. 35) //
anekavidhairlakṣaṇaiḥ sambaddhasyaikasya bhāvasya ghaṭāderavayavino niṣpatteriti
NyS_4,1.36: athāpi lakṣaṇavyavasthānādevāpratiṣedhaḥ //
athāpīti /
api cetyarthaḥ /
aṇusamūhe cāgṛhyamāṇa iti /
paramasūkṣmatvenātīndriyatvādityarthaḥ /
athāpyetadanūktamiti /
api ca bhāvalakṣaṇapṛthatkāditi hetumutkā boddhena paścādetaduktaṃ, kiṃ taduktamityata
āha /
nāstyako bhāvo yasmātsamudāya
iti /
etadanūktaṃ dūṣayati /
ekānupapatternāstyeva samūhaḥ /
anūktaṃ vivṛṇoti /
nāstyeko bhāvo yasmāt samūhe bhāvaśabdaprayogaḥ /
asya dūṣaṇaṃ vivṛṇoti /
ekasyānupapatteriti /
etataprapañcayati ekasamuccayo hīti /
nāstyeko bhāva iti yasya bhāvasyaikatvapratiṣedhaḥ pratijñāyate samūhe bhāvaśabdaprayoga iti bruvatā sa evābhyanujñāyate /
nanu samūho 'bhyanujñāyate na tveko bhāva ityata āha /
ekasamuccayo hi samūha iti /
tadenana pratijñāyā hetorvyāghāta
uktaḥ /
saṃprati pratijñāyā hetunā vyāghāta
ityāha samūhe bhāvaśabdaprayogāditi ceti /
vārttikam /
asya prayoga iti /
( 475/9 ) kumbhaśabdo 'nekaviṣaya iti pāramārthikānekaviṣayaḥ kālpanikaṃ tu kumbhasyaikatvaṃ na vāryate tathā caikapadamityekapadena vyabhicāraḥ tasyāpi pāramārthikānekaviṣayatvādityarthaḥ /
syādetad
ghaṭādiśabdebhyo rūpādīnāṃ budhnādīnāṃ ca bahūnāmavagamāt kathamekārthatetyata āha /
ādhārādheyabhāveti /
yadi nānārthatā 'pi bhavati ghaṭādiśabdānāṃ tathā 'pi pratyekamekatvaṃ tadarthānāmaśakyāpahnavamiti na pūrvapakṣiṇo 'bhimatasiddhiriti /
upetya tūccate anekārthatvamapyatra na sambhavatīti /
samūhe bhedasya cānavasthāditi /
( 476/ 19) yadi samūhamātrameva na tvekaṃ kiṃ cidasti tathā sati ghaṭalakṣaṇe samūhe bhedyamāne nālpataratamādibhedaḥ pratīyeta ghaṭādikapālaśarkarācūrṇaparamāṇūnāṃ samūhatvenānantāvayavatvādayaṃ mahānayamalpo 'lpatara
iti vibhāgo na syāt /
tasmādanena tāratamyaṃ samarthayamānena kva cit samūhanivṛttirvācyāna cāsāvasamūhameka mantareṇetyeko 'bhyupeyataityarthaḥ /
uktamarthamavidvān śaṅkate /
atha manyasa iti /
(477/5) rūpādīnāṃ samudāya iti catvāri vādravyāṇīti cāvāntaradarśanabhedavivakṣayā draṣṭavyam /
uktārthadarśanenottaram /
etasmin vai darśana
iti1 athānantaṃ samudāyaṃ pratipadyasa iti nirākṛtasyāpi punarāśaṅkā āgamavirodhamāpāyitum /
ekānupapattau nānekopapattiriti /
yattadanekamuktametat tyājyamiti /
śeṣaṃ bhāṣyavyākhyayā vyākhyātam
NyS_4,1.37: sarvamabhāvo bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ //
samprati śūnyatāvādinamutthāpayati /
ayamapara ekāntaḥ /
(478/1) sarvamabhāva iti pratijñā /
atra heturbhāveṣvitaretarābhāvasiddheriti /
sarvamidaṃ pramāṇaprameyapramitirūpamabhāvastuccham /
bhāveṣvitaretarābhāvasiddheriti /
vārttikakāro vyācaṣṭe asatpratyayabhāvapratiṣedhābhyāṃ bhāvaśabdasāmānādhikaraṇyāt /
pramāṇādayaḥ khalvamī parasparānātmakatayā asaditi pratyayasya nañaśca gocarā ityanubhūyante atastadvācināṃ śabdānāṃ tatsāmānādhikaraṇyaṃ tataḥ pramāṇādayo 'santaḥ anutpannapradhvastapaṭavat /
api cāmī bhāvā nityā anityā vā nityatve sarvasāmarthyarahitasyāsattvam /
na hi nityaṃ kva citkāryaupayujyate kramākramānupapatterityuktam /
anityatve tu vināśasvabhāvāśced dvitīyādikṣaṇaiva prathamakṣaṇe 'pi na syuḥ /
sattve vānāmī vināśasvabhāvāḥ
atatsvabhāvattve vā kṣaṇāntare 'pi na vinaśyeyuḥ /
no khalu nīlaṃ svakāraṇādupajātaṃ jātu kāraṇasahasrairapi śakyaṃ pītaṃ karttumiti vināśasvabhāvakatvamakāmenāpi anityānāmeṣitatyam /
tasmādbhāvānāṃ śūnyataiva pāramārthikī kalpanayā tvavastusatyā santaivāvabhāsanta iti yuktamutpaśyāmaḥ /
tathā ca sarve bhāvā iti /
sarve bhāvaśabdā ityarthaḥ /
prayogaśca sarvebhāvaśabdā asadviṣayāḥ asatpratyayapratiṣedhābhyāṃ sāmānādhikaraṇyāt /
anutpannapradhvastapaṭaśabdavat /
atra tāvadutsūtraṃ bhāṣyoktaṃ dūṣaṇa vārttikakāra āha /
pratijñāpadayoḥ pratijñāhetvośca vyāghāta iti /
abhinnavibhaktikatvamabhinnārthakavibhaktikatvaṃ na tvabhinnavibhaktikatvameva, bhinnavibhaktikānāmapi sāmānādhikaraṇyāt /
yathā caitraḥ paṭhatīti /
yathā ca na tvāṃ tṛṇāya manya iti /
nāmati tatpratyayena bhavitumiti /
na hyatyantāsannirūpākhyaṃ sarvamiti vā bhāva iti vā 'bhidhānaspaya gocaraḥ upapāditaṃ hi dvitīyasūtra eva yathā 'sadvā 'nirvacanīyaṃ vā na khyātigocaro 'pi tu sadeva sadantarātmanā,
tathā ca kuto 'tyantāsataḥ kalpanāgocaratvamapīti /
śeṣaṃ bhāṣya iti /
pratijñāhetorvyāghāto bhāṣye prapañcita iti
NyS_4,1.38: na svabhāvasiddherbhāvānām //
utsūtramutkā bhāṣyakāraḥ sautraṃ dūṣaṇaṃ vaktumāha /
sūtreṇa cābhisambandho dūṣaṇasya /
na svabhāvasiddherbhāvānām (sū. 38) //
sarvamabhāva iti nāsti /
kasmātsvabhāvasiddherbhāvānāṃ svabhāvo dharmo dravyādīnāṃ sadādiḥ /
atha vā svabhāvaḥ svarūpaṃ bhāvānāṃ yenāmī bhāvāḥ svabhāvādvyāvarttante /
yadvā asanniti pratyayasya gavyaśvātmaneti viśeṣaṇāt /
agaurityasya gāṃ parihṛtyāśvādibhiḥ saṃbandhādgobhāvasiddherevamaśvādiṣvapīti svabhāvasiddherbhāvānāṃ nābhāva ityarthaḥ /
na svabhāvasiddheriti sūtramanūdya vārttikāraḥ svarūpamātreṇa vyākhyāyaṃ praśnapūrvakaṃ tātparyamasya darśayati /
pūrvasūtrasyeti /
( 479/5 ) kaścasvabhāvaityādinā siddho bhāva ityantena sūtrasya vyākhyānatrayaṃ bhāṣyakārīyaṃ vārttikakāro darśayati /
sāmānyo dharmaḥ samāno nityatvādirityarthaḥ /
praśnapūrvakamasatpratyayapratiṣedhasāmānādhikaraṇyaṃ bhāvasyopapādayati /
kathaṃ tarhīti /
( 480/2 ) asacchabdaḥ khalva bhāvaviśeṣaṇaṃ sadevābhidhatte śuklaguṇaviśiṣṭe paṭe varttate tathā cāsatpratyayābhidhānayorupapannaṃ bhāvavācinā padevana sāmānādhikaraṇyamityarthaḥ /
bhāvaśca kaścinnityaḥ kaścidanityaḥ tatra nityasyārthakriyākāritvamupapāditaṃ kṣaṇabhaṅgabhaṅga eva /
anityo 'pi na vināśasvabhāvo bhāvaḥ kiṃ tu svakāraṇādayaṃ satsvabhāvo jātaḥ kāraṇāntarāttu vinaśyati /
yatūktaṃ nīlaṃ śakyaṃ na pītaṃ karttumiti /
tatra brūmaḥ śakya eva nīlaḥ paṭaḥ pītaḥ karttum āmaśyāmo ghaṭo vahnisaṃyogādraktaḥ /
atha nīlatvaṃ na pītatvaṃ śakyaṃ kartuṃ nanu bhāvo 'pi nābhāvaḥ karttuṃ śakya iti /
yathaiva kumbhādhikaraṇe śyāmaraktatve paryāyeṇa bhavataḥ evaṃ kapālādhikaraṇau kumbhabhāvābhāvāvityadoṣaḥ
NyS_4,1.39: na svabhāvasiddhir āpekṣikatvāt //
svabhāvasiddheriti yaduktaṃ tadākṣipati śūnyavādī /
na svabhāvasiddhirāpekṣikatvāt (sū. 39) //
sarva evaṃ hi bhāvā bhinnasvabhāvā bhinnatvaṃ ca teṣāmanyāpekṣam /
tathā hi nīlaṃ bhinnaṃ pītādyapekṣayā na tu svabhāvataḥ evaṃ hrasvatvadīrghatvaparattvāparatvapitāputratvādayaḥ parasparāpekṣā draṣṭavyāḥ /
yacca parāpakṣaṃ tanna svābhāvikaṃ yathā japākusumāpekṣaṃ sphaṭikasya raktatvamityākṣepārthaḥ
NyS_4,1.40: vyāhatatvādayuktam //
samādhatte /
vyāhatatvādayuktam (sū. 40) //
tadvyācaṣṭe yadīti /
nanu yadyanena krameṇobhayābhāvo bhavati bhavatu siddhameva naḥ samīhitamityata āha /
apekṣāyāmanapekṣāyāṃ ceti /
parimāṇabhedo hi dīrghatvaṃ hrasvatvaṃ ca sa ca bhāvānāmautpattikaḥ kevalaṃ tasyātiśayānatiśayau parasparagrahaṇādhīnau /
tathā hīkṣuyaṣṭerveṇuyaṣṭito hrasvatvaṃ pūrvasaṃkhyāyogihastaparimitatvamanatiśayaḥ
veṇuyaṣṭerdīrghatvamatiśayaḥ parasaṃkhyāyogihastaparimitatvaṃ taccedaṃ pratiyoginirūpaṇādhīnanirūpaṇam,
na tu pratiyogyadhīnotpattīti, na vastudharmo 'yaṃ parāparāpekṣaḥ /
bhinnatvaṃ ca bhedaḥ sa ca vastuviśeṣaṇaṃ notpattau vastvantaramapekṣate kiṃ tu svanirūpaṇe /
evaṃ pitṛtvamapi vyavasthitā janakaśaktireva sā janyanirūpaṇādhīnanirūpaṇā na tu tadadhīnotpattiḥ /
vipañcitaṃ caitadasmābhirbrahmatattvaparīkṣāyām /
paratvāparatvādayastvapekṣābuddhinimittatayā parāpekṣotpattikā api lokayātrāṃ vahanto na śakyāḥ pratyākhyātum /
na caitāvatā tadadhikaraṇaṃ bhāvo na nirapekṣa iti sarvamavadātam /
syādetat apekṣāmātrameva dīrghatvādayo bhaviṣyanti kṛtameṣāṃ vastusvabhāvenetyata
āha /
svabhāvasiddhau cāsatyāmiti /
(481/1) apekṣā sāmarthyamapekṣāprayojanayogaḥ /
svayaṃvārtikakāro dūṣaṇānyāha sarvathā cāyaṃ vyāhata iti /
nigadavyākhyātam
NyS_4,1.41: saṃkhyaikāntāsiddhiḥ kāraṇānupapattyupapattibhyām //
uttarasūtrāvatāraparaṃ bhāṣyam /
athaite saṃkhyaikāntavādāḥ saṃkhyā ekānto yeṣu vādeṣu te tathoktāḥ /
atha śūnyatāvādānantaraṃ te parīkṣyantaityarthaḥ /
tatra prathamaṃ brahmādvaitamutthāpayati /
sarvamekaṃ kutaḥ sadaviśeṣāt /
idamasyākūtam /
na tāvadayaṃ nāmarūpaprapañcaḥ prakāśādbhinnaḥ san prakāśitumarhati /
jaḍasya svayaṃprakāśāsaṃbhavāt /
na ca prakāśayonagātprakāśata iti yuktam /
na khalvāntareṇa prakāśenāsya kaścidyogaḥ saṃbhavati /
viṣayaviṣayibhāvaḥ sambandha iti cenna /
tatrākiñcitkarasya viṣayitvāsambhavāt /
na cārthe jñānaṃ phapavalaṃ janayatīti sāṃpratam /
atītānāgatayorarthayostadasaṃbhavāt /
na ca na tayorviṣayabhāvaḥ /
tasmāt jñānādbhinnasya nāmarūpaprapañcasya na prakāśasambhava iti jñānasyaivāyaṃ vivartta iti yuktamutpaśyāmaḥ /
na ca prakāśātmano ghaṭādaya evodayavyayadharmiṇaḥ parasparavyāvṛttāḥ santviti sāṃpratam /
tadvyāvṛttigrahe pramāṇābhāvāt /
sā hi yadyato vayāvartate tadubhayagrahe gṛhyate na ca vijñānāni vilakṣaṇāni svarūpamātrāvasthitāni parasparavārttānabhijñāni jñānāntaramapi grahītumutsahante prāgeva svasmādvyāvartayitum /
na ca niṣedhyaniṣedhādhikaraṇagrahaṇakāraṇako vyāvṛttigrahaḥ svakāraṇena samasamayotpādo bhavitumarhati /
tādṛśoḥ savyetaraviṣāṇavatkāryakāraṇabhāvābhāvāt /
na caikaṃ vijñānaṃ kṣaṇikaṃ niṣedhyaniṣedhādhikaraṇe gṛhītvā paścānniṣedhaṃ gṛhṇātīti yuktam /
kṣaṇikasyākramasya kramavadvyāpārāyogāt /
na caikaṃ vijñānaṃ niṣedhyaniṣedhādhikaraṇe gṛhṇāti atha jñānāntaraṃ niṣedhatīti yuktam /
caitragṛhīte 'pi tasminyaitrasya niṣedhajñānaprasaṅgāt /
na ca jñānasvarūpagraha evāsya niṣedha graha iti sāṃpratam /
evaṃ hi sa bhavedyadi svarūpatadanyavyāvavṛttyorekatvaṃ bhavet /
tatra vyāvṛttisvabhāvo vā bhāvo bhāvasvabhāva vā vyāvṛttiḥ /
tatra pūrvasminkalpe vyāvṛttestucchatvāttatsvabhāvā bhavābhedāstucchāḥ syuḥ /
tataśca vacobhaṅnyantareṇa śūnyabādaprasaṅgaḥ /
uttarasmiṃstu kalpe vidhirūpo bhāva eva vyāvṛttiriti vidhirūpatayā ca te vyāvarttanta iti na vyāvṛttā bhāvāḥ parasparaṃ paramārthataḥ tadidamuktaṃ sadaviśeṣāditi /
(482/1) anādyanirvacanīyāvidyānibandhanaṃ tu bhāvānāṃ bhedaṃ na vyāsedhāmaḥ /
na ca jñāturapi jñānādbhedagrāhakamasti pramāṇamuktādeva viśeṣāt /
tasmānna jñeyānāṃ parasparataśca jñānācca bhedaḥ /
nāpi jñāturjñānādasita bhedaḥ
nāpi jñānānāmanyonyasya, tasmātprakāśa eva svayaṃ prakāśaḥ kūṭasthanitya ānadaghano 'nādyavidyopadarśitavividhavicitranāmarūpaprapañco brahmetyadvaitasiddhiḥ /
ata eva śrutayo bhavanti /
'ekamevādvitīyaṃ brahma neha nānāsti kiñca na /
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati' ityevamādikāḥ /
tadevamaikāntikamekatvamupanyasya dvitvamaikāntikamāha sarvaṃ dvedhā kutaḥ nityānityabhedāt /
na hi nityānityābhyāmanyo rāśirasti yamāśritya padārthāstritvādike vyāvatiṣṭheranniti /
matāntaramāha sarvaṃ tredhā /
tadeva darśayati /
jñātā jñeyaṃ jñānamiti /
jñaptirapi jñāyamānatvāj
jñeyānnātiricyata iti bhāvaḥ /
matāntaramāha /
sarvā caturdhā /
darśayati /
pramātā pramāṇaṃ prameyaṃ pramitiriti /
yadi pramitirnāma tattvaṃ pramāṇādibhyo bhinnaṃ nāśrīyate pramāyāḥ pradhānakriyāyā abhāvātkathaṃ pramātrādayaḥ /
kathaṃ ca pradhākriyāmantareṇaikavākyatā syāt kārakavaiciśyaṃ vā /
pramāyāḥ phalatvāvasthāyā upari prameyavyapadeśaṃ na vārayāmaḥ /
na caitāvatā tattvāntaraṃ na bhavati /
iti /
evaṃ yathāsambhavamanye 'pīti /
prakṛtipuruṣāviti vā pañcaskandhā iti vā paśupāśataducchedeśvarā iti vetyādayaḥ /
tatra parīkṣāṃ saṃkhyaikāntatānirākaraṇarūpāntāṃ darśayati sūtreṇa //
saṃkhyaikāntāsiddhiḥ kāraṇānupapattyupapattibhyām (sū. 41) //
anavayavena sarvaṃ cedekaṃ dvedhā tredhā caturdhā ceti pratijñārthaḥ ? tadatiriktaṃ sādhanaṃ vācyam /
na hi sādhyameva sādhanaṃ bhavati /
tathā ca sādhanasya tadatirekānna sekhyaikāntasiddhiḥ,
na ca kiṃ cidapi svasaṃvedanamasti, jñānapradīpādīnāmapi parasaṃvedyatvāt /
yathā ca jñānātirikto 'pyartho viṣayastathā vijñānavādanirāsāvasare vakṣyate /
na ca vijñānādarthasya bhedo 'śakyagrahaḥ /
tathā hi nīlamupalabha ityanuhaṅkārāspadamaśvetādirūpaṃ nīlaṃ pratayātmamanubhavagocaraḥ evaṃ nīlādīnāmapi parasparam /
anyathā ghaṭamānayeti deśito nayane nimīlya śayīta, śayīthā iti deśite toyamāharet /
kasya cit kutaścitkathaṃ cidvivecakābhāvāt /
na cānirvacanīyānādyavidyānibandhano 'yaṃ bhedavyavahāra iti sāṃpratam /
anirvacanīyakhyāteḥ pūrvameva nirākṛtatvāt /
tasmātsarvajanasaṃvedanasiddho 'yaṃ bhedapratyayo na kāraṇamukhanirīkṣaṇena yukto nirākartum /
api tu spaṣṭadṛṣṭātkāryādbhedapratyayalakṣaṇāttādṛśaṃ tatkāraṇaṃ kalpanīyaṃ yādṛśena tatkāraṇena prapañcapratyayo 'pratyūhamutpadyeta /
tacca pratyakṣameva /
tathā hi tannīlaṃ paricchindatpītādibhyo 'sya bhedaṃ paricchinatti saṃyuktaviśeṣaṇatālakṣaṇādindriyārthasannikarṣāt /
nīlaṃ hi nīlamityanubhavan pītādikaṃ ca pītādikamityanubhavansmaranvā śaknoti niṣedhyaniṣedhādhikaraṇatayā samākalayituṃ rūpamātreṇāgṛhītaparaspabhedamapi /
na hi tanna bhedena prathataityabhedena pratheta/na yenānayornīlapītayorgṛhītasvarūpayoravadhyavadhimadbhāvo na syāt /
tathā ca tau gṛhītvā pratyakṣeṇa śakyo 'nayorbhedo grahītumityasāṃpratametat /
'anyonyasaṃśrayādbhedo na pramāntarasādhanaḥ /
tasminnidaṃ nāyamayamiti bhedaṃ vinā nadhīḥ' /
etena pramāturapi pramāyā bhedo vyākhyātaḥ /
pramātāraścānekavidhasukhaduḥkhopabhogavyavasthānādbadhirāndhakāṇādikovidajālmasaṃsārimuktavibhāgopapatteśca bhedavanto 'numīyante /
ekasminnaparyāyeṇa viruddhadharmasaṃsargāsaṃbhavāt /
kalpanayā kathañcitsaṃbhāvyamāno 'pyayaṃ gomayapāyasīyanyāmāvahati /
tadevaṃ pratyakṣavirodhādanupapannārthāḥ śrutaya
'ekamevādvitīya' mityādyāḥ prathamāṃ vṛttimullaṅghya jadhasyāmavalambante 'yajamānaḥ prastara' 'ādityo vai yūpa' ityādivaditi /
yadāha bhagavān
jaiminiḥ--- 'guṇavādastviti' 'tatsiddhiriti'
ceti, tasmānnādvaitamiti /
NyS_4,1.42: na kāraṇāvayavabhāvāt //
sādhyātsādhanasya bhedena ca saṃkhyāntaraikāntā apyapahṛtārthā ityuktam
nyā. sū.
1
atra pūrvapakṣavādyāha---
na kāraṇāvayavabhāvāt (sū. 42) //
tadvyācaṣṭe kāraṇasya sādhyāvayavabhāvāt /
ekasya dvayādīnāṃ vā kaścidekadeśaḥ sādhanaṃ tathā ca na saṃkhyāntaraṃ na ca sādhanabhāva ityarthaḥ
NyS_4,1.43: niravayavatvādahetuḥ //
nirākaroti /
niravayavatvādahetuḥ (sū. 43) //
avayavabhāvāditi yadi sādhyasya kaścidavayavo bhavenna saṃkhyaikāntaḥ syāditi sarvamekamityetasminpratijñārthe na kiṃ cidapavṛjyate vyāvarttate yatastatsādhanaṃ syādityarthaḥ /
atha kasmānna sādhyameva heturityata
āha /
ātmani ceti / (402/20) co hetau /
api caite saṃkhyaikāntāḥ pratyakṣādipramāṇavirodhānmithyāvādā ityāha /
te khalvime saṃkhyaikāntā iti /
khaluśabdaḥ samuccaye /
prakrakoṭarapāṇyādiviśeṣakārito yor 'thabhedaḥ sthāṇupuruṣādiḥ tatpratyākhyānenetyarthaḥ /
atha viśeṣakāritārthabhedābhyanujñānena vartante tathā 'pyekāntatvaṃ jahati ekatvādisaṃkhyāyā anaikāntikatvamityarthaḥ /
atha sāmānyakārita
iti (483/5) saṃkhyāmātramaṅgīkriyate na punarasnayā aikāntikatvamityarthaḥ /
tadasmākamabhimatamevetyāha tathā 'pi na kiṃ cidbādhyata iti /
ye 'pyāhuḥ sattāsāmānyameva tattvaṃ bhedāstu kālpanikā iti tān pratyāha /
na ca bhedamantareṇeti /
yadāhuḥ /
'nirviśeṣaṃ na sāmānyaṃ bhavecchaśaviṣāṇava'
diti /
syādetat pretyabhāvaparīkṣāyāṃ ka
eṣāmavasaro yadete ekāntavādāḥ parīkṣyanta
ityata āha /
te iti /
advaitādiṣvekānteṣu pretyabhāvo na tāttviko bhavedapi tu kālpanikaḥ
na kevalaṃ pretyabhāvo 'pi tu ṣoḍaśāpi padārthāḥ /
tasmādeteṣāṃ yattattvajñānaṃ tasya pravivekārthaṃ jñeyapravivekena jñānapraviveka
iti tadarthamete parīkṣitā iti /
tadanena prabandhena pretyabhāvaḥ parīkṣitaḥ
NyS_4,1.44: sadyaḥ kālāntare ca phalaniṣpatteḥ saṃśayaḥ //
athoddeśakramānurodhātphalamidānīṃ parīkṣyate /
tatrāgnihotrādīnāṃ phalamanantarabhāvi kālāntarabhāvi veti saṃśayaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
karmānantaraṃ duḥkhaṃ ca lokapaṅktyādi copalabhyate praśaṃsanti hi laukikā dhārmiko 'yaṃ sādhutama iti,
tatkimetāvadevāsya phalamastu athāmuṣmikaṃ svargādīti /
kiṃ prāptaṃ svargādiphalatve karmaṇaḥ svarūpeṇākāraṇatvācciranivṛtte tasmiṃstadutpatteḥ apūrvakalpanāyāṃ ca pradhānāṅgāpūrvāṇi bhūyāṃsi kalpanīyāni na ca tānyutpannamātrāṇi janayanti phalamiti tatsahakāryantarāṇi kalpanīyānītyadṛṣṭakalpanāgauravāt tadanantaradṛṣṭaphalābādhanācca, nāsyā'bhuṣmikaṃ phalaṃ svargādi, api tvanantaradṛśyamānameva /
tatrāpi duḥkhaphalatve upadeśavyāghātāl lokapaṅktilābhakhyātyādikameva phalaṃ tacca sukhahetutayā kathaṃ citsvargādipadenocyate /
dṛṣṭo hi sukhahetau svargapadaprayogo loke yathā candanaṃ svargaḥ sūkṣmāṇivāsāṃsi svarga iti prāptam /
evaṃ prāpte brūmaḥ /
svarga padasya tāvadarthavādato--- 'yanna duḥkhena saṃbhinnaṃ na ca grastamanantaram /
abhilāṣopanītaṃ ca tatsukhaṃ svaḥpadāspada'miti sukhaṃ prati vācakatvamavadhāritam /
na ca tadvācakatvenaiva candanādau tatprayogopapattāvanekārthatvakalpanāpa yuktā /
yadāhuranyāyaścānekārthatvamiti /
tasmānmukhyo 'yaṃ svargaśabda uktabhede sukhe /
tathā ca svargakāma ityatra mukhyārthasaṃbhave nopacaritārthatā yuktā /
na cānekādṛṣṭakalpanābhayānmukhyārthaparityāgo nyāyyaḥ pramāṇasiddhe niyogaparyanuyogānupapatteḥ /
yathā 'huḥ /
'śrutisiddhyarthamaśrutopalabdhau yatnavatā bhavitavyaṃ na tu śrutaśaithilyamādaraṇīya'miti /
tathā--- 'pramāṇavantyadṛṣṭāni kalpyāni subahūnyapi' /
na cānantaradṛśyamānaṃ lokapaṅktyādi homādyanuṣṭhānaphalamapi tu tadupalambhaphalam /
adāmbhikānāṃ pracchannamanutiṣṭhatāmapi lokapaṅkyāderabhāvāt /
tasmātsuṣṭhūktaṃ na sadyaḥ kālāntaropabhogyatvāditi bhāṣyam /
tathā pravṛttyā saṃskāro dharmādharmalakṣaṇo janyata iti /
naiṣa puruṣasaṃskāraḥ snānādijanya
iva boddhavyo 'pi tu puruṣadharmatāmātreṇa saṃskāra ityucyate paramārthatastvayaṃ dharmaḥ puruṣāśrayo 'pi karmaṇā phale janayitavye tasyāvāntaravyāpāra iti /
vārtikaṃ sadyastāpādiphaletañ
(484/1) atidguṇasaṃvijñāno 'yaṃ bahuvrīhistāpādīti /
tena lokapaṅktyādikamucyate
NyS_4,1.45: na sadyaḥ kālāntaropabhogyatvāt //
NyS_4,1.46: kālāntareṇāniṣpattir hetuvināśāt //
NyS_4,1.47: prāṅ niṣpattervṛkṣaphalavat tat syāt //
svargaḥ phalaṃ śrūyate ityayuktam, svargakāma iti svargasya puruṣaviśeṣaṇatvena śravaṇādasādhyatvādata
āha /
deśitayā ca kriyayā nānarthikayā śravitavyam /
āptopadeśaḥ khalvayamupadeśyasya karmaṇo 'bhimatopāyatāmāha tatra karmaṇo 'bhimatāpekṣāyāṃ puruṣaviśeṣaṇasyāpyapekṣitatvātsādhyatvamiti siddham /
evaṃ hi lokapaṅktyādiragnihotrādyanuṣṭhānasādhyā bhaved yadi tatkāmasya svargakāmasyevāgnihotrādyanuṣṭhānaṃ deśyeta, na caitadastītyāha na ca tāpādikāma
iti /
lokapaṅktyādikāma ityarthaḥ /
śeṣamatirohitārtham
46
NyS_4,1.48: nāsan na san na sadasat sadasatorvaidharmyāt //
idamidānīṃ cintyate kimetatphalamutpatteḥ prāyasadvā sadvā sadasadvā 'nabhayaṃ veti /
atra samastapakṣākṣepeṇa phalābhāvamabhidhitsuḥ pūrvapakṣayati /
tadidaṃ phalaṃ niṣpatteḥ prāk /
nāsanna sanna sadasat /
sadasat kasmānna bhavatītyata āha /
sadasatorvairdhmyāt /
parasparaviruddhadharmatvād dharmaḥ svabhāvaḥ
virodhādityarthaḥ /
athānubhayaṃ kasmānna bhavatītyata
āha /
nāpyubhayaviparītamiti /
siddhāntyāha /
prāgutpatterutpattidharmakamasadityaddhā
NyS_4,1.49: prāgutpatterutpattidharmakam asad ity addhā, kasmād utpādavyayadarśanāt //
nanu nāsadutapadyate na sanniruddhyataityācakṣate sāṃkhyāḥ tatkathametadityata āha /
utpādavyayadarśanāt
(sū. 49) //
yathā nityasvarūpāyāścitiśakternotpādo na ca vyaya evaṃ phalasyāpi nityasya tau na syātāmityarthaḥ /
na hi satpakṣa iti /
(486/1) satkāryapakṣaityarthaḥ /
na kiṃ cijjāyata iti /
na pratijñāvākyātkiñcittattvajñānaṃ sambhavati /
kiṃ cicca saṃdehādi na vinaśyatīti /
ajñānatiro bhāvaḥ saṃśayaviparyayatirobhāvaḥ /
kāraṇasya hi pradhānasya lakṣaṇaṃ mahān lakṣyate hi mahatā pradhānamiti /
evaṃ tasyāpyahaṅkārastasya puṣṭiḥ sthūlatetyarthaḥ /
paścādbhavatīti kevalakāraṇāvasthāyāḥ paścāditi
NyS_4,1.50: buddhisiddhaṃ tu tad asat //
yaccoktamupādānaniyamāditi /
tatra yadi puruṣasyopādānaniyamaḥ paṭārthī tantūnevopādatte na vīraṇaṃ, kaṭārthī vīraṇamiti,
tatastadupādānānāṃ tatra tatra kārye sāmarthyaparijñānāt tacca sāmarthyamānumānikaṃ tadidamucyate /
sū. buddhisiddhaṃ tu tadasaditi
tadasadbhāvi kāryamanenaiva kāraṇena janyate nānyenetyanumānād
buddhisiddhamevetyarthaḥ /
athāsatkāryapakṣe tantava
eva paṭasyopādānaṃ na vīraṇādītyayaṃ niyamo na syāditi brūṣe tadayuktam, asattvāviśeṣe 'pi svakāraṇādutpannaṃ kiṃ cideva citkāryaṃ janayituṃ samarthaṃ nānyadityayaṃ svabhāvaviśeṣādupapadyata iti /
api ca satkāryapakṣe pradhānopādānatvādviśvasya tasya cābhedāpavatkāraṇātmakatvācca kāryajātasya sarvaṃ sarvātmakamitīdamihanedamidamidānīṃ nedamidamevaṃnedamiti niyamo na syāt kasya citkutaścidvivekahetorabhāvāt /
tasmādasti rāsabhe 'pi viṣāṇa miti tatra tasyāsattvaṃ bruvāṇaḥ svasiddhāntaṃ bādhataityāha /
asattvācca kharaviṣāṇaṃ notpadyata iti bruvāṇa
iti /
sattve cāsattve ca samāne yasya kāraṇamasti tadutpadyata iti guḍajihvikā /
paramārthatastvasattve kāraṇasāmarthyaniyamādutpattiniyamaḥ kalpate,
sarvātmanā sarvasya sattvave tu na niyamaheturastītyuktaprāpayam /
deśayati athāsatkārye kiṃ pramāṇaṃ ? na hyanumānamasminnarthe pramāṇaṃ bhavitumarhati āśrayāsiddheḥ /
nāpi pratyakṣaṃ tenāpyasataḥ svātantryeṇānirūpaṇāditi bhāvaḥ /
viditābhiprāya uttaramāha nāsattvave na sattvave 'numānamasti /
yathā 'smākamāśrayāsiddhidoṣādasattve kāryasya nānumānam /
evaṃ bhāve 'pi kāryasya sattve nānumānamāśrayāsiddhereva /
kva tarhyanumānamityata
āha dharmiṇyavipratipatteranumānamastīti yojanā /
tathā satyāśrayo 'syasiddhyatītyarthaḥ /
punaḥ pṛcchati kveti /
yadi dharmiṇyavipratipattiḥ kva tarhi vivādaḥ /
uttaraṃ yadubhayeti /
dharmyadhikaraṇān
satkāryavādināmeva vādānvibhajate tānpratīti /
tantumātraṃ paṭa iti /
tantubhyo 'bhinna ityarthaḥ /
kāryātmaneti /
kāryaṃ kāraṇādbhinnābhinnamityarthaḥ /
asatkāryapakṣastu svābhimataḥ sphuṭatvādavāntarapratibandyabhāvācca nopanyastaḥ /
upapādita iti dvitīyādhyāye /
prāgupalabdhikālāditi /
kāraṇavyāpārāt prāgityarthaḥ /
saṃsthānaviśeṣaśūnyatāmātravivakṣayā turyādidṛṣṭānto na tu prāgabhāvo vivakṣitaḥ /
śaktiviśeṣāvasthitā iti kāraṇavyāpārāt prāgiti śeṣaḥ /
atra siddhasādhanaṃ vayamapi bramahe svavyāpārātpaṭotpattinimittātprāk
tantavaḥ śaktiviśeṣāvacchinnā aiveti /
pareṣāṃ satkāryasādhanamupanyasyati /
vidyamānāṃbhivyaktyarthāstantavastadarthinā niyamenopādānāt khanitrādivat /
(489/1)
yathā hi khanitraṃ vidyamānamevodakaṃ mṛdapanayanena vyanaktīti /
tadetad dūṣayati /
vidyamānasyābhivyaktirasatīti abhivyaktivatkārye 'pi prasaṅgaḥ /
yathāvyakterasatyā evotpādastathā kāryasyāpyasata patrotpāda
ityarthaḥ /
khanitrādivaditi dṛṣṭāntaḥ sādhyavikala
ityāha yadapīti /
sā 'prāptiḥ kuto bhavatīti vaktavyamiti /
prāptiḥ khalu saṃyogaḥ sa ca guṇaḥ
guṇaśca dravyavināśādvinaśyed virodhiguṇāntarādvā /
tatra tāvadāvaraṇadravyamāvriyamāṇaṃ vodakaṃ na vinaṣṭaṃ yena tayoḥ saṃyogo vinaśyet tatastadvirodhiguṇāntarotpādo vaktavyaḥ sa eva ca saṃyogavirodhī guṇo vibhāga
ityucyataityarthaḥ /
prāpterabhāvo 'prāptiriti pakṣaṃ dūṣayitvā paryudāsapakṣamāśaṅkya dūṣayati atha prāpteriti /
punaḥ śaṅkate athabhinnadeśotpattimiti /
na ca vayaṃ saṃyogaṃ vibhāgaṃ vā guṇamupemaḥ /
kiṃ tu bhinnadeśotpanna eva dravye vibhāgo nirantarotpanna eva saṃyoga ityarthaḥ /
nirākaroti śrinnadeśa iti /
viśeṣaṇopādānānna bhinnadeśotpattirvibhāgaḥ kasmād utpanne utpannamiti bhinnadeśatayā bhinnamiti viśeṣaṇaṃ hi svānuriktaṃ pratyayaṃ viśeṣye janayati, na tvanyānuraktam /
na khalu nīlaṃ viśeṣaṇamutpale raktapratyayaṃ janayatvabhrāntasyetyarthaḥ /
api ca kṣaṇabhaṅgaṃ bhāvānāṃ vyāsedhadbhirasmābhirbhinnadeśotpatteḥ pratiṣedhānna bhinnadeśotpattirvimāgaḥ /
śaṅkate kṣaṇikatvādvibhāgasyeti /
utpadya hīndriyasannikarṣādvibhāgena svaviṣayaṃ jñānaṃ janayitavyam /
na caitāvantaṃ kālamasāvasti kṣaṇikatvenotpannāpavargitvādityarthaḥ /
nirākaroti nasāmānyābhivyaktīti /
(490/1) etadvibhajate /
pūrvaṃ tāvadutpanno vibhāgaḥ sāmānyaṃ vyanaktīti /
svakāraṇasamavāyaḥ sattāsamavāyo vā utpattiḥ /
tadviśiṣṭa utpanna
ityucyate /
yeṣāṃ sāmānyagrahapuraḥ saraṃ viśeṣajñānaṃ tanmate na sāmānyaṃ vyanakti taduttarakālaṃ ca svapratyayaṃ janayatītyuktam /
etaduktaṃ bhavati na vayaṃ bauddhā iva pūrvāparakālamātrāvasthitilakṣaṇāṃ kṣaṇikatāṃ vibhāgādīnāmācakṣmahe kiṃ tvāśutaravināśalakṣaṇāṃ sā ca dvitrādikṣaṇasthāyināṃ cirasthāyibhyova ghaṭādibhyo vyāvṛttātmā śakyāvaktumiti
NyS_4,1.51: āśrayavyatirekād vṛkṣaphalotpattivadityahetuḥ //
dehādyatiriktamātmānaṃ nityaṃ paralokinamasantaṃ manyamāna āha /
āśrayavyatirekādvṛkṣaphalotpattivadityahetuḥ
(sū. 51) //
mūlasekaphalotpādayorekavṛkṣāśrayatvam /
karmaṇastu homāderāśrayaḥ śarīram /
na cāmuṣmikasya svargādeḥ śarīramāśrayaḥ tasminnaṣṭe 'sya bhāvāt /
tasmādāśrayavyatirekātsvargādervṛkṣaphalotpattivadityayaṃ dṛṣṭāntaḥ svargaphalatve homasyāheturityarthaḥ
NyS_4,1.52: prīterātmāśrayatvādapratiṣedhaḥ //
astyātmā svagaupabhogasamarthaḥ śarīrādivyatiriktaḥ karttetyuṣapāditamityāśayavānāha /
prīterātmāśrayatvādapratiṣedhaḥ (sū. 52)
NyS_4,1.53: na putrapaśustrīparicchadahiraṇyānnādiphalanirdeśāt //
astu svargādyātmāśrayaṃ tathā 'pyavyāpako hetuḥ putrādiphalebhyo nivṛtteriti deśayati /
na putrapaśustrīparicchadahiraṇyānnādiphalanirddeśāt (sū. 53) //
NyS_4,1.54: tatsaṃbandhāt phalaniṣpattesteṣu phalavadupacāraḥ //
pariharati /
tatsambandhātphalaniṣpattesteṣu phalavadupacāraḥ (sū. 54) //
svargo 'pi tāvatsvargatayā na kāmyate kiṃ tu bhogyatayā /
evaṃ sati kaiva kathā putrādiṣu /
te 'pi bhogyatayaiva kāmyante na tu svarūpaṃ bhogyamiti tatsādhyaṃ sukhaṃ bhogyam /
tasmātputrādisambadhāttadutpatteḥ sukhotpatteḥ teṣu yathā phalaśabdaprayogastathā teṣu putrādiṣvityarthaḥ /
sūtrārthakathanenaiva bhāṣyavārtikevyākhyāte
NyS_4,1.55: vividhabādhanāyogād duḥkhameva janmotpattiḥ //
phalānantaraṃ duḥkhaparīkṣaṇaṃ, tatreyaṃ parīkṣā bhavatu duḥkhaṃ bādhanālakṣaṇamanubhūyamānaṃ,
yatpunaridaṃ sukhaṃ pratyātmamanukūlavedanīyaṃ tatkathaṃ duḥkhamanubhavavirodhāt /
śarīrendriyabuddhayaśca yadi duḥkhahetutayā duḥkhaṃ kasmātsukhahetutayā sukhameva na bhavanti /
seyamatibhīrutā sakalalokayātrāvirodhinī /
yathāhuḥ 'na hi mṛgāḥ santīti śālayo nopyante /
na hi bhikṣavaḥ santīti sthālyo nādhiśrīyanta'iti /
tasmānmāṃsārthīva kaṇṭakānuddhṛttya māṃsamaśnannānarthaṃ kaṇṭakajanyamāpnotītyevaṃ prekṣāvān duḥkhamuddhṛttyendriyādisādhanaṃ sukhaṃ bhokṣyate, santi ca vividhaduḥkhaparivarjanahetavo dṛṣṭāḥ paridṛṣṭasāmarthyā anvayavyatirekābhyāmityabhiprāyavān pūrvapakṣī guḍajivhikayā saṃśayāna iva pṛcchati /
tatkimidamiti /
siddhāntina uttaram
anya ityāha sūtrakāra iti /
tenaivābhiprāyeṇa pūrvapakṣī pṛcchati katham /
uttaraṃ na vai sarvalokasākṣikamiti /
ayaṃ tu duḥkhabhāvanopadeśaḥ kimarthamityata
āha bhāṣyakāraḥ duḥkhahānārthaḥ /
kiṃbhūtasya duḥkhahānamityata āha /
janmamaraṇaprabandhasyānubhavaḥ prāptiḥ tannimittād duḥkhopadeśapariśīlanena nirviṇṇasyālaṃpratyayavataḥ ata eva duḥkhaṃ jihāsata
iti yojanīyam /
svābhiprāyeṇa pūrvapakṣī pṛcchati /
kayā yuktyā /
uttaram /
sarve khapalu sattvanikāyā iti /
utpattiḥ sukhaduḥkhahetubhūtā viṣayasaṃpattiḥ tasyāḥ saṃsthānāni bhuvanāni /
ā satyalokādā cāvīceriti /
etaduktaṃ bhavati /
yadi duḥkhavarjanena śakyate sukhamupādātuṃ tatastādṛśaṃ sukhamanakūlavedanīyaṃ kaḥ prajñāvān prajahyāt /
na ca tādṛśamasti sukhaṃ kva cidapi sarvasya duḥkhāvinābhāvinaḥ kevalasyopādātumaśakyatvāt /
na hi madhuviṣasaṃpṛktamannaṃ viṣamapahṛtya śakyaṃ madhumātramupādātumiti /
tasmānnedaṃ sukhasya pratyākhyānamapi tu sukha eva duḥkhabhāvanamupadiśyate
atra heturupādīyate ṛṣiṇā / vividhabādhanāyod duḥkhameva janmotpattiḥ (sū. 55) //
janmana utpattiḥ sā dukhameva bhāvayitavyā vividhabādhanāyogāditi
NyS_4,1.56: na sukhasyāpyantarālaniṣpatteḥ //
kasmātpunarduḥkhameva svarūpato na bhavatītyata āha /
na sukhasyāntarālaniṣpatteḥ (sū. 56) //
na khalvayaṃ duḥkhoddeśo duḥkhakayanaṃ sukhasya pratyākhyānam
NyS_4,1.57: bādhanānivṛttervedayataḥ paryeṣaṇadoṣādapratiṣedhaḥ //
itaśca duḥkhasaṃjñābhāvanaṃ na sukhasya pratyākhyānaṃ duḥkhoddeśenetyāha /
yasmādidaṃ me sukhasādhanamiti vedayan prārthayate sukhasādhanam /
tacca uktādbahuprakārādbādhanāheturiti duḥkhabhāvanayopadeśanamiti /
kāmaṃ kāmyaṃ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samṛdhyati saṃpanno bhavati /
athānantaramenaṃ puruṣamaparaḥ kāma
icchā kṣipraṃ bādhate svargādiprāptāvapi svarājyādi kāmayate /
evaṃ tatprāptau prājāpatyādīti asyecchā tadupāyaprārthanādinā duḥkhena prabādhataityarthaḥ /
samantādudanemi yathā bhavati tathā bhūmiṃ labhati iti yojanā
NyS_4,1.58: duḥkhavikalpe sukhābhimānācca //
nanvayaṃ yadyapyantarāle sukhānyanubhavati tathā 'pi duḥkhasaṃbhedamākalayan anupadiṣṭo 'pi svayameva nivartsyati kṛtamasya duḥkhabhāvanopadeśenetyata āha //
duḥkhavikalpe sukhābhimānācca (sū. 58) //
śāstraniṣṭhānāṃ vivekināṃ khalu vividhabādhanānuṣaṅgād
anavayavena sukhamātraṃ duḥkhameveti viniścayo 'kṣipātrakalpā hi te /
tadyatheṣīkātūlasamparkādapyakṣipātra dūyate na gātrāvayavāntarāṇi tathā mṛducittatayā vivekino dūyante avivekinastu praṇayakalahakupitakuraṅgaśābalocanāṅganālaktakarasārdrapodapallavapātamapi śirasi rahasi sukhamabhimanyamānā dhanapulakakañcukāñcitatanavaḥ sāndrānandāśruplutanayanā nirvṛṇvantīti tān pratyayamupadeśor 'thavānityarthaḥ /
jāyasva mriyasva ceti saṃdhāvatīti /
punarjāyate punarmriyate janitvā mriyate mṛtvā jāyate tadidaṃ saṃdhāvanavyāpārapracaya ityarthaḥ /
codayati /
kasmād duḥkhaṃ janmeti nocyata iti /
yadi duḥkhabhāvanopadeśo janmani evaṃ satyevakāraḥ kimartha ityarthaḥ /
pariharati /
janmavinigrahārthīya
iti vinigraho vinivṛttiḥ sa evārthaḥ pravartata
iti janmavinigrahārthīyaḥ /
yathā ca matvarthīya
iti /
etaduktaṃ bhavati /
janma duḥkhameveti bhāvayitavyaṃ nātramanāgapi sukhabuddhiḥ kartavyā anekānarthaparamparāyāmapavargapratyūhaprasaṅgāditi
NyS_4,1.59: ṛṇakleśapravṛttyanubandhādapavargābhāvaḥ //
duḥkhoddeśānantaramapavarga
uddiṣṭo lakṣitaśceti śeṣaḥ /
sa pratyākhyāyate /
ṛṇakleśapravṛttyanubandhādapavargābhāvaḥ (sū. 59) //
tadvyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ /
ṛṇānubandhāditi /
asti hi /
... ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayed /
anapākṛtya mohena mokṣamicchan vrajatyadhaḥ/ ...
ṛṇatrayāpākaraṇenaiva vayaḥsamāptermokṣaniveśakṣaṇo nāstītyapavargābhāva ityarthaḥ /
kleśānubandhānnāstyapavargaḥ /
nānucchinnanidānaḥ saṃsāraḥ śakya ucchettumityarthaḥ /
pravṛttyanubandhādityasyāpīyameva vyākhyā
NyS_4,1.60: pradhānaśabdānupapatterguṇaśabdenānubādo nindāpraśaṃsopapatteḥ //
evaṃ pūrvapakṣayitvā siddhāntamupakramate /
atrābhidhīyate /
yattāvadṛṇānubandhāditi /
jāyamāna ityasya pradhānārthatānupapattyā guṇaśabdatvaṃ sādhayituṃ dṛṣṭāntalābhāya ṛṇaśabdasya prathamaṃ guṇaśabdatvamāha /
pradhānaśabdānupapatteriti /
tadvyācaṣṭe /
ṛṇairiti /
nāyaṃ pradhānaśabda iti /
(491/1) ṛṇavānivāsvatantrasteṣu teṣu karmasu nādhikārīti nindā /
tadabhāve tu svatantra
iti praśaṃsā /
evaṃ jāyamāna iti guṇaśabdo na mukhya iti /
kasmāt punarna mukhya ityata
āha mātṛto jātamātrasyaivānadhikārāt /
kasmādanadhikāra ityata āha /
arthinaḥ śaktasya cādhikārāt /
kasmādarthina ityata āha /
karmavidhāvagnihotraṃ juhuyātsvargakāma ityādau kāmasaṃyogaśruteḥ /
na ca bālakaḥ sukhaduḥkhaprāptiparihārakāmo 'pi vivekena svargaputrapaśvannādi kāmayata iti /
śaktasya ca pravṛttīti /
na hyaśakanīyamarthamaśaktaṃ prati veda āptopadeśarūpo vidhātumarhati /
na ca bālakaḥ śakto 'vidvattvādinā /
ata eva tiryagdevarṣipaṅguśūdraṣārṣeyāṇāmanadhikāraḥ sāmarthyābhāvāt /
na kevalaṃ vaidiko 'yamīdṛśo vyavahāro 'pi tu laukiko pītyāha /
na bhidyate cāyaṃ laukikāt /
tadvyācaṣṭe laukikastāvaditi /
upapannānavadyavādīti /
upapannaṃ pramāṇena anavadyaṃ punaruktadoṇa anapekṣitamupadeṣṭavyaṃ yanna bhavavati tadityarthaḥ /
nyāyaprāptamimamarthaṃ liṅgadarśanamupodbalayatītyāha /
gārhasthyaliṅgaṃ ca mantrabrāhmaṇaṃ karmābhivadatīti /
gārhasthyasya liṅgaṃ patnī yasminkarmaṇi tattathoktam /
'patnyavekṣitamājyaṃ bhavati' /
'patnya udgāyanti' /
'kṣaume vasānāvagnimādadhīyātā' mityevamādi /
tadanena gārhasthyātpūrvāvasthā tāvadṛṇānubaddhā na bhavatītyuktaṃ saṃpratyuttarāvasthāpi na ṛṇānubaddhetyāha /
yadā cārthino 'dhikārastadā 'rthitvasyāvipariṇāme jarāmaryavādopapattiḥ /
tena yudaktamṛṇāpākaraṇena vayaḥparyavasānānnasti mokṣāvasarastadapākṛtaṃ bhavati /
avipariṇāmapadārthavyākhyānaṃ na nivartata iti /
turīyasyetyasya vyākhyānaṃ caturthasyeti /
prāyeṇa pañcasaptativarṣeṣvativāhiteṣu arthatṛṣṇā tanūbhavati /
atyantasaṃyoge tu jarayā havetyanarthakam /
mṛtyunā vetyanenaiva siddheriti śeṣaḥ /
yadyucyate aśaktatopalakṣaṇametajjarayā havā mṛtyunā veti, tena kasyānarthakyamityata
āha /
aśakto vimucyataityetadapi nopapadyata iti /
syādetat /
yadyapi gṛhasthasya yajñādividhānāntarāṇi santi tathā 'pi jāyamānastribhirṛṇairiti vākyaṃ bālasyāpi yajñādi vidhāsyatītyetāṃ śaṅkāṃ vimarśapūrvamapākaroti /
athāpi vihitaṃ vā 'nūdyeta kāmādvār 'thaḥ prakalpyeteti /
na tāvajjāyamāno havai iti śakye vidhivibhaktirasti tena siddhānuvādaḥ svarasataḥ pratīyate yadi tu tasyārthasya siddhirvākyāntarādvā pramāṇāntarādvā kathamapi na kalpeta tatova 'vacanāni tvapūrvatvā'
diti nyāyāndvidhitvamasya kalpyeta, santi tu śataśastadarthavidhāyakāni vākyāni vibhaktimantīti ko jātvasya svecchāmātreṇa vidhitvaṃ kalpayet /
tasmādvihitānuvacanameva nyāyyamiti jāyamānaśabdo jaghanyavṛttiriti yuktamutpaśyāmaḥ /
syādetat /
jāyamānaśabdo 'nupacāritārthaḥ svabhāvato māturudarādvibhāgamāha /
sa kathaṃ cidanuvādānurodhapena jaghanyavṛttiḥ kalpanīyaḥ /
tadvaraṃ mukhyārthānurodhena vidhānameva kalpyatām /
evaṃ sati śrutiranurodhitā bhavati /
asti ca bālakasyāpi phalotpādanayogyatā tadātmanaḥ phalaṃ prati samavāyikāraṇatvāt /
tena yadyapi jātamātrasya phalasādhanānuṣṭhānayogyatā nāsti tathā 'pi phalotpādaṃ prati yogyatā 'sti, phalena ca prayojanaṃ na tatsādhanenetyata
āha phalasya sādhanāni hi prayatnaviṣayo na phalamiti /
ayamabhisandhiḥ /
vidhirhi svavyāpāre kartṛtayā puruṣaṃ niyuṅkte prayatnaścāsya vyāpāraḥ sambhavati viṣaye na śakyo nivarttayitumiti svaviṣayamapekṣate /
na cāsya sākṣātphalaṃ viṣayo bhavitumarhati /
uddeśyatāmātreṇa tu bhavet /
naitāvatā prayatno 'sya nirvṛṇoti yāvadayaṃ sākṣādabhinirvartanīyaṃ na prāpnoti /
tadupāyasya sākṣādabhinivarttanīya iti phaloddeśapravṛttasya puruṣaprayatnasya nirvṛṇoti yāvadupāyo viṣayaḥ /
na ca bālakasya tadupāyamaviduṣastatra sāmarthyamasti /
asamarthaścākartā kathamātmānaṃ prayatnena vyāpnuyāt /
avyāpnuvaṃśca kathamadhikārīti jāyamānaśabdo jaghanyavṛttireva nyāyya
iti siddham /
vihitaṃ ca jāyamānamiti ṛṇavākyātprāgvidhīyate ca ṛṇavākyārddhvamityarthaḥ /
yaduktaṃ tatra hi pravrajyā vidhīyata iti tadamūṣyamāṇa āha pratyakṣavidhānābhāvāditi cet /
śaṅkāṃ nirākaroti /
na pratiṣedhasyāpi vidhānābhāvāta /
śaṅkāṃ vibhajate pratyakṣata iti /
paramāpto hi bhagavānīśvaro 'nukampayā bhūtopadeśāyapravṛtto yadgārhasthyamevāśrayamamupadiśati tato 'vagacchāmo na santyāśramāntarāṇi bhūtebhyo hitānītyarthaḥ /
ata evāhuḥ 'aikāśramyaṃ tvācāryāḥ pratyakṣavidhānādgārhasthyasyeti' /
nirākaraṇaṃ vibhajate na pratiṣedhasyeti /
smṛtītihāsapurāṇāni tāvadavivādaṃ vidadhati cāturāśramyamupalabhyante yadi pratyakṣayā śrutyā pratiṣidhyante tatastadvirodhenaudumbarīsarvaveṣṭanavat tatrāpramāṇāni syuḥ, na ca tatpratiṣedhaḥ śruteḥ sākṣādavagamyate /
tasmātsmṛtyādivihitaṃ cāturāśramyamapratiṣiddhaṃ śrutyā na śakyaṃ parityaktumityarthaḥ /
na cāvidhānena tatpratiṣedhānumānamityāha /
adhikārācceti /
gārhasthyopadeśasyādhikārāttasyaiva vidhānaṃ nāśramāntarasya na tvāśramāntarābhāvāt /
na hi vyākaraṇaṃ śabdaṃ vyutpādayatpramāṇādyabhāvamākṣipati /
api ca mā bhūtpratyakṣavidhānaṃ śrutau sasādhanāpavargābhidhānāni cāturāśramyābhidhānāni ca pratyakṣāṇyupalabhyante vacanāni tānyapūrvatvādvidhānāni apavargasya sasādhanasya cāturāśramyasya ca bhaviṣyantītyāha /
ṛgbrāhmaṇaṃ cāpavargābhidhāyyabhidhāyata iti /
mṛtyumiḥ paraṃ karmabhya iti /
karmaparityāgamapavargasādhanaṃ sūcayati /
amṛtatvamiti cāpavargo darśitaḥ /
sūcitaṃ karmatyāgamapavargasādhanaṃ śrutyantareṇa viśadayati /
na karmaṇā na prajayeti /
pareṇa nākamiti /
nākamityavidyāmupalakṣayati /
avidyātaḥ paramityarthaḥ /
nihitaṃ guhāyāmiti laukikapramāṇāgocaratvaṃ darśayati /
tamasaḥ parastāditi /
avidyā tamaḥ tasya parastāt /
ādityavarṇamiti /
nityaprakāśamityarthaḥ /
tadaneneśvarapraṇidhānasyāpavargopāyatavamuktam /
ṛca udāhūtya brāhmaṇamudāharati atha brāhmaṇānīti /
yajña ityādinā gṛhasthāśramo darśitaḥ /
tapa
eveti vānaprasthāśramaḥ /
brahmacārīti brahmacaryāśramaḥ /
eṣāmabhyudayalakṣaṇaṃ phalamāha /
sarva evaita iti /
caturthāśramamāha /
brahmasaṃstha iti /
tathākraturiti /
kratuḥ saṃkalpaḥ /
kāmayamānova ya āsīt sa evāthākāmayamāno bhavati /
akāmayamānaḥ kāmaṃ pariharan tatparihārasiddhau so 'kāmayaṃstasya vyākhyānaṃ niṣkāma iti /
ātmakāma
iti /
kaivalyopetātmakāmaḥ tatprāptyā āptakāmo bhavati /
na tasya prāṇa iti śāśvato bhavatītyarthaḥ /
prakṛtamupasaṃharati tatra yaduktamiti /
aparāmapi cāturāśramyābhidhāyinīṃ śrumimāha /
ye catvāca iti /
itaśca phalārthina eṣa jarāmaryavāda
ityāha /
phalārthinaśceti
NyS_4,1.61: samāropaṇādātmanyapratiṣedhaḥ //
pṛṣṭvā /
sūtaṃ paṭate katham /
samāropaṇādātmanyapratiṣedhaḥ (sū. 61) //
ātmayagnīnāṃ samāropaṇādṛṇānubandhanāpavargasyāpratiṣedhaḥ /
tadenana cchalena pratyakṣavidhānaṃ pravrajyāyā api darśitam /
eṣaṇāvyutthitasya viparyastubuddheḥ
alamābhireṣaṇābhiranarthahetubhiriti kṛtabuddheḥ
ata eva nivṛtte phalārthitve samāroṣaṇamātmanyagnīnāṃ vidhīyate iti /
evaṃ brāhmaṇānīti yadaiṣaṇābhyo vyutthitasya pravrajyāvidhānaṃ tadā tadabhidhāyīni brāhmaṇānyupapannānītyarthaḥ
NyS_4,1.62: pātracayāntānupapatteśca phalābhāvaḥ //
pramṛte khalu yajamāne yajñapātrāṇi yajamānasya śarīre yathāvayasavaṃ nidhāyāntyeṣṭiḥ kriyate /
tatra jarāmarye karmaṇyaviśeṣeṇa kalpyamāne sarvasya pātracayāntāni karmāṇīti prasajyeta maraṇaparyantāni karmāṇīti prasajyetetyarthaḥ /
nanviṣyata eva pātracayāntatvaṃ karmaṇāmityata
āha /
tatraiṣaṇāvyutthānamiti /
tasmānnāviśeṣeṇa kartuḥ prayojakaṃ phalaṃ bhavatīti /
phalābhāva
ityasya sūtrāvapayavasyāviśeṣeṇa phanasya kartṛprayojanakatvābhāva ityarthaḥ /
tadanenaiṣaṇāvyutthānaśrutivirodhā darśitaḥ /
tadevaṃ cāturāśramyasya śrutiruktā /
saṃprati smṛtyādayo 'pi cāturāśrayamyasyopadeśakāḥ santītyāha cāturāśramyavidhānācceti /
śaṅkate tadapramāṇamiti cet /
jagannirmātuḥ paramakāruṇikasya sarvajñasyātrabhavataḥ parameśvarasyāgamo bhavatu pramāṇamāptoktatvāt /
manuvyāsādīnāṃ tvāptatvāniścayātkayaṃ tatpraṇītānāṃ prāmāṇyaniścaya ityarthaḥ /
uttaraṃ pramāṇeneti /
syādetat /
bhavatu vedenābhyanujñānāditihāsapurāṇaprāmāṇyaṃ dharmaśāstrāṇāṃ tu manvādipraṇītānāṃ kutaḥ prāmāṇyaniścaya ityata āha /
aprāmāṇye ceti /
sarvajanaparigrahātteṣāmapiprāmāṇyamityarthaḥ /
buddhādismṛtayastu vedaninditairmlecchādibhiḥ parigṛhītā na tvāryairiti na tāḥ pramāṇaṃ bhavitumarhantītyarthaḥ /
draṣṭṛpravaktṛsāmānyāccāprāmāṇyānupapattiḥ /
ya eva vedasya draṣṭrāro 'nuṣṭhātāraśca tadarthasya ta evetihāsādīnāṃ pravaktāraḥ prācetasakṛṣṇadvaiyāyanamanuprabhṛtayaḥ /
api ca vaidikāni karmāṇi smārtīmitikartavyatāmapekṣante smārtani ca vaidikāni mantrādīnīti sarvametadapramāṇye dharmaśāstrāṇāṃ nopapadyate /
yadyapi ca manvādayo 'pi dharmajñānavairāgyaiśvaryaśālitayā anubhūyāpyupadiśantīti saṃbhavati tathāpi vedamūlakatvamevetihāsapurāṇādināṃ yuktam /
tathā hi /
'vedo 'khilo dharmamūlaṃ smṛtiśīle ca tadvidām /
yaḥ kaścitkasya ciddharmomanunā parikīrtitaḥ //
sa sarvo 'bhihito vede sarvajñānamayo hi saḥ ... ityādibhiḥ svavacanaprapañcairātmā baddhapā veda evārpitastairiti /
athāyamitihāsādigocaror 'thaḥ kasmātpratyakṣapratītena vedena nocyata iti tadanabhidhānādavagacchamo nūnamayamanabhimato vedānāṃ karturiti /
nirākṛto 'pyayaṃ punarnirākriyate dārḍhyārthaṃ viṣayavyavasthānāccetyanena
NyS_4,1.63: suṣuptasya svapnādarśane kleśābhāvādapavargaḥ //
yadapyuktaṃ kpaleśānubandhasyāvicchedāditi taddūṣayati /
suṣuptasya svapnādarśane kleśābhāvādapavargaḥ (sū. 63) tadvyācaṣṭe suṣuptasya khalviti /
lokasiddhatayā suṣuptāvasthodāhṛtā /
mahāpralayāvasthāyāmapi kleśamuktā evātmānaḥ kevalamasau na lokasiddheti nodāhṛtā /
etāvāṃstu muktāvasthāyāṃ viśeṣaḥ yadasyāṃ kleśavāsanāpi nāsti /
suṣuptāvasthāyāṃ pralayāvasthāyāṃ ca kleśavicchede 'pi tadvāsanā 'stīti
NyS_4,1.64: na pravṛttiḥ pratisaṃdhānāya hīnakleśasya //
yadapi pravṛttyanubandhāditi tatrāha--- na pravṛttiḥ pratisaṃdhānāya hi hīnakleśasya (sū. 64) //
dehinaḥ /
tadvyācaṣṭe kṣīṇeṣu rāgadveṣamoheṣu satyapi na pravṛttiḥ svapratisaṃdhānāya /
upapāditamidamasmābhiryathā doṣatuṣāvanaddhāḥ karmatandulā janmāṅkurāya kalpante, na kevalā ityarthaḥ /
śaṅkate karmavaiphalyeti/vaiphalye śāstrasya karmaṇāṃ phalasādhanatāpratipādakasyāprāmāṇyaprasaṅga
iti bhāvaḥ /
nirākaroti na karmavipāketi /
vipāka phalaṃ tasya pratisaṃvedanaṃ bhogaḥ
NyS_4,1.65: na kleśasaṃtateḥ svābhāvikatvāt //
pūrvapakṣabādyāha /
na kleśasaṃtateḥ svābhāvikatvāt (sū. 65) //
siddhāntyekadeśī brūte /
NyS_4,1.66: prāgutpatterabhāvānityatvavat svābhāvikepyanityatvam //
prāgu--tvam (sū. 66) //
dadhyāderutpatteḥ prāk kṣīrādiṣuyo bhāvastasyānityatvavaditi yojanā
NyS_4,1.67: aṇuśyāmatānityatvavaddha //
aparastvekadeśī bhāvameva dṛṣṭāntayatītyāha /
aṇuśyāmatānityatvavadvā (sū. 67) //
yadetacchyāmaṃ rūpaṃ tadannasyetyāgamaḥ pārthivānāṃ paramāṇūnāṃ śyāmatāmanādimāha
annapadena mṛdo 'bhidhānāditi bhāvaḥ /
atra prathamamekadeśinaṃ dūṣayati sataḥ khalviti /
dvitīyamekadeśinaṃ dūṣayati /
anādiraṇuśyāmateti hetvaśrāvānna yuktam /
aṇuśyāmatā kāryā pṛthivīrūpatvāt
lohitādivaditi pratyutānityatāheturasti /
puruṣayatnajalohitāpadirūpavailakṣaṇyena tvaspavayāprayatnapūrvakatvamātreṇānāditvābhidhānamiti nāgamavirodhaḥ
Original text: Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0