ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 9

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતાયાં ન્યાયવાર્તિકતાત્પર્યટીકાયાં
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
અત્ર તૃતીયે ઽધ્યાયે પ્રથમે આન્હિકે 75 સૂત્રાણિ, દ્વિતીયે ચ 73 સૂત્રાણિ ઇતિ આદિત આરભ્ય મિલિતવા 148 સૂત્રાણિ ।
3 અ0 1 આન્હિકે 9 પ્રકરણાનિ, 3 આન્હિકે 9 પ્રકરણાનિ ।
મિલિત્વા 16 પ્રકરણાનિ ।
આદિતઃ 42 પ્રકરણાનિ ।
ચતુર્થાધ્યાયસ્યાદ્યમાહ્નિકમ્ ॥
ન્ય્સ્_4,1.1: પ્રવૃત્તિર્યથોક્તા ॥
અથ મનઃ પરીક્ષાનન્તરમુદ્દેશલક્ષણક્રમાનુરોધેન પ્રવૃત્તિઃ પરીક્ષિતું યુક્તા, સા કસ્માન્ન પરીક્ષ્યત ઇતિ શઙ્કાનિરાકરણાય સૂત્રમિત્યાહ ।
મનસો ઽનન્તરમિતિ ।
( 446।3 ) પ્રવૃત્તિર્યથોક્તા (સૂ.1) ॥
અસ્ય શેષસ્તથા પરીક્ષિતા યથા લક્ષિતા તથા પરીક્ષિતેત્યર્થઃ ।
પૃચ્છતિ કિં પુનરિતિ ।
પ્રમેયમાત્માદિ મનોન્તં પરીક્ષિતં, ન પુનઃ પ્રવૃત્તેઃ સ્વરૂપં વા કાર્યં વા પરીક્ષિતામિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્ ।
યાવદ્ધર્માધર્માશ્રયમિતિ ।
એકદ્રવ્યેત્યેકસ્મિન્નેવાત્મનિ વર્ત્તતૈત્યર્થઃ ।
અવસ્થિતા ન તુ બુદ્ધ્યાદિવદાશુતરવિનાશિનીત્યર્થઃ ।
આત્મસમવાયાદિતિ ।
કાર્યત્વે સતીતિ દ્રષ્ટવ્યં વિશેષણમ્ ।
તેન ન સામાન્યવિશેષાભ્યાં વ્યભિચારઃ ।
પ્રાયણાદીત્યાદિશબ્દેન સુખાદિક્ષયો ઽપવર્ગશ્ચ ગૃહ્યતે ।
સંસારાપવર્ગહેતુભૂતાત્મસદ્ભાવાસદ્ભાવાભ્યામિતિ શેષઃ ।
એવમાદ્યુક્તમિતિ ।
આદિગ્રહણેનાત્મસમવેતા પ્રવૃત્તિર્ન તુ પૃથિવ્યાદ્યાશ્રયેતિ દર્શયતિ

ન્ય્સ્_4,1.2: તથા દોષાઃ ॥
પ્રવૃત્તેરનન્તરાસ્તર્હિ દોષાઃ પરીક્ષ્યન્તામિત્યત આહ ।
તથા દોષાઃ
(સૂ. 2) ॥
ઉક્તા ઇતિ શેષઃ ।
પ્રવૃત્તિતુલ્યતયા પ્રવૃતિપરીક્ષયૈવ તાવદ્દોષાણાં સત્ત્વં પરીક્ષિતમિત્યર્થઃ ।
કાર્યરૂપપ્રવૃત્તિતુલ્યતામાહ બુદ્ધિસમાનાશ્રયત્વાદિતિ ।
અભીષ્ટવિષયાનુચિન્તનપ્રભવાઃ ખલ્વિમે દોષા નાનુચિન્તનબુદ્ધિવ્યધિકરણા ભવિતુમર્હન્તિ, તથા સતિ ચૈત્રસ્યાભીષ્ટવિષયાનુચિન્તને મૈત્રસ્ય રાગઃ પ્રવર્ત્તેત ।
તસ્માદ્બુદ્ધિસમાનાશ્રયત્વાદાત્મગુણાઃ
આત્મગુણત્વાચ્ચ કાર્યપ્રવૃત્તિતુલ્યતયા પ્રવૃત્તિપરીક્ષયૈવ ત્તાવદ્દોષાઃ પરીક્ષિતા ઇત્યર્થઃ ।
ઇદં ચ પ્રવૃત્તિતુલ્યત્વમપરં દોષાણામિત્યાહ ।
સંસારસ્યાનાદિત્વાદિતિ ।
એતચ્ચોક્તં વીતરાગજન્માદર્શનાદિત્યનેન ।
તથોદ્દેશપરીક્ષાપરેણ દ્વિતીયસૂત્રેણ યત્તેષાં દોષાણાં પરીક્ષિતં તદાહ ।
સમ્યગ્જ્ઞાના ચ્ચેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ગુણત્વેસત્યાત્મગુણા ઇતિ સિદ્ધ્યતિ તદેવ તુ કુત ઇત્યત આહ ।
કાર્યત્વેસતીતિ ।
( 440।1 ) ઇન્દ્રિયાન્તરં મન ઇતિ માનસપ્રત્યક્ષૈશ્ચાત્મત્વસુખત્વાદિભિરનૈકાન્તિત્વં મા ભૂદત ઉક્તં કાર્યત્વે સતીતિ વિશેષણમ્ ।
અચાક્ષુષપ્રત્યક્ષત્વાદિત્યત્રાપિ કાર્યત્વે સતીતિ વિશેષણમનુષઞ્જનીયમ્

ન્ય્સ્_4,1.3: તત્ ત્રૈરાશ્યં રાગદ્વેષમોહાર્થાન્તરભાવાત્ ॥
ન્ય્સ્_4,1.4: નૈકપ્રત્યનીકભાવાત્ ॥
તદેવં બહુ પરીક્ષિતં દોષાણાં,
યત્તુ કિં ચિદ્દોષાણામપરીક્ષિતમસ્તિ તત્પરીક્ષિતુમુપક્રમતે ।
પ્રર્વતનાલક્ષણા ઇત્યુક્તં તથા ચ માનાદય
ઇતિ ।
રાગદ્વેષમોહા એવ દોષા ન ચ માનાદયસ્તેષ્વન્તર્ભવન્તિ બુદ્ધિવ્યપદેશભેદાત્ ।
પ્રવર્ત્તનાલક્ષણત્વં તુ તેષામપ્યસ્તિ તસ્માદતિવ્યાપકત્વાન્ન લક્ષણમેતદ્યુક્તં યુક્તત્વે વા લક્ષણસૂત્રે માનાદયો ઽપિ દોષવત્પઠનીયા ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ નોપસંખ્યાયન્તે સંગૃહીતત્વાદિતિ ।
રાગદ્વેષમોહાનાં સામાન્યત્રયાણાં કામાદયો વિશેષાસ્તથા ચોપપન્નો બુદ્ધિવ્યપદેશભેદઃ સઙ્ગ્રહશ્ચેતિ ભાવઃ ।
અસ્વવસ્ત્વાદાનેચ્છા સ્વામિદાનપૂર્વિકા સ્પૃહા ।
પુનર્ભવપ્રાર્થના તૃષ્ણાહેતુભૂતા પ્રવૃત્તિદ્વારેણ પુનર્ભવપ્રતિસંધાનસ્યેતિ ।
પ્રમાણવિરુદ્ધેતિ।(449।1) અન્યાયેનેત્યર્થઃ ।
પરસ્ય જ્ઞાતેર્મમાપ્યેતદિતિ બુદ્ધિરભિનિવેશઃ
તત્પ્રતિષેધાભિપ્રાપયો જ્ઞાનિપિશાચસ્યેર્ષ્યેત્યુચ્યતે ।
અમર્ષલક્ષણો દ્વેષ ઇતિ ।
( 450।1 ) નનુ કૃતાપકારસ્ય યા અસહિષ્ણુતા સો ઽમર્ષ ઇતિ દ્વેષસ્યૈવ વિશેષ ઇત્યુક્તં કથં દ્વેષસામાન્યમુચ્યત
ઇત્યત આહ ।
અસહિષ્ણુતા દુઃખસ્ય દુઃખ સાધનાનાં ચેતિ ।
મિથ્યાપ્રતિપત્તિલક્ષણો મોહ ઇતિ ।
સંશયોપિ હિ યથાબસ્થિતે પદાર્થે અયથાભાવપ્રતિપત્તિ ભવતિ, વ્યવસ્થિતં હિ વસ્તુ અવયવસ્થિતતયા ગૃહ્ણાતિ સંશયઃ એવં પણ્ડિતમાનિનો મીમાંસકદુર્દુરૂઢસ્યાભિમાન ઇતિ ॥ 3-4 ॥
ન્ય્સ્_4,1.5: વ્યભિચારાદહેતુઃ ॥
એકિયોનયો હિ રૂપાદયો ન ચૈષામેકત્વં, યદિ પુનસ્તત્ર રૂપાદીનાં પરસ્પરભેદસિદ્ધયે કશ્ચિત્કારણભેદ આસ્થીયતે સ રાગાદિષ્વપિ સમાન ઇતિ ભાવઃ ।
આર્યપ્રજ્ઞેતિ ભાષ્યમ્ ।
આરાત્તત્ત્વાદ્યાતા આર્યા ।
આર્યા ચાસૌપ્રજ્ઞા ચેતિ આર્યપ્રજ્ઞા ।
સમ્યગ્બોધઃ સમ્બોધઃ

ન્ય્સ્_4,1.6: તેષાં મોહઃ પાપીયાન્ નામૂઢસ્યેતરોત્પત્તેઃ ॥
નાસતિ નિદાનોચ્છેદે નિદાનિનામુચ્છેદ ઇતિ--રાગદ્વેષયોર્નિદાનિનોરુચ્છેદાય તન્નિદાનત્વં મોહસ્ય દર્શયતિ સતિ ચાર્થાન્તરત્વ
ઇતિ ।
તેષાં મોહઃ પાપીયાન્ કુતઃ નામૂઢસ્યેતરોત્પત્તેઃ

અમૂઢસ્યેતરોત્પત્તિર્ન ભવતિ યત ઇત્યત્રાર્થે નામૂઢસ્યેતરોત્પત્તેરિત્યુક્તમ્ ।
મોહાદ્વિષયસ્ય સુખસાધનત્વાનુસ્મૃતિઃ
દુઃખસાધનતાનુસ્મૃતિશ્ચ સઙ્કલ્પઃ ।
રઞ્જનીયાઃ કોપનીયા ઇતિ કર્તરિ કૃત્યો ભવ્યગેયાદિપાઠાત્ ।
વાર્તિકં મૂઢોમુહ્યતીતિ ।
(451।3) મૂઢ ઇતિ મોહવાસનાવાન્ ।
ભવતુ નિદાનોચ્છેદાદુચ્છેદો નિદાનિનઃ નિદાનસ્ય કુત ઉચ્છેદ ઇત્યત આહ ।
તત્વજ્ઞાનાચ્ચેતિ ।
પ્રતિપક્ષાભ્યાસાન્નિદાનોચ્છેદ
ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,1.7: નિમિત્તનૈમિત્તકભાવાદર્થાન્તરભાવો દોષેભ્યઃ દોષનિમિત્તિત્વાદિતિ હેતોરપ્રયોજકત્વમાહ ।
ન દોષલક્ષણાવરોધાદિતિ ।
તથાભાવસ્તજ્જીતાયત્વમતથાભાવો ઽતજ્જાતીયત્વમ્ ॥ 7-8 ॥
ન્ય્સ્_4,1.9: નિમિત્તનૈમિત્તકોપપત્તેશ્ચ તુલ્યજાતીયાનામપ્રતિષેધઃ ॥
અનૈકાન્તિકત્વમાહ ।
નિમિત્તનૈમિત્તિકોપપત્તેશ્ચેતિ

ન્ય્સ્_4,1.10: આત્મનિત્યત્વે પ્રેત્યભાવસિદ્ધિઃ ॥
ઉત્પાદોચ્છેદૌ પ્રેત્યભાવો ન ચાત્મનો નિત્યસ્ય તૌ સ્તઃ તસ્માદસ્મિન્ દર્શને ન યુક્તઃ પ્રેત્યભાવઃ ।
વૈનાશિકાનાં તુ સત્ત્વોત્પાદનિરોધાભ્યાં યુક્તઃ પ્રેત્યભાવઃ ।
પ્રેત્યેતિ લ્યબ્ મુખં વ્યાદાય સ્વપિતીતિવદ્ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તથા ચ ભૂત્વા પ્રાયણમિતિ ભવનપ્રાયણયોઃ સમાનકર્તૃકત્વમપ્યુપપન્નમિતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
પૂર્વાભ્યસ્તસૂત્રે આત્મનિત્યત્વવ્યવસ્થાપનાત્ સત્ત્વોત્પાદોચ્છેદે ચ કૃતહાનાકૃતાભ્યાગમદોષેણાભ્યુદયનિઃશ્રેયસાર્થમપ્રવૃત્તિઃ
ઋષ્યુપદેશાનર્થક્યપ્રસઙ્ગશ્ચ સ્વદેહેન્દ્રિયબુદ્ધિસંવેદનાસમ્બન્ધોત્પાદવિપનાશૌ નિત્યસ્યાત્મનો જન્મપ્રાયણે તથા ચોપપન્નઃ પ્રેત્યભાવ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ

ન્ય્સ્_4,1.11: વ્યક્તાદ્ વ્યક્તાનાં પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યાત્ ॥
ન્ય્સ્_4,1.12: ન ઘટાદ્ ઘટાનિષ્પત્તેઃ ॥
ન્ય્સ્_4,1.13: વ્યક્તાદ્ ઘટનિષ્પત્તેરપ્રતિષેધઃ ॥
પ્રેત્યભાવવિચારપ્રસ્તાવેનેદમપરં વિચારયતિ ।
યેયં પ્રેતયોત્પત્તિર્નામ સા કથમિતિ ચેત્ ।
અત્ર હિ પ્રાવાદુકાનાં નાનાવિધા વિપ્રતિપત્તયઃ સન્તિ ।
તત્રાભિમતં તાવત્પક્ષં ગૃહ્ણાતિ ।
વ્યક્તાદિતિ ।
અગ્રે વિપ્રતિપત્તીર્નિવારયિષ્યતિ ।
શરીરેન્દ્રિયવિષયોપકરણાધારમિતિ એકવદ્ભાવેન નપુંસકત્વમ્ ।
પ્રત્યક્ષગૃહીતસમ્બન્ધપ્રભવમનુમાનં પ્રત્યક્ષેપ્યુપદિશતિ પ્રતયક્ષમૂલકત્વાદિતિ ।
નનુ ભવતુ શરીરં પૃથિવ્યાદિ ચ વ્યક્તં મહત્ત્વાનેકદ્રવ્યવત્ત્વરૂપવિશેષેભ્યઃ તન્મૂલકારણં પરમાણવઃ કથં વ્યક્તા ઇત્યત આહ ।
તત્સામાન્યાદિતિ ।
રૂપાદિમત્સામગ્રીપૂર્વકં ગવાદિ શરીરમિત્યર્થઃ ॥ 11-13 ॥
ન્ય્સ્_4,1.14: અભાવાદ્ ભાવોત્પત્તિર્ નાનુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાત્ ॥
અતઃ પરં પ્રાવાદુકાનાં તૈર્થિકાનાં ચ દર્શનાન્યુપન્યસ્તાનિ કાનિ ચિત્પ્રતિષિધ્યન્તે તત્ર કાનિ ચિદભ્યનુજ્ઞાયન્ત ઇતિ ( 454।3 ) તત્ર તાવદેકે પ્રાહુરભાવાદ્ભાવોત્પત્તિઃ કુતઃ નાનનુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવો યતઃ તસ્માદિત્યર્થઃ ।
વિશ્યં હિ શૂન્યતાયા એવ જાયતે ।
એવં કિલ શ્રૂયતે અસદેવેદસગ્ર આસીદિતિ ।
અત એવાદ્યાપ્યસત
એવ જન્મ દૃશ્યતે ન સતઃ તત્કસ્ય હેતોઃ અભાવસ્તસ્યા કારણમિતિ ।
ઉપલક્ષણં ચેદં નાનુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાદિતિદ્વ
અસત ઉત્પાદાભિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્માદસદુપાદાનં વિશ્વમિતિ સિદ્ધમ્

ન્ય્સ્_4,1.15: વ્યાઘાતાદપ્રયોગઃ ॥
તત્ર સિદ્ધાન્તીપ ગૂઢાભિસન્ધિરાહ ઉપમૃદ્યપ્રાદુર્ભવતીતિ વ્યાઘાત ઇતિ

ન્ય્સ્_4,1.16: નાતીતાનાગતયોઃ કારકશબ્દપ્રયોગાત્ ॥
તદભિસન્ધિમવિદ્વાન્ પૂર્વપક્ષી દૂષયતિ ।
ન અતીતાનાગતયોઃ કારકશબ્દપ્રયોગાદિતિ ।
ઉપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભવતીતિ ભાક્ત એષ પ્રયોગો ન મુખ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ભિન્નસ્ય કુમ્ભસ્ય કપાલાનીતિ તુ યદ્યપિ ન સાક્ષાત્કારકશબ્દસ્તથાપિ ષષ્ઠ્યા સમ્બન્ધાભિધાનાત્ તસ્ય ક્રિયામર્ભત્વાત્ક્રિયાયાશ્ચ કારકનાન્તરીયકત્વાત્પારમ્પર્યેણ કારકશબ્દતા દ્રષ્ટવ્યા ।
પૃચ્છતિ કઃ પુનરઙ્કુરેણ બીજોપમર્દાર્થઃ ।
(445।2) કા પુનર્ભક્તિઃ યયા યોગાદુપસંગૃહ્ણાતિ બીજમઙ્કુર ઇતિ ભવતિ પ્રયોગ ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્ ।
અનન્તરોત્પત્ત્યર્થઃ ઉપમર્દ્યેપમર્દયોરપ્યાનન્તર્યમનયોરપીતિ એતત્સામાન્યમિત્યર્થઃ ।
પુનરપિ ગૂઢાભિસન્ધિરેવ સિદ્ધાન્તી ઉક્તં સ્મારયતિ ।
અત્રોક્તમિતિ ।
અભિપ્રાયમુદ્ઘાટયતિ ।
યદપીદમુચ્યત ઇતિ ।
નૌપચારિકં પ્રયોગં વ્યાસેધામઃ કારકશબ્દાનાં, કિન્તુ યથા ભવિષ્યન્નઙ્કુરઃ સમ્પ્રતિ અસન્ન બીજમુપમૃદ્ગાતિ એવં બીજાભાવો ઽસન્નાઙ્કુરં કરોતીતિ બ્રૂમઃ ।
તદિદમાહ અપિ ત્વસતઃ કારણાદુત્પત્તિર્ન યુક્તેતિ ।
નનૂક્તમુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાદિત્યનેનાનન્તર્યં બીજવિનાશાઙ્કુરોત્પાદયોઃ સૂચિતં બીજવિનાશાનન્તર્યાચ્ચાઙ્કુરોત્પાદસ્ય બીજવિનાશકાર્યત્વમિત્યત આહ ।
યત્પુનરેતદાનન્તર્યસામર્થ્યાદિતિ ।
અનન્યપ્રયુક્તમાનન્તર્યં કાર્યકારણભાવસાધનમ્
ઇદન્તુ વ્યૂહાનન્તર્યપ્રયુક્તમિતિ નાભાવસ્ય કારણત્વં ગમયિતુમર્હતીત્યર્થઃ ।
યદિ વ્યૂહાન્તરકાર્યો ઽઙ્કુરો ઽથ કસ્માદવિનષ્ટે પૂર્વવ્યૂહે ન ભવતીત્યત આહ ।
ન ચાવિનષ્ટે ઇતિ ।
નનુ યદિ બીજાવયવવ્યૂહાન્તરમઙ્કુરોત્પાદહેતુર્ન બીજં કસ્માદઙ્કુરાર્થિનઃ કૃષીવલા બીજમુપાદદતૈત્યત
આહ ।
એવં ચેતિ ।
બીજાવયવોપાદાને અવર્જનીયતયા બીજમાગચ્છદશક્યપ્રત્યાખ્યાનમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,1.17: ન વિનષ્ટેભ્યો ઽનિષ્પત્તેઃ ॥
તદેવમર્થં પરિશોધ્યાત્રૈવાર્થે સૂત્રં યોજયતિ ।
અસ્ય ચાર્થસ્યેતિ ।
ન વિનષ્ટેભ્યો બીજેભ્યો ઽઙ્કુરસ્યાનિષ્પત્તેઃ ।
બીજવિનાશશ્ચેદઙ્કુરોત્પાદહેતુરથ વિનષ્ટે બીજે તદવયવેષુ પરસ્પરવિચ્છિન્નેષ્વસતિ તેષાં વ્યૂહાન્તરે કસ્માદઙ્કુરો ન ભવતિ ભવતિ તુ સતિ તેષાં વ્યૂહે તસ્માદ્વિનષ્ટેભ્યો ઽઙ્કુરાનુત્પત્તેરસતિ વ્યૂહે ન બીજનાશઃ કારણમિતિ સૂત્રાર્થઃ

ન્ય્સ્_4,1.18: ક્રમનિર્દેશાદપ્રતિષેધઃ ॥
ક્રમનિર્દ્દેશાદિત્યસ્ય હેતોરસ્મત્પક્ષે ઽપ્યપ્રતિષેધઃ ।
તત્રાપ્યાનન્તર્યસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
તથાપિ વિનિગમનાયાં કો હેતુરિત્યત આહ ।
અભાવશ્ચેદઙ્કુરોત્પાદકારણં સ્યાત્ ।
અનુપાખ્યેય ઇતિ શેષઃ ।
ન હ્યનન્વયવિનષ્ટયોઃ શાલિયવબીજયોઃ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ યેનૈકસ્માચ્છાલ્યઙ્કુરો નાન્યસ્માદિતિ ।
કો નુ ખલ્વભાવાનામસ્ત્યાજાનતો ભેદ ઇતિ ।
અપિ ચ કારણાનાં શક્તિભેદાત્કાર્યાણિ ભિન્નશક્તિયુક્તાનિ ।
યદા તુ કારણાનામભેદસ્તદા કુતસ્તચ્છેક્તીનાં ભેદઃ તથા ચ કાર્યાણિ ભિન્નશક્તીનિ ન સ્યુરિત્યાહ ।
અનન્વિતં ચ કાર્યં સર્વાભિરિતિ ।
યદપ્યસત ઉત્પાદાદભાવસ્યોપાદાનત્વં તદપિ કાર્યાણાં ભિન્નત્વેન ભિન્નશક્તિકત્વેન ચ પ્રયુક્તમ્ ।
તત્પ્રાગભાવાનાં સ્વાભાવિકભેદવિરહાત્ ।
અપિ ચ પ્રાગભાવાનામનાદિત્વેન કાર્યોત્પાદસ્યાપ્યનાદિત્વપ્રસઙ્ગઃ
ભાવરૂપકારણસહકારિત્વં ત્વભાવસ્ય ન નિષિધ્યતે અસ્મદભિમતસ્યોપાખ્યેયસ્ય ।
અત
એવ પાકજાદીનાંરૂપાદીનાં પૂર્વરૂપાદિધ્વંસનિમિત્તત્વમપ્યુપેયતે ।
શ્રુતિસ્તુ પૂર્વપક્ષાભિપ્રાયા, તથા ચ સિદ્ધાન્તશ્રુત્યન્તરં સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદિતિ કથમસતઃ સજ્જાયેતેતિ ।
શૂન્યતાવિવર્તો વિશ્વપ્રપઞ્ચ
ઇતિ તુ દર્શનમસત્ખ્યાત્યનિર્વચનીયખ્યાતિનિરાકરણેનાપાકૃતમ્ ।
અપિ ચ શૂન્યત્વે ખ્યાતુરભાવાત્ખ્યાતરેભાવઃ ।
તસ્માન્ન શૂન્યતોપાદાનસ્તદ્વિવર્તો વા વિશ્વપ્રપઞ્ચ ઇતિ સિદ્ધમ્

ન્ય્સ્_4,1.19: ઈશ્વરઃ કારણમ્-- પુરુષકર્માફલ્યદર્શનાત્ ॥
અથાપર આહ--- ઇશ્વરઃ કારણં પુરુષકર્માફલ્યદર્શનાત્
(સૂ. 19) મા મૂદયં નામરૂપપ્રપઞ્ચઃ શૂન્યતોપાદાનો ઽપિ તુ બ્રહ્મોપાદાનોભવિષ્યતિ, બ્રહ્મૈવહિ પ્રપઞ્ચરૂપેણ પરિણમતે મૃત્તિકેવ ઘટશરાવોદઞ્ચનાદિભાવેન ।
ન ચૈવં નિત્યત્વવ્યાઘાતઃ ।
પરિણામે ઽપિ તત્ત્વાવિઘાતાત્ તલ્લક્ષણત્વાચ્ચ નિત્યતાયાઃ ।
યદાહ ઽયસ્મિંસ્તત્ત્વં ન વિહન્યતે તદપિ નિત્યઽમિત્યેકં દર્શનમ્ ।
અપરં ચ બ્રહ્મૈવાનિર્વચનીયાનાદ્યવિદ્યોપધાનાન્નામરૂપપ્રપઞ્ચભેદેન વિવર્ત્તતે સુખમિવૈકમનેકમણિકૃપાણાદિભેદાન્નૈકવિધપ્રતિબિમ્બભેદેનેતિ,
તદેતદ્દર્શનદ્વયમનેન સૂચિતમ્ ।
ઈશ્વરો બ્રહ્મ ઈશનાયોગાત્ ।
ચેતનાશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિશ્ચેશના ।
સા ચાસ્તિ બ્રહ્મણીતિ બ્રહ્મશ્વરઃ કારણં જગતઃ ।
શ્રૂયતે હિ તદૈક્ષત બહુસ્યાં પ્રજાયેયેત્યાદિ ।
સા ચેયં શ્રુતિશ્ચેતનસ્ય જગત્કારણતામાહ ।
ન ચાભાવો વા પ્રધાનં વા પરમાણવો વા ચેતયન્તે ।
નનુ જીવા એવ ચેતનાસ્તત્કર્મનિમિત્તોનામરૂપપ્રપઞ્ચો ભવિષ્યતિ, કૃતમત્ર ભગવતેશ્વરેણેત્યત ઉક્તં પુરુષકર્માફલ્દર્શનાદિતિ પુરુષશ્ચેત્
ચેતયેનૈવં નિષ્ફલં કર્મારભેદ, નિષ્ફલં વિદ્વાન્ પ્રવર્ત્તમાનઃ કથં ચેતનો નામદ્વ તસ્માત્પુરૂષકર્માફલ્યદર્શનાદીશ્વરઃ કારણમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,1.20: ન પુરુષકર્માભાવે ફલાનિષ્પત્તેઃ ॥
તદેતદ્દર્શનદ્વયમપાકરોતિ ।
ન પુરુષકર્માભાવો ફલાનિષ્યતેઃ (સૂ. 20) ॥
ઇદમાત્રાકૂતમ્ ન તાવન્મૃત્તિકેવ નામરૂપપ્રપઞ્ચરૂપેણ બ્રહ્મ પરિણમતે ।
તદ્ધિ સર્વાત્મના વા પરિણમતે એકદેશેન વા, તત્ર સર્વાત્મના પરિણામે તત્ત્વવિઘાતાદનિત્યત્વમ્ ।
એકેદેશેન પરિણામે સાવયવત્વાત્તદેવાનિત્યત્વમ્ ।
અથ તત્વેનાનુગતસ્ય પરિણામઃ તચ્ચ બ્રહ્મ ? ન તર્હિ બ્રહ્મણઃ પરિણામઃ ।
ન ચ નિર્ભાગસ્યૈકસ્ય સ્વસમ્વેદનપ્રત્યક્ષસ્ય વિપરીતજ્ઞાનગોચરત્વસમ્ભવઃ ।
સામાન્યતો ગ્રહે રૂપવિશેષાગ્રહે ચ તદન્યરૂપારોપેણ વિભ્રમો દૃષ્ટઃ શુક્તિકાદૌ, ન તુ જાતુ શુક્તિરૂપં વિદ્વાન રજતમિતિ વિપર્યસ્યતિ ।
ન ચ નિરંશે સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષે બ્રહ્મણિ તત્સ્વરૂપાગ્રહઃ સામાન્યગ્રહો વા ભવતિ ।
તસ્માદીશ્વરો જગદ્ભેદેન વિવર્તતૈત્યયુક્તમ્ ।
નિમિત્તં તુ સ્યાદીશ્વરો જગતઃ, સ ચેદનપેક્ષ એવ જગત્કારણમિત્યુચ્યતે તત્રેદમુપતિષ્ઠતે ।
નપુરુષકર્માભાવે ફલાનિષ્પત્તેરિતિ ।
અસ્ય વ્યતિરેકમાહ વાર્તિકકારઃ ।
ઈશ્વરશ્ચેત્કારણં ભવેદિતિ ।
( 456।11 ) એકરૂર્પં કાર્યં સ્યાદિત્યાહ ઈશ્વરસ્યેતિ ।
કર્મણીશ્વરો ઽનીશ્વરઃ સ્યાત્ ।
તથા ચ તત્કારણાનિ નેશ્વરેણ પ્રયુજ્યન્તૈત્યનેકાન્તો વક્ષ્યમાણો હેતુરિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,1.21: તત્કારિતત્વાદહેતુઃ ॥
તદેવમીશ્વરોપાદાનત્ત્વં ચ બ્રહ્મવિવર્તત્વં ચ નિરપેક્ષેશ્વરનિમિત્તત્વં ચ નિરાકૃત્પયાભિમતં પક્ષં ગૃહ્ણાતિ ।
તત્કારિતત્વાદહેતુઃ (સૂ. 21 ) ॥
પરમાણૂપાદાનસ્ય જગતઃ પુરુષકર્માપેક્ષ
ઈશ્વરો નિમિત્તકારણં યચ્ચ તેનાપેક્ષણીયં પુરુષકર્મ તદપીશ્વરનિમિત્તકમેવ ।
ન ચ યદપેક્ષ્યતે તસ્યાનિમિતત્વમિત્યુપદિષ્ટાત્પ્રવેદયિષ્યામઃ ।
તસ્માદીશ્વરકારિતત્વાત્પુરુષકારસ્ય તત્સહાય
ઈશ્વરો નિમિત્તકારણં જગત ઇત્યસ્ય પક્ષસ્ય નિરાકરણે પુરુષકર્માભાવે ફલાનિષ્પત્તેરિત્યહેતુઃ ।
નિરપેક્ષેશ્વરનિમિત્તકત્ત્વનિરાકરણે હેતુરેવેત્યર્થઃ ।
ભાષ્યં ગુણવિશિષ્ટમાત્માન્તરમિતિ ।
ગુણાનીશ્વરસ્ય જ્ઞાનાદીનુપપાદયિષ્યતિ વાર્ત્તિકકારઃ ।
આત્મકલ્પાદિત્યત્રાત્મપ્રકારાદાત્મજાતીયાદિતિ યાવત્ ।
સંસારવદ્ભ્ય આત્મભ્યો વિશેષમાહ ।
અધર્મેતિ ।
નન્વસ્ય કર્માનુષ્ઠાનાભાવાત્ કુતો ધર્મઃ તથા ચાણિમાદિકમૈશ્વર્યં કાર્યરૂપં વિનૈવ કર્મણેત્યકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગ
ઇત્યત આહ ।
સંકલ્પાનુવિધાયી ચાસ્ય ધર્મ
ઇતિ ।
પ્રવર્ત્તયતુ કિમેતાવતેત્યત આહ ।
એવં ચ સ્વકૃતાભ્યાગમસ્યાલોપેનેતિ ।
મા ભૂદ્બાહ્યાનુષ્ઠાનં સંકલ્પલક્ષણાનુષ્ઠાનજનિતધર્મફલમસ્યૈશ્વર્યં જગન્નિર્માણફલમિતિ નાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગ
ઇત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
પ્રયોજનં વિના ન પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તિઃ ન ચ પ્રાપ્તસકલપ્રાપ્તવ્યસ્યાસ્તિ પ્રાપણીયં કિં ચિદીશ્વરસ્ય, તસ્માત્ કૃતમસ્ય જગન્નિર્માણેનેત્યત
આહ ।
આપ્તકલ્પશ્ચેતિ ।
માભૂદસ્ય ભગવતઃ સ્વાર્થઃ પરાનુગ્રહાર્થં જગન્નિર્માણે પ્રવર્ત્સ્યતીત્યર્થઃ ।
અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ ।
અયં યથા પિતુરપત્યાનામ્ ।
અયં પિતા સ્વાપત્યાનાં યથા પિતેત્યર્થઃ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ તથા પિતૃભૂત ઈશ્વર ઇતિ ।
નન્વાત્માન્તરાણ્યનિત્ત્યજ્ઞાનયોગીનિ દૃષ્ટાનિ તદ્વૈલક્ષણ્યાદીશ્વરોનાત્મજાતીયો ભવિતુમર્હતીત્યત આહ ન ચાત્મકલ્પાદિતિ ।
યદ્યપ્યાત્માન્તરાણ્યનિત્યજ્ઞાનયોગીનિ અયં ચ નિત્યજ્ઞાનાદિયુક્તઃ તથાપ્યાત્મજાતીય એવ બુદ્વ્યાદિગુણયોગિત્વાત્ ।
અન્યથા તોયાદિપરમાણૂનામતોયત્વાદિપ્રસઙ્ગો નિત્યરૂપાદિયોગાત્ ।
કરકાદિગતાનાં રૂપાદીનામનિત્યત્વોપલબ્ધેરિતિ ।
યદિ ચાયં બુદ્ધ્યાદિગુણૈર્નોપાખ્યાયેન પ્રમાણાભાવાનુપપન્ન એવ સ્યાદિત્યાહ બુદ્ધ્યાદિભિશ્ચેતિ ।
સ્યાદેતત્ યદિ કારુણ્યાદીશ્વરો જગન્નિર્માણે પ્રવર્ત્તતે હન્ત ભોઃ સુખિનમેવ સૃજેન્ન તુ દુઃખિનમ્ ।
ન ચ ક્ષેત્રજ્ઞગતધર્માધમ્રસહકારિતયા નિર્માણવૈચિત્ર્યં વાચ્યં, ધર્મસ્ય તદનધિષ્ઠિતસ્ય સ્વકાર્યાકરણેન કારુણિકેન તદધિષ્ટાનાયોગાત્--તસ્માત્સુખિદુઃખ્યાદિભેદેન જગદ્વૈચિત્ર્યદર્શનાન્નાનુકમ્પાપ્રયુક્ત ઈશ્વરઃ કરોતીત્યત આહ ।
સ્વકૃતાભ્યાગમાલોપેન પ્રવર્તમાનસ્યેતિ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
કારુણિકો ઽપ્યયમાત્માન્તરાતિશાયિતમહિમાપિ ન વસ્તૂનાં સામર્થ્યમન્યથા કર્તું પારયતિ ।
તસ્માદધર્મેણોત્પત્તિમતા(પિ) નેશ્વરપ્રભાવાદપિ નિત્યેન ભવિતું યુક્તમ્ ।
ન ચ સ્વફલવિરોધિના ફલમપ્રદાય વિનંષ્ટુમપિ શક્યમ્ ।
અતઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનાં નિયતિમલઙ્ઘયતા ઈશ્વરેણ નાધર્મઃ શક્યો ઽનધિષ્ઠાતુમ્,
તસ્માત્કારુણિકો ઽપ્યયં વસ્તુસ્વભાવમનુવિધીયમાનો ધર્માધર્મસહકારી જગદ્વૈચિત્ર્યં વિધત્તે તદિદમુક્તં સ્વકૃતાભ્યાગમાલોપેન પ્રવર્ત્તમાનસ્યેતિ ।
પુરુષૈર્યત્કર્મ કૃતં તત્ફલાભ્યાગમાલો પેન પ્રવર્ત્તમાનસ્યેત્યર્થઃ ।
વાર્તિક ઈશ્વરપ્રક્રિયેતિ ।
( 457।9 ) પ્રક્રિયા પ્રકરણં ઈશ્વરનિમિત્તત્વવિચાર
ઇત્યર્થઃ ।
અથ વિદ્યમાનઃ પ્રતિબન્ધાન્ન પ્રવર્ત્તયતીતિ ।
( 458।12 ) સુખાય પુરુષાર્થેન પ્રધાને પ્રવર્તયિતવ્યે અધર્મઃ પુરુષાર્થસ્ય પ્રતિબન્ધકઃ-- એવં દુઃખાય પુરુષાર્થેન પ્રધાને પ્રવર્ત્તયિતવ્યે અધર્મઃ પુરુષાર્થસ્ય પ્રતિબન્ધકઃ એવં દુઃખાય પુરુષાર્થેન પ્રધાને પ્રવર્તયિતવ્યે ધર્મ ઇત્યર્થઃ ।
ન ચાયં હેતુસ્તસ્માન્નિવર્ત્તત ઇતિ ।
(459।14) અયમેવાચેતનત્વલક્ષણો હેતુઃ ક્ષીરાન્ન નિવર્ત્તત ઇત્યર્થઃ ।
પરિસ્પન્દઃક્રિયા સા મૂર્ત્યનુવિધાયિની નામૂર્તે સર્વગત ઈશ્વરે સંભવિની ઇતિ મન્વાનઃ શઙ્કતે ।
ક્રિયાનાવેશાદકારણમિતિ ચેદિતિ ।
(460।16) અપરિસ્પન્દા અપિ જ્ઞાનચિકીર્ષાપ્રયત્ના આખ્યાતપદવાચ્યતયા ભવન્તિ ક્રિયા ઈશ્વરૈત્યભિસંધિના પરિહારઃ ।
ન વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
યદા ચ યુગપદનેકાનિ દ્રવ્યાણિ સંહન્યતે તદાસાધારણકાર્યવ્યાવૃત્તેભ્યઃ સંયોગેભ્યઃ ઇતિ ।
(461।8) અસાધારણં કાર્યમ્--એકૈકસ્ય તન્તુદ્વયસંયોગસ્ય દ્વિતન્તુકં તસ્માદ્વ્યાવૃત્તેભ્યઃ સંયોગેભ્યઃ સહ સાધારણસ્યૈવ કાર્યસ્ય પટલક્ષણસ્યોત્પાદાદિત્યર્થઃ ।
ન કેવલમુત્પન્નક્રિયેષુ ક્રિયોપરતૌદ્રવ્યોત્પાદઃ ક્વ ચિદનુત્પન્નક્રિયેષ્વપિ દ્રવ્યેષ્વવસ્થિતસંયોગેભ્યઃ પૂર્વદ્રવ્યોપરતૌ દ્રવ્યાન્તરોત્પાદ ઇત્યાહ ।
એકાવયવવિભાગે ત્વિતિ ।
તુશબ્દેન પૂર્વસ્માદુત્પન્નોપરતક્રિયાવિશેષો દર્શિતઃ ।
કિમક્રિયાવતામેવારમ્ભો નેત્યાહ કાનિ ચિત્પુનરિતિ ।
અન્યતરકર્મજાન્નોદનાત્સંયોગાન્નિવૃત્તે કર્મણિ ઇતરસ્મિન્ દ્રવ્યે કર્મનિર્વૃત્તિસમકાલમેવ દ્રવ્યં ચોત્પદ્યત ઇતિ તત્સ્વાભાવ્યાત્પ્રવર્ત્તતૈત્યદુષ્ટમિતિ ।
ચેતનો ઽપ્યયં પરાનુગ્રહસ્વભાવો ઽપિ વસ્તુસ્વભાવમનુરુધ્યમાનઃ કર્માશયાનુરોધેન જગદ્વૈચિત્ર્યં વિધત્તે ।
ન ચાવશ્યં દુષ્કૃતે પુંસાં પ્રવૃત્તિં વિહન્તીત્યર્થઃ ।
અદ્યત્વે ઽપિ ચેતનાનાં વિચિત્રસ્વભાવત્વં દૃષ્ટ્રં સદસન્મધ્યમાનાં જનાનામ્ ।
અથ નિત્યમૈશ્વર્યં ધર્મવૈયર્થ્યં ન તદ્ધર્માદ્ભવતીતિ ।
( 464।3 )
તતશ્ચેશ્વરસ્યૈશ્વર્યં સ્વકૃતકર્મફલં વેદિતવ્યમિત્યયુક્તં ભાષ્યમિર્તિં ભાવઃ ।
પરિહરતિ નિત્યમિતિ બ્રૂમઃ ।
તસ્ય હિ જ્ઞાનક્રિયાશક્તી નિત્યે ઇતિ ઐશ્વર્યં નિત્યમ્ ।
અણિમાદિકં ત્વનિત્યં તદભિપ્રાયં ચ ભાષ્યકારસ્ય ધર્મફલત્વાભિધાનમ્ ।
પ્રત્યાત્મવૃત્તિધર્માધર્મસન્નિચયાધિષ્ઠાનં ધૃત્યાત્મવૃત્તિસંકલ્પાનુવિધાયિન ઈશ્વરસ્ય ધર્મસ્ય પ્રયોજનમિતિ ।
અભ્યુપેત્યેશ્વરધર્મમેતદુક્તં ભાષ્યકૃતા ।
પરમાર્થતસ્તુ નેશ્વરસ્ય ધર્મસદ્ભાવે પ્રમાણમસ્તિ નિત્યાભ્યામેવ જ્ઞાનક્રિયાશક્તિભ્યાં સકલકાર્યોત્પાદસિદ્ધેરિત્યાશયવાનાહ ।
ન ચેશ્વરે ધર્મો ઽસ્તીતિ ।
બુદ્ધિમત્ત્વાત્તર્હ્યત્માન્તરમિતિ ।
આત્માન્તરં શરીર્યન્તરમભિપ્રેતમિતિ ।
સ ચ શરીરસંબન્ધો વર્ત્તમાનઃ કેષાં ચિદ્યથા સંસારિણાં કેષાં ચિદતીતો યથા મુક્તાનાં શુકપ્રહ્લાદાદીનામ્ ।
તદનેનેશ્વરેણ બુદ્ધિમતા સતાવશ્યં ભાવ્યં શરીરિણેતિ દેશ્યાર્થઃ ।
નાત્માન્તરં શરીર્યન્તરમિત્યર્થઃ ।
કુતો ગુણભેદાત્ ।
નિત્યાશ્ચેદસ્ય બુદ્ધ્યાદયઃ કૃતં શરીરગ્રહણેન તદુત્પાદાર્થેનેતિ ભાવઃ ।
નન્વિદમેવ બુદ્ધિમત્કારણાધિષ્ઠિતાઃ પરમાણવઃ પ્રવર્ત્તન્ત ઇતિ ।
પક્ષધર્મતાબલાત્તર્કસહાયાન્નિત્યબુદ્ધિમત્ત્વમસ્ય સિદ્ધ્યતીત્યર્થઃ ।
પ્રત્યર્થનિયમાસંભવાદિત્યાદિના તર્કઃ પ્રમાણસહાયો દર્શિતઃ ।
એવં તાવદ્ગુણભેદેનાશરીરિત્વમીશ્વરસ્ય દર્શિતં ન ચૈતસ્ય શરીરયોગો વિકલ્પમપિ સહતૈત્યાહ ।
અથ બુદ્ધિમત્તયેતિ ।

( 465।4 ) અતીતાનાગતવર્ત્તમાનવિષયા પ્રત્યક્ષેતિ ।
સાક્ષાત્કારવતીત્યર્થઃ ।
ન પુનરક્ષમાશ્રિતા નિત્યત્વાત્ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
નાનુમાનિકી ચેતિ ।
નૈન્દ્રિયકી નૌપમાનિકીત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અક્લિષ્ટેતિ ।
( 466।4 ) ક્લેશો ઽવિદ્યા તદદૂષિતેત્યર્થઃ ।
મૂર્ત્તિમદ્દ્રવ્યસમ્બન્ધિત્વાદિતિ ।
સંયોગિત્વાદિત્યર્થઃ ।
તથા ચ ન રૂપાદિભિર્વ્યાભિચારઃ ।
તથા ચ ન રૂપાદિભિર્વ્યભિચારઃ ।
એતાવદભિપ્રેતમાચાર્યસ્ય ત્રયો હિ ખલુ ભાવા જગતિ ભવન્તિ પ્રસિદ્ધચેતનકર્તૃકાઃ
યથા પ્રાસાદાટ્ટાલગોપુરતોરણાદયઃ ।
પ્રસિદ્ધતદ્વિપર્યયાઃ ।
યથા પરમાણ્વાકાશાદયઃ ।
સન્દિગ્ધચેતનકર્ત્તૃકા યથા તનુગિરિમહીધરાદયઃ ।
તત્ર પ્રમેયત્વાદ્વાદિવિપ્રતિપત્તેર્વા સાધકબાધકપ્રમાણાભાવેચેતનકર્ત્તૃત્વે સંશયઃ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધિમાત્રમત્ર બાધકં ભવિતુમર્હતિ ।
સ્વભાવવિપ્રકર્ષિણાં સતામપિ પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધેઃ પરમાણ્વાદીનામ્ ।
તથા ચ વિવાદાધ્યાસિતાસ્તનુતરુમહીધરાદય
ઉપાદાનાભિજ્ઞકર્તૃકા ઉત્પત્તિમત્વાત્ અચેતનોપાદાનત્વાદ્વા યુદુત્પત્તિમદચેતનોપાદાનકં વા તત્સર્વમુપાદાનાભિજ્ઞપૂર્વકં યથા પ્રાસાદાદિ, તથા ચ વિવાદાધ્યાસિતાસ્તનુતરુમહીધરાદયસ્તસ્માત્તથેતિ ।
ન ચૈષામુત્પત્તિમત્ત્વમસિદ્ધમ્ ।
સાવયવત્વેન વા મહત્ત્વે સતિ ક્રિયાવત્ત્વેન વા વસ્ત્રાદિવત્તત્સિદ્ધેઃ ।
ન ચૈતાવતા વૈનાશિકાનાં કર્મણા ચેતનેન મીમાંસકાનાં ક્ષેત્રજ્ઞેન ચેતનેન ચેતનકર્ત્તૃત્વસિદ્ધેઃ પૃથિવ્યાદીનાં સિદ્ધસાધનં ચૈતન્યે ઽપિ તેષામુપાદાનાનભિજ્ઞત્વાત્ ।
તજ્જ્ઞત્વે વા સ એવાસ્માકમીશ્વરઃ ઈદૃશમસ્તુ સિદ્ધસાધનં કો હે ક્લેશં વિના ન વાઞ્છિતસિદ્ધિમિચ્છેત્ ।
ન ચ સાધ્યહીનો દૃષ્ટાન્તઃ ।
પટાદીનામપ્યુપાદાનાભિજ્ઞકુવિન્દાદિકર્ત્તૃકત્વાત્ ।
અત એવ ન વિરુદ્ધતા હેતોઃ, એવં હિ સા ભવેત્,
યદ્યુપાદાનાભિજ્ઞર્ત્તૃકાઃ પટાદયો ભવેયુઃ
ન ચૈતત્પરેષામપિ સમ્મતમ્ ।
સ્યાદેતદ્
અર્થાક્ષિપ્તસ્ય વિશેષસ્ય શરીરાદિમત્ત્વાદેઃ પ્રમાણવિરોધાદ્વિરુદ્ધતા ।
યથા તૃણાદિવિકારકારિત્વાદગ્નિમદ્ધિમમિત્યત્ર વહ્નિમત્વાક્ષિપ્તતૃણાદિવિકારોપયુક્તવહ્નિગતોદ્ભૂતોષ્ણસ્પર્શવિરુદ્ધશીતસ્પર્શસ્ય પ્રતયક્ષેણોપલમ્ભાદ્બાધિતો વિરુદ્ધો હેતુઃ ।
તથા હ્યસ્ય ક્ષિત્યાદ્યુપાદાનાદિવિષયં જ્ઞાનમાત્મમનઃસન્નિકર્ષશરીરાદિકારણકં નાસતિ તસ્મિન્ ભવતીતિ તદનેનાક્ષિપ્તં,
તચ્ચાત્ર પ્રમાણબાધિતં, તન્નિવૃત્તૌ ચ જ્ઞાનમસ્ય નિર્વત્તેત ઉષ્ણત્વોદ્ભૂતિનિવૃત્તાવિવ દાહકો વહ્નિરવશ્યાય ઇતિ ।
ન ।
અવ્યાપકનિવૃત્તાવવ્યાપ્યનિવૃત્તોરયોગાત્ ।
કારણં ચેદવ્યાપકં કાર્યસ્ય હન્ત હતા તર્હિ વ્યાપ્યવ્યાપકસંકથા ।
ભવેદેતદ્યદિ ક્ષિત્યાદ્યુપાદાનજ્ઞાનમપ્યસ્ય કાર્યં સ્યાન્નિત્યં તુ તદભ્યુપેયત ઇતિ ન શરીરાદિનિવૃત્તાવપિ નિવર્ત્તિતુમર્હતિ ।
અવ્યાપકનિવૃત્તેરવ્યાપ્યસ્યાનિવૃત્તેરિતિ ।
અન્યથા નાશ્વવાન્ મૈત્ર ઇતિ ગોમાનપિ ન સ્યાત્ ।
ન ચ બુદ્ધ્યાદીનામનિત્યાનાં બહુલમુપલબ્ધેર્નિત્યા બુદ્ધિરસમ્ભાવિનીતિ સાંપ્રતમ્ ।
ન હિ પ્રત્યક્ષાઃ પાથસીયા હિમકરકાદયસ્તદ્ગતા રૂપાદયો ઽનિત્યા ઇતિ તદારમ્ભકૈઃ પરમાણુભિસ્તદ્ગતૈર્વા રૂપાદિભિસ્તથા ભવિતવ્યમ્ ।
સદકારણતયા તુ નિત્યતોભયત્રાપિ તુલ્યા ।
ન ચ શરીરાદિસહભાવેન જ્ઞાનસ્ય તત્ર તત્રોપલમ્ભાચ્છરીરાદીનાં જ્ઞાનં વ્યાપ્યમિતિ યુક્તમ્ ।
સ્વાભાવિકસમ્બન્ધશાલિતા હિ વ્યાપ્યતા સા ચોપાધિવિરહે ભવતિ,
અસ્તિ ચ શરીરાદિસહભાવે જ્ઞાનસ્યોપાધિઃ કાર્યત્વમ્ ।
કાર્યં જ્ઞાનં સ્વકારણં શરીરાદિનાતિવર્ત્તતે નિત્યં તુ તદતિવર્ત્તમાનમપિ સાહિત્યોપલમ્ભં ન વિરુણદ્ધિ, તસ્માદ્યથા ઽનિત્યઃ શબ્દઃ ઉત્પત્તિમત્વાત્
ઘટવદિતિ પ્રયુક્તે કશ્ચિત્સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ધર્મવૈચિત્ર્યાત્પ્રત્યવતિષ્ઠેત,
યદિ ઘટસાધર્મ્યાદુત્પત્તિમત્ત્વાદનિત્યઃ શબ્દઃ હન્ત તસ્માદેવ રૂપાદિમતા તેન ભાવ્યમ્,
ન ચેદયં ઘટસાધર્મ્યેણ રૂપાદિમાન્ એવમનિત્યો ઽપિ માભૂદિત્યેવં ચ પ્રત્યવતિષ્ઠમાન ઉત્કર્ષસમજાતિવાદી પરાજીયતે એવમેવેવાદ્યુત્કર્ષસમજાતિવાદિતયા પરાજેતવ્યઃ સાધર્મ્યમાત્રેણાપ્રયોજકેન પ્રત્યવસ્થાનાત્ ।
તસ્ય ચ સર્વાનુમાનેષુ સુલભતયા સર્વાનુમાનોચ્છેદાપાદકત્વાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
ઉત્પત્તિમત્ત્વમુપાદાનાદ્યભિજ્ઞકર્તૃપૂર્વકત્વમાત્રવ્યાપ્તં ઘટાદિષુ દૃષ્ટં તાવન્માત્રમેવ પૃથિવ્યાદીનાં ગમયેદ્ નિત્યસર્વવિષયજ્ઞાનવત્કર્તૃત્વં તુ કુતસ્ત્યમ્ ।
ન હિ તદ્દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ દૃષ્ટમ્ ।
અથ રૂપાદ્યુપલબ્ધેઃ ક્રિયાત્વેન ચક્ષુરાદ્યનુમાનપિ કથં, ન હિ ચ્છિદાદયઃ ક્રિયા ઇન્દ્રિયાદિસાધનાઃ
તાસાં કુઠારાદિસાધનત્વાત્ ।
અથ દૃષ્ટાન્તધર્મિણ્યદૃષ્ટમપીન્દ્રિયસાધનત્વં પક્ષધર્મતાબલાત્સિધ્યતિ ।
રૂપાદ્યુપલબ્ધિગતં હિ ક્રિયાત્વં તદેવ કરણં ગમયેદ્ યદુપલબ્ધિનિર્વર્તનસમર્થં,
ન ચ કુઠારાદયઃ સમર્થા ઇતિ પક્ષધર્મતાબલાત્કુઠારાદિવિલક્ષણમદૃષ્ટચરમપિ ચક્ષુરાદ્યુપસ્થાપયતીતિ ? તદિતરત્રાપિ સમાનમ્ ।
ન હ્યયરિભેયાનિયતદિગ્દેશૈન્દ્રિયકાનૈન્દ્રિયકત્રસસ્થાવરાદિલક્ષણકાર્યોત્પાદયૌગપદ્યમસત્ ઇ સર્વવિષયજ્ઞાને તન્નિત્યત્વેવા સૂદ્ધુમર્હતિ,
નો ખલ્વીદૃશં પરમેશ્વરવિજ્ઞાનં કાર્યશરીરાદિકાર્યં સમ્ભવતિ શરીરાદ્યુત્પત્તેઃ પ્રાગસ્યાચૈતન્યેન તત્પ્રાક્કાલકાર્યાન્તરોત્પાદાયેશ્વરાન્તરકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવં તત્પ્રાક્તત્પ્રાગિત્યનેકાલૌકિકકલ્પનયા વરં બુદ્ધિનિત્યત્વં કલ્પિતમ્ ।
એતેન શરીરેન્દ્રિયનિત્યત્વકલ્પના ઽપિ પ્રત્યુક્તા ।
એતેન યદેકે બ્રુવતે--
સન્નિવેશાદિમત્સર્વં બુદ્ધિમદ્ધેતુ યદ્યપિ ।
પ્રસિધ્યેત્સન્નિવેશાદેરેકકારણતા કુતઃ ।
ઇતિ ।
તદપિ પરિહૃતમ્ ।
તેષાં પ્રસિધ્યેત્સર્વજ્ઞનિરાક્રિયામનોરથો યદિ પિશિતચક્ષુષઃ પરમાણૂન્ ક્ષેત્રજ્ઞાન્
તત્સમવેતાન્વા કર્માશયાન્ દ્રષ્ટુમીશતે,
ન ચૈતદસ્તિ ।
તસ્માદતીન્દ્રિયાર્થદર્શિનો ઽસ્મદાદિબિલક્ષણા બહવઃ કલ્પનીયાઃ તદ્વરમેક એવ તાદૃશઃ કલ્પનાલાઘવાયેતિ ।
ન ચ કાદાચિત્કપરિપાકાદૃષ્ટવત્ ક્ષેત્રજ્ઞપરમાણુસંયોગાદેવ તનુભુવનાદિકાર્યોપપત્તેઃ કૃતં ચેતનકર્તૃકત્વેનેતિ વાચ્યમ્ ।
ઉત્પત્તિમત્ત્વસ્યોપાદાનાદ્યભિજ્ઞકર્તૃકત્વેનોપાધિવિરહ્વિણઃ સ્વાભાવિકપ્રતિબન્ધસિદ્ધેઃ ।
ન ચાવિજ્ઞાતાનામિન્દ્રિયમનસાં જ્ઞાનોત્પાદસાધનાનામનધિષ્ઠાનસ્ય ચ વત્સવૃદ્ધિનિમિત્તસ્યાપ્યેચતનસ્ય ક્ષીરસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રકૃતેઃ, વને વિટપાદીનાં ચ વિના પ્રયત્નમુત્પાદસ્ય દર્શનાદ્વ્યભિચાર
ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
સર્વેષામેવ તેષાં વિવાદાસ્પદીભૂતત્વેન પક્ષનિક્ષેપાત્ ।
ન ચ શશશૃઙ્ગાસ્તિતાવદનુપલબ્ધિવિરોધાદપક્ષધર્મત ।
ધર્મિણો દર્શનાનર્હ્વતયા ભગવતસ્તદ્વિરોધાનુપપત્તેઃ ।
અન્યથા સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ શૃઙ્ગસ્ય તુ શશાશિરોવર્તિનો વત્સાદિગતસ્યેવ દર્શનાર્હસ્યાનુપલબ્ધિનિરાકૃતસ્ય સાધનાનર્હત્વાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
નોત્પત્તિમાત્રં સ્વભાવપ્રતિબદ્ધં બુદ્ધિમદ્ધેતુત્વેન, કિં તુ તદ્વિશેષઃ, યદ્દૃષ્ટેરક્રિયાદર્શિનો ઽપિ કૃતબુદ્ધિરુત્પદ્યતે તસ્ય ચ દૃષ્ટેઃ સોપજાયતે ।

યદ્ બુદ્ધિમદ્ભાવાનુવિધાયિભાવાભાવં દૃષ્ટં ઘટાદિ ચ તથા ન તૃત્પત્તિમન્માત્રં તનુભુવનાદ્યપિ તસ્ય સદ્ભાવાસદ્ભાવાનુવિધાનાદર્શનાત્ ।
તદેતેન વિશેષેણોપાધિના પ્રયુક્તાં બુદ્ધિમદ્ધેતુકત્વવ્યાપ્તિમુપજીવદુત્પત્તિસામાન્યં ન તેન સ્વભાવપ્રતિબદ્ધમિતિ ન તદ્ગમયિતુમર્હતીતિ,
અન્યથા ધૂમપ્રયુક્તાં ધૂમધ્વજવ્યાપ્તિમુપજીવ્ય પાણ્ડુતાદેઃ કુમુદકપોતકાદિગતાદપિ ધૂમકેતુનાનુમાનપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
ઇદમેવ નિપુણતરં ભવન્તો નિરૂપયન્તુ કિં બુદ્ધિમદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનં વિશેષ આહો તદ્દર્શનમ્ ।
યદિ પૂર્વપક્ષઃ સ બુદ્ધિમદ્ધેતુકત્વં તનુભુવનાદીનામાતિષ્ઠમાનૈરભ્યુપેયત એવ ।
ન હિ કારણં કાર્યાનનુવિહિતભાવાભાવમન્યો વક્તુમર્હત્યસ્વીકાત્ ।
અથ દર્શનં નતર્હ્યક્રિયાદર્શિનઃ કૃતબુદ્ધિસંભવઃ ।
ય એવ હિ પટો ઽનેન બુદ્ધિમદ્ધેત્વેન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયી દૃષ્ટઃ સ એવ તત્કાર્યો ન તુ વિપણિવર્તી ।
તજ્જાતીયસ્ય તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનદર્શનાદદૃષ્ટાન્વયવ્યતિરેકાનુવિનધાનમપિ તજ્જાતીયં તથેતિ ચેત્ ।
હન્તોત્પત્તિમદ્ ઘટાદિ બુદ્ધિમદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયીત્યન્યદપિ તજ્જાતીયં તનુભુવનાદિ તથા ભવદ્દણ્ડેન ન પરાણુદ્યતે ।
ઘટજાતીયમુત્પત્તિમદ્ બુદ્ધિમત્પૂર્વમિતિ ચેત્ ।
નનુ પ્રાસાદાદિ ન તદ્ધેતુકં ભવેત્ ।
અઘટજાતીયત્વાત્ ।
અથ યજ્જાતીયં બુદ્ધિમદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિ દૃષ્ટં તજ્જાતીયમેવાદૃષ્ટાન્વયવ્યતિરેકમપિ બુદ્ધિમદ્ધેતુકમ્ ।
તત્કિ મિદાર્નીં કાર્યજાતીયં પ્રાસાદાદિ બુદ્ધિમદ્ધેતુકં ન દૃષ્ટં યેનોત્પત્તિમત્તનુભુવનાદિ તથા ન સ્યાત્ ।
ન ખલુ તજ્જાતીયત્વે કશ્ચિદ્વિશેષ
ઇતિ ।
યત્તુ મૃદ્વિકારત્વેન વલ્મીકસ્ય ઘટાદિવત્કુલાલકાર્યત્વં ન ભવતિ તત્કુમ્ભકારસ્ય પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભવિરોધાત્ ।
અદૃશ્યચેતનપૂર્વકત્વે તુ તસ્યોપેયત એવ ।
સ્યાદેતત્ ।
નોત્પત્તિમાત્રમુપાદાનાભિજ્ઞકર્તૃકત્વેન વ્યાપ્તમ્ ।
અપિ તુ યદસ્મદાદિશક્યજ્ઞાનોપાદાનાદિ,
ન ચ તથા તનુભુવનાદ્યુત્પત્તિમદપિ, તસ્માદ્
વ્યાપ્તિવિરહાન્ન તત્પૂર્વકમિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
ઉત્પત્તિમત્ત્વતદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞકર્તૃકત્ત્વયોઃ પ્રથમમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યાપ્તૌ સિદ્ધાયાં તદુપાદાનાદિશક્યજ્ઞાનત્વકલ્પનાયાઃ કાર્યજ્ઞાનવિષયે વ્યવસ્થાપનાત્ ।
વ્યાપ્તિબલેન જ્ઞાનસામાન્યસિદ્ધૌપક્ષધર્મતાબલેન તન્નિત્યત્વસિદ્ધિરિત્યુક્તમ્ ।
તેનોપાધેરનુસ્ત્રિયમાણસ્યાનુપલબ્ધેઃ સ્વભાવપ્રતિબદ્ધમુત્પત્તિમત્ત્વં બુદ્ધિમદ્ધેતુકત્ત્વેન ।
ન ચસ્વભાવપ્રતિબદ્ધમુત્પત્તિમત્વં સ્વસંબન્ધિનમતીત્યાપિ વર્ત્સ્યતીતિ શક્યં શઙ્કિતુમ્ ।
તથા સતિ સ્વભાવહાનિપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
ન સર્વજ્ઞપૂર્વકાઃ ક્ષિત્યાદયઃ પ્રમેયત્વસત્વાદિભ્યઃ ઘટાદિવદિત્યનુમાનાનિ સન્તિ પ્રતિપક્ષસાધનાનીતિ સત્પ્રતિપક્ષતયા પ્રકૃતમનુમાનાભાસમ્ ।
અત્રોચ્યતે ।
કિમનેન સર્વજ્ઞપૂર્વકત્વં નિષિધ્યતે ઉત જ્ઞાતૃમાત્રપૂર્વકત્વં સર્વગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્ ।
યદિ પૂર્વઃપક્ષઃ તદૈકદેશદર્શિપૂર્વકત્વં સાધિતં સ્યાત્ ।
તથા ચાપસિદ્ધાન્તઃ, ન ચ શક્યમપિ,
ન હ્યસ્મદાદિના ઽર્વાગ્દર્શિનાશક્યાઃ પૃથિવ્યાદયઃ કર્તું, જ્ઞાતૃમાત્રપૂર્વકત્વે તુ નિષેધ્યે ઘટાદિભિર્વ્યભિચારઃ ।
યચ્ચેશ્વરો નાધિષ્ઠાતા પરમાણ્વાદીનામશરીરિત્વાદ્
મુક્તાત્મવત્ ઐશ્વરં જ્ઞાનં ન સર્વવિષયમ્ અનિત્યં ચ જ્ઞાનત્વાત્ અસ્મદાદિજ્ઞાનવદિત્યનુમાનં તત્પક્ષધર્મતાસિદ્ધ્યર્થમીશ્વરસિદ્ધિં તદ્બુદ્ધિમત્ત્વં ચાપેક્ષમાણં તત્સાધકપ્રમાણવિરુદ્ધમાત્માનમેવ તાવન્નાસાદયિતુમર્હતિ પ્રાગેવ તદ્વિરોદ્ધુમ્ ।
ન હ્યાગમાનુમાને જગત્કર્તૃત્વનિત્યસર્વવિષયબુદ્ધિમત્ત્વવ્યતિરેકેણ કેવલમશ્વિરં સાધયતઃ તથા ચ તાભ્યાં વિરુદ્ધં ભવદનુમાનં નોત્પતુમર્હતીતિ સિદ્ધમ્ ।
બુદ્ધિવદિચ્છાપ્રયત્નાવપિ તસ્ય નિત્યૌ સકર્તૃકત્વસાધનાન્તર્ગતૌ વેદિતવ્યૌ જ્ઞાનચિકીર્ષાપ્રયત્નસમવાયલક્ષણત્વાત્ કર્તૃત્વસ્ય, તેષાં ચ પરસ્પરાવિનાભાવાદન્યતરસિદ્ધાવિતરયોઃ સિદ્ધેઃ ।
તદેવમુત્પત્તિમત્વાદેવ પક્ષધર્મતાસહાયાદેવમ્ભૂતેશ્વરસિદ્ધિરિત્યુક્તમ્ ।
ભવતુ વા તસ્માદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞકર્તૃકત્વમાત્રસિદ્ધિઃ પરિશેષાનુમાનાત્તુ વ્યતિરેકસિદ્ધેર્વિશેષસિદ્ધિઃ ।
તથા હિ તનુભુવનાદ્યભિજ્ઞઃ કર્ત્તા નાનિત્યાસર્વવિષયબુદ્ધિમાન્
તત્કર્તુસ્તદુપાદાનાદ્યનભિજ્ઞત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હ્યેવંવિધસ્તદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞો દૃષ્ટઃ યથાસ્મદાદિઃ
તદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞશ્ચાયં તસ્માત્તથેતિ ।
નોખલુ પરમાણુભેદાન્ પ્રતિક્ષેત્રજ્ઞસમવાયિનશ્ચ તસ્માત્તથેતિ ।
નોખલુ પરમાણુભેદાન્ પ્રતિક્ષેત્રજ્ઞસમવાયિનશ્ચ કર્માશયાનન્યઃ શક્તો જ્ઞાતુમૃતે તાદૃશાદીશ્વરાદિતિ પ્રપઞ્ચિતમધસ્તાત્ ।
પરપુરુષસમવેતાવપિ ધર્માધર્માવધિષ્ટાતું શક્નોતિ સમ્બન્ધાદ્
ન હિ સાક્ષાત્સંયોગસમવાયાવેવ સમ્બન્ધૌ સંયુક્તસંયોગિસમવાયસ્યાપિ તદ્ભાવાત્ ।
સંયુક્તાઃ ખલ્વીશ્વેરણ પરમાણ્વાદયઃ તૈશ્ચ ક્ષેત્રજ્ઞાઃ તત્સમવેતૌ ધર્માધર્માવિતિ સંયુક્તસમવાયોવ વા ક્ષેત્રજ્ઞેનેશ્વરસ્ય સંયોગાત્ અજસંયોગસ્યાપ્યુપપાદિતત્વાત્ ।
ધર્માધર્મૌ પરમાણૂન્વા સ્વધર્મોપગ્રહમન્તરેણાપિ ચેશ્વરઃ સ્વકાર્યાભિમુખાન્ કરિષ્યતિ વિષવિદ્યાવિદિવ વિષશકલં ક્રિયારમ્ભાભિમુખમ્ ।
એતેન ચેતનોપાદાનત્ત્મપિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
વાર્તિકકૃતા તૂપલક્ષણતયા ચેતતત્વં હેતુરુક્તઃ ।
ઉત્પત્તિમત્વાદયો ઽપિ હેતવ ઊહનીયાઃ ઇમં ચ ન્યાયમામ્નાય
ઉપોદ્બલયતિ ।
ઽએતસ્ય વાક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાંર્ગિ દ્યાવાપૃથિવી વિધૃતે તિષ્ઠતઃઽ ઽદ્યાવાપૃથિવી જનયન્ દેવ એકઃઽ ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેઽત્યાદિઃ ।
સ્મૃતિશ્ચ ભવતિ ।
અજ્ઞો જન્તુરનીશો ઽયમાત્મનઃ સુખદુઃખયોઃ ।
ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમેવ વાઽ અકારણત્વેન ચેશ્વરજ્ઞાનનિત્યતાં દર્શયતિ શ્રુતિઃ ઽઅપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શૃણોત્યકર્ણઃ સ વેત્તિ વિશ્વં ન હિ તસ્ય વેત્તા તમાહુરગ્ર્યં પુરુષં પુરાણઽ મિત્યાદિકા ।
એતયૈવાશરીરિત્વં દર્શિતં ભવતિ ।
પરિશિષ્ટં તુ વાર્ત્તિકકૃતા સ્વયમેવ પ્રપઞ્ચિતમિત્યુપરમ્યતે

ન્ય્સ્_4,1.22: અનિમિત્તતો ભાવોત્પત્તિઃ કણ્ટકતૈક્ષ્ણ્યાદિદર્શનાત્ ॥
કણ્ટકાદીનાં સંસ્થાનવિશેષવતાં નિમિત્તાદર્શનેનાનિમિત્તત્તાં મન્વાનસ્યેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન શરીરાદીનામપિ સંસ્થાનભેદવતામનિમિત્તતાં મન્વાનઃ પૂર્વપક્ષયતિ ।
અનિમિત્તત ઇતિ ।
અદૃશ્યમાનનિમિત્તાનાં શરીરકણ્ટકાકાદીનાં પક્ષનિક્ષેપાત્ પક્ષેણ વ્યભિચારાનુદ્ભાવનાત્ ।
ઉદ્ભાવને વા સર્વાનુમાનોચ્છદપ્રસઙ્ગાત્ સર્વત્ર તસ્ય સુલભત્વાત્ ।
ઉભયસિદ્ધેન નિમિત્તતત્પટાદિદૃષ્ટાન્તેન સંસ્થાન ભેદવત્ત્વાત્કણ્ટકશરીરાદીનામપિ નિમિત્તવત્ત્વમિતિ સિદ્ધાન્તઃ

ન્ય્સ્_4,1.23: અનિમિત્તનિમિત્તત્વાદ્ નાનિમિત્તતઃ ॥
સિદ્ધાન્ત્યેકદેશિમતમુદ્ભાવ્ય દૂષયતિ ।
અપરે ત્વિતિ ( 468।9 )

ન્ય્સ્_4,1.24: નિમિત્તાનિમિત્તયોરર્થાન્તરભાવાદપ્રતિષેધઃ ॥
સ્વયં વાર્તિકકારઃ કણ્ટકાદીનામનિમિત્તતાં વિકલ્પ્ય દૂષયતિ ।
કણ્ટકાદીનામનિમિત્તં જન્મેતિ ।
પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકન્યાયસ્યેતિ ।
( 469।2 ) પ્રતિપાદ્યઃ પુરુષઃ કર્મ, પ્રતિપાદકશ્ચ પુરુષઃ કર્તા, કર્તૃકર્મણી ચ કારકે, કારકં ચ ક્રિયાયા નિમિત્તમિતિ પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકવિષયો ન્યાયઃ સ ચાયમનિમિત્તં શરીરાદીનાં જન્મેતિ પ્રતિજાનાનેનાનેનાભ્યુપેયતે ।
અન્યથા તેમૂકતૈવ સ્યાદિતિ ।
તદિદમુક્તં સર્વં ચામિમિત્તં પ્રતિપાદયસિ ચેતિ વ્યાહતમ્ ।
ન કેવલં પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકન્યાયાભ્યુપગમાદિતો ઽપીત્યાહ ।
વાક્યોપાદાનાચ્ચેતિ ।
પ્રતિપાદનનિમિત્તં વાક્યમુપાદત્સે અભિધત્સેચાનિમિત્તં સર્વમિતિ વ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ ।
તથા ઽપ્યન્યતરધર્માસિદ્ધ
ઇતિ ।
અન્યતરેણ સાધ્યધર્મેણાનિમિત્તત્વાખ્યેનાસિદ્ધો ઽનિમિત્તત્વસ્યૈવાસિદ્ધેઃ ।
નનુ પ્રતિવાદિનો વાઙ્ન્યાત્રેણ ન સિદ્ધમસિદ્ધં ભવત્યતિપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ ।
સંસ્થાનવિશેષવત્ત્વસ્ય ભાવાત્ ।
પટાદિદૃષન્તેન કણ્ટકાદીનાં સનિમિત્તકત્વસ્ય પ્રામાણિકત્વેન વાઙ્ન્યાત્રાદસિદ્ધેરિતિ ।
કસ્માત્પુનઃ પૂર્વ પક્ષઃ સ્વયં સૂત્રકારેણ ન નિરાકૃત ઇત્યત આહ ભાષ્કારઃ સ ખલ્વયં વાદો ઽકર્મનિમિતિત્ત ઇતિ

ન્ય્સ્_4,1.25: સર્વમનિત્યમ્ ઉત્પત્તિવિનાશધર્મકત્વાત્ ॥
અન્યે તુ મન્યન્તે ।
સર્વમનિત્યમુત્પત્તિવિનાશધર્મકત્વાદિતિ ।
હેતોર્ગકત્વં દર્શયિતું પૃચ્છતિ ।
કિમનિત્યમિતિ ।
ઉતરં યસ્ય કદા ચિદ્ભાવઃ ।
હેત્વર્થં વિવૃણોતિ ઉત્પત્તીતિ ।
યદ્ ઉત્પત્તિધર્મકર્મનુત્પન્નં નાસ્તિ તદ્ ઉત્પન્નં ચાસ્તિ વિનાશધર્મકં ચ વિનષ્ટં નાસ્તિ અવિનષ્ટં ચાસ્તિ તસ્માત્પૂર્વાપરયોઃ કાલયોરભાવાન્મધ્યે ચ ભાવાત્સિદ્ધં કદાચિદ્ભાવલક્ષણમનિત્યત્વમુત્પત્તિવિનાશધર્મકત્વાદિત્યર્થઃ ।
સાધ્યધર્મિરૂપં પૃચ્છતિ, કિં પુનરિતિ ।
ઉત્તરં ભૌતિકં ચેતિ ।
અત્ર તાવત્સ્વયં વાર્તિકકાર
ઉત્તરમાહ ।
સર્વમનિત્યમિતિ સૂત્રસ્ય દૃષ્ટાન્તાર્થત્વાદિતિ ।
( 470।1 ) અર્થશબ્દો નિમિત્તવચનઃ દૃષ્ટાન્તનિમિત્તત્વાત્ સૂત્રસ્ય પ્રતિજ્ઞાહેતૂપન્યાસપરસ્ય ।
ન દૃષ્ટાન્તં વિના હેતુઃ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્ય ગમકો યત
ઇત્યર્થઃ ।
એતદેવ વિભજતે સર્વમનિત્યમિતિ ।
નિરાકરણાન્તરમાહ ઉત્પત્તિવિનાશધર્મકત્વાદિતિચાયમિતિ

ન્ય્સ્_4,1.26: નાનિત્યતાનિત્યત્વાત્ ॥
સિદ્ધાન્ત્યેકદેશિમતમુપન્યસ્ય દૂષયતિ ।
નાનિત્યતાનિત્યત્વાદિતિ ॥ 27-28 ॥
ન્ય્સ્_4,1.27: તદનિત્યત્વમ્ અગ્નેર્દાહ્યં વિનાશ્યાનુવિનાશવત્ ॥
ન્ય્સ્_4,1.28: નિત્યસ્યાપ્રત્યાખ્યાનં યથોપલબ્ધિ વ્યવસ્થાનાત્ ॥
પરમસિદ્ધાન્તં સૂત્રોક્તમાહ ।
અયં ખલ્વિતિ ।
અથોચ્ચતે ન વયં સર્વમનિત્યં સાધયામો ઽપિ તુ યસ્પય યસ્યાનિત્યતા નામાસ્તિ ધર્મસ્તત્સર્વમનિત્યમિતિ ।
તતશ્ચાકાશાદીનાં નિત્યત્વે ઽપિ નાસ્મત્પક્ષક્ષતિરિતિ તદેતત્સિદ્ધસાધનેન દૂષયતિ ।
અનિત્યતાભાવાચ્ચ સર્વમનિત્યમિતિ ન દોષ ઇતિ ।
( 471।5 ) યસ્ય સન્ ધર્મીસ્વં તદ્યોગાદનિત્યઃ સ્યાત્સ એવ કદાચિન્નાસ્તીત્યત આહ ।
અનિત્યત્વં નામ ધર્મઃ સો ઽસતિ ધર્મિણિ ન ભવતીતિ ।
સ્યાદેતદ્ ઉત્પત્તિવિનાશધર્મકત્વાવગતાવનિત્યતાયોગાદ્
ઘટાદિ ભવત્વનિત્યં તેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન સત્ત્વાદાકાશાદયો ઽપિ ભવિષ્યન્ત્યનિત્યા ઇતિ દેશયતિ ।
અથ પુનરિતિ પરિહરતિ ।
તસ્યાપ્યુત્તરપદસિદ્ધૌ તત્પદાર્થસ્ય નિત્યત્વસ્ય સિદ્ધેરિતિ

ન્ય્સ્_4,1.29: સર્વં નિત્યં પઞ્ચભૂતનિત્યત્વાત્ ॥
અયમપર એકાન્તઃ--- સર્વં નિત્યં કસ્માત્પઞ્ચભૂતનિત્યત્વાત્ ।
પઞ્ચભૂતાત્મકં ખલ્વેતદ્ ગોઘટાદિકાર્યમુપલભ્યતે વ્યપદિશન્તિ હિ મૃદ્ ઘટો સૃચ્છરીરમિતિ ।
ભૂતાનિ ચ નિત્યાનિ તેષામુચ્છેદસ્ય નૈયાયિકૈરનભ્યુપગમાત્ ।
તેન ભૂતાનાં ગોઘટાદીનાં નિત્યતેતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ

ન્ય્સ્_4,1.30: નોત્પત્તિવિનાશકારણોપલબ્ધેઃ ॥
ભૂતેભ્યો ભૌતિકાનિ ભિન્નાનિ ન હિ પરમસૂક્ષ્માઃ પરમાણવો ગોઘટાદયઃ ।
પરમાણુવત્તેષામતીન્દ્રિયત્વે સર્વાગ્રહપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તં દ્વિતીયે ઽધ્યાયે ।
તસ્માદ્ગ્રહણાગ્રહણવિરુદ્ધધર્માધ્યાતયોગાદન્વે ભૌતિકા ભૂતેભ્યઃ ।
તથા ચ તેષામુત્પત્તિવિનાશકારણોપલબ્ધેર્ન નિત્યત્વં ભૂનિત્યત્વે ઽપીતિ સિદ્ધાન્તમાહ ।
નોત્પત્તિવિનાશકારણોપલબ્ધેરિતિ

ન્ય્સ્_4,1.31: તલ્લક્ષણાવરોધાદપ્રતિષેધઃ ॥
ભૂતસારૂપ્યેણ તાદાત્મ્યં મન્યમાનઃ પુનરપિ પૂર્વપક્ષવાદ્યાહ ।
તલ્લક્ષણાવરોધાદ્ગોઘટાદીનાં ભૂતનિત્યત્વેન નિત્યત્વાપ્રતિષેધઃ

ન્ય્સ્_4,1.32: નોત્પત્તિતત્કારણોપલબ્ધેઃ ॥
ભૂતસામ્યં ગોઘટાદીનાં ભૂતકાર્યત્વે ઽપ્યુપપદ્યમાનં ન ભૂતાત્મકત્વમવગમયતીત્યાશયવાનાહ ।
નોત્પત્તિતત્કારણોપલબ્ધેરિતિ ।
(32) અપિ ચ યદ્યુત્પત્તિવિનાશૌ ન ભાવાનાં વસ્તુસન્તૌ કથ પ્રેક્ષાવતામભિમતોત્વપત્તિકારણે ઽનભિમતવિનાશકારણે ચ તદર્થિનાં પ્રવૃત્તિરિત્યાહ ।
ઉત્પત્તિવિનાશકારણેતિ ।
અપિ ચાવ્યાપકો હેતુરિત્યાહ શબ્દકર્મબુદ્ધ્યાદીનાં ચાવ્યાપ્તિઃ ।
અવ્યાપકશ્ચાનૈકાન્ત ઉક્તઃ ।
પક્ષો હિ સર્વં નિત્યમિતિ ।
( 471। 0 ) તસ્મિન્સત્વાસત્ત્વાભ્યામનેકાન્તઃ
નૈકઃ સત્ત્વાસત્ત્વલક્ષણો ઽન્તો ઽસ્યેત્યનેકાન્ત ઇતિ ।
તદેતદ્વાર્ત્તિકકારો વક્ષ્યત્યર્થદૃષ્ટ્યા પક્ષસ્યાન્તદ્વયે ઽવસ્થાનાદિતિ ।
હેતોરન્તદ્વયે સત્ત્વાસત્ત્વરૂપે પક્ષસ્યાવસ્થાનાદિતિ યોજના ।
અસતિ બાધકે મિથ્યાત્વકલ્પનાયામતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યમુમર્થં શઙ્કાનિરાકરણાભ્યામાહ સ્વપ્નવિષયેત્યાદિ ।
ભાષ્યોક્તમર્થમુક્ત્વા સ્વયં વાર્તિકકાર
આહ ।
સર્વસ્ય ચેતિ ।
યાવદ્યેન પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ।
પ્રતિપાદનેન ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
ન્ય્સ્_4,1.33: ન વ્યવસ્થાનુપપત્તેઃ ॥
તદેવં સાંખ્યાનાં મતમપાસ્ય સ્વાયમ્ભુવાનાં મતમપાકર્તુમુપન્યસ્યતિ ।
અપરે સર્વં નિત્યમિત્યન્થા વર્ણયન્તિ ।
ત્રિવિધઃ ખલ્વયં ધર્મિણઃ પરિણામોધર્મલક્ષણાવસ્થારૂપઃ
તદ્યથાસુવર્ણં ધર્મિ તસ્ય પરિણામો વર્ધમાનરુચકાદિઃ
ધર્મસ્ય તુ લક્ષણપરિણામો ઽનાગતાદિ ।
યદા ખલ્વયં સુવર્ણકારો વર્ધમાનકં ભઙ્ક્ત્વા રુચકં રચયતિ તદા વર્ધમાનકો વર્ત્તમાનલક્ષણં હિત્ત્વાતીતલક્ષણમાપદ્યેતે રુચકં ત્વનાગતલક્ષણં હિત્વા વર્ત્તમાનતામાપદ્યતે વત્તમાનતાપન્ન
એવ તુ રુચકો નવપુરાણભાવમાપદ્યમાનો ઽવસ્થાપરિણામવાન્ ભવતિ ।
નવપુરાણાવસ્થાશ્ચ વર્ત્તમાનલક્ષણાશ્રયા લક્ષણપરિણામાઃ સો ઽયં ત્રિવિધઃ પરિણામો ધર્મિણઃ ધર્મલક્ષણાવસ્થાશ્ચ ધર્મિણો ભિન્નાશ્ચાભિન્નાશ્ચ ।
તથા ચ તે ધર્મ્યભેદાન્નિત્યાઃ
ભેદાચ્ચોત્પત્તિવિનાશવિષત્વમિત્યુભયમુપપન્નમ્ ।
નનુ યદ્યુપજનાપાયધર્મકત્વં ધર્મિણાં હન્તોત્પત્તેઃ પ્રાક્તેષા મસત્વાદ્વિનાશાચ્ચોર્દ્ધમસત્વાત્કથં સર્વનિત્યત્વસિદ્ધિરિત્યત આહ યચ્ચોપજાયતે તત્પ્રાગપ્યુપજનાદસ્તિ ।
ધર્મિરૂપેણેતિ શેષઃ ।
તન્નિવૃત્તમપ્યસ્તીતિ ।
અત્રાપિપ ધર્મિરૂપેણેતિ શેષઃ ।
નિરાકરોતિ ।
ન વ્યવસ્થાનુપપત્તેઃ (સૂ. 33) ॥
ઉપજનાપાયયોઃ સ્વરૂપતઃ કાલતો વિશેષતઃ સમ્બન્ધિતો ઽનાગતત્વાદિવ્યવસ્થાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ન તાવદ્ભેદાભેદો પરસ્પરપરીહારવ્યવસ્થિતધર્માવેકત્ર સમાવિશતઃ ।
તસ્માદુપજનાપાયવ્યવસ્થાયૈ ભેદં ધર્મલક્ષણાવસ્થાનાં ધર્મિણ ઇચ્છતા તેષામતિત્યત્વમભ્યુપેતવ્યં, સાંખ્યવત્સકાર્યાભ્યુપગમેન તુ નિત્યત્વવ્યવસ્થાપને વાર્ત્તિકકાર આહ ।
યચ્ચ નિવર્ત્તતે તન્નિવૃત્તમપ્યસ્તીતિ બ્રુવાણ
ઇતિ ।
સુગમમ્

ન્ય્સ્_4,1.34: સર્વં પૃથગ્ ભાવલક્ષણપૃથક્ત્વાત્ ॥
અયમપ્યન્ય એકાન્તો બૌદ્ધાનાં સર્વં પૃથક્ કસ્માદ્ ભાવલક્ષણપૃથક્ત્વાત્ ।
ન રૂપાદ્યતિરિક્તં દ્રવ્યં નામ કિં ચિદસ્તિ નાપ્યવયવાતિરિક્તઃ કશ્ચિદસ્ત્યવયવીતિ સૌત્રાન્તિકા વૈભાષિકાશ્ચ પ્રપતિપેદિરે

ન્ય્સ્_4,1.35: નાનેકલક્ષણૈરેકભાવનિષ્પત્તેઃ ॥
તાન્નિરાકરોતિ ।
નાનેકલક્ષણૈરેકભાવનિષ્પત્તેઃ (સૂ. 35) ॥
અનેકવિધૈર્લક્ષણૈઃ સમ્બદ્ધસ્યૈકસ્ય ભાવસ્ય ઘટાદેરવયવિનો નિષ્પત્તેરિતિ

ન્ય્સ્_4,1.36: અથાપિ લક્ષણવ્યવસ્થાનાદેવાપ્રતિષેધઃ ॥
અથાપીતિ ।
અપિ ચેત્યર્થઃ ।
અણુસમૂહે ચાગૃહ્યમાણ ઇતિ ।
પરમસૂક્ષ્મત્વેનાતીન્દ્રિયત્વાદિત્યર્થઃ ।
અથાપ્યેતદનૂક્તમિતિ ।
અપિ ચ ભાવલક્ષણપૃથત્કાદિતિ હેતુમુત્કા બોદ્ધેન પશ્ચાદેતદુક્તં, કિં તદુક્તમિત્યત
આહ ।
નાસ્ત્યકો ભાવો યસ્માત્સમુદાય
ઇતિ ।
એતદનૂક્તં દૂષયતિ ।
એકાનુપપત્તેર્નાસ્ત્યેવ સમૂહઃ ।
અનૂક્તં વિવૃણોતિ ।
નાસ્ત્યેકો ભાવો યસ્માત્ સમૂહે ભાવશબ્દપ્રયોગઃ ।
અસ્ય દૂષણં વિવૃણોતિ ।
એકસ્યાનુપપત્તેરિતિ ।
એતતપ્રપઞ્ચયતિ એકસમુચ્ચયો હીતિ ।
નાસ્ત્યેકો ભાવ ઇતિ યસ્ય ભાવસ્યૈકત્વપ્રતિષેધઃ પ્રતિજ્ઞાયતે સમૂહે ભાવશબ્દપ્રયોગ ઇતિ બ્રુવતા સ એવાભ્યનુજ્ઞાયતે ।
નનુ સમૂહો ઽભ્યનુજ્ઞાયતે ન ત્વેકો ભાવ ઇત્યત આહ ।
એકસમુચ્ચયો હિ સમૂહ ઇતિ ।
તદેનન પ્રતિજ્ઞાયા હેતોર્વ્યાઘાત
ઉક્તઃ ।
સંપ્રતિ પ્રતિજ્ઞાયા હેતુના વ્યાઘાત
ઇત્યાહ સમૂહે ભાવશબ્દપ્રયોગાદિતિ ચેતિ ।
વાર્ત્તિકમ્ ।
અસ્ય પ્રયોગ ઇતિ ।
( 475।9 ) કુમ્ભશબ્દો ઽનેકવિષય ઇતિ પારમાર્થિકાનેકવિષયઃ કાલ્પનિકં તુ કુમ્ભસ્યૈકત્વં ન વાર્યતે તથા ચૈકપદમિત્યેકપદેન વ્યભિચારઃ તસ્યાપિ પારમાર્થિકાનેકવિષયત્વાદિત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતદ્
ઘટાદિશબ્દેભ્યો રૂપાદીનાં બુધ્નાદીનાં ચ બહૂનામવગમાત્ કથમેકાર્થતેત્યત આહ ।
આધારાધેયભાવેતિ ।
યદિ નાનાર્થતા ઽપિ ભવતિ ઘટાદિશબ્દાનાં તથા ઽપિ પ્રત્યેકમેકત્વં તદર્થાનામશક્યાપહ્નવમિતિ ન પૂર્વપક્ષિણો ઽભિમતસિદ્ધિરિતિ ।
ઉપેત્ય તૂચ્ચતે અનેકાર્થત્વમપ્યત્ર ન સમ્ભવતીતિ ।
સમૂહે ભેદસ્ય ચાનવસ્થાદિતિ ।
( 476। 19) યદિ સમૂહમાત્રમેવ ન ત્વેકં કિં ચિદસ્તિ તથા સતિ ઘટલક્ષણે સમૂહે ભેદ્યમાને નાલ્પતરતમાદિભેદઃ પ્રતીયેત ઘટાદિકપાલશર્કરાચૂર્ણપરમાણૂનાં સમૂહત્વેનાનન્તાવયવત્વાદયં મહાનયમલ્પો ઽલ્પતર
ઇતિ વિભાગો ન સ્યાત્ ।
તસ્માદનેન તારતમ્યં સમર્થયમાનેન ક્વ ચિત્ સમૂહનિવૃત્તિર્વાચ્યાન ચાસાવસમૂહમેક મન્તરેણેત્યેકો ઽભ્યુપેયતૈત્યર્થઃ ।
ઉક્તમર્થમવિદ્વાન્ શઙ્કતે ।
અથ મન્યસ ઇતિ ।
(477।5) રૂપાદીનાં સમુદાય ઇતિ ચત્વારિ વાદ્રવ્યાણીતિ ચાવાન્તરદર્શનભેદવિવક્ષયા દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઉક્તાર્થદર્શનેનોત્તરમ્ ।
એતસ્મિન્ વૈ દર્શન
ઇતિ1 અથાનન્તં સમુદાયં પ્રતિપદ્યસ ઇતિ નિરાકૃતસ્યાપિ પુનરાશઙ્કા આગમવિરોધમાપાયિતુમ્ ।
એકાનુપપત્તૌ નાનેકોપપત્તિરિતિ ।
યત્તદનેકમુક્તમેતત્ ત્યાજ્યમિતિ ।
શેષં ભાષ્યવ્યાખ્યયા વ્યાખ્યાતમ્

ન્ય્સ્_4,1.37: સર્વમભાવો ભાવેષ્વિતરેતરાભાવસિદ્ધેઃ ॥
સમ્પ્રતિ શૂન્યતાવાદિનમુત્થાપયતિ ।
અયમપર એકાન્તઃ ।
(478।1) સર્વમભાવ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ।
અત્ર હેતુર્ભાવેષ્વિતરેતરાભાવસિદ્ધેરિતિ ।
સર્વમિદં પ્રમાણપ્રમેયપ્રમિતિરૂપમભાવસ્તુચ્છમ્ ।
ભાવેષ્વિતરેતરાભાવસિદ્ધેરિતિ ।
વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે અસત્પ્રત્યયભાવપ્રતિષેધાભ્યાં ભાવશબ્દસામાનાધિકરણ્યાત્ ।
પ્રમાણાદયઃ ખલ્વમી પરસ્પરાનાત્મકતયા અસદિતિ પ્રત્યયસ્ય નઞશ્ચ ગોચરા ઇત્યનુભૂયન્તે અતસ્તદ્વાચિનાં શબ્દાનાં તત્સામાનાધિકરણ્યં તતઃ પ્રમાણાદયો ઽસન્તઃ અનુત્પન્નપ્રધ્વસ્તપટવત્ ।
અપિ ચામી ભાવા નિત્યા અનિત્યા વા નિત્યત્વે સર્વસામર્થ્યરહિતસ્યાસત્ત્વમ્ ।
ન હિ નિત્યં ક્વ ચિત્કાર્યૌપયુજ્યતે ક્રમાક્રમાનુપપત્તેરિત્યુક્તમ્ ।
અનિત્યત્વે તુ વિનાશસ્વભાવાશ્ચેદ્ દ્વિતીયાદિક્ષણૈવ પ્રથમક્ષણે ઽપિ ન સ્યુઃ ।
સત્ત્વે વાનામી વિનાશસ્વભાવાઃ
અતત્સ્વભાવત્ત્વે વા ક્ષણાન્તરે ઽપિ ન વિનશ્યેયુઃ ।
નો ખલુ નીલં સ્વકારણાદુપજાતં જાતુ કારણસહસ્રૈરપિ શક્યં પીતં કર્ત્તુમિતિ વિનાશસ્વભાવકત્વમકામેનાપિ અનિત્યાનામેષિતત્યમ્ ।
તસ્માદ્ભાવાનાં શૂન્યતૈવ પારમાર્થિકી કલ્પનયા ત્વવસ્તુસત્યા સન્તૈવાવભાસન્ત ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
તથા ચ સર્વે ભાવા ઇતિ ।
સર્વે ભાવશબ્દા ઇત્યર્થઃ ।
પ્રયોગશ્ચ સર્વેભાવશબ્દા અસદ્વિષયાઃ અસત્પ્રત્યયપ્રતિષેધાભ્યાં સામાનાધિકરણ્યાત્ ।
અનુત્પન્નપ્રધ્વસ્તપટશબ્દવત્ ।
અત્ર તાવદુત્સૂત્રં ભાષ્યોક્તં દૂષણ વાર્ત્તિકકાર આહ ।
પ્રતિજ્ઞાપદયોઃ પ્રતિજ્ઞાહેત્વોશ્ચ વ્યાઘાત ઇતિ ।
અભિન્નવિભક્તિકત્વમભિન્નાર્થકવિભક્તિકત્વં ન ત્વભિન્નવિભક્તિકત્વમેવ, ભિન્નવિભક્તિકાનામપિ સામાનાધિકરણ્યાત્ ।
યથા ચૈત્રઃ પઠતીતિ ।
યથા ચ ન ત્વાં તૃણાય મન્ય ઇતિ ।
નામતિ તત્પ્રત્યયેન ભવિતુમિતિ ।
ન હ્યત્યન્તાસન્નિરૂપાખ્યં સર્વમિતિ વા ભાવ ઇતિ વા ઽભિધાનસ્પય ગોચરઃ ઉપપાદિતં હિ દ્વિતીયસૂત્ર એવ યથા ઽસદ્વા ઽનિર્વચનીયં વા ન ખ્યાતિગોચરો ઽપિ તુ સદેવ સદન્તરાત્મના,
તથા ચ કુતો ઽત્યન્તાસતઃ કલ્પનાગોચરત્વમપીતિ ।
શેષં ભાષ્ય ઇતિ ।
પ્રતિજ્ઞાહેતોર્વ્યાઘાતો ભાષ્યે પ્રપઞ્ચિત ઇતિ

ન્ય્સ્_4,1.38: ન સ્વભાવસિદ્ધેર્ભાવાનામ્ ॥
ઉત્સૂત્રમુત્કા ભાષ્યકારઃ સૌત્રં દૂષણં વક્તુમાહ ।
સૂત્રેણ ચાભિસમ્બન્ધો દૂષણસ્ય ।
ન સ્વભાવસિદ્ધેર્ભાવાનામ્ (સૂ. 38) ॥
સર્વમભાવ ઇતિ નાસ્તિ ।
કસ્માત્સ્વભાવસિદ્ધેર્ભાવાનાં સ્વભાવો ધર્મો દ્રવ્યાદીનાં સદાદિઃ ।
અથ વા સ્વભાવઃ સ્વરૂપં ભાવાનાં યેનામી ભાવાઃ સ્વભાવાદ્વ્યાવર્ત્તન્તે ।
યદ્વા અસન્નિતિ પ્રત્યયસ્ય ગવ્યશ્વાત્મનેતિ વિશેષણાત્ ।
અગૌરિત્યસ્ય ગાં પરિહૃત્યાશ્વાદિભિઃ સંબન્ધાદ્ગોભાવસિદ્ધેરેવમશ્વાદિષ્વપીતિ સ્વભાવસિદ્ધેર્ભાવાનાં નાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
ન સ્વભાવસિદ્ધેરિતિ સૂત્રમનૂદ્ય વાર્ત્તિકારઃ સ્વરૂપમાત્રેણ વ્યાખ્યાયં પ્રશ્નપૂર્વકં તાત્પર્યમસ્ય દર્શયતિ ।
પૂર્વસૂત્રસ્યેતિ ।
( 479।5 ) કશ્ચસ્વભાવૈત્યાદિના સિદ્ધો ભાવ ઇત્યન્તેન સૂત્રસ્ય વ્યાખ્યાનત્રયં ભાષ્યકારીયં વાર્ત્તિકકારો દર્શયતિ ।
સામાન્યો ધર્મઃ સમાનો નિત્યત્વાદિરિત્યર્થઃ ।
પ્રશ્નપૂર્વકમસત્પ્રત્યયપ્રતિષેધસામાનાધિકરણ્યં ભાવસ્યોપપાદયતિ ।
કથં તર્હીતિ ।
( 480।2 ) અસચ્છબ્દઃ ખલ્વ ભાવવિશેષણં સદેવાભિધત્તે શુક્લગુણવિશિષ્ટે પટે વર્ત્તતે તથા ચાસત્પ્રત્યયાભિધાનયોરુપપન્નં ભાવવાચિના પદેવન સામાનાધિકરણ્યમિત્યર્થઃ ।
ભાવશ્ચ કશ્ચિન્નિત્યઃ કશ્ચિદનિત્યઃ તત્ર નિત્યસ્યાર્થક્રિયાકારિત્વમુપપાદિતં ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગ એવ ।
અનિત્યો ઽપિ ન વિનાશસ્વભાવો ભાવઃ કિં તુ સ્વકારણાદયં સત્સ્વભાવો જાતઃ કારણાન્તરાત્તુ વિનશ્યતિ ।
યતૂક્તં નીલં શક્યં ન પીતં કર્ત્તુમિતિ ।
તત્ર બ્રૂમઃ શક્ય એવ નીલઃ પટઃ પીતઃ કર્ત્તુમ્ આમશ્યામો ઘટો વહ્નિસંયોગાદ્રક્તઃ ।
અથ નીલત્વં ન પીતત્વં શક્યં કર્તું નનુ ભાવો ઽપિ નાભાવઃ કર્ત્તું શક્ય ઇતિ ।
યથૈવ કુમ્ભાધિકરણે શ્યામરક્તત્વે પર્યાયેણ ભવતઃ એવં કપાલાધિકરણૌ કુમ્ભભાવાભાવાવિત્યદોષઃ

ન્ય્સ્_4,1.39: ન સ્વભાવસિદ્ધિર્ આપેક્ષિકત્વાત્ ॥
સ્વભાવસિદ્ધેરિતિ યદુક્તં તદાક્ષિપતિ શૂન્યવાદી ।
ન સ્વભાવસિદ્ધિરાપેક્ષિકત્વાત્ (સૂ. 39) ॥
સર્વ એવં હિ ભાવા ભિન્નસ્વભાવા ભિન્નત્વં ચ તેષામન્યાપેક્ષમ્ ।
તથા હિ નીલં ભિન્નં પીતાદ્યપેક્ષયા ન તુ સ્વભાવતઃ એવં હ્રસ્વત્વદીર્ઘત્વપરત્ત્વાપરત્વપિતાપુત્રત્વાદયઃ પરસ્પરાપેક્ષા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
યચ્ચ પરાપક્ષં તન્ન સ્વાભાવિકં યથા જપાકુસુમાપેક્ષં સ્ફટિકસ્ય રક્તત્વમિત્યાક્ષેપાર્થઃ

ન્ય્સ્_4,1.40: વ્યાહતત્વાદયુક્તમ્ ॥
સમાધત્તે ।
વ્યાહતત્વાદયુક્તમ્ (સૂ. 40) ॥
તદ્વ્યાચષ્ટે યદીતિ ।
નનુ યદ્યનેન ક્રમેણોભયાભાવો ભવતિ ભવતુ સિદ્ધમેવ નઃ સમીહિતમિત્યત આહ ।
અપેક્ષાયામનપેક્ષાયાં ચેતિ ।
પરિમાણભેદો હિ દીર્ઘત્વં હ્રસ્વત્વં ચ સ ચ ભાવાનામૌત્પત્તિકઃ કેવલં તસ્યાતિશયાનતિશયૌ પરસ્પરગ્રહણાધીનૌ ।
તથા હીક્ષુયષ્ટેર્વેણુયષ્ટિતો હ્રસ્વત્વં પૂર્વસંખ્યાયોગિહસ્તપરિમિતત્વમનતિશયઃ
વેણુયષ્ટેર્દીર્ઘત્વમતિશયઃ પરસંખ્યાયોગિહસ્તપરિમિતત્વં તચ્ચેદં પ્રતિયોગિનિરૂપણાધીનનિરૂપણમ્,
ન તુ પ્રતિયોગ્યધીનોત્પત્તીતિ, ન વસ્તુધર્મો ઽયં પરાપરાપેક્ષઃ ।
ભિન્નત્વં ચ ભેદઃ સ ચ વસ્તુવિશેષણં નોત્પત્તૌ વસ્ત્વન્તરમપેક્ષતે કિં તુ સ્વનિરૂપણે ।
એવં પિતૃત્વમપિ વ્યવસ્થિતા જનકશક્તિરેવ સા જન્યનિરૂપણાધીનનિરૂપણા ન તુ તદધીનોત્પત્તિઃ ।
વિપઞ્ચિતં ચૈતદસ્માભિર્બ્રહ્મતત્ત્વપરીક્ષાયામ્ ।
પરત્વાપરત્વાદયસ્ત્વપેક્ષાબુદ્ધિનિમિત્તતયા પરાપેક્ષોત્પત્તિકા અપિ લોકયાત્રાં વહન્તો ન શક્યાઃ પ્રત્યાખ્યાતુમ્ ।
ન ચૈતાવતા તદધિકરણં ભાવો ન નિરપેક્ષ ઇતિ સર્વમવદાતમ્ ।
સ્યાદેતત્ અપેક્ષામાત્રમેવ દીર્ઘત્વાદયો ભવિષ્યન્તિ કૃતમેષાં વસ્તુસ્વભાવેનેત્યત
આહ ।
સ્વભાવસિદ્ધૌ ચાસત્યામિતિ ।
(481।1) અપેક્ષા સામર્થ્યમપેક્ષાપ્રયોજનયોગઃ ।
સ્વયંવાર્તિકકારો દૂષણાન્યાહ સર્વથા ચાયં વ્યાહત ઇતિ ।
નિગદવ્યાખ્યાતમ્

ન્ય્સ્_4,1.41: સંખ્યૈકાન્તાસિદ્ધિઃ કારણાનુપપત્ત્યુપપત્તિભ્યામ્ ॥
ઉત્તરસૂત્રાવતારપરં ભાષ્યમ્ ।
અથૈતે સંખ્યૈકાન્તવાદાઃ સંખ્યા એકાન્તો યેષુ વાદેષુ તે તથોક્તાઃ ।
અથ શૂન્યતાવાદાનન્તરં તે પરીક્ષ્યન્તૈત્યર્થઃ ।
તત્ર પ્રથમં બ્રહ્માદ્વૈતમુત્થાપયતિ ।
સર્વમેકં કુતઃ સદવિશેષાત્ ।
ઇદમસ્યાકૂતમ્ ।
ન તાવદયં નામરૂપપ્રપઞ્ચઃ પ્રકાશાદ્ભિન્નઃ સન્ પ્રકાશિતુમર્હતિ ।
જડસ્ય સ્વયંપ્રકાશાસંભવાત્ ।
ન ચ પ્રકાશયોનગાત્પ્રકાશત ઇતિ યુક્તમ્ ।
ન ખલ્વાન્તરેણ પ્રકાશેનાસ્ય કશ્ચિદ્યોગઃ સંભવતિ ।
વિષયવિષયિભાવઃ સમ્બન્ધ ઇતિ ચેન્ન ।
તત્રાકિઞ્ચિત્કરસ્ય વિષયિત્વાસમ્ભવાત્ ।
ન ચાર્થે જ્ઞાનં ફપવલં જનયતીતિ સાંપ્રતમ્ ।
અતીતાનાગતયોરર્થયોસ્તદસંભવાત્ ।
ન ચ ન તયોર્વિષયભાવઃ ।
તસ્માત્ જ્ઞાનાદ્ભિન્નસ્ય નામરૂપપ્રપઞ્ચસ્ય ન પ્રકાશસમ્ભવ ઇતિ જ્ઞાનસ્યૈવાયં વિવર્ત્ત ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
ન ચ પ્રકાશાત્મનો ઘટાદય એવોદયવ્યયધર્મિણઃ પરસ્પરવ્યાવૃત્તાઃ સન્ત્વિતિ સાંપ્રતમ્ ।
તદ્વ્યાવૃત્તિગ્રહે પ્રમાણાભાવાત્ ।
સા હિ યદ્યતો વયાવર્તતે તદુભયગ્રહે ગૃહ્યતે ન ચ વિજ્ઞાનાનિ વિલક્ષણાનિ સ્વરૂપમાત્રાવસ્થિતાનિ પરસ્પરવાર્ત્તાનભિજ્ઞાનિ જ્ઞાનાન્તરમપિ ગ્રહીતુમુત્સહન્તે પ્રાગેવ સ્વસ્માદ્વ્યાવર્તયિતુમ્ ।
ન ચ નિષેધ્યનિષેધાધિકરણગ્રહણકારણકો વ્યાવૃત્તિગ્રહઃ સ્વકારણેન સમસમયોત્પાદો ભવિતુમર્હતિ ।
તાદૃશોઃ સવ્યેતરવિષાણવત્કાર્યકારણભાવાભાવાત્ ।
ન ચૈકં વિજ્ઞાનં ક્ષણિકં નિષેધ્યનિષેધાધિકરણે ગૃહીત્વા પશ્ચાન્નિષેધં ગૃહ્ણાતીતિ યુક્તમ્ ।
ક્ષણિકસ્યાક્રમસ્ય ક્રમવદ્વ્યાપારાયોગાત્ ।
ન ચૈકં વિજ્ઞાનં નિષેધ્યનિષેધાધિકરણે ગૃહ્ણાતિ અથ જ્ઞાનાન્તરં નિષેધતીતિ યુક્તમ્ ।
ચૈત્રગૃહીતે ઽપિ તસ્મિન્યૈત્રસ્ય નિષેધજ્ઞાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ જ્ઞાનસ્વરૂપગ્રહ એવાસ્ય નિષેધ ગ્રહ ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
એવં હિ સ ભવેદ્યદિ સ્વરૂપતદન્યવ્યાવવૃત્ત્યોરેકત્વં ભવેત્ ।
તત્ર વ્યાવૃત્તિસ્વભાવો વા ભાવો ભાવસ્વભાવ વા વ્યાવૃત્તિઃ ।
તત્ર પૂર્વસ્મિન્કલ્પે વ્યાવૃત્તેસ્તુચ્છત્વાત્તત્સ્વભાવા ભવાભેદાસ્તુચ્છાઃ સ્યુઃ ।
તતશ્ચ વચોભઙ્ન્યન્તરેણ શૂન્યબાદપ્રસઙ્ગઃ ।
ઉત્તરસ્મિંસ્તુ કલ્પે વિધિરૂપો ભાવ એવ વ્યાવૃત્તિરિતિ વિધિરૂપતયા ચ તે વ્યાવર્ત્તન્ત ઇતિ ન વ્યાવૃત્તા ભાવાઃ પરસ્પરં પરમાર્થતઃ તદિદમુક્તં સદવિશેષાદિતિ ।
(482।1) અનાદ્યનિર્વચનીયાવિદ્યાનિબન્ધનં તુ ભાવાનાં ભેદં ન વ્યાસેધામઃ ।
ન ચ જ્ઞાતુરપિ જ્ઞાનાદ્ભેદગ્રાહકમસ્તિ પ્રમાણમુક્તાદેવ વિશેષાત્ ।
તસ્માન્ન જ્ઞેયાનાં પરસ્પરતશ્ચ જ્ઞાનાચ્ચ ભેદઃ ।
નાપિ જ્ઞાતુર્જ્ઞાનાદસિત ભેદઃ
નાપિ જ્ઞાનાનામન્યોન્યસ્ય, તસ્માત્પ્રકાશ એવ સ્વયં પ્રકાશઃ કૂટસ્થનિત્ય આનદઘનો ઽનાદ્યવિદ્યોપદર્શિતવિવિધવિચિત્રનામરૂપપ્રપઞ્ચો બ્રહ્મેત્યદ્વૈતસિદ્ધિઃ ।
અત એવ શ્રુતયો ભવન્તિ ।
ઽએકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચ ન ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ ઇત્યેવમાદિકાઃ ।
તદેવમૈકાન્તિકમેકત્વમુપન્યસ્ય દ્વિત્વમૈકાન્તિકમાહ સર્વં દ્વેધા કુતઃ નિત્યાનિત્યભેદાત્ ।
ન હિ નિત્યાનિત્યાભ્યામન્યો રાશિરસ્તિ યમાશ્રિત્ય પદાર્થાસ્ત્રિત્વાદિકે વ્યાવતિષ્ઠેરન્નિતિ ।
મતાન્તરમાહ સર્વં ત્રેધા ।
તદેવ દર્શયતિ ।
જ્ઞાતા જ્ઞેયં જ્ઞાનમિતિ ।
જ્ઞપ્તિરપિ જ્ઞાયમાનત્વાજ્
જ્ઞેયાન્નાતિરિચ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
મતાન્તરમાહ ।
સર્વા ચતુર્ધા ।
દર્શયતિ ।
પ્રમાતા પ્રમાણં પ્રમેયં પ્રમિતિરિતિ ।
યદિ પ્રમિતિર્નામ તત્ત્વં પ્રમાણાદિભ્યો ભિન્નં નાશ્રીયતે પ્રમાયાઃ પ્રધાનક્રિયાયા અભાવાત્કથં પ્રમાત્રાદયઃ ।
કથં ચ પ્રધાક્રિયામન્તરેણૈકવાક્યતા સ્યાત્ કારકવૈચિશ્યં વા ।
પ્રમાયાઃ ફલત્વાવસ્થાયા ઉપરિ પ્રમેયવ્યપદેશં ન વારયામઃ ।
ન ચૈતાવતા તત્ત્વાન્તરં ન ભવતિ ।
ઇતિ ।
એવં યથાસમ્ભવમન્યે ઽપીતિ ।
પ્રકૃતિપુરુષાવિતિ વા પઞ્ચસ્કન્ધા ઇતિ વા પશુપાશતદુચ્છેદેશ્વરા ઇતિ વેત્યાદયઃ ।
તત્ર પરીક્ષાં સંખ્યૈકાન્તતાનિરાકરણરૂપાન્તાં દર્શયતિ સૂત્રેણ ॥
સંખ્યૈકાન્તાસિદ્ધિઃ કારણાનુપપત્ત્યુપપત્તિભ્યામ્ (સૂ. 41) ॥
અનવયવેન સર્વં ચેદેકં દ્વેધા ત્રેધા ચતુર્ધા ચેતિ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ ? તદતિરિક્તં સાધનં વાચ્યમ્ ।
ન હિ સાધ્યમેવ સાધનં ભવતિ ।
તથા ચ સાધનસ્ય તદતિરેકાન્ન સેખ્યૈકાન્તસિદ્ધિઃ,
ન ચ કિં ચિદપિ સ્વસંવેદનમસ્તિ, જ્ઞાનપ્રદીપાદીનામપિ પરસંવેદ્યત્વાત્ ।
યથા ચ જ્ઞાનાતિરિક્તો ઽપ્યર્થો વિષયસ્તથા વિજ્ઞાનવાદનિરાસાવસરે વક્ષ્યતે ।
ન ચ વિજ્ઞાનાદર્થસ્ય ભેદો ઽશક્યગ્રહઃ ।
તથા હિ નીલમુપલભ ઇત્યનુહઙ્કારાસ્પદમશ્વેતાદિરૂપં નીલં પ્રતયાત્મમનુભવગોચરઃ એવં નીલાદીનામપિ પરસ્પરમ્ ।
અન્યથા ઘટમાનયેતિ દેશિતો નયને નિમીલ્ય શયીત, શયીથા ઇતિ દેશિતે તોયમાહરેત્ ।
કસ્ય ચિત્ કુતશ્ચિત્કથં ચિદ્વિવેચકાભાવાત્ ।
ન ચાનિર્વચનીયાનાદ્યવિદ્યાનિબન્ધનો ઽયં ભેદવ્યવહાર ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
અનિર્વચનીયખ્યાતેઃ પૂર્વમેવ નિરાકૃતત્વાત્ ।
તસ્માત્સર્વજનસંવેદનસિદ્ધો ઽયં ભેદપ્રત્યયો ન કારણમુખનિરીક્ષણેન યુક્તો નિરાકર્તુમ્ ।
અપિ તુ સ્પષ્ટદૃષ્ટાત્કાર્યાદ્ભેદપ્રત્યયલક્ષણાત્તાદૃશં તત્કારણં કલ્પનીયં યાદૃશેન તત્કારણેન પ્રપઞ્ચપ્રત્યયો ઽપ્રત્યૂહમુત્પદ્યેત ।
તચ્ચ પ્રત્યક્ષમેવ ।
તથા હિ તન્નીલં પરિચ્છિન્દત્પીતાદિભ્યો ઽસ્ય ભેદં પરિચ્છિનત્તિ સંયુક્તવિશેષણતાલક્ષણાદિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાત્ ।
નીલં હિ નીલમિત્યનુભવન્ પીતાદિકં ચ પીતાદિકમિત્યનુભવન્સ્મરન્વા શક્નોતિ નિષેધ્યનિષેધાધિકરણતયા સમાકલયિતું રૂપમાત્રેણાગૃહીતપરસ્પભેદમપિ ।
ન હિ તન્ન ભેદેન પ્રથતૈત્યભેદેન પ્રથેત।ન યેનાનયોર્નીલપીતયોર્ગૃહીતસ્વરૂપયોરવધ્યવધિમદ્ભાવો ન સ્યાત્ ।
તથા ચ તૌ ગૃહીત્વા પ્રત્યક્ષેણ શક્યો ઽનયોર્ભેદો ગ્રહીતુમિત્યસાંપ્રતમેતત્ ।
ઽઅન્યોન્યસંશ્રયાદ્ભેદો ન પ્રમાન્તરસાધનઃ ।
તસ્મિન્નિદં નાયમયમિતિ ભેદં વિના નધીઃઽ ।
એતેન પ્રમાતુરપિ પ્રમાયા ભેદો વ્યાખ્યાતઃ ।
પ્રમાતારશ્ચાનેકવિધસુખદુઃખોપભોગવ્યવસ્થાનાદ્બધિરાન્ધકાણાદિકોવિદજાલ્મસંસારિમુક્તવિભાગોપપત્તેશ્ચ ભેદવન્તો ઽનુમીયન્તે ।
એકસ્મિન્નપર્યાયેણ વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાસંભવાત્ ।
કલ્પનયા કથઞ્ચિત્સંભાવ્યમાનો ઽપ્યયં ગોમયપાયસીયન્યામાવહતિ ।
તદેવં પ્રત્યક્ષવિરોધાદનુપપન્નાર્થાઃ શ્રુતય
ઽએકમેવાદ્વિતીયઽ મિત્યાદ્યાઃ પ્રથમાં વૃત્તિમુલ્લઙ્ઘ્ય જધસ્યામવલમ્બન્તે ઽયજમાનઃ પ્રસ્તરઽ ઽઆદિત્યો વૈ યૂપઽ ઇત્યાદિવદિતિ ।
યદાહ ભગવાન્
જૈમિનિઃ--- ઽગુણવાદસ્ત્વિતિઽ ઽતત્સિદ્ધિરિતિઽ
ચેતિ, તસ્માન્નાદ્વૈતમિતિ ।
ન્ય્સ્_4,1.42: ન કારણાવયવભાવાત્ ॥
સાધ્યાત્સાધનસ્ય ભેદેન ચ સંખ્યાન્તરૈકાન્તા અપ્યપહૃતાર્થા ઇત્યુક્તમ્

ન્યા. સૂ.

1

અત્ર પૂર્વપક્ષવાદ્યાહ---
ન કારણાવયવભાવાત્ (સૂ. 42) ॥
તદ્વ્યાચષ્ટે કારણસ્ય સાધ્યાવયવભાવાત્ ।
એકસ્ય દ્વયાદીનાં વા કશ્ચિદેકદેશઃ સાધનં તથા ચ ન સંખ્યાન્તરં ન ચ સાધનભાવ ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,1.43: નિરવયવત્વાદહેતુઃ ॥
નિરાકરોતિ ।
નિરવયવત્વાદહેતુઃ (સૂ. 43) ॥
અવયવભાવાદિતિ યદિ સાધ્યસ્ય કશ્ચિદવયવો ભવેન્ન સંખ્યૈકાન્તઃ સ્યાદિતિ સર્વમેકમિત્યેતસ્મિન્પ્રતિજ્ઞાર્થે ન કિં ચિદપવૃજ્યતે વ્યાવર્ત્તતે યતસ્તત્સાધનં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અથ કસ્માન્ન સાધ્યમેવ હેતુરિત્યત
આહ ।
આત્મનિ ચેતિ । (402।20) ચો હેતૌ ।
અપિ ચૈતે સંખ્યૈકાન્તાઃ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણવિરોધાન્મિથ્યાવાદા ઇત્યાહ ।
તે ખલ્વિમે સંખ્યૈકાન્તા ઇતિ ।
ખલુશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
પ્રક્રકોટરપાણ્યાદિવિશેષકારિતો યોર્ ઽથભેદઃ સ્થાણુપુરુષાદિઃ તત્પ્રત્યાખ્યાનેનેત્યર્થઃ ।
અથ વિશેષકારિતાર્થભેદાભ્યનુજ્ઞાનેન વર્તન્તે તથા ઽપ્યેકાન્તત્વં જહતિ એકત્વાદિસંખ્યાયા અનૈકાન્તિકત્વમિત્યર્થઃ ।
અથ સામાન્યકારિત
ઇતિ (483।5) સંખ્યામાત્રમઙ્ગીક્રિયતે ન પુનરસ્નયા ઐકાન્તિકત્વમિત્યર્થઃ ।
તદસ્માકમભિમતમેવેત્યાહ તથા ઽપિ ન કિં ચિદ્બાધ્યત ઇતિ ।
યે ઽપ્યાહુઃ સત્તાસામાન્યમેવ તત્ત્વં ભેદાસ્તુ કાલ્પનિકા ઇતિ તાન્ પ્રત્યાહ ।
ન ચ ભેદમન્તરેણેતિ ।
યદાહુઃ ।
ઽનિર્વિશેષં ન સામાન્યં ભવેચ્છશવિષાણવઽ
દિતિ ।
સ્યાદેતત્ પ્રેત્યભાવપરીક્ષાયાં ક
એષામવસરો યદેતે એકાન્તવાદાઃ પરીક્ષ્યન્ત
ઇત્યત આહ ।
તે ઇતિ ।
અદ્વૈતાદિષ્વેકાન્તેષુ પ્રેત્યભાવો ન તાત્ત્વિકો ભવેદપિ તુ કાલ્પનિકઃ
ન કેવલં પ્રેત્યભાવો ઽપિ તુ ષોડશાપિ પદાર્થાઃ ।
તસ્માદેતેષાં યત્તત્ત્વજ્ઞાનં તસ્ય પ્રવિવેકાર્થં જ્ઞેયપ્રવિવેકેન જ્ઞાનપ્રવિવેક
ઇતિ તદર્થમેતે પરીક્ષિતા ઇતિ ।
તદનેન પ્રબન્ધેન પ્રેત્યભાવઃ પરીક્ષિતઃ

ન્ય્સ્_4,1.44: સદ્યઃ કાલાન્તરે ચ ફલનિષ્પત્તેઃ સંશયઃ ॥
અથોદ્દેશક્રમાનુરોધાત્ફલમિદાનીં પરીક્ષ્યતે ।
તત્રાગ્નિહોત્રાદીનાં ફલમનન્તરભાવિ કાલાન્તરભાવિ વેતિ સંશયઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
કર્માનન્તરં દુઃખં ચ લોકપઙ્ક્ત્યાદિ ચોપલભ્યતે પ્રશંસન્તિ હિ લૌકિકા ધાર્મિકો ઽયં સાધુતમ ઇતિ,
તત્કિમેતાવદેવાસ્ય ફલમસ્તુ અથામુષ્મિકં સ્વર્ગાદીતિ ।
કિં પ્રાપ્તં સ્વર્ગાદિફલત્વે કર્મણઃ સ્વરૂપેણાકારણત્વાચ્ચિરનિવૃત્તે તસ્મિંસ્તદુત્પત્તેઃ અપૂર્વકલ્પનાયાં ચ પ્રધાનાઙ્ગાપૂર્વાણિ ભૂયાંસિ કલ્પનીયાનિ ન ચ તાન્યુત્પન્નમાત્રાણિ જનયન્તિ ફલમિતિ તત્સહકાર્યન્તરાણિ કલ્પનીયાનીત્યદૃષ્ટકલ્પનાગૌરવાત્ તદનન્તરદૃષ્ટફલાબાધનાચ્ચ, નાસ્યાઽભુષ્મિકં ફલં સ્વર્ગાદિ, અપિ ત્વનન્તરદૃશ્યમાનમેવ ।
તત્રાપિ દુઃખફલત્વે ઉપદેશવ્યાઘાતાલ્ લોકપઙ્ક્તિલાભખ્યાત્યાદિકમેવ ફલં તચ્ચ સુખહેતુતયા કથં ચિત્સ્વર્ગાદિપદેનોચ્યતે ।
દૃષ્ટો હિ સુખહેતૌ સ્વર્ગપદપ્રયોગો લોકે યથા ચન્દનં સ્વર્ગઃ સૂક્ષ્માણિવાસાંસિ સ્વર્ગ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ ।
સ્વર્ગ પદસ્ય તાવદર્થવાદતો--- ઽયન્ન દુઃખેન સંભિન્નં ન ચ ગ્રસ્તમનન્તરમ્ ।
અભિલાષોપનીતં ચ તત્સુખં સ્વઃપદાસ્પદઽમિતિ સુખં પ્રતિ વાચકત્વમવધારિતમ્ ।
ન ચ તદ્વાચકત્વેનૈવ ચન્દનાદૌ તત્પ્રયોગોપપત્તાવનેકાર્થત્વકલ્પનાપ યુક્તા ।
યદાહુરન્યાયશ્ચાનેકાર્થત્વમિતિ ।
તસ્માન્મુખ્યો ઽયં સ્વર્ગશબ્દ ઉક્તભેદે સુખે ।
તથા ચ સ્વર્ગકામ ઇત્યત્ર મુખ્યાર્થસંભવે નોપચરિતાર્થતા યુક્તા ।
ન ચાનેકાદૃષ્ટકલ્પનાભયાન્મુખ્યાર્થપરિત્યાગો ન્યાય્યઃ પ્રમાણસિદ્ધે નિયોગપર્યનુયોગાનુપપત્તેઃ ।
યથા ઽહુઃ ।
ઽશ્રુતિસિદ્ધ્યર્થમશ્રુતોપલબ્ધૌ યત્નવતા ભવિતવ્યં ન તુ શ્રુતશૈથિલ્યમાદરણીયઽમિતિ ।
તથા--- ઽપ્રમાણવન્ત્યદૃષ્ટાનિ કલ્પ્યાનિ સુબહૂન્યપિઽ ।
ન ચાનન્તરદૃશ્યમાનં લોકપઙ્ક્ત્યાદિ હોમાદ્યનુષ્ઠાનફલમપિ તુ તદુપલમ્ભફલમ્ ।
અદામ્ભિકાનાં પ્રચ્છન્નમનુતિષ્ઠતામપિ લોકપઙ્ક્યાદેરભાવાત્ ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂક્તં ન સદ્યઃ કાલાન્તરોપભોગ્યત્વાદિતિ ભાષ્યમ્ ।
તથા પ્રવૃત્ત્યા સંસ્કારો ધર્માધર્મલક્ષણો જન્યત ઇતિ ।
નૈષ પુરુષસંસ્કારઃ સ્નાનાદિજન્ય
ઇવ બોદ્ધવ્યો ઽપિ તુ પુરુષધર્મતામાત્રેણ સંસ્કાર ઇત્યુચ્યતે પરમાર્થતસ્ત્વયં ધર્મઃ પુરુષાશ્રયો ઽપિ કર્મણા ફલે જનયિતવ્યે તસ્યાવાન્તરવ્યાપાર ઇતિ ।
વાર્તિકં સદ્યસ્તાપાદિફલેતઞ્
(484।1) અતિદ્ગુણસંવિજ્ઞાનો ઽયં બહુવ્રીહિસ્તાપાદીતિ ।
તેન લોકપઙ્ક્ત્યાદિકમુચ્યતે

ન્ય્સ્_4,1.45: ન સદ્યઃ કાલાન્તરોપભોગ્યત્વાત્ ॥
ન્ય્સ્_4,1.46: કાલાન્તરેણાનિષ્પત્તિર્ હેતુવિનાશાત્ ॥
ન્ય્સ્_4,1.47: પ્રાઙ્ નિષ્પત્તેર્વૃક્ષફલવત્ તત્ સ્યાત્ ॥
સ્વર્ગઃ ફલં શ્રૂયતે ઇત્યયુક્તમ્, સ્વર્ગકામ ઇતિ સ્વર્ગસ્ય પુરુષવિશેષણત્વેન શ્રવણાદસાધ્યત્વાદત
આહ ।
દેશિતયા ચ ક્રિયયા નાનર્થિકયા શ્રવિતવ્યમ્ ।
આપ્તોપદેશઃ ખલ્વયમુપદેશ્યસ્ય કર્મણો ઽભિમતોપાયતામાહ તત્ર કર્મણો ઽભિમતાપેક્ષાયાં પુરુષવિશેષણસ્યાપ્યપેક્ષિતત્વાત્સાધ્યત્વમિતિ સિદ્ધમ્ ।
એવં હિ લોકપઙ્ક્ત્યાદિરગ્નિહોત્રાદ્યનુષ્ઠાનસાધ્યા ભવેદ્ યદિ તત્કામસ્ય સ્વર્ગકામસ્યેવાગ્નિહોત્રાદ્યનુષ્ઠાનં દેશ્યેત, ન ચૈતદસ્તીત્યાહ ન ચ તાપાદિકામ
ઇતિ ।
લોકપઙ્ક્ત્યાદિકામ ઇત્યર્થઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

46

ન્ય્સ્_4,1.48: નાસન્ ન સન્ ન સદસત્ સદસતોર્વૈધર્મ્યાત્ ॥
ઇદમિદાનીં ચિન્ત્યતે કિમેતત્ફલમુત્પત્તેઃ પ્રાયસદ્વા સદ્વા સદસદ્વા ઽનભયં વેતિ ।
અત્ર સમસ્તપક્ષાક્ષેપેણ ફલાભાવમભિધિત્સુઃ પૂર્વપક્ષયતિ ।
તદિદં ફલં નિષ્પત્તેઃ પ્રાક્ ।
નાસન્ન સન્ન સદસત્ ।
સદસત્ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ ।
સદસતોર્વૈર્ધ્મ્યાત્ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધધર્મત્વાદ્ ધર્મઃ સ્વભાવઃ
વિરોધાદિત્યર્થઃ ।
અથાનુભયં કસ્માન્ન ભવતીત્યત
આહ ।
નાપ્યુભયવિપરીતમિતિ ।
સિદ્ધાન્ત્યાહ ।
પ્રાગુત્પત્તેરુત્પત્તિધર્મકમસદિત્યદ્ધા

ન્ય્સ્_4,1.49: પ્રાગુત્પત્તેરુત્પત્તિધર્મકમ્ અસદ્ ઇત્ય્ અદ્ધા, કસ્માદ્ ઉત્પાદવ્યયદર્શનાત્ ॥
નનુ નાસદુતપદ્યતે ન સન્નિરુદ્ધ્યતૈત્યાચક્ષતે સાંખ્યાઃ તત્કથમેતદિત્યત આહ ।
ઉત્પાદવ્યયદર્શનાત્
(સૂ. 49) ॥
યથા નિત્યસ્વરૂપાયાશ્ચિતિશક્તેર્નોત્પાદો ન ચ વ્યય એવં ફલસ્યાપિ નિત્યસ્ય તૌ ન સ્યાતામિત્યર્થઃ ।
ન હિ સત્પક્ષ ઇતિ ।
(486।1) સત્કાર્યપક્ષૈત્યર્થઃ ।
ન કિં ચિજ્જાયત ઇતિ ।
ન પ્રતિજ્ઞાવાક્યાત્કિઞ્ચિત્તત્ત્વજ્ઞાનં સમ્ભવતિ ।
કિં ચિચ્ચ સંદેહાદિ ન વિનશ્યતીતિ ।
અજ્ઞાનતિરો ભાવઃ સંશયવિપર્યયતિરોભાવઃ ।
કારણસ્ય હિ પ્રધાનસ્ય લક્ષણં મહાન્ લક્ષ્યતે હિ મહતા પ્રધાનમિતિ ।
એવં તસ્યાપ્યહઙ્કારસ્તસ્ય પુષ્ટિઃ સ્થૂલતેત્યર્થઃ ।
પશ્ચાદ્ભવતીતિ કેવલકારણાવસ્થાયાઃ પશ્ચાદિતિ

ન્ય્સ્_4,1.50: બુદ્ધિસિદ્ધં તુ તદ્ અસત્ ॥
યચ્ચોક્તમુપાદાનનિયમાદિતિ ।
તત્ર યદિ પુરુષસ્યોપાદાનનિયમઃ પટાર્થી તન્તૂનેવોપાદત્તે ન વીરણં, કટાર્થી વીરણમિતિ,
તતસ્તદુપાદાનાનાં તત્ર તત્ર કાર્યે સામર્થ્યપરિજ્ઞાનાત્ તચ્ચ સામર્થ્યમાનુમાનિકં તદિદમુચ્યતે ।
સૂ. બુદ્ધિસિદ્ધં તુ તદસદિતિ

તદસદ્ભાવિ કાર્યમનેનૈવ કારણેન જન્યતે નાન્યેનેત્યનુમાનાદ્
બુદ્ધિસિદ્ધમેવેત્યર્થઃ ।
અથાસત્કાર્યપક્ષે તન્તવ
એવ પટસ્યોપાદાનં ન વીરણાદીત્યયં નિયમો ન સ્યાદિતિ બ્રૂષે તદયુક્તમ્, અસત્ત્વાવિશેષે ઽપિ સ્વકારણાદુત્પન્નં કિં ચિદેવ ચિત્કાર્યં જનયિતું સમર્થં નાન્યદિત્યયં સ્વભાવવિશેષાદુપપદ્યત ઇતિ ।
અપિ ચ સત્કાર્યપક્ષે પ્રધાનોપાદાનત્વાદ્વિશ્વસ્ય તસ્ય ચાભેદાપવત્કારણાત્મકત્વાચ્ચ કાર્યજાતસ્ય સર્વં સર્વાત્મકમિતીદમિહનેદમિદમિદાનીં નેદમિદમેવંનેદમિતિ નિયમો ન સ્યાત્ કસ્ય ચિત્કુતશ્ચિદ્વિવેકહેતોરભાવાત્ ।
તસ્માદસ્તિ રાસભે ઽપિ વિષાણ મિતિ તત્ર તસ્યાસત્ત્વં બ્રુવાણઃ સ્વસિદ્ધાન્તં બાધતૈત્યાહ ।
અસત્ત્વાચ્ચ ખરવિષાણં નોત્પદ્યત ઇતિ બ્રુવાણ
ઇતિ ।
સત્ત્વે ચાસત્ત્વે ચ સમાને યસ્ય કારણમસ્તિ તદુત્પદ્યત ઇતિ ગુડજિહ્વિકા ।
પરમાર્થતસ્ત્વસત્ત્વે કારણસામર્થ્યનિયમાદુત્પત્તિનિયમઃ કલ્પતે,
સર્વાત્મના સર્વસ્ય સત્ત્વવે તુ ન નિયમહેતુરસ્તીત્યુક્તપ્રાપયમ્ ।
દેશયતિ અથાસત્કાર્યે કિં પ્રમાણં ? ન હ્યનુમાનમસ્મિન્નર્થે પ્રમાણં ભવિતુમર્હતિ આશ્રયાસિદ્ધેઃ ।
નાપિ પ્રત્યક્ષં તેનાપ્યસતઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણાનિરૂપણાદિતિ ભાવઃ ।
વિદિતાભિપ્રાય ઉત્તરમાહ નાસત્ત્વવે ન સત્ત્વવે ઽનુમાનમસ્તિ ।
યથા ઽસ્માકમાશ્રયાસિદ્ધિદોષાદસત્ત્વે કાર્યસ્ય નાનુમાનમ્ ।
એવં ભાવે ઽપિ કાર્યસ્ય સત્ત્વે નાનુમાનમાશ્રયાસિદ્ધેરેવ ।
ક્વ તર્હ્યનુમાનમિત્યત
આહ ધર્મિણ્યવિપ્રતિપત્તેરનુમાનમસ્તીતિ યોજના ।
તથા સત્યાશ્રયો ઽસ્યસિદ્ધ્યતીત્યર્થઃ ।
પુનઃ પૃચ્છતિ ક્વેતિ ।
યદિ ધર્મિણ્યવિપ્રતિપત્તિઃ ક્વ તર્હિ વિવાદઃ ।
ઉત્તરં યદુભયેતિ ।
ધર્મ્યધિકરણાન્
સત્કાર્યવાદિનામેવ વાદાન્વિભજતે તાન્પ્રતીતિ ।
તન્તુમાત્રં પટ ઇતિ ।
તન્તુભ્યો ઽભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
કાર્યાત્મનેતિ ।
કાર્યં કારણાદ્ભિન્નાભિન્નમિત્યર્થઃ ।
અસત્કાર્યપક્ષસ્તુ સ્વાભિમતઃ સ્ફુટત્વાદવાન્તરપ્રતિબન્દ્યભાવાચ્ચ નોપન્યસ્તઃ ।
ઉપપાદિત ઇતિ દ્વિતીયાધ્યાયે ।
પ્રાગુપલબ્ધિકાલાદિતિ ।
કારણવ્યાપારાત્ પ્રાગિત્યર્થઃ ।
સંસ્થાનવિશેષશૂન્યતામાત્રવિવક્ષયા તુર્યાદિદૃષ્ટાન્તો ન તુ પ્રાગભાવો વિવક્ષિતઃ ।
શક્તિવિશેષાવસ્થિતા ઇતિ કારણવ્યાપારાત્ પ્રાગિતિ શેષઃ ।
અત્ર સિદ્ધસાધનં વયમપિ બ્રમહે સ્વવ્યાપારાત્પટોત્પત્તિનિમિત્તાત્પ્રાક્
તન્તવઃ શક્તિવિશેષાવચ્છિન્ના ઐવેતિ ।
પરેષાં સત્કાર્યસાધનમુપન્યસ્યતિ ।
વિદ્યમાનાંભિવ્યક્ત્યર્થાસ્તન્તવસ્તદર્થિના નિયમેનોપાદાનાત્ ખનિત્રાદિવત્ ।
(489।1)
યથા હિ ખનિત્રં વિદ્યમાનમેવોદકં મૃદપનયનેન વ્યનક્તીતિ ।
તદેતદ્ દૂષયતિ ।
વિદ્યમાનસ્યાભિવ્યક્તિરસતીતિ અભિવ્યક્તિવત્કાર્યે ઽપિ પ્રસઙ્ગઃ ।
યથાવ્યક્તેરસત્યા એવોત્પાદસ્તથા કાર્યસ્યાપ્યસત પત્રોત્પાદ
ઇત્યર્થઃ ।
ખનિત્રાદિવદિતિ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલ
ઇત્યાહ યદપીતિ ।
સા ઽપ્રાપ્તિઃ કુતો ભવતીતિ વક્તવ્યમિતિ ।
પ્રાપ્તિઃ ખલુ સંયોગઃ સ ચ ગુણઃ
ગુણશ્ચ દ્રવ્યવિનાશાદ્વિનશ્યેદ્ વિરોધિગુણાન્તરાદ્વા ।
તત્ર તાવદાવરણદ્રવ્યમાવ્રિયમાણં વોદકં ન વિનષ્ટં યેન તયોઃ સંયોગો વિનશ્યેત્ તતસ્તદ્વિરોધિગુણાન્તરોત્પાદો વક્તવ્યઃ સ એવ ચ સંયોગવિરોધી ગુણો વિભાગ
ઇત્યુચ્યતૈત્યર્થઃ ।
પ્રાપ્તેરભાવો ઽપ્રાપ્તિરિતિ પક્ષં દૂષયિત્વા પર્યુદાસપક્ષમાશઙ્ક્ય દૂષયતિ અથ પ્રાપ્તેરિતિ ।
પુનઃ શઙ્કતે અથભિન્નદેશોત્પત્તિમિતિ ।
ન ચ વયં સંયોગં વિભાગં વા ગુણમુપેમઃ ।
કિં તુ ભિન્નદેશોત્પન્ન એવ દ્રવ્યે વિભાગો નિરન્તરોત્પન્ન એવ સંયોગ ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ શ્રિન્નદેશ ઇતિ ।
વિશેષણોપાદાનાન્ન ભિન્નદેશોત્પત્તિર્વિભાગઃ કસ્માદ્ ઉત્પન્ને ઉત્પન્નમિતિ ભિન્નદેશતયા ભિન્નમિતિ વિશેષણં હિ સ્વાનુરિક્તં પ્રત્યયં વિશેષ્યે જનયતિ, ન ત્વન્યાનુરક્તમ્ ।
ન ખલુ નીલં વિશેષણમુત્પલે રક્તપ્રત્યયં જનયત્વભ્રાન્તસ્યેત્યર્થઃ ।
અપિ ચ ક્ષણભઙ્ગં ભાવાનાં વ્યાસેધદ્ભિરસ્માભિર્ભિન્નદેશોત્પત્તેઃ પ્રતિષેધાન્ન ભિન્નદેશોત્પત્તિર્વિમાગઃ ।
શઙ્કતે ક્ષણિકત્વાદ્વિભાગસ્યેતિ ।
ઉત્પદ્ય હીન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદ્વિભાગેન સ્વવિષયં જ્ઞાનં જનયિતવ્યમ્ ।
ન ચૈતાવન્તં કાલમસાવસ્તિ ક્ષણિકત્વેનોત્પન્નાપવર્ગિત્વાદિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ નસામાન્યાભિવ્યક્તીતિ ।
(490।1) એતદ્વિભજતે ।
પૂર્વં તાવદુત્પન્નો વિભાગઃ સામાન્યં વ્યનક્તીતિ ।
સ્વકારણસમવાયઃ સત્તાસમવાયો વા ઉત્પત્તિઃ ।
તદ્વિશિષ્ટ ઉત્પન્ન
ઇત્યુચ્યતે ।
યેષાં સામાન્યગ્રહપુરઃ સરં વિશેષજ્ઞાનં તન્મતે ન સામાન્યં વ્યનક્તિ તદુત્તરકાલં ચ સ્વપ્રત્યયં જનયતીત્યુક્તમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ન વયં બૌદ્ધા ઇવ પૂર્વાપરકાલમાત્રાવસ્થિતિલક્ષણાં ક્ષણિકતાં વિભાગાદીનામાચક્ષ્મહે કિં ત્વાશુતરવિનાશલક્ષણાં સા ચ દ્વિત્રાદિક્ષણસ્થાયિનાં ચિરસ્થાયિભ્યોવ ઘટાદિભ્યો વ્યાવૃત્તાત્મા શક્યાવક્તુમિતિ

ન્ય્સ્_4,1.51: આશ્રયવ્યતિરેકાદ્ વૃક્ષફલોત્પત્તિવદિત્યહેતુઃ ॥
દેહાદ્યતિરિક્તમાત્માનં નિત્યં પરલોકિનમસન્તં મન્યમાન આહ ।
આશ્રયવ્યતિરેકાદ્વૃક્ષફલોત્પત્તિવદિત્યહેતુઃ
(સૂ. 51) ॥
મૂલસેકફલોત્પાદયોરેકવૃક્ષાશ્રયત્વમ્ ।
કર્મણસ્તુ હોમાદેરાશ્રયઃ શરીરમ્ ।
ન ચામુષ્મિકસ્ય સ્વર્ગાદેઃ શરીરમાશ્રયઃ તસ્મિન્નષ્ટે ઽસ્ય ભાવાત્ ।
તસ્માદાશ્રયવ્યતિરેકાત્સ્વર્ગાદેર્વૃક્ષફલોત્પત્તિવદિત્યયં દૃષ્ટાન્તઃ સ્વર્ગફલત્વે હોમસ્યાહેતુરિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,1.52: પ્રીતેરાત્માશ્રયત્વાદપ્રતિષેધઃ ॥
અસ્ત્યાત્મા સ્વગૌપભોગસમર્થઃ શરીરાદિવ્યતિરિક્તઃ કર્ત્તેત્યુષપાદિતમિત્યાશયવાનાહ ।
પ્રીતેરાત્માશ્રયત્વાદપ્રતિષેધઃ (સૂ. 52)
ન્ય્સ્_4,1.53: ન પુત્રપશુસ્ત્રીપરિચ્છદહિરણ્યાન્નાદિફલનિર્દેશાત્ ॥
અસ્તુ સ્વર્ગાદ્યાત્માશ્રયં તથા ઽપ્યવ્યાપકો હેતુઃ પુત્રાદિફલેભ્યો નિવૃત્તેરિતિ દેશયતિ ।
ન પુત્રપશુસ્ત્રીપરિચ્છદહિરણ્યાન્નાદિફલનિર્દ્દેશાત્ (સૂ. 53) ॥
ન્ય્સ્_4,1.54: તત્સંબન્ધાત્ ફલનિષ્પત્તેસ્તેષુ ફલવદુપચારઃ ॥
પરિહરતિ ।
તત્સમ્બન્ધાત્ફલનિષ્પત્તેસ્તેષુ ફલવદુપચારઃ (સૂ. 54) ॥
સ્વર્ગો ઽપિ તાવત્સ્વર્ગતયા ન કામ્યતે કિં તુ ભોગ્યતયા ।
એવં સતિ કૈવ કથા પુત્રાદિષુ ।
તે ઽપિ ભોગ્યતયૈવ કામ્યન્તે ન તુ સ્વરૂપં ભોગ્યમિતિ તત્સાધ્યં સુખં ભોગ્યમ્ ।
તસ્માત્પુત્રાદિસમ્બધાત્તદુત્પત્તેઃ સુખોત્પત્તેઃ તેષુ યથા ફલશબ્દપ્રયોગસ્તથા તેષુ પુત્રાદિષ્વિત્યર્થઃ ।
સૂત્રાર્થકથનેનૈવ ભાષ્યવાર્તિકેવ્યાખ્યાતે

ન્ય્સ્_4,1.55: વિવિધબાધનાયોગાદ્ દુઃખમેવ જન્મોત્પત્તિઃ ॥
ફલાનન્તરં દુઃખપરીક્ષણં, તત્રેયં પરીક્ષા ભવતુ દુઃખં બાધનાલક્ષણમનુભૂયમાનં,
યત્પુનરિદં સુખં પ્રત્યાત્મમનુકૂલવેદનીયં તત્કથં દુઃખમનુભવવિરોધાત્ ।
શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધયશ્ચ યદિ દુઃખહેતુતયા દુઃખં કસ્માત્સુખહેતુતયા સુખમેવ ન ભવન્તિ ।
સેયમતિભીરુતા સકલલોકયાત્રાવિરોધિની ।
યથાહુઃ ઽન હિ મૃગાઃ સન્તીતિ શાલયો નોપ્યન્તે ।
ન હિ ભિક્ષવઃ સન્તીતિ સ્થાલ્યો નાધિશ્રીયન્તઽઇતિ ।
તસ્માન્માંસાર્થીવ કણ્ટકાનુદ્ધૃત્ત્ય માંસમશ્નન્નાનર્થં કણ્ટકજન્યમાપ્નોતીત્યેવં પ્રેક્ષાવાન્ દુઃખમુદ્ધૃત્ત્યેન્દ્રિયાદિસાધનં સુખં ભોક્ષ્યતે, સન્તિ ચ વિવિધદુઃખપરિવર્જનહેતવો દૃષ્ટાઃ પરિદૃષ્ટસામર્થ્યા અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામિત્યભિપ્રાયવાન્ પૂર્વપક્ષી ગુડજિવ્હિકયા સંશયાન ઇવ પૃચ્છતિ ।
તત્કિમિદમિતિ ।
સિદ્ધાન્તિન ઉત્તરમ્
અન્ય ઇત્યાહ સૂત્રકાર ઇતિ ।
તેનૈવાભિપ્રાયેણ પૂર્વપક્ષી પૃચ્છતિ કથમ્ ।
ઉત્તરં ન વૈ સર્વલોકસાક્ષિકમિતિ ।
અયં તુ દુઃખભાવનોપદેશઃ કિમર્થમિત્યત
આહ ભાષ્યકારઃ દુઃખહાનાર્થઃ ।
કિંભૂતસ્ય દુઃખહાનમિત્યત આહ ।
જન્મમરણપ્રબન્ધસ્યાનુભવઃ પ્રાપ્તિઃ તન્નિમિત્તાદ્ દુઃખોપદેશપરિશીલનેન નિર્વિણ્ણસ્યાલંપ્રત્યયવતઃ અત એવ દુઃખં જિહાસત
ઇતિ યોજનીયમ્ ।
સ્વાભિપ્રાયેણ પૂર્વપક્ષી પૃચ્છતિ ।
કયા યુક્ત્યા ।
ઉત્તરમ્ ।
સર્વે ખપલુ સત્ત્વનિકાયા ઇતિ ।
ઉત્પત્તિઃ સુખદુઃખહેતુભૂતા વિષયસંપત્તિઃ તસ્યાઃ સંસ્થાનાનિ ભુવનાનિ ।
આ સત્યલોકાદા ચાવીચેરિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદિ દુઃખવર્જનેન શક્યતે સુખમુપાદાતું તતસ્તાદૃશં સુખમનકૂલવેદનીયં કઃ પ્રજ્ઞાવાન્ પ્રજહ્યાત્ ।
ન ચ તાદૃશમસ્તિ સુખં ક્વ ચિદપિ સર્વસ્ય દુઃખાવિનાભાવિનઃ કેવલસ્યોપાદાતુમશક્યત્વાત્ ।
ન હિ મધુવિષસંપૃક્તમન્નં વિષમપહૃત્ય શક્યં મધુમાત્રમુપાદાતુમિતિ ।
તસ્માન્નેદં સુખસ્ય પ્રત્યાખ્યાનમપિ તુ સુખ એવ દુઃખભાવનમુપદિશ્યતે

અત્ર હેતુરુપાદીયતે ઋષિણા । વિવિધબાધનાયોદ્ દુઃખમેવ જન્મોત્પત્તિઃ (સૂ. 55) ॥
જન્મન ઉત્પત્તિઃ સા દુખમેવ ભાવયિતવ્યા વિવિધબાધનાયોગાદિતિ

ન્ય્સ્_4,1.56: ન સુખસ્યાપ્યન્તરાલનિષ્પત્તેઃ ॥
કસ્માત્પુનર્દુઃખમેવ સ્વરૂપતો ન ભવતીત્યત આહ ।
ન સુખસ્યાન્તરાલનિષ્પત્તેઃ (સૂ. 56) ॥
ન ખલ્વયં દુઃખોદ્દેશો દુઃખકયનં સુખસ્ય પ્રત્યાખ્યાનમ્

ન્ય્સ્_4,1.57: બાધનાનિવૃત્તેર્વેદયતઃ પર્યેષણદોષાદપ્રતિષેધઃ ॥
ઇતશ્ચ દુઃખસંજ્ઞાભાવનં ન સુખસ્ય પ્રત્યાખ્યાનં દુઃખોદ્દેશેનેત્યાહ ।
યસ્માદિદં મે સુખસાધનમિતિ વેદયન્ પ્રાર્થયતે સુખસાધનમ્ ।
તચ્ચ ઉક્તાદ્બહુપ્રકારાદ્બાધનાહેતુરિતિ દુઃખભાવનયોપદેશનમિતિ ।
કામં કામ્યં કામયમાનસ્ય યદા કામઃ સમૃધ્યતિ સંપન્નો ભવતિ ।
અથાનન્તરમેનં પુરુષમપરઃ કામ
ઇચ્છા ક્ષિપ્રં બાધતે સ્વર્ગાદિપ્રાપ્તાવપિ સ્વરાજ્યાદિ કામયતે ।
એવં તત્પ્રાપ્તૌ પ્રાજાપત્યાદીતિ અસ્યેચ્છા તદુપાયપ્રાર્થનાદિના દુઃખેન પ્રબાધતૈત્યર્થઃ ।
સમન્તાદુદનેમિ યથા ભવતિ તથા ભૂમિં લભતિ ઇતિ યોજના

ન્ય્સ્_4,1.58: દુઃખવિકલ્પે સુખાભિમાનાચ્ચ ॥
નન્વયં યદ્યપ્યન્તરાલે સુખાન્યનુભવતિ તથા ઽપિ દુઃખસંભેદમાકલયન્ અનુપદિષ્ટો ઽપિ સ્વયમેવ નિવર્ત્સ્યતિ કૃતમસ્ય દુઃખભાવનોપદેશેનેત્યત આહ ॥
દુઃખવિકલ્પે સુખાભિમાનાચ્ચ (સૂ. 58) ॥
શાસ્ત્રનિષ્ઠાનાં વિવેકિનાં ખલુ વિવિધબાધનાનુષઙ્ગાદ્
અનવયવેન સુખમાત્રં દુઃખમેવેતિ વિનિશ્ચયો ઽક્ષિપાત્રકલ્પા હિ તે ।
તદ્યથેષીકાતૂલસમ્પર્કાદપ્યક્ષિપાત્ર દૂયતે ન ગાત્રાવયવાન્તરાણિ તથા મૃદુચિત્તતયા વિવેકિનો દૂયન્તે અવિવેકિનસ્તુ પ્રણયકલહકુપિતકુરઙ્ગશાબલોચનાઙ્ગનાલક્તકરસાર્દ્રપોદપલ્લવપાતમપિ શિરસિ રહસિ સુખમભિમન્યમાના ધનપુલકકઞ્ચુકાઞ્ચિતતનવઃ સાન્દ્રાનન્દાશ્રુપ્લુતનયના નિર્વૃણ્વન્તીતિ તાન્ પ્રત્યયમુપદેશોર્ ઽથવાનિત્યર્થઃ ।
જાયસ્વ મ્રિયસ્વ ચેતિ સંધાવતીતિ ।
પુનર્જાયતે પુનર્મ્રિયતે જનિત્વા મ્રિયતે મૃત્વા જાયતે તદિદં સંધાવનવ્યાપારપ્રચય ઇત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ ।
કસ્માદ્ દુઃખં જન્મેતિ નોચ્યત ઇતિ ।
યદિ દુઃખભાવનોપદેશો જન્મનિ એવં સત્યેવકારઃ કિમર્થ ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ ।
જન્મવિનિગ્રહાર્થીય
ઇતિ વિનિગ્રહો વિનિવૃત્તિઃ સ એવાર્થઃ પ્રવર્તત
ઇતિ જન્મવિનિગ્રહાર્થીયઃ ।
યથા ચ મત્વર્થીય
ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
જન્મ દુઃખમેવેતિ ભાવયિતવ્યં નાત્રમનાગપિ સુખબુદ્ધિઃ કર્તવ્યા અનેકાનર્થપરમ્પરાયામપવર્ગપ્રત્યૂહપ્રસઙ્ગાદિતિ

ન્ય્સ્_4,1.59: ઋણક્લેશપ્રવૃત્ત્યનુબન્ધાદપવર્ગાભાવઃ ॥
દુઃખોદ્દેશાનન્તરમપવર્ગ
ઉદ્દિષ્ટો લક્ષિતશ્ચેતિ શેષઃ ।
સ પ્રત્યાખ્યાયતે ।
ઋણક્લેશપ્રવૃત્ત્યનુબન્ધાદપવર્ગાભાવઃ (સૂ. 59) ॥
તદ્વ્યાચષ્ટે ભાષ્યકારઃ ।
ઋણાનુબન્ધાદિતિ ।
અસ્તિ હિ ।
... ઋણાનિ ત્રીણ્યપાકૃત્ય મનો મોક્ષે નિવેશયેદ્ ।
અનપાકૃત્ય મોહેન મોક્ષમિચ્છન્ વ્રજત્યધઃ। ...
ઋણત્રયાપાકરણેનૈવ વયઃસમાપ્તેર્મોક્ષનિવેશક્ષણો નાસ્તીત્યપવર્ગાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
ક્લેશાનુબન્ધાન્નાસ્ત્યપવર્ગઃ ।
નાનુચ્છિન્નનિદાનઃ સંસારઃ શક્ય ઉચ્છેત્તુમિત્યર્થઃ ।
પ્રવૃત્ત્યનુબન્ધાદિત્યસ્યાપીયમેવ વ્યાખ્યા

ન્ય્સ્_4,1.60: પ્રધાનશબ્દાનુપપત્તેર્ગુણશબ્દેનાનુબાદો નિન્દાપ્રશંસોપપત્તેઃ ॥
એવં પૂર્વપક્ષયિત્વા સિદ્ધાન્તમુપક્રમતે ।
અત્રાભિધીયતે ।
યત્તાવદૃણાનુબન્ધાદિતિ ।
જાયમાન ઇત્યસ્ય પ્રધાનાર્થતાનુપપત્ત્યા ગુણશબ્દત્વં સાધયિતું દૃષ્ટાન્તલાભાય ઋણશબ્દસ્ય પ્રથમં ગુણશબ્દત્વમાહ ।
પ્રધાનશબ્દાનુપપત્તેરિતિ ।
તદ્વ્યાચષ્ટે ।
ઋણૈરિતિ ।
નાયં પ્રધાનશબ્દ ઇતિ ।
(491।1) ઋણવાનિવાસ્વતન્ત્રસ્તેષુ તેષુ કર્મસુ નાધિકારીતિ નિન્દા ।
તદભાવે તુ સ્વતન્ત્ર
ઇતિ પ્રશંસા ।
એવં જાયમાન ઇતિ ગુણશબ્દો ન મુખ્ય ઇતિ ।
કસ્માત્ પુનર્ન મુખ્ય ઇત્યત
આહ માતૃતો જાતમાત્રસ્યૈવાનધિકારાત્ ।
કસ્માદનધિકાર ઇત્યત આહ ।
અર્થિનઃ શક્તસ્ય ચાધિકારાત્ ।
કસ્માદર્થિન ઇત્યત આહ ।
કર્મવિધાવગ્નિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામ ઇત્યાદૌ કામસંયોગશ્રુતેઃ ।
ન ચ બાલકઃ સુખદુઃખપ્રાપ્તિપરિહારકામો ઽપિ વિવેકેન સ્વર્ગપુત્રપશ્વન્નાદિ કામયત ઇતિ ।
શક્તસ્ય ચ પ્રવૃત્તીતિ ।
ન હ્યશકનીયમર્થમશક્તં પ્રતિ વેદ આપ્તોપદેશરૂપો વિધાતુમર્હતિ ।
ન ચ બાલકઃ શક્તો ઽવિદ્વત્ત્વાદિના ।
અત એવ તિર્યગ્દેવર્ષિપઙ્ગુશૂદ્રષાર્ષેયાણામનધિકારઃ સામર્થ્યાભાવાત્ ।
ન કેવલં વૈદિકો ઽયમીદૃશો વ્યવહારો ઽપિ તુ લૌકિકો પીત્યાહ ।
ન ભિદ્યતે ચાયં લૌકિકાત્ ।
તદ્વ્યાચષ્ટે લૌકિકસ્તાવદિતિ ।
ઉપપન્નાનવદ્યવાદીતિ ।
ઉપપન્નં પ્રમાણેન અનવદ્યં પુનરુક્તદોણ અનપેક્ષિતમુપદેષ્ટવ્યં યન્ન ભવવતિ તદિત્યર્થઃ ।
ન્યાયપ્રાપ્તમિમમર્થં લિઙ્ગદર્શનમુપોદ્બલયતીત્યાહ ।
ગાર્હસ્થ્યલિઙ્ગં ચ મન્ત્રબ્રાહ્મણં કર્માભિવદતીતિ ।
ગાર્હસ્થ્યસ્ય લિઙ્ગં પત્ની યસ્મિન્કર્મણિ તત્તથોક્તમ્ ।
ઽપત્ન્યવેક્ષિતમાજ્યં ભવતિઽ ।
ઽપત્ન્ય ઉદ્ગાયન્તિઽ ।
ઽક્ષૌમે વસાનાવગ્નિમાદધીયાતાઽ મિત્યેવમાદિ ।
તદનેન ગાર્હસ્થ્યાત્પૂર્વાવસ્થા તાવદૃણાનુબદ્ધા ન ભવતીત્યુક્તં સંપ્રત્યુત્તરાવસ્થાપિ ન ઋણાનુબદ્ધેત્યાહ ।
યદા ચાર્થિનો ઽધિકારસ્તદા ઽર્થિત્વસ્યાવિપરિણામે જરામર્યવાદોપપત્તિઃ ।
તેન યુદક્તમૃણાપાકરણેન વયઃપર્યવસાનાન્નસ્તિ મોક્ષાવસરસ્તદપાકૃતં ભવતિ ।
અવિપરિણામપદાર્થવ્યાખ્યાનં ન નિવર્તત ઇતિ ।
તુરીયસ્યેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં ચતુર્થસ્યેતિ ।
પ્રાયેણ પઞ્ચસપ્તતિવર્ષેષ્વતિવાહિતેષુ અર્થતૃષ્ણા તનૂભવતિ ।
અત્યન્તસંયોગે તુ જરયા હવેત્યનર્થકમ્ ।
મૃત્યુના વેત્યનેનૈવ સિદ્ધેરિતિ શેષઃ ।
યદ્યુચ્યતે અશક્તતોપલક્ષણમેતજ્જરયા હવા મૃત્યુના વેતિ, તેન કસ્યાનર્થક્યમિત્યત
આહ ।
અશક્તો વિમુચ્યતૈત્યેતદપિ નોપપદ્યત ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદ્યપિ ગૃહસ્થસ્ય યજ્ઞાદિવિધાનાન્તરાણિ સન્તિ તથા ઽપિ જાયમાનસ્ત્રિભિરૃણૈરિતિ વાક્યં બાલસ્યાપિ યજ્ઞાદિ વિધાસ્યતીત્યેતાં શઙ્કાં વિમર્શપૂર્વમપાકરોતિ ।
અથાપિ વિહિતં વા ઽનૂદ્યેત કામાદ્વાર્ ઽથઃ પ્રકલ્પ્યેતેતિ ।
ન તાવજ્જાયમાનો હવૈ ઇતિ શક્યે વિધિવિભક્તિરસ્તિ તેન સિદ્ધાનુવાદઃ સ્વરસતઃ પ્રતીયતે યદિ તુ તસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધિર્વાક્યાન્તરાદ્વા પ્રમાણાન્તરાદ્વા કથમપિ ન કલ્પેત તતોવ ઽવચનાનિ ત્વપૂર્વત્વાઽ
દિતિ ન્યાયાન્દ્વિધિત્વમસ્ય કલ્પ્યેત, સન્તિ તુ શતશસ્તદર્થવિધાયકાનિ વાક્યાનિ વિભક્તિમન્તીતિ કો જાત્વસ્ય સ્વેચ્છામાત્રેણ વિધિત્વં કલ્પયેત્ ।
તસ્માદ્વિહિતાનુવચનમેવ ન્યાય્યમિતિ જાયમાનશબ્દો જઘન્યવૃત્તિરિતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
જાયમાનશબ્દો ઽનુપચારિતાર્થઃ સ્વભાવતો માતુરુદરાદ્વિભાગમાહ ।
સ કથં ચિદનુવાદાનુરોધપેન જઘન્યવૃત્તિઃ કલ્પનીયઃ ।
તદ્વરં મુખ્યાર્થાનુરોધેન વિધાનમેવ કલ્પ્યતામ્ ।
એવં સતિ શ્રુતિરનુરોધિતા ભવતિ ।
અસ્તિ ચ બાલકસ્યાપિ ફલોત્પાદનયોગ્યતા તદાત્મનઃ ફલં પ્રતિ સમવાયિકારણત્વાત્ ।
તેન યદ્યપિ જાતમાત્રસ્ય ફલસાધનાનુષ્ઠાનયોગ્યતા નાસ્તિ તથા ઽપિ ફલોત્પાદં પ્રતિ યોગ્યતા ઽસ્તિ, ફલેન ચ પ્રયોજનં ન તત્સાધનેનેત્યત
આહ ફલસ્ય સાધનાનિ હિ પ્રયત્નવિષયો ન ફલમિતિ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
વિધિર્હિ સ્વવ્યાપારે કર્તૃતયા પુરુષં નિયુઙ્ક્તે પ્રયત્નશ્ચાસ્ય વ્યાપારઃ સમ્ભવતિ વિષયે ન શક્યો નિવર્ત્તયિતુમિતિ સ્વવિષયમપેક્ષતે ।
ન ચાસ્ય સાક્ષાત્ફલં વિષયો ભવિતુમર્હતિ ।
ઉદ્દેશ્યતામાત્રેણ તુ ભવેત્ ।
નૈતાવતા પ્રયત્નો ઽસ્ય નિર્વૃણોતિ યાવદયં સાક્ષાદભિનિર્વર્તનીયં ન પ્રાપ્નોતિ ।
તદુપાયસ્ય સાક્ષાદભિનિવર્ત્તનીય ઇતિ ફલોદ્દેશપ્રવૃત્તસ્ય પુરુષપ્રયત્નસ્ય નિર્વૃણોતિ યાવદુપાયો વિષયઃ ।
ન ચ બાલકસ્ય તદુપાયમવિદુષસ્તત્ર સામર્થ્યમસ્તિ ।
અસમર્થશ્ચાકર્તા કથમાત્માનં પ્રયત્નેન વ્યાપ્નુયાત્ ।
અવ્યાપ્નુવંશ્ચ કથમધિકારીતિ જાયમાનશબ્દો જઘન્યવૃત્તિરેવ ન્યાય્ય
ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
વિહિતં ચ જાયમાનમિતિ ઋણવાક્યાત્પ્રાગ્વિધીયતે ચ ઋણવાક્યાર્દ્ધ્વમિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં તત્ર હિ પ્રવ્રજ્યા વિધીયત ઇતિ તદમૂષ્યમાણ આહ પ્રત્યક્ષવિધાનાભાવાદિતિ ચેત્ ।
શઙ્કાં નિરાકરોતિ ।
ન પ્રતિષેધસ્યાપિ વિધાનાભાવાત ।
શઙ્કાં વિભજતે પ્રત્યક્ષત ઇતિ ।
પરમાપ્તો હિ ભગવાનીશ્વરો ઽનુકમ્પયા ભૂતોપદેશાયપ્રવૃત્તો યદ્ગાર્હસ્થ્યમેવાશ્રયમમુપદિશતિ તતો ઽવગચ્છામો ન સન્ત્યાશ્રમાન્તરાણિ ભૂતેભ્યો હિતાનીત્યર્થઃ ।
અત એવાહુઃ ઽઐકાશ્રમ્યં ત્વાચાર્યાઃ પ્રત્યક્ષવિધાનાદ્ગાર્હસ્થ્યસ્યેતિઽ ।
નિરાકરણં વિભજતે ન પ્રતિષેધસ્યેતિ ।
સ્મૃતીતિહાસપુરાણાનિ તાવદવિવાદં વિદધતિ ચાતુરાશ્રમ્યમુપલભ્યન્તે યદિ પ્રત્યક્ષયા શ્રુત્યા પ્રતિષિધ્યન્તે તતસ્તદ્વિરોધેનૌદુમ્બરીસર્વવેષ્ટનવત્ તત્રાપ્રમાણાનિ સ્યુઃ, ન ચ તત્પ્રતિષેધઃ શ્રુતેઃ સાક્ષાદવગમ્યતે ।
તસ્માત્સ્મૃત્યાદિવિહિતં ચાતુરાશ્રમ્યમપ્રતિષિદ્ધં શ્રુત્યા ન શક્યં પરિત્યક્તુમિત્યર્થઃ ।
ન ચાવિધાનેન તત્પ્રતિષેધાનુમાનમિત્યાહ ।
અધિકારાચ્ચેતિ ।
ગાર્હસ્થ્યોપદેશસ્યાધિકારાત્તસ્યૈવ વિધાનં નાશ્રમાન્તરસ્ય ન ત્વાશ્રમાન્તરાભાવાત્ ।
ન હિ વ્યાકરણં શબ્દં વ્યુત્પાદયત્પ્રમાણાદ્યભાવમાક્ષિપતિ ।
અપિ ચ મા ભૂત્પ્રત્યક્ષવિધાનં શ્રુતૌ સસાધનાપવર્ગાભિધાનાનિ ચાતુરાશ્રમ્યાભિધાનાનિ ચ પ્રત્યક્ષાણ્યુપલભ્યન્તે વચનાનિ તાન્યપૂર્વત્વાદ્વિધાનાનિ અપવર્ગસ્ય સસાધનસ્ય ચાતુરાશ્રમ્યસ્ય ચ ભવિષ્યન્તીત્યાહ ।
ઋગ્બ્રાહ્મણં ચાપવર્ગાભિધાય્યભિધાયત ઇતિ ।
મૃત્યુમિઃ પરં કર્મભ્ય ઇતિ ।
કર્મપરિત્યાગમપવર્ગસાધનં સૂચયતિ ।
અમૃતત્વમિતિ ચાપવર્ગો દર્શિતઃ ।
સૂચિતં કર્મત્યાગમપવર્ગસાધનં શ્રુત્યન્તરેણ વિશદયતિ ।
ન કર્મણા ન પ્રજયેતિ ।
પરેણ નાકમિતિ ।
નાકમિત્યવિદ્યામુપલક્ષયતિ ।
અવિદ્યાતઃ પરમિત્યર્થઃ ।
નિહિતં ગુહાયામિતિ લૌકિકપ્રમાણાગોચરત્વં દર્શયતિ ।
તમસઃ પરસ્તાદિતિ ।
અવિદ્યા તમઃ તસ્ય પરસ્તાત્ ।
આદિત્યવર્ણમિતિ ।
નિત્યપ્રકાશમિત્યર્થઃ ।
તદનેનેશ્વરપ્રણિધાનસ્યાપવર્ગોપાયતવમુક્તમ્ ।
ઋચ ઉદાહૂત્ય બ્રાહ્મણમુદાહરતિ અથ બ્રાહ્મણાનીતિ ।
યજ્ઞ ઇત્યાદિના ગૃહસ્થાશ્રમો દર્શિતઃ ।
તપ
એવેતિ વાનપ્રસ્થાશ્રમઃ ।
બ્રહ્મચારીતિ બ્રહ્મચર્યાશ્રમઃ ।
એષામભ્યુદયલક્ષણં ફલમાહ ।
સર્વ એવૈત ઇતિ ।
ચતુર્થાશ્રમમાહ ।

બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ ।
તથાક્રતુરિતિ ।
ક્રતુઃ સંકલ્પઃ ।
કામયમાનોવ ય આસીત્ સ એવાથાકામયમાનો ભવતિ ।
અકામયમાનઃ કામં પરિહરન્ તત્પરિહારસિદ્ધૌ સો ઽકામયંસ્તસ્ય વ્યાખ્યાનં નિષ્કામ ઇતિ ।
આત્મકામ
ઇતિ ।
કૈવલ્યોપેતાત્મકામઃ તત્પ્રાપ્ત્યા આપ્તકામો ભવતિ ।
ન તસ્ય પ્રાણ ઇતિ શાશ્વતો ભવતીત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ તત્ર યદુક્તમિતિ ।
અપરામપિ ચાતુરાશ્રમ્યાભિધાયિનીં શ્રુમિમાહ ।
યે ચત્વાચ ઇતિ ।
ઇતશ્ચ ફલાર્થિન એષ જરામર્યવાદ
ઇત્યાહ ।
ફલાર્થિનશ્ચેતિ

ન્ય્સ્_4,1.61: સમારોપણાદાત્મન્યપ્રતિષેધઃ ॥
પૃષ્ટ્વા ।
સૂતં પટતે કથમ્ ।
સમારોપણાદાત્મન્યપ્રતિષેધઃ (સૂ. 61) ॥
આત્મયગ્નીનાં સમારોપણાદૃણાનુબન્ધનાપવર્ગસ્યાપ્રતિષેધઃ ।
તદેનન ચ્છલેન પ્રત્યક્ષવિધાનં પ્રવ્રજ્યાયા અપિ દર્શિતમ્ ।
એષણાવ્યુત્થિતસ્ય વિપર્યસ્તુબુદ્ધેઃ
અલમાભિરેષણાભિરનર્થહેતુભિરિતિ કૃતબુદ્ધેઃ
અત એવ નિવૃત્તે ફલાર્થિત્વે સમારોષણમાત્મન્યગ્નીનાં વિધીયતે ઇતિ ।
એવં બ્રાહ્મણાનીતિ યદૈષણાભ્યો વ્યુત્થિતસ્ય પ્રવ્રજ્યાવિધાનં તદા તદભિધાયીનિ બ્રાહ્મણાન્યુપપન્નાનીત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,1.62: પાત્રચયાન્તાનુપપત્તેશ્ચ ફલાભાવઃ ॥
પ્રમૃતે ખલુ યજમાને યજ્ઞપાત્રાણિ યજમાનસ્ય શરીરે યથાવયસવં નિધાયાન્ત્યેષ્ટિઃ ક્રિયતે ।
તત્ર જરામર્યે કર્મણ્યવિશેષેણ કલ્પ્યમાને સર્વસ્ય પાત્રચયાન્તાનિ કર્માણીતિ પ્રસજ્યેત મરણપર્યન્તાનિ કર્માણીતિ પ્રસજ્યેતેત્યર્થઃ ।
નન્વિષ્યત એવ પાત્રચયાન્તત્વં કર્મણામિત્યત
આહ ।
તત્રૈષણાવ્યુત્થાનમિતિ ।
તસ્માન્નાવિશેષેણ કર્તુઃ પ્રયોજકં ફલં ભવતીતિ ।
ફલાભાવ
ઇત્યસ્ય સૂત્રાવપયવસ્યાવિશેષેણ ફનસ્ય કર્તૃપ્રયોજનકત્વાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
તદનેનૈષણાવ્યુત્થાનશ્રુતિવિરોધા દર્શિતઃ ।
તદેવં ચાતુરાશ્રમ્યસ્ય શ્રુતિરુક્તા ।
સંપ્રતિ સ્મૃત્યાદયો ઽપિ ચાતુરાશ્રયમ્યસ્યોપદેશકાઃ સન્તીત્યાહ ચાતુરાશ્રમ્યવિધાનાચ્ચેતિ ।
શઙ્કતે તદપ્રમાણમિતિ ચેત્ ।
જગન્નિર્માતુઃ પરમકારુણિકસ્ય સર્વજ્ઞસ્યાત્રભવતઃ પરમેશ્વરસ્યાગમો ભવતુ પ્રમાણમાપ્તોક્તત્વાત્ ।
મનુવ્યાસાદીનાં ત્વાપ્તત્વાનિશ્ચયાત્કયં તત્પ્રણીતાનાં પ્રામાણ્યનિશ્ચય ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્તરં પ્રમાણેનેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભવતુ વેદેનાભ્યનુજ્ઞાનાદિતિહાસપુરાણપ્રામાણ્યં ધર્મશાસ્ત્રાણાં તુ મન્વાદિપ્રણીતાનાં કુતઃ પ્રામાણ્યનિશ્ચય ઇત્યત આહ ।
અપ્રામાણ્યે ચેતિ ।
સર્વજનપરિગ્રહાત્તેષામપિપ્રામાણ્યમિત્યર્થઃ ।
બુદ્ધાદિસ્મૃતયસ્તુ વેદનિન્દિતૈર્મ્લેચ્છાદિભિઃ પરિગૃહીતા ન ત્વાર્યૈરિતિ ન તાઃ પ્રમાણં ભવિતુમર્હન્તીત્યર્થઃ ।
દ્રષ્ટૃપ્રવક્તૃસામાન્યાચ્ચાપ્રામાણ્યાનુપપત્તિઃ ।
ય એવ વેદસ્ય દ્રષ્ટ્રારો ઽનુષ્ઠાતારશ્ચ તદર્થસ્ય ત એવેતિહાસાદીનાં પ્રવક્તારઃ પ્રાચેતસકૃષ્ણદ્વૈયાયનમનુપ્રભૃતયઃ ।
અપિ ચ વૈદિકાનિ કર્માણિ સ્માર્તીમિતિકર્તવ્યતામપેક્ષન્તે સ્માર્તનિ ચ વૈદિકાનિ મન્ત્રાદીનીતિ સર્વમેતદપ્રમાણ્યે ધર્મશાસ્ત્રાણાં નોપપદ્યતે ।
યદ્યપિ ચ મન્વાદયો ઽપિ ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યશાલિતયા અનુભૂયાપ્યુપદિશન્તીતિ સંભવતિ તથાપિ વેદમૂલકત્વમેવેતિહાસપુરાણાદિનાં યુક્તમ્ ।
તથા હિ ।
ઽવેદો ઽખિલો ધર્મમૂલં સ્મૃતિશીલે ચ તદ્વિદામ્ ।
યઃ કશ્ચિત્કસ્ય ચિદ્ધર્મોમનુના પરિકીર્તિતઃ ॥
સ સર્વો ઽભિહિતો વેદે સર્વજ્ઞાનમયો હિ સઃ ... ઇત્યાદિભિઃ સ્વવચનપ્રપઞ્ચૈરાત્મા બદ્ધપા વેદ એવાર્પિતસ્તૈરિતિ ।
અથાયમિતિહાસાદિગોચરોર્ ઽથઃ કસ્માત્પ્રત્યક્ષપ્રતીતેન વેદેન નોચ્યત ઇતિ તદનભિધાનાદવગચ્છમો નૂનમયમનભિમતો વેદાનાં કર્તુરિતિ ।
નિરાકૃતો ઽપ્યયં પુનર્નિરાક્રિયતે દાર્ઢ્યાર્થં વિષયવ્યવસ્થાનાચ્ચેત્યનેન

ન્ય્સ્_4,1.63: સુષુપ્તસ્ય સ્વપ્નાદર્શને ક્લેશાભાવાદપવર્ગઃ ॥
યદપ્યુક્તં ક્પલેશાનુબન્ધસ્યાવિચ્છેદાદિતિ તદ્દૂષયતિ ।
સુષુપ્તસ્ય સ્વપ્નાદર્શને ક્લેશાભાવાદપવર્ગઃ (સૂ. 63) તદ્વ્યાચષ્ટે સુષુપ્તસ્ય ખલ્વિતિ ।
લોકસિદ્ધતયા સુષુપ્તાવસ્થોદાહૃતા ।
મહાપ્રલયાવસ્થાયામપિ ક્લેશમુક્તા એવાત્માનઃ કેવલમસૌ ન લોકસિદ્ધેતિ નોદાહૃતા ।
એતાવાંસ્તુ મુક્તાવસ્થાયાં વિશેષઃ યદસ્યાં ક્લેશવાસનાપિ નાસ્તિ ।
સુષુપ્તાવસ્થાયાં પ્રલયાવસ્થાયાં ચ ક્લેશવિચ્છેદે ઽપિ તદ્વાસના ઽસ્તીતિ

ન્ય્સ્_4,1.64: ન પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિસંધાનાય હીનક્લેશસ્ય ॥
યદપિ પ્રવૃત્ત્યનુબન્ધાદિતિ તત્રાહ--- ન પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિસંધાનાય હિ હીનક્લેશસ્ય (સૂ. 64) ॥
દેહિનઃ ।
તદ્વ્યાચષ્ટે ક્ષીણેષુ રાગદ્વેષમોહેષુ સત્યપિ ન પ્રવૃત્તિઃ સ્વપ્રતિસંધાનાય ।
ઉપપાદિતમિદમસ્માભિર્યથા દોષતુષાવનદ્ધાઃ કર્મતન્દુલા જન્માઙ્કુરાય કલ્પન્તે, ન કેવલા ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે કર્મવૈફલ્યેતિ।વૈફલ્યે શાસ્ત્રસ્ય કર્મણાં ફલસાધનતાપ્રતિપાદકસ્યાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગ
ઇતિ ભાવઃ ।
નિરાકરોતિ ન કર્મવિપાકેતિ ।
વિપાક ફલં તસ્ય પ્રતિસંવેદનં ભોગઃ

ન્ય્સ્_4,1.65: ન ક્લેશસંતતેઃ સ્વાભાવિકત્વાત્ ॥
પૂર્વપક્ષબાદ્યાહ ।
ન ક્લેશસંતતેઃ સ્વાભાવિકત્વાત્ (સૂ. 65) ॥
સિદ્ધાન્ત્યેકદેશી બ્રૂતે ।
ન્ય્સ્_4,1.66: પ્રાગુત્પત્તેરભાવાનિત્યત્વવત્ સ્વાભાવિકેપ્યનિત્યત્વમ્ ॥
પ્રાગુ--ત્વમ્ (સૂ. 66) ॥
દધ્યાદેરુત્પત્તેઃ પ્રાક્ ક્ષીરાદિષુયો ભાવસ્તસ્યાનિત્યત્વવદિતિ યોજના

ન્ય્સ્_4,1.67: અણુશ્યામતાનિત્યત્વવદ્ધ ॥
અપરસ્ત્વેકદેશી ભાવમેવ દૃષ્ટાન્તયતીત્યાહ ।
અણુશ્યામતાનિત્યત્વવદ્વા (સૂ. 67) ॥
યદેતચ્છ્યામં રૂપં તદન્નસ્યેત્યાગમઃ પાર્થિવાનાં પરમાણૂનાં શ્યામતામનાદિમાહ
અન્નપદેન મૃદો ઽભિધાનાદિતિ ભાવઃ ।
અત્ર પ્રથમમેકદેશિનં દૂષયતિ સતઃ ખલ્વિતિ ।
દ્વિતીયમેકદેશિનં દૂષયતિ ।
અનાદિરણુશ્યામતેતિ હેત્વશ્રાવાન્ન યુક્તમ્ ।
અણુશ્યામતા કાર્યા પૃથિવીરૂપત્વાત્
લોહિતાદિવદિતિ પ્રત્યુતાનિત્યતાહેતુરસ્તિ ।
પુરુષયત્નજલોહિતાપદિરૂપવૈલક્ષણ્યેન ત્વસ્પવયાપ્રયત્નપૂર્વકત્વમાત્રેણાનાદિત્વાભિધાનમિતિ નાગમવિરોધઃ