Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (with commentary) · Chapter 10
NyS_4,1.68: na saṃkalpanimittatvācca rāgādīnām //
tadevamekadeśinau dūṣayitvā paramasamādhimāha /
ayaṃ tu samādhiḥ--
na saṃkalpanimittatvācca rāgādīnām (sū. 68) //
cakāramanuktasamuccāyārthaṃ vyācaṣṭe /
karmanimittatvāditaretaranimittatvācca /
samuccyo 'nuktasyeti śeṣaḥ /
tatra saṃkalpanimittatvāditi vibhajate /
mithyāsaṃkalpebhya iti /
yadyapyanubhūtaviṣayaprārthanā saṃkalpaḥ tathā 'pitasya pūrvabhāgo 'nubhavo grāhyaḥ /
prārthanāyā rāgatvāt /
tena mithyānubhavaḥ saṃkalpa ityarthaḥ /
nanvekasmānmithyājñānātkutaḥ kāryavaicitryamityata āha /
rañjanīyakopanīyamohanīyebhya
iti /
bhavyageyādiṣu pāṭhātkarttarikṛtyaḥ /
mohanīyaḥ saṃkalpo mithyājñānasaṃskāraḥ /
karmanimittatvaṃ rāgādīnāṃ vibhajate /
karma ceti nikāyena jātirupalakṣyate /
itaretaranimittatvaṃ rāgādīnāmāha /
itaretareti /
syādetat /
bhavantyanityāḥ kleśāḥ tathāpi yadeṣāṃ nirvarttakaṃ mithyājñānaṃ tasya nivṛttihotorabhāvatsa
eva kleśānubandhādapavargābhāva ityata āha /
sarvamityāsaṃkalpānāmiti /
api cānādiḥ kleśasaṃtatirityuktam /
kutaḥ sarvaime ādhyātmikā bhāvā iti /
ātmānamadhikṛtya pravartamānāḥ śarīrendriyādayo bhavantyāpadhyātmikā iti /
atha yadyanādīnāmapi nivṛttiḥ hantānutpattidharmakāṇāmapi nivṛttiprasaṅga ityata āha /
na caivaṃ satyanutpattidharmakaṃ kiṃ ciditi /
rāgādīnāmutpattidharmakāṇāmeva vyayadharmakatvābhyupagamādityarthaḥ /
nanu mā bhūvanmithyājñānanimittā rāgādayo mithyājñānānivṛttau,
ye punaramī karmanimittāsteṣāṃ kuto nivṛttiḥ na ca karmanivṛttau rāgādinivṛttiḥ
rāgādimataḥ karmanivṛtterabhāvāt, tasmānna mokṣa ityata āha /
karma ca nikāyanirvartakaṃ tattvajñānakṛtānmithyājñānarūpasaṃkalpavighātānna rāgādyutapattinimittaṃ bhavati /
sarvarāgādīnāṃ mityājñānameva nimittam /
karmāṇi tu nikāyaniyamena rāgādīn pravartayantīti karmanimittatvamuktamiti bhāvaḥ /
nanu yathā rāgādayaḥ satyapi karmaṇi mithyājñānanivṛttyā nivartante evaṃ satyapi karmaṇi mithyājñānanivṛttyā phalamapi mā bhūdityata āha /
sukhaduḥ khasaṃvittiḥ phalaṃ tu bhavatīti /
vārttikam /
yāvajjīvasaṃyoge hi jarayā ha vetyanarthakamiti /
(495/9) mṛtyunā vetyanenaiva gatārthatvādityanuktvā bhāṣyoktā dvitīya yuktirabhihitā vārtikakṛtā /
yasmātsvayamaśaktasyetyanena /
yajñasādhanatvāditi /
(496/7) yajñakartṛtvādityarthaḥ /
etadeva sphaṭayati /
yasmādyajamāno yajñāṅgaṃ bhavati /
yathāha bhagavāna jaiminiḥ puruṣaśca karmārthatvāditi /
saṃkalpādyapekṣaṃ karma rāgādikāraṇamiti /
(498/20) yajjātīyasya janmano yatkarma kāraṇaṃ tajjanmocitāmeva mithyājñānavāsanāmabhivyanaktīti taddvāreṇa rāgādīnāṃ kāraṇaṃ bhavati /
codayati /
sukhādīnāmiti /
yathā mithyājñānasahāyaṃ karma rāgādihetuḥ evaṃ tatsahāyaṃ phalaheturiti caramadehasya tatvajñānavataḥ sadapi karma phalakāraṇaṃ na syādityarthaḥ /
pariharati /
na niraprekṣatvāditi /
karmāśayaprapañcamucchettumamūḍho 'pyasakto 'pyadviṣṭo 'pi mūḍha iva sakta iva dviṣṭa iva tatphalaṃ bhuṅkta iti rāgādyanapekṣaṃ karma svaphalaṃ janayati tenāsau phaloṣabhogo na bandhahetuḥ mūḍhādīnāṃ bandhahetuḥ mūḍhādīnāṃ bandhahetuphalopabhogaḥ sa catādṛśo rāgādisahāyaiḥ karmabhiḥ kriyate na rāgādinirapekṣairityavadātam // iti miśraśrīvācaspativiracitāyāṃ nyāyavārtikatātparyaṭīkāyāṃ caturthādhyāyasyādyamāhnikam //
caturthe 'dhyāyedvitīyamāhniham /
NyS_4,2.1: doṣanimittānāṃ tattvajñānādahaṅkāranivṛttiḥ //
tadevaṃ saṃśayapramāṇaprameyāṇi parīkṣitāni /
prayojanādayo 'pi yatra saṃśayastatraivamuttarottaraprasaṅga
itayatideśena parīkṣitā iti ṣoḍaśāpi pramāṇādayaḥ parīkṣitāḥ /
teṣāṃ tattvajñānaṃ niḥśreyasādhigamaheturityuktam /
tatrāpi prameyatattvajñānaṃ sākṣānniḥśreyasaheturitareṣāṃ tu tattvajñānāṅgatayetyuktam1 idamihedānīṃ parīkṣyate kiṃpratyekamātmādīnāṃ prameyāṇāṃ tattvajñānaṃ niḥśreyasādhigamaheturutāho kasya cideṣāmekadeśasyeti /
tāmimāṃ parīkṣāmavatārayati bhāṣyakāraḥ /
kiṃ nu khavalu bhoḥ yāvanto viṣayāḥ prameyāṇi tāvatsu pratyekamiti/pratiprāṇabhṛdbhedaṃ yāvanta ātmānaḥ yāvanti cendriyāṇipa cetyarthaḥ /
pārśvasthaḥ pūrvapakṣiṇaṃ pṛcchati kaścātra viśeṣaḥ /
pūrvapakṣiṇa uttaraṃ na tāvadekaikatreti /
samudāyaikadeśābhyāmanupapatteḥ /
pramāṇāditattvajñānānniḥśreyasādhigama ityayuktamiti pūrvaḥ pakṣaḥ /
siddhāntamāha /
mithyājñānaṃ vai khalu moha iti /
vaiśabdaḥ khalu pūrvaṣakṣākṣamāyāṃ khaluśabdo hetyarthe /
ayuktaḥ pūrvapakṣo yasmānmithyājñānaṃ moha iti /
na tattvajñānamajñānanivṛttimātreṇa niḥ śreyasopayogi api tu saṃsāranidānocchedadvāreṇa dṛṣṭenaiva, na ca tattvājñānaṃ saṃsāraheturapi tu mithyājñānam /
taducchindadvirodhitayā tattvajñānamapavargaheturiti /
bhavatvetattathā 'pi pūrvapakṣasya kimāyātamityata āha /
tacca mithyājñānaṃ yatra viṣaye pravartamānamiti /
svasambandhino hyātmādayo viparyayeṇa paricchinnāḥ saṃsārahetava iti tadviṣayameva mithyājñānamapaneyaṃ nātmādyantaraviṣayaṃ jñānaṃ tena tatra mithyājñānaṃ mā nivartiṣṭa nivartatāṃ vā, svātmādidṛṣṭāntena,
na tu tasya saṃsāranivṛttiṃ pratyupayogaḥ /
yasya tūpayogastatra tattvajñānaṃ duṣkaramiti /
pṛcchati /
kiṃ punastanmithyājñānam ? santi khalu vādināṃ nānāvipratipattayaḥ /
ke cidāhuḥ /
vidhūtavividhanāmarūpaprapañcopaplavaviśuddhavidānandaghanādvaitabrahmasākṣātkārastattvajñānamiti /
anye tu sattvapuruṣānyatākhyātim /
dharmamudgalanairātmyajñānamityapare /
śarīrendriyādyanitvavyatiriktanityātmadarśanamiti vṛddhāḥ /
tadevaṃ vipratipatteḥ praśnaḥ /
uttaram /
anātmanyātmagraho 'hamastīti moho 'haṅkāraḥ /
na tāvadadvaitānandaghanātmajñānaṃ tattvajñānam /
bhedasya pratyakṣasiddhasyāsati bādhake 'pahnotumaśakyatvāt /
na ca prakāśānandāvātmadharmātiriktāvātmasvabhāvau bhavitumarhataḥ /
satyaṃ vijñānamānandaṃ brahmeti śrutirānandacaitanyaśaktyabhiprāpayā bheda eva ca tadvattayā kathaṃ cit sāmānādhikaraṇyamupapadyate /
abhede tvānandavijñānayostatpadayoḥ paryāyatayā saha prayogānupapattiḥ /
na ca prakṛṣṭaprakāśaḥ savitetyatra prakṛṣṭaprakāśayorabhedo 'prakāśasyāpi prakarṣasambhavāt /
aprakṛṣṭasyāpi khadyotādeḥ prakāśasambhavāt /
tasmādyatkiṃ cidetat /
sattvapuruṣānyatākhyātistu sattvasyaiva prakṛterasambhavādayuktā satkāryavādamūlatvātpradhānasadbhāvasya tannirākaraṇenaiva nirākaraṇam /
dharmapudgalanairātmye tu kṣaṇabhaṅgabhaṅge nityātmasadbhāvakathanena nirākṛte /
tasmātsuṣṭhūktamanātmanyātmagraho 'hamasmīti moho 'haṅkāra iti /
ata eva sarvasyaivamātmāśīḥ kṛmerapi mā na bhūvaṃ bhūyāsamiti /
so 'yamīdṛśo 'bhiniveśaḥ śarīrādīnāmātmatvenādhyavasyato bhavati nātmatattvaviduṣaḥ sa khalvahinirlvayanīmivāhistato vyatiriktaṃ śarīrādi paśyanna tatra snihyati snehavirahānna tapyate nāpyanuśocatīti /
atattvajñānavataḥ saṃsāraṃ darśayitvā tattvajñānavataḥ saṃsāranivṛttimāha /
yastu duḥkhamiti /
tadevamuktena prakāreṇa mohatattvajñānayoḥ saṃsārāpavargahetubhāvo yasmāttasmānmokṣamāṇaiḥ pretyabhāvaphaladuḥkhāni ca jñeyāni vyavasthāpayatītyādipūrvopasaṃhāraḥ /
āsevamānasyābhya syato bhāvayata iti paryāyakathanaṃ bhāvanādārḍhyepadarśanārtham /
arthagatiṃ pariśodhyātrārthe sūtraṃ paṭhati /
doṣanimittānāṃ tattvajñānādahaṅkāranivṛttiḥ
(sūḥ1) //
śāstrārthasaṃgraho 'nūdyate śāstratātparyasaṃgraho dvitīyasūveṇānūdyataityarthaḥ /
kiṃ nu khalu bho iti bhāṣyaṃ tadanupapannaṃ yato na viṣayamātrajñānamapavargaheturapi tu prameyatattvajñānamityata
āha vārtikakāraḥ /
tatra viṣayāntarāṇāmiti /
(500/8) yāvanto viṣayā iti na viṣayamātrābhiprāyamapi tu prameyābhiprāyamityarthaḥ /
sugamamanyadvārtikam
NyS_4,2.2: doṣanimittaṃ rūpādayo viṣayāḥ saṃkalpakṛtāḥ //
śarīrādiṣvanātmasvātmabuddhirnivartanīyetyuktaṃ tatra prathamaṃ kasminnātmabuddhirnivartanīyetyapekṣāyāmāha /
prasaṃkhyānānupūrvyā tu khalu /
prasaṃkhyānaṃ samādhijaṃ tattvajñānaṃ tacca viṣaye sukaramiti tatraiva prāthamikasya prathamaṃ prayatno yuktaḥ /
sūtram /
doṣanimittaṃ rūpādayo viṣayāḥ saṃkalpakṛtāḥ (sū. 2) //
mithyājñānaṃ saṃkalpastena viṣayīkṛtā ityarthaḥ /
kāmāḥ kāmyāḥ
NyS_4,2.3: tannimittaṃ tv avayavyabhimānaḥ //
anye khalu avayavisaṃjñāṃ nivartayanto 'vayavinameva pratyācakṣate tān pratyācakṣāṇa āha /
ataḥ paraṃ kāciditi (502/2) sūtram--- tannimittaṃ tvavayavyabhimānaḥ (sū. 3) //
nimittaṃ dantatvādi tadviśiṣṭā viṣayāḥ saṃjñāḥ priyāyāḥ kāmuko dantoṣṭhanāsikādīnavayavānanubhāvayan
tasyāṃ sakto bhavati /
vyañjanānyavayavino 'vayavāstaiḥ sahopalambhātteṣāmanuvyañjanaṃ tatsādṛśyaṃ tena tadāropaḥ /
tathā ca straiṇānāṃ vyavahāraḥ /
dravatkanakanirmaladyutiranaṅgalīlaikabha-
rmahebhakaṭavibhramastanabharālasāṅgī yadi /
priyā na parirabhyate tulitasiddhaṃsaṃjīvinī sahemahi kuto 'nyathā viṣamabāṇabāṇavyathām /
madanasaritamenāṃ gāhamāno jano 'yaṃ jaghanapulinanābhīmaṇḍalāvartaramyām /
mukhanalinasanāthāmullasadbhrulatormiṃ ciravirahahutāśāyāsamujjhāṃ cakāra /
vivekinastvaśubhasaṃjñāṃ bhāvayantaḥ prāhuḥ /
majjāmasthnāmatha plīhnāṃ yakṛtāṃ śakṛtāmapi /
pūrṇāḥ snāyuśirāsyūtāḥ striyaścarmaprasevikāḥ /
ṛṣayo 'pyūcuḥ /
sthānādbījādupaṣṭambhānniṣpandānnidhanādapi /
kāyamādheyaśaucatvātpaṇḍitā hyaśuciṃ viduḥ /
aśubhasaṃjñābhāvanāprayojanamāha /
tāmasyabhāvayata
iti /
tatkimidānīmavayavānuvyañjanasaṃjñayorviṣayo nāstyaśubhasaṃjñāviṣaya eva paramastītyata
āha /
satyeva ca dvividhaviṣaya iti /
dvividha
evāsau kāminīlakṣaṇo viṣayastathā 'pi rāgādiprahāṇārthamavayavādisaṃjñāgocaratvaṃ parityajyāśubhasaṃjñāgocaratvamasyopādīyate vairāgyotpādanāyetyarthaḥ /
atraiva dṛṣṭāntamāha /
yathā viṣasaṃpṛkta iti /
na hi viṣamadhunī paramārthato na staḥ api tu vairāgyāya viṣasaṃjñā tatropādīyataityarthaḥ
NyS_4,2.4: vidyāvidyādvaividhyāt saṃśayaḥ //
tadevaṃ svamatena prasaṃkhyānopadeśamuktvā parābhimataprasaṃkhyānaṃ nirākarttumupanyasyati /
athedānīmarthaṃ nirākariṣyatā vijñānavādinā 'vayavinirākaraṇamupapādyate /
arthaviśeṣe khalvavayavānuvyañjanasaṃjñe /
tatrārthamātrasyābhāvātkuto 'vayavānuvyañjanasaṃjñe, tannirākaraṇāya prathamamavayavī nirākriyate paścātparamāṇuḥ, tataśca jñānamātramartharahitaṃ siddhaṃ bhavatītyabhiprāyaḥ /
tatra saṃśayapūrvakatvādupapādanasya vicārasya saṃśayaṃ prathamamāha /
vidyāvidyādvaividhyātsaṃśayaḥ (sū. 4) //
upalabdhirvidyā anupalabdhiścāvidyā /
saccopalabhyate yathā taḍāge toyam /
asaccopalabhyate yathā marumarīcikāyāmudakam /
sacca nopalabhyate yathā ciranikhātaṃ bhūmau nidhyādi /
asacca nopalabhyate yathā bhūtale dṛśyamāne tattulyopalambhanayogyato ghaṭādiḥ /
tadevaṃ vidyāvidyādvaividhyādavayavini saṃśayaḥ /
yadyavayavyupalabhyate tathāpi saṃśayaḥ
atha nopalabhyate tathā 'pi saṃśaya ityarthaḥ /
NyS_4,2.5: tadasaṃśayaḥ pūrvahetuprasiddhatvāt //
tatra siddhāntī vakṣyamāṇamapyavayavinirākaraṇahetuṃ nirākariṣyāmītyāśayavānāha /
tadasaṃśayaḥ pūrvahetuprasiddhatvāt (sū. 5) //
avayavinaḥ /
vārtikakārastu svayaṃ saṃśayaṃ nirākaroti /
na vidyāvidyādvaividhyaṃ saṃśayasya kāraṇamiti (502/21)// 4-5 //
NyS_4,2.6: vṛttyanupapatterapi tarhi na saṃśayaḥ //
pūrvapakṣavādyāha vṛttyanupapatteriti
NyS_4,2.7: kṛtsnaikadeśāvṛttitvādavayavānāmavayavyabhāvaḥ //
vṛkṣastiṣṭhati śākhādiṣu śākhādayo vā vṛkṣa iti laukikīṃ pratipattimanurudhyamāno vikalpayati vārttikakāraḥ /
avayavā avayavinīti /
(503/10) ekadravyaścāvayavaḥ prāpnoti /
kutaḥ ekāvayavivṛttitvāt /
bhavatu ko doṣa ityata āha /
na caikadravyaṃ dravyamavinaśyadādhāramasti /
kṛtakasya nityatvaprasaṅgāditi śeṣaḥ /
avayavyekadeśeneti /
avayavino ya ekadeśāstenāvayavo 'vayavini varttataityarthaḥ /
na hyasyāvayavino 'nye avayaveṣu ekadeśā avayavāḥ santīti
NyS_4,2.8: teṣu cāvṛtteravayavyabhāvaḥ //
ekenāvayavenārabhyata iti satatotpattiprasaṅgaḥ /
saṃyogāya kila caramabhāvine avayavavyāpārastannimittāni cāpekṣyante /
ekadravyasyotpattiṃ prati na saṃyogāpekṣeti yāvadavayavamavayavyutpadyetetyavayavyanavaruddho na kadācidavayavo dṛśyetetyarthaḥ // 7-8 //
NyS_4,2.9: pṛthak cāvayavebhyo 'vṛtteḥ //
avayavyatirekeṇa varttamāno 'vayavyupalabhyeta na cāsyādhārāntamupalabhyate dṛśyamānaścāvayavo nādhikaraṇamasyeti bhavataiva vādinā 'bhyupagatamityabhiprāyeṇāha /
nityaśca syāt
NyS_4,2.10: na cāvayavyavayavāḥ //
yastu manyate avayavānāṃ dharmamātramavayavī na tvavayavebhyo 'tyantaṃ bhinno 'bhinno vā bhinnatve gavāśvavadvarmadharmibhāvānupapatteḥ /
abhede 'pi dharmirūpavattadanupapatteśca /
tasmātkathaṃ cidbhinno 'bhinnaśca kathaṃ ciddharmamātramavayavānāmamayavīti taṃ pratyāha /
na cāvayavyavayavāḥ (sū. 10) //
na tāvadbhedābhedau parasparābhāvātmānāvekatra samaveta ityuktam /
nāpyātyantike 'bhede dharmadharmibhāvaḥ tasmādyathātyantikabhede 'pi keṣāñcideva kāryakāraṇabhāvaḥ tathā keṣāṃ cideva dharmadharmibhāva ityeṣitavyam /
tathā ca dūṣaṇamityarthaḥ /
avayavī caikadeśenāvayave varttata iti avayavasamūhamātramavayavī prāpnotīti /
asyāyamaryaḥ /
avayave hi varttamāno 'vayavītyucyate /
avayavyekadeśāścedavayaveṣu varttante ekadeśa
eva tarhyavayavinaḥ /
te ca nānettyavayavasamūhamātramavayavī prāpnoti /
ekasmiṃścāvayave ekadeśe varttamāno 'vayavīti na tāvadavayavī kvacidavayave varttata iti tadekadeśānāṃ tatra tatrāvayave vṛtteḥ tāvanmātreṇa cāvayavino grahaṇamiti yatraivāsyaikadeśo varttate tatraiva grahītavyaḥ /
tathā caikasmin tantau paṭaikadeśo varttata iti tantāvekasmin paṭo dṛśyetetyarthaḥ
NyS_4,2.11: ekasmin bhedābhāvād bhedaśabdaprayogānupapatterapraśnaḥ //
siddhāntavādyāha /
NyS_4,2.12: avayavāntarābhāve 'pyavṛtterahetuḥ //
ekadeśanena cāvayavī na svāvayaveṣu varttataityatra pratijñārthe avayavāntarābhāvādityahetuḥ /
kasmād yadyapyavayavāntaramavayavino bhavati tathāpyavayavāntarāṇyavayavino 'vayavāntareṣu varttante kimāyātamavayavivṛtteriti /
eka ścānekatra varttata iti pratijñānānaḥ kiṃ kārtsnyena kimekadeśeneti nānuyoktavyaḥ, kasmāt
ubhayena kārtsnyena ekadeśena vā nānātvaikārthasamavāyinā ekasyāvayavino vyāghātāt /
etadupajīvyāha yadyavayavī naikadeśena varttane na kārtsnyena
atha kathaṃ varttata iti /
śaṅkate rūpāntarānirddeśāditi cet /
(506/7) sopahāsaṃ dṛṣṭāntamāha /
yathā acitrāstantavaḥ paṭaṃ citramārabhanta iti /
naiyāyikaiḥ kilācitraistantubhiścitraḥ paṭa ārabhyataityabhyupeyate /
taccaitadayuktam /
na tāvaccitraṃ rūpamekaṃ paṭasamevataṃ svavacanavirodhāt /
nānā hi citramucyate tatkathamekamiti /
tena yaduktaṃ bhavati nānaikamiti taduktaṃ bhavati citramekamiti /
yadāhuḥ ... citraṃ tadekamiti cedidaṃ citrataraṃ mahaditi /
na ca nīlapītādaya eva bahavo 'vyāpyavṛttayaścitrapadāspadamiti sāṃpratam /
rūpādanāṃ vyāpyavṛttitvāt /
te 'mī vivādādhyāsitā nīlapītādayo vyāpanīyā āśrayavṛttayo rūpajātīyatvāt
śuklapaṭagatarūpavaditi--upapanna upahāso yathā acitrāstantavaḥ paṭaṃ citramārabhanta iti /
nirākaroti /
nopalabhyamānarūpādhāratvāt /
avayavino rūpaṃ nirddiśyatāmiti bruvāṇeneti /
avayavo 'syāstītyavayavī avayavaśca kāraṇaṃ tadvānavayavī kāryamiti kāryakāraṇabhāvābhyupagamaḥ kuto bhavati /
na ca prasaṅgasādhanaṃ nāma kiṃ cidasti pramāṇam /
tarkastu bhavet na cāyaṃ pramāṇenetikartavyatāṃ vinā pramāṇamarthaṃ sādhayitumarhatītyarthaḥ /
yadapi tvayopahāsābhiprāyeṇa paṭarūpaṃ citraṃ dṛṣṭāntīkṛtaṃ tatrābhiprāyastāvattava yādṛśastādṛśovā sacanāttāvadayaṃ dṛṣṭāntaḥ pratibhāti /
dṛṣṭāntaśca vādiprativādinoravivādaviṣaya iti tatsādhanaṃ vyartham /
tathā 'pyupetya citravādaṃ brūmaḥ tvāṃ prati citraṃ rūpaṃ paṭasambandhitayā sādhayāmastvadabhiprāyavyāptopahāsanirākaraṇāyetyarthaḥ /
paṭasya citraṃ rūpamityanubhava evātrābādhitaḥ pramāṇamiti bhāvaḥ /
bauddhaḥ svābhiprāyamudghāṭayati anekatvaprasaṅga iti ścediti /
nirākaroti /
citraśabdasyaikānekaviṣayatvāt /
yadi nānaiva citramucyeta tataḥ syādvirodhaḥ kiṃ tvekasminnapi citrapadaṃ prayujyate /
tasmānnaikatvenāsya virodha ityarthaḥ /
deśaka āha naikasminnadṛṣṭatvāt /
ekasmiṃścitragrāhiṇo 'nubhavasyādṛṣṭatvāt /
puruṣavivakṣādhīnapravṛttayastu śabdāḥ kva nāma durlabhā iti bhāvaḥ /
pariharati nābhyupetahāneriti /
(507/1) na tāvadanekapadaparyāyaścitraśabdo 'nekaṃ citramityaneka pradena sāmānādhikaraṇyaṃ pratipattumarhvati /
paryāyaśabdānāṃ sahaprayogānupapatteḥ dṛśyate tu prayogo 'nekaṃ citramiti /
tasmādyathā śuklāni nānā tathā citrāṇi nānetyabhyupetavyam /
tathā caikaṃ śuklamanabhyupagacchato yathā śuklanānātvābhyupagamo hīyate evamevaikaṃ citramanabhyupagacchataścitranātvābhyupagamo hīyatahatyarthaḥ /
śaṅkāntaramāha /
athānekamacitramiti /
nirākraroti /
evamapīti /
śaṅkate /
athācitrāṇīti /
pariharati evaṃ ca na kiṃ ciditi /
iṣyata evāsmābhiryathā 'vayavasamavetaiḥ sitaharitalohitādibhirasamavāyikāraṇairavayavini citraṃ rūpamārabhyata iti /
deśayati puṭāntara
iti /
puṭāntaraṃ pārśvāntaram /
pariharati /
bhavataivedemuktamiti /
eko 'pi guṇa ārabhata iti matvā śaṅkate /
citrapratyayastatreti /
samādhate na prasakta iti /
nanu yaccitrācitrābhyāmārabdhamavayavino rūpaṃ tadapi pītādivanniddiṃśyatāṃ na ca śakya nirddeṣṭuṃ tasmānnāstītyata āha /
etāvaditi /
anirvācyamapyanubhūyamānamaśakyāpahūvam /
yathekṣukṣarīrādīnāṃ mādharyasyāntaraṃ mahadityarthaḥ /
na tāvadavayavarūpādayavavino grahaṇaṃ yuktamiti /
na dravyāntararūpeṇa dravyāntare cākṣuṣatvaṃ dṛṣṭaṃ na khalu pṛthivyādirūpeṇa vāyuścākṣuṣa ityarthaḥ /
prakṛtamupasaṃharati /
tasmāditi /
avikalpitā avicāritā ityarthaḥ
(508/5)
NyS_4,2.13: keśasamūhe taimirikopalabdhivattadupalabdhiḥ //
NyS_4,2.14: svaviṣayānatikrameṇendriyasya paṭumandabhāvād viṣayagrahaṇasya tathābhāvo nāviṣaye pravṛttiḥ //
sarvāgrahaṇamavayavyasiddheriti atra pratyavasthitaḥ pūrvapakṣī athedamāheti /
keśasamūhe taimirikopalabdhivattadupalabdherityādisūtrabhāṣyavārtikāni pūrvapakṣasiddhāntayoratirohitārthāni // 13-14 //
NyS_4,2.15: avayavāvayavaprasaṅgaścaivam āpralayāt //
api cāyaṃ vṛttivikalpaṃ
āśrayavyāghātādayukta ityāha /
avayavāvayaviprasaṅgaścaivamā pralayāt (sū. 15) //
atra trayaḥ pakṣāḥ saṃbhavanti /
yo 'yamavayaveṣu avayavivṛttivikalpānupapattyā avayavino 'bhāvaprasaṅga āpādyate sa ā pralayādvā nivarttatā paramāṇorvā na kva cidapi nivarttate iti /
tatra prathama dvitīyavikalpāvāśrityedaṃsūtram /
yathaiva vṛttivikalpaḥ sthūle ghaṭādāvavayaveṣu tadavayaveṣviti tadabhāvātpralaye vyavatiṣṭheta /
na ca tadā pralayaḥ sarvopākhyāvirahito darśanaviṣayaḥ saṃbhavatīti darśanaviṣayābhāvādanāśrayo vikalpa ātmānameva na labhate /
upalakṣaṇaṃ caitadā pralayāditi /
ā paramāṇorityapi draṣṭavyam /
paramāṇūnāmapyatīndriyatvena darśanaviṣayatvābhāvādanāśrayatā vikalpasya tadavasthaiva /
tadidamuktaṃ niravayavādvā paramāṇuto nivartteteti
athāpīti /
NyS_4,2.16: na pralayo 'ṇusadbhāvāt //
api cetyarthaḥ /
api ca pralayamabhyupetyedamuktamā pralayāditi /
vastutastu /
na pralayo 'ṇusadbhāvāt (sū. 16) //
niravayavatve pramāṇamāha /
niravayavatvaṃ tu paramāṇoriti
NyS_4,2.17: paraṃ vā truṭeḥ //
athānanta evāyamavayavākyavivibhāgaḥ kasmānna bhavatītyata āha /
paraṃ vā truṭeḥ (sū. 17) //
truṭistrasareṇurityanarthāntaram /
jālasūryamarīcisthaṃ trasareṇa rajaḥ smṛtam /
yadi truṭeḥ paraṃ dvitripadake 'vayavavibhago na vyavatiṣṭhate tato 'vayavavibhāgasyānavasthānād
dravyāṇāmasaṃkhyeyatvāt truṭitvanivṛttiḥ
truṭirapi sumeruṇā tulyaparimāṇaḥ syāt /
na khalvanantāvayavatve kaścidviśeṣa ityarthaḥ /
vārtikaṃ yāvadvā pralayo 'nivṛttirveti /
pralayaparamāṇupakṣe vikalpanivṛtirnāsti darśanaviṣayastu nāstītyanāśrayo vikalpaḥ /
anantāvayavatve sarvasya vikalpāghrātatveva darśanaviṣayābhāva ityanāśrayo vikalpaityarthaḥ /
saṃkhyodāharaṇam /
iyantaśca te paramāṇavaḥ saṃhatāstruṭibhāvamāpadyanta iti (510) /
sāvayavatve tu paramāṇuśabdasyārtho vaktavyaḥ /
kimuktaṃ bhavati paramāṇuriti paramatvaviśiṣṭo hyaṇuḥ paramāṇuḥ yataḥ kṣodīyo nāparamastīti yāvat /
tasmādapi cet kṣodīyo 'nyadasti naiṣa paramatvaviśiṣṭo 'ṇurityarthaḥ /
atha bhinnaparimāṇāḥ paramāṇvavayavāstato nyūnaparimāṇā iti yāvat /
tato na paramāṇuḥ pratiṣidhyate paramāṇvavayavā eva paramāṇavaste cānavayavatvādakāryāḥ /
tvayā ca paramāṇvārabdhaṃ kāryaṃ paramāṇuriti kṛtvā āropya vṛttitrikalpena pratiṣidhyata iti
NyS_4,2.18: ākāśavyatibhedāt tadanupapattiḥ //
athedānīmānupalambhikastasya vyākhyānaṃ sarvaṃ nāstīti manvānaṃ āha /
ākāśavyatibhedāttasya paramāṇorniravayavasyānupapattiḥ /
sāvayatve tu vṛttivikalpāttadabhāva iti śūnyataiva tattvaṃ bhāvānām /
anāśritopi vikalpo yathā lokapratītikalpanāmātranirmitastāttvikīṃ śūnyatāṃ gamayati /
mithyājñānānāmapi tattvāvagamahetutvadarśanāt /
yathā dūrādvanaspatau hastipratyayapravāho vanaspatitattvapratipatterddetuḥ /
yathā rekhāgavayo vā gavayatvapratipatterityādi bahūtprekṣitavyamiti bhāvaḥ /
tedatadvārttikakārodūṣayati /
ākāśavyatibhedādanityaḥ paramāṇurityabhidhāno vyatiśredārthaṃ praṣṭavya
iti /
NyS_4,2.19: ākāśāsarvagatatvaṃ vā //
NyS_4,2.20: antarbahiśca kāryadravyasya kāraṇāntaravacanādakārye tadabhāvaḥ //
(511/4) antarbahiriti vacanaṃ kāryasya kāraṇāntaravacanamiti (512/3) kāraṇāntaraṃ kāraṇaviśeṣaḥ tasya vacanamityarthaḥ /
upetya paramāṇoravayavānna tadvibhāgasyākāśaṃ kāraṇamiti ākāśavyatibhedādityākāśahetukaṃ vyatibhedaṃ vibhāgamāha /
na cākāśaṃ vibhajyamānayordravyāntarayorvibhāgasya kāraṇamapi tu karmetyarthaḥ /
sarvato 'vyavahitasya yasya madhye avayavā na santīti tatsupiramiti /
sarvato 'vyavahitaspaya nirantarasyāvayavinaḥ svāvayavadvāreṇa /
etaduktaṃ bhavati /
yasyāvayavāḥ parito nirantaramavasthitā madhye ca na santi tatsuṣiramiti /
yanmūrtimattena sarveṇasambadhyate /
mūrtimatā sarveṇa sambaddhattvaṃ sarvatatvaṃ vadato vārtikakārasyājasaṃyogasyābhyupagamaḥ prauḍhivādatayeti lakṣyate // 19-20 //
NyS_4,2.21: sarvasaṃyogaśabdavibhavācca sarvagatam //
NyS_4,2.22: avyūhāviṣṭambhavibhutvāni cākāśadharmārḥ //
syādetat
ākāśaṃ cetsarvagataṃ tato mūrtimatāṃ dravyāṇāṃ tena pratibandhādgaterāvaraṇaṃ vyūhāntarāpādanaṃ ca jalaughasyeva nāvādinā bhavenna cāsti,
tasmānna sarvagatamityata āha /
avyūhāviṣṭambhavibhutvāni cākāśadharmāḥ (sū. 22) //
yata evāvyūhāviṣṭambhāvata
evāpratyūhaṃ vibhutvamasyetyarthaḥ
NyS_4,2.23: mūrtimatāṃ ca saṃsthānopapatteravayavasadbhāvaḥ //
punaḥ śūnyatāvādī pratyavatiṣṭhate /
mūrttimatāṃva ca saṃsthānopapatteravayavasadbhāvaḥ (sū. 23) //
castvarthaḥ siddhāntaṃ nivarttayati /
yadyapi mūrtimatāmiti saṃbandhitvamātreṇopāttaṃ sūtraṃ tathāpi hetupadatayā vārtikakārovyācaṣṭe /
sāvayavāḥ paramāṇavomūrttimattvād ghaṭādivaditi /
(513/19) prayogāntaramāha saṃsthānavattvāditi
NyS_4,2.24: saṃyogopapatteśca //
sūtrāntaramanuvṛttisahitaṃ paṭhati /
saṃyogopapatteśca (sū. 24) //
iti /
NyS_4,2.25: anavasthākāritvādanavasthānupapatteścāpratiṣedhaḥ //
paunaruktyaṃ deśayati /
nanvidamiti (514/4) pariharati /
na caritārthamiti /
mūrtirnāmāvyāpino dravyasya ṣaḍvidhaṃ parimāṇamiti /
paramahvasvatvaparamāṇutve paramasūkṣma eva dravye vyavatiṣṭhete vyāpi tu gṛhītvā paramamahattvaparamadīrghatvābhyāmaṣṭavidhaṃ parimāṇaṃ bhavati /
paramamahattvaparamadīrghatvaṃ ca sarvagatavyāpinī iti na mūrtiḥ /
asarvagatadravyaparimāṇaṃ mūrttiriti pāramarṣaṃvacanāt /
saṃsthānaṃ nāma pracayākhyaḥ saṃyogo ghaṭādivṛttirghaṭatvādijātivyaktiheturiti /
saṃyogaḥ saṃyogamātraṃ na tvaprāptipūrvikā prāptiriti /
tasmādapaunaruktyam /
tadetacchūnyatāmatamapākaroti /
yattāvanmūrtimattvāditi /
śūnyatāvādī pralayāntatvābhimānenāha /
atha tāvaditi /
siddhāntyāha anto niravayava
iti /
pralayāntatvamadhastānnikākṛtamiti bhāvaḥ /
nanvadhastānnirākaraṇānmā bhūtpralayānto vibhāgo vibhāgāntastu bhaviṣyati kiṃ paramāṇvantatāgraheṇetyāśaṅkate /
athānto vibhāgaḥ /
nirākaroti /
sa na yukta
iti /
nāsati guṇini guṇo 'stītyarthaḥ /
etāvantaśca kalpāḥ sambhavinaḥ /
tatra prathamakalpe anaikāntikatvavyāghātau dvitīye vibhāgasyānādhāratvaprasaṅgaḥ tṛtīye truṭerameyatvaprasaṅga ityāha /
etāvaccaitat (kalpajātaṃ) syāditi /
paramāṇvantatāṃ vibhāgasya bruvanniravayavaṃ mūrttimantaṃ paramāṇuṃ pratipadyasa iti /
anantatve tu truṭerameyatvaprasaṅgo vyāghātaḥ /
pralayāntatve ca vibhāgasyānādhārattvaprasaṅgo vyāghātaḥ /
sāvayavaśabdasyārthaḥ samānajātīyāvayavaṃ na kevalaṃ tadāravdhamapi tu tadāśritam /
tantvādyārabdhaṃ paṭādi dravyaṃ tantvādyāśritaṃ ca /
nanvevamapi kutaḥ sāvayavatvamityata āha /
avayavastadādhārastasya samānajātīyārabdhasya kāryadravyasyādhāraḥ
tasmātsāvayavatvaṃ kāryaviśeṣaḥ tasmātsāvayavāḥ paramāṇava ityatibruvatā kāryaviśaiṣaḥ paramāṇurityuktaṃ bhavati /
kāryaviṣeśca paramāṇuriti vyāhatam /
(515/2) ānantye tu truṭerameyatvaprasaṅgāt /
sā khalvanavayavasya kalpitasya paramasūkṣmatayā paramāṇvākhyā tena paramāṇuriti kimuktaṃ bhavati anavayavo 'kāryaśceti /
sāvayava iti kimuktaṃ bhavati sāvayavaḥ kāryaśceti /
pratijñāpadayorvyāghātaityarthaḥ /
atha mā bhūttrṛṭerameyatvamityekaparamāṇupūrvakatvaṃ paramāṇoḥ pratipadyase /
śeṣamatirohitārtham /
yadi dve dravya adhikṛtyābhidhīyata iti /
madhyasya hi paramāṇorupayardhaḥ pārśvavartibhiḥ paramāṇubhirye saṃyogāstatra madhyasya pūrveṇa paramāṇunā yaḥ saṃyogo nāsau madhyapaścimaparamāṇvāśritaḥ
evaṃ madhyamaparamāṇusaṃyogo naiva madhyamapūrvaparamāṇvāśraya
iti /
eva manyatrāpi draṣṭavyam /
ṣaḍapi bhinnadeśā eveti samānadeśatvamaṃsiddham /
atha paramāṇūnāṃ sambandhinaṃ paramāṇuṃ madhyamadhikṛtyocyate tadāśritā hi saṃyogāḥ ṣaḍapi bhavantīti tatrāha /
na kiṃ cidbādhyata iti /
(517/2) syādetat /
saṃyogasamānadeśatvena paramāṇavo 'pi saṃyuktāḥ samānadeśā iti piṇḍasyāṇumātratvaprasaṅga
iti paroktamanuvadati /
yatpunaretaditi /
tad dūṣayati /
tanneti /
yatra yatsamavetaṃ sa tasya dośo yathā rūpādīnāṃ dravyaṃ, na ca paramāṇavaḥ kva citsamavayanti kiṃ tu tatsaṃyogāḥ /
tena deśavatāṃ saṃyogānāmastu samānadeśatā na tu paramāṇūnāmadeśatvādityarthaḥ /
deśayati /
nanu kāryakāraṇe iti /
yatheha kuṇḍe badaramiti yathā badaraṃ kuṇḍadeśa evaṃ tadavayavāstadavayavāḥ /
na ca samavāya eva deśadeśitvanibandhanamapi tu saṃyogo 'pi /
na hīha kuṇḍe badaramiha paṭe śuklatvamiti vā ādhāryādhārapratyayo viśiṣyate /
tasmādbahūnāṃ dravyāṇāṃ samānadeśattvadarśanānnāsiddho dṛṣṭānta ityarthaḥ /
tad dūṣayati /
etadanabhyupagamena pratyuktam /
dravyāṇāmekatra samavāyena samānadeśatāṃ vyāsedhāmo na tu saṃyogena, samavāyena hi samānadeśatā sthaulyaparipanthinī /
yathā gandharasarūpasparśāḥ samānadeśā na sthaulyamārabhante tatkasya hetoḥ eṣāmamūrtānāṃ samānadeśasamavāyāt /
mūrtāstu sparśavantaḥ samavāyenāsamānadeśāḥ parasparasaṃyogino yadi sthaulyamārabhante kiṃ bādhyate tasmātsaṃyogino yadi sthaulyamārabhante kiṃ bādhyate tasmātsaṃyogena samānadeśatā na pratiṣadhyate samavāyena tu pratiṣidhyate sā hi sthaulyavirodhinīti siddham /
abhyupetyaivamuktaṃ saṃyogāḥ samānadeśā iti /
paramārthatastu kuṇḍabadarasaṃyogasya kuṇḍabadare āśrayaḥ
tadavayavakuṇḍabadarasaṃyogasya kuṇḍabadarāvayavā iti siddhaṃ saṃyogānāmapi bhinnadeśatvamityāha /
na ca saṃyogā apīti /
upasaṃharati /
ṣaṇṇāṃ samānadeśatvāditi /
vākyamiti /
yatpunaruktaṃ digdeśabhedo yasyāsti tasyaikatvaṃ na yuktamiti /
paramāṇoḥ kila bhavadabhimatasyaikasya digbhāgāḥ ṣaṭ, na caikasya digbhāge bhedo 'stīti ṣaḍeva paramāṇavaḥ /
etad dūṣayati ka evamāha digdeśabhedo (yasyā) stīti /
svarūpeṇaikā dik sarvagatā ca nāsyā bhedo 'stītyarthaḥ /
yadyekaiva dik kva tarhi paramāṇāvasmādayaṃ paramāṇuḥ pūrvo 'yaṃ paścima ityādayo buddhivyapadeśabhedā ityata āha /
digdeśabhedāśca diśaḥ saṃyogā ekatve 'pi diśa ādityodayadeśapratyāsannadeśasaṃyukto yaḥ saitarasmādviprakṛṣṭadeśasaṃyogātparamāṇoḥ pūrvaḥpa evamādityāstamayadeśapratyāsannadeśasaṃyukto yaḥ sa itatasmādviprakṛṣṭadeśasaṃyogātparamāṇoḥ paścimaḥ tau ca pūrvapaścimau paramāṇū apekṣya yaḥ sūryodayāstamayadeśaviprakṛṣṭadeśasaṃyogaḥ sa madhvavatīṃ /
evametayoryau tiryagdeśasambandhinau madhyasya ārjavena vyavasthitau pārśvavartinau tau dakṣiṇottarau paramāṇū evaṃ madhyandinavartisūryasannikarṣaviprakarṣau pūrvasaṃkhyāvacchinnatvaṃ cālpatvaṃ parasaṃkhyāvacchinnatvaṃ ca bhūyastvam /
tasmādekasyāpi paramāṇoḥ paramāṇvantarasaṃyogā avyāpyavṛttaya eva bhāgāḥ /
evaṃ diśo 'pyekasyā api saṃyogā eva bhāgāḥ so 'yaṃ paramāṇoḥ ṣaṭkena yugapadyogo mūrttatvamātraprayukto na sāvayavatvaprayukta
iti na sāvayavatvaṃ gamayitumarhatīti /
tena yudacyate prasaṅgasādhanaṃ paraiḥ yannirayavaṃ tanna ṣaṭkena saṃyuktaṃ yathā vijñānaṃ tathā ca paramāṇuriti vyāpakaviruddhopalabdhiriti tannirastam /
mūrtatvaprayuktatvena ṣaṭkasaṃyogasya sāvayavatvena vyāpterasiddheḥ /
chāyātapayogo 'pi paramāṇorekasaṃyogasyāvyāpyavṛttitvenopapannaḥ /
nanvanavasthā nopapadyata ityuktaṃ tatkuta ityata āha bhāṣyakāraḥ /
anavasthāyāṃ pratyadhikaraṇaṃ dravyāvayavānāmānantyāt /
kriyāvattvādīnahetūn sarvathā vikalpya vārtikakāro dūṣayati /
ye tu kriyāvattvāditi /
etenāsiddhatvena /
na hi ghaṭādikamavayavinamanabhyupagacchato ghaṭādirastītyarthaḥ /
matupaścārthāntare dṛṣṭatvādviruddha iti /
kriyā paramāṇorarthāntaramanicchato matupprayogo viruddha ityarthaḥ
NyS_4,2.26: buddhyā vivecanāttu bhāvānāṃ yāthātmyānupalabdhistantvapakarṣaṇe paṭasadbhāvānupalabdhivattadanupalabdhiḥ //
vijñānavādyāha yadidaṃ bhavān buddhīriti /
yadi paṭastantubhyobhinno bhavettantvatinekeṇa gaurivāśvātirekeṇopalabhyeta /
na copalabhyate tasmātpaṭa iti mithyābuddhiriyam /
tanturityapi mithyābuddhiraṃśubhyo bhedenānupalambhāt /
evamaṃśurityapi /
tadanena krameṇa paramāṇuṣvapi buddhyā vivicyamāneṣu yāthātmyānupalabdherna bāhyavastu sthūlaṃ vā kṣodīyo vāstīti sarvā eva buddhayaḥ svākāramabāhyaṃ bāhyatayā ālambamānā mithyābhūtā iti /
nanu paṭādayaḥ sāvayavā bhavantvevaṃ paramāṇūnāṃ tvanavayavatvād
buddhyā vivecanādbhāvānāṃ yāthātmyopalabdhirityata
āha /
paramāṇavo 'pi bhāgaśovibhajyamānāmtāvadyāvatpralaya
iti (519/17) /
bhavantu paramāṇavo 'navayavāḥ saṃyogebhyastu ṣaḍbhyo buddhyā vivicyamānasya yāthātmyamupalabhyata iti
NyS_4,2.27: vyāhatatvādahetuḥ //
tadetad dūṣayati /
vyāhatatvādaheturiti /
yasya vivicyāmānasya yāthātmyānupalabdhistatkutaścidvivecanīyam
avadhyabhāve tadanupapatteḥ /
tathā ca tenāvadhipanā kva cidavasthātavyam /
anavasthāyāṃ truṭerameyatvaprasaṅgādityuktam /
tasmātparamāṇuṣu vā tatsaṃyogeṣu vā tenāvasthātavyam /
tathā ca yato vivicyate bhāvaḥ sa evāspayāvadhiryāthātmyenopalabhyata iti buddhyā vivicyamānasya sarvabhāvānupapattyāvyāghāta
iti siddham /
dūṣaṇāntaramāha /
sarvabhāvānupapattiriti /
(250/5) pramāṇasyāpi bhāvāt tadgatatvena tadanupapattau sarvabhāvānupapattirityarthaḥ
NyS_4,2.28: tadāśrayatvādapṛthaggrahaṇam //
tadāśrayatvādapṛthaggrahaṇam (sū. 28) //
apṛthaggrahaṇāditi bruvāṇaḥ praṣṭavyo jāyate /
kiṃ vilakṣaṇavyavahārābhāvaḥ uta bhedābhāvaḥ
uta tantuvyatirekeṇa deśāntare 'nupalambha
iti /
na tāvadādyaḥ tantavo hi bhinnābhabuddhivedyāḥ paṭastu abhinnābhabuddhivedya iti /
nāpi dvitīyaḥ /
tantūnāmaṃśudeśatvāt paṭasya tantudeśatvāt /
tasmāttantubhyo 'nyatrādarśanamapṛthaggrahaṇaṃ tacca bhede 'pi tadāśritatvenopapadyamānaṃ nābhedaṃ gamayitumarhatītyarthaḥ /
bhāṣyaṃ buddhyā vivecanāttu bhāvānāṃ pṛthaggrahaṇamatīndriyeṣvaṇuṣu /
yatra khalvavayavāvayavināvaindriyakau tatra pṛthaggrahaṇamavivecakānāmasphuṭataramatīndriyebhyo 'ṇubhya ānumānikebhyaḥ pratyakṣadṛśyānāṃ tadāśritānāmavayavināṃ pṛthaggrhaṇamityatisphuṭamityarthaḥ
NyS_4,2.29: pramāṇataścāthapratipatteḥ //
saṃpratyaindriyake 'pyavayave 'vayavino vivicyamānasya yāthātmyena pṛthaggrahaṇamāha /
pramāṇataścārthapratipatteriti /
yadasti--paṭādikamavayavi dravyaṃ yathā ca svāvayavasamavetatvena guṇādhāratayā ca,
yannāsti--śaśaviṣāṇādi, yathā ca--kāryakāraṇabhāvena,
tatsarvaṃ pramāṇata upalabdhyā sidhyati /
sugamaṃ bhāṣyam
NyS_4,2.30: pramāṇānupapattyupapattibhyām //
NyS_4,2.31: svapnavaviṣayābhimānavadayaṃ pramāṇaprameyābhimānaḥ //
yaduktaṃ pramāṇopapattyanupapattibhyāṃ na sarvabhāvānupapattiriti /
tatra pratyavatiṣṭhate vijñānavādī /
svapnaviṣayābhimānavadayaṃ pramāṇaprameyābhimānaḥ (sū. 31) //
na khalu vāstavaḥ pramāṇaprameyabhāvaḥ kiṃ tvanādivāsanānibandhanakalpanādhīnaḥ /
yathā hi na svapne santi viṣayā atha ca pratibhānti kalpanāmatreṇa tathā ca sāṃvṛtenāparamārthasatā pramāṇaprameyabhāvena bāhyārthaśūnyatā sidhyati paramārthasatī pratyayānāṃ dṛṣṭā mithyāpratyayānāmapi tattvapratipattihetutetyāveditaṃ purastādityarthaḥ /
tadvyācaṣṭe vārttikakāraḥ /
yathā na svapne viṣayāḥ santīti
NyS_4,2.32: māyāgandharvanagaramṛgatṛṣṇikāvadvā //
nanu svapnapratyayānāmastvevandharmakatvaṃ ye punarabhī jāgratyatprayāḥ stambha iti vā kumbha iti vā kimāyātaṃ teṣāmatyantavailakṣaṇyādityata
āha /
māyāgandharveti /
jāgratpratyayā apyevaṃvidhāḥ sahasraśo dṛśyante na caite stambhakumbhādipratyayāstato vilakṣaṇā ityarthaḥ
NyS_4,2.33: hetvabhāvādasiddhiḥ //
tadetaddūṣayati /
hetvabhāvādasiddhiḥ (sū. 33) //
NyS_4,2.34: smṛtisaṃkalpavacca svapnaviṣayābhimānaḥ //
tadvyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ /
svapnānte viṣayābhimānavaditi /
antaśabdo 'vayavavacano 'pyāśritatvamātreṇāvasthāyāṃ prayuktaḥ /
tena svapnāvasthāyā mityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati svapnajñānasyāyāthārthyamicchatā vādhakapantareṇa tadanupapatterjāgratpratyayo 'sya bādhako vaktavyaḥ
na cāsāvasamīcīnastadbādhitumutsahata iti samīcīnatvaṃ jāgratpratyayasyābhyupagantavyam /
tathā ca jāgaritānte viṣayopalabdhivadityanupapannam /
vārttikaṃ khyātiriti cet /
pratyayatvameva svapnodāharaṇasahitaṃ pramāṇaprameyābhimānabhithyātve heturityarthaḥ /
viparyaye ca sāmarthyābhāvāditi /
pūrvaṃ pratibuddheneti viśeṣaṇaṃ vivakṣitvoktam /
adhunā tvanupalabdheriti vivakṣitvocyataityayau naruktyam /
atra vijñānavādī svapakṣe pramāṇamāha /
na cittavyatirekiṇo viṣayāḥ grāhyatvād
vedanāvaditi /
idamatrākūtam /
vijñānasya hi bāhyor 'tho grāhyo bhavannirākārasya sattāmātreṇa vā bhavet kāraṇatvena vā ekasāmagryadhīnatvena vā jñānāhitaphalādhāratvena vā /
na tāvatsattāmātreṇānyasyānyo viṣayaḥ sattāmātrasya viṣayāntareṣu bhāvātsarve 'rthāḥ sarvaviṣayā iti sarvasarvajñatāpattiḥ /
na ca sattāmātrāmapi viṣayatvavyavasthāpakam
asato 'pi viṣayatvāt /
ata eva na kāraṇatvena viṣayabhāvaḥ /
api ca cakṣurādayo 'pi vijñānasya kāraṇamiti viṣayā rūpavijñānasya prasajyeran,
varttamānāvabhāsi ca vijñānaṃ na bhavet /
kṣaṇikatvenotpādakasyārthakṣaṇasyotpādyavijñānasamaye vinipātāt /
ekasāmagryadhīnatvena tu viṣayatve varttamānāvabhāsitopapadyate /
sā tu nopapadyate asatorapyatītānāgatayorgrahaṇe vyāpakatvādativyāpakatvācca indriyādikṣaṇasyaikasāmagryadhīnasyālambanatvaprasaṅgāt /
vijñānāhitaphalādhāra ālambanamiti cet kiṃ punarvijñānenārthe janyate prākaṭyaṃ na caitadarthadharmo 'pi śuklādivatsarvapuruṣasādhāraṇam /
jñānāhitasyārthadharmasyāpi jñānavantaṃ pratyasādhāraṇatvadarśanāt /
yathā yasyāpekṣābuddhijanitaṃ dvitvamarthadharmaḥ so 'pekṣābuddhimantameva puruṣaṃ pratyasādhāraṇa
iti /
tanna avyāpakatvāt /
santi khalvatītānāgataviṣayāṇi sahasraśo vijñānāni śabdānumānajāni ca,
na caitanyarthe phalamādhātumutsahante arthasya tadānīmasambhavāt /
na khalvasti sambhavo 'sannanutpannarūpo dharmī dharmo 'syāvinaśyan pratyutpannarūpa iti /
svakāraṇādātmānātmaprakāśanaśaktiyuktamutpadyate jñānaṃ tādṛśaṃ yena kaścidevāsya viṣayo na sarvamiti cet /
hanta bhoḥ śakteḥ śakyaniṣṭhatvātkimasya śakyamiti vaktavyam /
artha iti cenna /
na tāvadayamasya nirvartyaḥ arthasyaiva jñānanirvarttakatvāt /
na cārthādhāraṃ phalamādhattaityuktam /
na cāsati śakye śaktisaṃbhavaḥ tasmādanākāraṃ vijñānaṃ bāhmaṃ gocarayatīti manorathamātram /
astu sākārameva bāhyagocaram /
tathā hi nīlādyākāraṃ jñānaṃ nīlādigocaram /
nīlamasya svarūpaṃ yataḥ /
atraivaṃ vaktavyam /
kiṃ sarvātmanā sārūpyabhāvād viṣayabhāva āho kathaṃ citsārūpyabhāvāt /
na tāvadarthasya jaḍātmano jñānena prakāśātmanā sarvathā sārūpyaṃ sārūpye jñānamapi jaḍaṃ bhavediti jñānatvahāniḥ /
ekadeśena ca sārūpye tat kva nāma nāstīti sarvaṃ jñānaṃ sarvaṃ vedayet /
api ca nīlajñānātsamanantarapratyayādutpannaṃ jñānaṃ na tathā nīlārthasarūpaṃ yathā nīlajñānasarūpamiti samanantarapratyayatatsārūpyābhyāṃ viṣayaḥ syānana caitadasti, tasmānna sārūpyasamutpattī api viṣayalakṣaṇam /
stāmasya sārūpyasamutpattī manaskārendriyādibhistathāpi yamadhyavasyati so 'sya viṣayo 'rthaṃ cādhyavasyatīti artha evāsya viṣayo na manaskārādīticet /
atha ko 'yamadhyavasāyaḥ/na tāvadgrahaṇaṃ na khalu dvāvākārau gṛhyete nīlamityanubhavo na tu nīle iti /
svākārasya bāhyasamāropo 'dhyavasāya iti cet /
sa kiṃ gṛhyamāṇe bāhye utāgṛhyamāṇe /
na hi nīladvayaṃ prakāśataityuktam /
na cāropaviṣayamagṛhītvāropyamāropayitumarhatīti /
na hyananubhavan purovartati śuklabhāsvaraṃ rajatamāropayati tatra /
api cāgṛhyamāṇe bāhye pravṛttiniyamo na bhavet /
itareṣāmagṛhyamāṇatvenāviśeṣātteṣvapi pravṛttiprasaṅgāt /
na ca sākārajñānanaye bāhyasadbhāve pramāṇamasti agṛhyamāṇatvāt /
nanu nīlādyākārasya kādācitkatvameva pramāṇam /
tathāhi yadyasminsatyapi kadā cidbhavettattaditarāpekṣam /
yathā satyapi sopāne vicchinnagamanaracanapratibhāsāḥ pratyayāḥ santānāntarāpekṣāstathā ca satyapyālayasaṃtāne ṣaḍapi pravṛttipratyayā iti svabhāvahetuḥ /
vāsanāparipākapratyayakādācitkatvāt kadā cidutpāda iti cet /
nanvekasantānapatitānāmālayajñānānāṃ tattatpravṛttivijñānajananaśaktirvāsanā tasyāśca kāryajananaṃ pratyābhimukhyaṃ paripākaḥ tasya ca pratyayaḥ svasantānavarttī pūrvakṣaṇo hetuḥ santānāntarāpekṣānabhyupagamāt /
tathā ca sarve ālayasantānapatitāḥ paripākahetavo bhaveyuḥ
na vā kaścidapi aviśeṣāt /
kṣaṇabhedācchaktibhedastasya kādācitkatvātkāryakādācitkatvamiti cet /
nanvekasyaiva nīlavijñānajananasāmarthyaṃ śaktiprabodhajananasāmarthya ca kṣaṇāntarasya tanna syāt /
sattve vā kathaṃ kṣaṇabhedātsāmarthyabheda
ityālayasantānavatrinaḥ sarve samarthā iti samarthahetusadbhāve kāryakṣepānupapattiḥ /
svasantānamātrādhīnatve tu niṣedhyasya kādācitkatvasya viruddhaṃ sadātanatvaṃ tasyopalabdhyā tu kādācitkatvaṃ nivarttamānaṃ hetvantarāpekṣatve vyavatiṣṭhata iti pratibandhasiddhiḥ /
na ca saṃtānāntaranimittāni pravṛttivijñānāni santatyantarāṇāmapi nityasannidhānādvijñānānāmadeśātmakatvena dūratvānupapattervyatiriktasyānabhyupagamāt /
nāpi kālato viprakarṣasambhavaḥ apūrvasattvaprādurbhāvānabhyupagamāt /
tadidamanumānaṃ sautrāntikānāṃ bāhyāmyupagama
iti /
tadayuktam /
svasantānamātranimittatve 'pi nīlādivijñānānāṃ kādācitkatvopapattau sandigdhavyatirokitvena hetoranaikāntikatvāt /
nanūktam na kṣaṇbhedaḥ kāryabhedaheturiti kalpitasya santānasya sarvasāmarthyavirahiṇo bhedaḥ kāryabhedaheturiti na tu paramārthasataḥ kṣaṇasya kāryabhedahetutvamiti ko 'nyo bhadantādvaktumarhati /
nanu yadi kṣaṇabhedaḥ śaktibhedahetustato bhinānāṃ kṣaṇānāṃ naikā śakti syāt tathā caikena kena cinnīlajñāne janite tannīlajñānaṃ kṣaṇāntarānna syāt /
yadi bhinnānāṃ naikaṃ sāmarthyam /
atha bāhyārthavādino 'pi kathaṃ bhinnānāṃ nīlotpalasantānānāmekanīlotpalākārajñānadhārāsāmarthyam /
yadyucyate anyadeva nīlavijñānaṃ yannīlotpalasantānāntarāt /
vayamapi brūmahe anyadeva nīlavijñānaṃ yat kṣaṇāntarāditi /
tasmātkaścideva tādṛśaḥ svalakṣaṇabhedo jāyate yaḥ kaṃ cideva kāryabhedaṃ janayati na kāryāntaramiti /
tasmātsākārasyāpi jñānasyārtho na gocaro /
na cāgocaraḥ śakyo 'numātumiti /
na ca pratyakṣavadanumānamapyarthagocaraṃ tasmātsādhūktaṃ vārttikakṛtā na cittavyatirekiṇo viṣayaḥ grāhyatvādvedanāvaditi /
nīlādayo hi viṣayā ubhayavādisiddhāsteṣāṃ cittabhedābhedayorvipratipattiḥ /
tatraiṣāṃ cittavyatirekaḥ parairabhyupagataḥ pratiṣidhyate yāvāṃśca pratiṣidhyate sarvo 'nupalabdheriti grāhyatvādityayaṃ heturviruddhavyāptopalabdhiḥ pratiṣedhyaścittavpayatirekastadviruddhastadavyatirekastena vyāptaṃ grāhyatvaṃ tasyopalabdhireva tanniṣedhyasyānupalabdhiriti /
atra tāvadetadvaktavyam /
grāhyattvasyābhedena vyāptau satyāṃ bhedaṃ nivartayed na tvabhedenāsya vyāptiḥ /
tathā hi yadetannīlaṃ sthūlaṃ vicchinnamupalabhyate tasyāsya vicchedaḥ sthaulyaṃ ca na jñānasyātmā,
nānādigdeśavyāpitā hi sthaulyam /
na caikamadigdeśātmakamanavayavaṃ vijñānaṃ nānādigdeśavyāpi sambhavati /
yathāha /
tasmānnārthe na vijñāne sthūlābhāsastadātmanaḥ /
ekatra pratiṣiddhatvādvahuṣvapi na sambhava iti /
evamarthavicchedo 'pi na jñānātmakaḥ /
tasya tathātve paramārthator 'thādvicchinnaṃ jñānaṃ syāt /
tasmādayamapi na jñānamityasannabhyupagantavyaḥ /
na ca sadasatorekatvamityanātmā 'pi vijñāne prakāśataityanicchatā 'pi svīkarttavyam /
tathā ca sadapi prakāśiṣyate /
nanvanātmnyarthe 'kiṃñcitkaraṃ vijñānaṃ kathamarthaprakāśakam /
athākiñcitkaraṃ jñānaṃ sthaulye kathamasya prakāśakam /
svabhāvāditi cet atrāpyasau na daṇḍavāritaḥ /
yaddhi yasya svabhāvaḥ tasya nānyāpekṣā yathā liṅgasya svasādhyasambandhe /
svabhāvataścārthasya jñānamiti na tadīyatve anyadapekṣate /
asambaddhatvātkathaṃ jñānamarthasyeti ced atha sambandha eva sambandhinoḥ katham /
sambandhāntarakalpanāyāmanavasthā /
tasmādyathā sambandha eva sambandhāntaramanteraṇa sambandhinoḥ
evaṃ jñānamapi sambandhāntaramantareṇārthasyeti samānam /
na cātiprasaṅgaḥ /
svakāraṇādutpannasya kasya cidvijñānasya kaścideva viṣayo nānyaḥ /
na svabhāvāḥ paryanuyogamarhanti evaṃ bhavataivaṃ mā bhavata evaṃ kasmānna bhavateti /
akiñcitkarasya rūpavijñānasya kathaṃ rūpaviṣayateti cet /
kiṃ rūpavijñānaṃ pramāṇaṃ vivakṣitvedamucyate āho phalaṃ vivakṣitvā /
yadi pramāṇaṃ tato na tadakiñcitkaraṃ tatra hānopādānopekṣāprasavahetutvāt /
atha phalaṃ tadayuktam /
kva nāma phalaṃ kiñcitkaraṃ na hi gatijanyā nagaraprāptiścaitrasya caitranagarasaṃyogasamavāyāya kiṃ citkaroti /
evamarthaviṣayatvāya svābhāvikāya na jñānena kiṃ cidaparaṃ janayitavyam /
arthapratibaddhatvaṃ jñānasyārthaviṣayatvaṃ na hi jñānimanuvyavasāyajñānena nirūpyamāṇamarthanirūpaṇaṃ vinā śakyaṃ nirūpayitumityuktam /
karmaṇyasamavetaṃ kathaṃ karmaṇaḥ /
tatpāratantryāditi cet kimidaṃ pāratantryam /
tannirūpaṇādhīnanirūpaṇatvamiti cet tadihāpi samānamanyatrābhiniveśāt /
tasmādabhedena grāhyasyāvyāpyatvādgrāhyatvaṃ viruddhavyāptaṃ na bhedaṃ nivartayitumarhatīti dūṣaṇe sthavīyasi satyeva dūṣaṇāntaramāha vārtikakāraḥ vedanā sukhaduḥkhe cittaṃ vijñānamiti /
abhyupetyāha athābhinnaṃvijñānaṃ vedanāta
iti /
(522/1)yathā 'ṅgulyagraṃ na tenaivāṅgulyagreṇa spṛśyate evaṃ jñānaṃ na tenaiva jñānena grahītuṃ śakyate /
nanu na gṛhītirgrāhyā na hyasyāḥ karmabhāvo vidyate kriyāphalaśālitayā karma bhavati na cāsyāmasti phalāntaram, api tu svayamāvirbhūtasvabhāvā gṛhītiraparādhīnaprakāśā grāhyetyucyate /
yadi vaiṣā svayaṃ na prakāśeta nārthā api prakāśeran
tatprakāśādhīnaprakāśā hi te /
tathā hi yadyatprakāśādhīnaprakāśaṃ tattasmin prakāśamāne prakāśate yathā daṇḍaprakāśādhīnaprakāśo daṇḍiprakāśaḥ jñānaprakāśādhīnaprakāśaśca viṣaya iti svabhāvahetuḥ na ca jñānādanyatsvasaṃvedanaṃ na dṛṣṭamityetāvatā svasaṃvedanaṃ vijñānaṃ na bhavediti darśanādarśanābhyāṃ na heturgamako 'pi tu svasādhyāvinābhāvāt sa ca viparyaye bādhakapramāṇapravṛttyā sidhyatīti kṛtaṃ dṛṣṭāntenetyatra
āha /
na karma kriyā caikaṃ bhavatīti /
idamatrākūtam /
kiṃ punaridamarthānāṃ saṃvitprakāśādhīnatvaprakāśatvaṃ nāma na hi saṃvitprakāśenārthe prakāśāntaraṃ janyate /
api ca liṅgaprakāśādhīnaprakāśo hi liṅgiprakāśaḥ na ca liṅge prakāśamāne prakāśate kiṃ tu liṅgaprakāśe vinaṣṭe /
yadyucyeta na jñānādatirikto 'rathaprakāśo jñānaprakāśaśca kiṃ tu jñānameva svasaṃvedanamarthasya svātmanaśceti /
evaṃ tarhi kimāyātaṃ na hyātmaivātmāyattaḥ /
na ca jñānamevātmanaḥ parasya ca prakāśa iti siddham /
anyo hi jñānaprakāśo mānasa aindriyakaścārthaprakāśaḥ /
na ca pramāṇajñānaprakāśādhīnor 'thaprakāśaḥ kiṃ tu pramāṇajñānasattādhīnaḥ phalādhīnaṃ tu na kiṃ cidityaviditam /
tatsiddhametadvivādādhyāsitaṃ vijñānaṃ svaprakāśādbhinnaṃ prakāśamānatvāt /
sattvāntaraprakāśasya sattvāntaraprakāśavat /
tadanenābhisaṃdhinoktaṃ na ca karma ca kriyā caikaṃ bhavatīti /
etena sahopalambhaniyamādabhedo nīlataddhiyoriti parāstaṃ veditavyam /
arthajñānopalambhayorekopalambhataiva nāsti kutaḥ punarasya niyama iti /
atha yathāśrutaḥ sahopalambho heturityucyate tato viruddhaḥ abhede sahārthāsaṃbhavāt /
kṛtaprapañcaścāyamartho nyāyakāṇikāyāmiha tu vistarabhayānna prapañcita
ityuparamyate /
so 'pi dṛṣṭaṃ vijñānabhedamanuvayoktavya
iti /
na saṃtānamātranibandhano vijñānabhedo bhavitumarhati nīlapītādirūpaḥ nāpi saṃtānāntarādhipatyasannidhānanibandhano vijñānānāmadeśātmakānāṃ svarūpeṇa deśaviprakarṣāyogāt /
nāpi kālaviprakarṣo 'pūrvasattvaprādurbhāvābhāvāditi bhāvaḥ /
śaṅkate svapnavadvijñānaśredamiti /
bāhyābhāve 'pyādhyātmiko vijñānabhedaheturastīti bhāvaḥ /
nirākaroti so 'pīti /
svapnajñānamapi pāraṃparyeṇa bāhyanibandhanamityarthaḥ /
avāhyanimittakatvaṃ svapnapratyayasyābhyupetyāha /
atha svapnapakṣe 'pīti /
vargaḥ pakṣaḥ /
na caikaṃ vijñānaṃ cintanīyamaparaṃ cintakamiti vācyam /
vyatiriktālambanatvānabhyupagamāditi bhāvaḥ /
abhyupetya tvabāhyanimittatvaṃ svapnapratyayānāmetaduktam /
bāhyanimittatvameva tu pāramārthikaṃ ityāha /
ye caite svapna pratyayā iti /
samāpīti /
apiśabdaḥ saṃbhāvanāyāṃ mama pakṣe saṃbhāvyata etat
yatsarva eva pratyayā mithyā bhavantītyarthaḥ /
sugamamitarat /
mithyā nidrā /
viṣayamantareṇa vijñānasphuṭatā cāvaktavyeti /
sāmānyaviśeṣatadvatāṃ grahaṇaṃ sphuṭatā sāmānyamātragrahaṇamasphuṭatā taccaitadasativiṣaye duṣkaraṃ tadākārotpatteraśakyatvādityarthaḥ /
śaṅkate asatyarthe vijñānaśredo dṛṣṭa iti cet /
(523/12) svapnamāyāgandharvanagaramṛgatṛṣṇādivijñāneṣvanuvartamāneṣu viṣayenrdiyamanodoṣananimittatvamastu,
ye punaramī pratīnāṃ sarveṣāmanuvṛttimantaḥ pūyapūrṇanadīpratyayā na te bāhyaviṣayā doṣavattvādbhavitumarhanti /
doṣanimittatvādbahunāmanuvṛtterabhāvāt /
aduṣṭendriyārthasannikarṣakatve tu jalarucirākāravirodhāt /
tasmādanādivāsanāvaicitryalabdhajanmatayā 'rthanirapekṣā eva vicitrākārā buddhaya udayante vyayante ceti sāṃpratamiti śaṅkārthaḥ /
na tatra nadyastīti svamatadārḍhyenoktam /
na vyāghātāditañ
ayimabhisaṃdhiḥ /
janarudhirayo rasavīryavipākādibhedāttoyarasavīryaparipākādidarśanānnadyāstoyapūrṇatve niścite pūyapūrṇatvaniścayaḥ pretānāṃ mithyeti niścaye tadanuvṛtterdeṣānuvṛttiḥ kalpanīyā doṣaśca prettaśarīranivarttakaṃ karmaiva /
yathoktaṃ tulyakarmavipākotpannāḥ pretā iti /
karmaṇo vāsanā 'nyatra phalamanyatra kalpata
iti /
(524/6) phanapalaṃ putrapaśvannādi /
tadyadi vijñānaṃ tadā yatra jñānasantāne karmavāsanā tatraiva putrādyākāraṃ vijñānaṃ phalamiti sāmānādhikaraṇyamupapadyate /
putrapaśvannādau tvartharūpe phale vaiyadhikaraṇyaṃ syāt tathā cātiprasaṅga iti bhāva /
nirākaroti tannānabhyupagamāditi /
na putrādi svarūpeṇa phalamapi tu tannimittā prītiḥ /
tasyā eva cetanena kāmyamānatvāt tallakṣaṇatvācca phalasyeti bhāvaḥ /
muktakenārthaṃ sādhayitvā prayogānāha /
madīyāccittāditi /
yadi cittamātraṃ pakṣīkriyate tadā dṛṣṭānto nāstītyata uktaṃ madīyāccitāditi /
madīyāhaṅkārānāspadatve satīti viśeṣaṇānna svacittena vyabhicāraḥ /
āropanirākaraṇārthatvācca hetūnāṃ nāsamarthaviśeṣyateti /
NyS_4,2.35: mithyopalabdhivināśastattvajñānāt svapnaviṣayābhimānapraṇāśavat pratibodhe //
api ca mityopalabdhīnāṃ bāhyānālambanatvamāsthāya tattvabuddhīnāṃ bāhyānālambanatvaṃ sādhanīyam /
tāsāṃ bāhyānālambanatvaṃ bādhakādhīnaṃ bādhakaṃ cātra samāropitarajatādyabhimānaṃ nivarttayati na tu puro 'vasthitamarthasāmānyaṃ śuklabhāsvaram /
tasmānna bādhakānurodhādapi mithyājñānaṃ bāhyānālambanamiti svapnavaditi dṛṣṭāntaḥ sādhyavikala ityāha /
evaṃ sati mithyājñānasya pradhānāśrayatve mithyopalabdhervināśastattvajñānādbādhakāt svapnaviṣayābhimānapraṇāśavat pratiṣedho na sāmānyasyāpīti śeṣaḥ /
śeṣaṃ bhāṣye /
bhāṣyaṃ subodham
NyS_4,2.36: buddheścaivaṃ nimittasadbhāvopalambhāt //
yastu mādhyamiko mithyābuddhi dṛṣṭāntena bāhyāpahnavaṃ kṛtvavā tenaiva dṛṣṭāntena vijñānābhāvaṃ kṛtvā vicārāsahatvaṃ tattvambhāvānāṃ vyavasthāpayāṃbabhūva taṃ pratyāha /
buddheścaivaṃ nimittasadbhāvopalambhāt (sū. 36) //
arthe hi niṣiddhe bhavedapyetat /
tadvyavasthāpane tadvadevāpratyūhaṃ buddhisadbhāvo 'pi sidhyati /
na caivaṃ vādinaḥ pramāṇamastyasatā ca pramāṇena vicārāsahattvaṃ bhāvānāṃ vyavasthāpayan
ślāghanīyaprajño devānāṃpriya itañ ni ca kalpanāmātrarmita
upāyastattvajñānāya paryāptaḥ /
na ca vanaspatyāditattvajñānasya mithyāhastijñānaṃ nibandhanamapi tu praṇihitamanasa
indriyārthasannikarṣaviśeṣaḥ /
na cāsau mithyājñānasamaye āsīt /
na ca mohābhyāsaḥ samīcīnāya jñānāya kalpate sa hi māhemeva draḍhayatīti sarvamavadātam /
so 'yaṃ mādhyamiko 'nubhūyamānāṃ mithyābuddhiṃ nāpahnotumarhati /
tathā ca mithyābuddhiṃ pratipadyamānena tasyā nimittaṃ vaktavyamityuktam
NyS_4,2.37: tattvapradhānabhedācca mithyābuddherdvaividhyopapattiḥ //
tattvapradhānabhedācca mithyābuddherdvaividhyopapatiḥ (sū. 37) //
mithyābuddhyā svanimittaṃ lakṣyate tena mithyājñānanimittasya dvaividhyamityarthaḥ /
yatra sthāṇau puruṣa iti jñānaṃ bhavati tatra tattvaṃ sthāṇuriti pradhānaṃ puruṣa iti yaḥ pūrvaṃ puruṣo 'bhūdityarthaḥ /
evaṃ tāvadrūpabuddhīḥ pratipādya gandhādibuddhīrapi pratipādayati bhāṣyakāraḥ /
gandhādau ca prameya iti /
upasaṃharati /
tasmādayuktametaditi
NyS_4,2.38: samādhiviśeṣābhyāsāt //
doṣanimittānāṃ tattvajñānādahaṅkāranivṛttirityuktam /
atha tattvajñānaṃ kathamutpadyata iti /
(525/9) na tāvadāgamata
upapattito vā tattvajñānamahaṅkāranivṛttiṃ kartu mutsahate /
doṣanimitteṣūtpannajñānānāmapi pūrvavadahaṅkāradoṣānuvṛtteḥ sākṣātkārastūpāyābhāvādayukta
iti /
asyottaraṃ sūtram /
samādhitattvābhyāsāt (sū. 38) //
samādhipadaṃ vyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ /
sa tu pratyāhṛtasyendriyebhyo manasa iti /
anena vikṣepaṃ nivarttayati /
indriyebhyaḥ pratīpamāhṛtasya manasaḥ kva cit hṛtpuṇḍarīkapradeśe ātmano nijaukasi dhārakeṇa prayatnena dhāryamāṇasyātmanā saṃyogo 'yam /
sa khalu suptāvasthāyāmastītyata
uktaṃ tattvabubhutsāviṣiṣṭa iti /
tadabhyāsaśca tadviṣayaprayatnotpādaṣaunaḥpunyaṃ tasmādādaranairantaryadīrghakālaviśiṣṭāttattvabuddhirutpadyate
NyS_4,2.39: nārthaviśeṣāprābalyāt //
etadākṣepasūtramavatārayati yaduktaṃ sati hi tasminniti /
NyS_4,2.40: kṣudādibhiḥ pravartanācca //
indriyaviṣayairapahṛtamanaso dhāraṇā /
tathā ca tadabhyāsābhāvānna sattvasākṣātkāra
iti sūtrārthaḥ
40 //
NyS_4,2.41: pūrvakṛtaphalānubandhāt tadutpattiḥ //
samādhānasūtramavatārayati /
astvetatsamādhivyutthānanimittamiti /
sūtram /
pūrvakṛtaphalānubandhāttadutpattiḥ (sū. 41) //
pūrvakṛtaḥ samādhiḥ tasya phalaṃ saṃskāraḥ
tasyānubandhaḥ sthemā tasmāditi sūtrārthaḥ /
tadvyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ /
pūrvakṛta iti /
pravivicyate 'neneti pravivekaḥ prakṛṣṭaḥ saṃskāraḥ sa tvātmadharma
iti /
kasmātpunaradṛśyamānaḥ saṃskāraḥ kalpyataityata
āha /
niṣphale hīti /
prayatnaviśeṣā hi viśarāravo bahavo 'pi parasparamasahabhavanto na tattvasākṣātkārāpaya pāryāptā iti tajjanitāḥ saṃskārāḥ kalpyante teṣāṃ sthemnā sambhavati sambhūyakāritetyarthaḥ /
NyS_4,2.42: araṇyaguhāpulinādiṣu yogābhyāsopadeśaḥ //
pracayakāṣṭhā pracayāvadhiḥ
yataḥ paramaparaḥ pracayo nāsti /
tatsahakāriśālitayā prakṛṣṭāyāṃ samādhibhāvanāyāṃ samādhiprayatnaḥ samādhibhāvanā tasyāmityarthaḥ
NyS_4,2.43: apavarge 'pyevaṃ prasaṅgaḥ //
pūrvapakṣavādyāha /
yadyarthaviśeṣaprābalyāditi /
sa khalvayamīdṛśo bāhyārthasya mahimā yata
indriyādyanapekṣādevātmano buddhiṃ janayivyatītyabhimānaḥ pūrvapakṣiṇaḥ
NyS_4,2.44: na niṣpannāvaśyambhāvitvāt //
siddhāntasūtram /
na niṣpannāvaśyaṃ bhāvitvāt (sū. 44) vyākhyātam /
na khalu taṇḍulā atyantaṃ phalīkṛtā api piṭharodakadahanasaṃyogapracayamantareṇa pulākā bhavantīti bhāvaḥ
NyS_4,2.45: tadabhāvaścāpavarge //
NyS_4,2.46: tadarthaṃ yamaniyamābhyāmātmasaṃskāro yogāccādhyātmavidhyupāyaiḥ //
kiṃ samādhiviśeṣa eva tattvajñānasādhanam /
maivam /
kiṃ tu /
tadarthaṃ yamaniyamābhyāmātmasaṃskāro yogaccādhyātmavidhyupāyaiḥ (sū. 46) samānamāśramiṇāṃ dharmasādhanam /
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryamaparigraha
iti yamaḥ /
niyama iti /
yasyāśramiṇo 'sādhāraṇo dharmopāyaḥ /
yoga iti viṣayeṇa yogaśāstraṃ pātañjalaṃ lakṣayati /
yogācāraḥ ekākitā āhāraviśeṣaḥ
ekatrānavasthānamityādi yatidharmoktam /
ete 'pi tattvajñānakramotpādakrameṇāpamargasādhanamityarthaḥ
NyS_4,2.47: jñānagrahaṇābhyāsastadvidyaiśca saha saṃvādaḥ //
nanu yadyete tattvajñānotpādakrameṇāpavargopāyaḥ kṛtaṃ tarhyānvīkṣikyetyata āha /
jñānagrahaṇābhyāsastadvidyaiśca saha saṃvādaḥ (sū. 47) //
tadvyācaṣṭe tadarthamiti prakṛtam /
ātmavidyā'nvīkṣikī /
abhyāsaḥ satatakriyā tatra prayatna ityarthaḥ /
prayojanamāha prajñāparipākārtham /
paripākastu saṃśayacchedanam /
kiṃ dehādyatirikta
ātmā uta neti saṃśayaḥ /
tasya cchedanaṃ lokasya tattvajñānamātmani tadavarodhaḥ adhyavasitaṃ pramāṇena /
tasyābhyanujñānaṃ tarkeṇa
NyS_4,2.48: taṃ śiṣyagurusabrahmacāriviśiṣṭaśreyorthibhiranasūyubhirabhyupeyāt //
sabrahmacārī sahādhyāyī /
guruśiṣyasahādhyāyibhyo 'nyaḥ śāstreṇānuśiṣṭaḥ śiṣṭaśreyorthinaḥ śreyasi mokṣalakṣaṇe śrāddhāḥ /
teṣāmapavarge śraddhādarśanādasti tadupāyābhyāsaḥ prāgabhavīya ityanumīyate /
tena teṣāmapi prāgbhavīyasaṃskāravaśātpratibhopāvasanīyeti /
abhyupeyādabhimukhamupetya jānīyāt gurvādibhiḥ sahetyarthaḥ /
nītārtham gatārtham
NyS_4,2.49: pratipakṣahīnamapi vā prayojanārthamarthitve //
tadanena gurvādibhirvādaṃ kṛtvā tatvanirṇaya uktaḥ /
yadi ca manyeta pakṣapratipakṣaparigrahaḥ pratikūlaḥ parasya gurvādestasmānna vādo 'pyucita
iti /
tatredaṃ sūtramupatiṣṭhate /
pratipakṣahīnamapi vā prayojanārthamarthitve (sū. 49) //
vyācaṣṭe tamabhyupeyāditi varttate /
parato gurvādeḥ prajñāmupāditsamānastattvabubhutsāprakāśanenātmanaḥ śarīrādibhyo bhedaṃ bubhutsaityabhidadhānaḥ svapakṣamanavasthāpayan svadarśanaṃ gurvādikṛtādvicārātpūrvapakṣocchedena siddhāntavyavasthāpanalakṣaṇāt svadarśanaṃ pariśodhayet /
anyonyapratyanīkāniṃ ca prāvādukānāṃ darśanānyayuktaparityāgena yuktaparigrahaṇena ca pariśodhayediti saṃbadhyate
NyS_4,2.50: tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇārthaṃ jalpavitaṇḍe bījaprarohasaṃrakṣaṇārthaṃ kaṇṭakaśākhāvaraṇavat //
nanu yatra vādasyaiva daśeyamīdṛśī tattvanirṇaye dattajalāñjalī tarhi jalpavitaṇḍe ityata āha /
svapakṣarāgeṇa caikai nyāyamativarttante /
tatra /
tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇārthaṃ jalpavitaṇḍe bījaprarohasaṃrakṣaṇārthaṃ kaṇṭakaśākhāvaraṇavat (sū. 50) iti sūtram /
tad vyācaṣṭe anutpannatattvajñānānāmiti
NyS_4,2.51: tābhyāṃ vigṛhya kathanam //
na kevalaṃ tadarthaṃ ghaṭamānānāṃ jalpavitaṇḍe api tu vidyānirvedādibhinaśca pareṇāvajñāyamānasya /
tābhyāṃ vigṛhya kathanam (sū. 51) iti sūtram /
yastu svadarśanavilasitamithyājñānāvalepadurvidagyatayā sadvidyānavairāgyādvā lābhapūjākhyātyarthitayā kuhetubhirīśvarāṇāṃ janādhārāṇāṃ purato vedabrāhmaṇaparalokādidūṣaṇapravṛttastaṃ prati vādī samīcīnadūṣaṇamapratibhayāpaśyan
jalpavitaṇḍe avatārya vigṛhya jalpavitaṇḍābhyāṃ tattvakathanaṃ karoti vidyāparipālanāya /
mā bhūdīśvarāṇāṃ mativibhrameṇa taccaritamanuvartinīnāṃ prajānāṃ dharmaviplava iti /
idamapi prayojanaṃ jalpavitaṇḍayoḥ /
na tu lābhakhyātyādi dṛṣṭam /
na hi parahitapravṛttaḥ paramakāruṇiko munirdṛṣṭārthaṃ parapāṃsulopāyamupadiśatīti /
śaṅkāvārttikam /
vyāpakatvādantaḥ karaṇasyeti /
(525/13) asya vakṣyamāṇo 'bhisandhiḥ /
nirākaroti /
noktottaratvād sāṃkhyaṃ dūpayadbhirityarthaḥ /
śaṅkitā svābhiprāyamudghāṭayati /
svāṅgagatīkṣaṇeti /
yāvaddhastāvacchinne ātmapradeśe prayatno na jāyate na tāvattatrakarma na ca tatrātmamanaḥ sannikarṣaṃ vinā prayatnaḥ /
na ca manasa indriyasaṃyogaṃ vinekṣaṇam /
na cāṇunā manasā indriyeṇa haste cāparyāyeṇa sambhavaḥ /
tasmādvyāpakaṃ mana iti śaṅkārthaḥ /
nirākaroti na śarīrātmamanaḥ saṃyogayaugapadyāt prayatnadarśanayoryupagadutpatteḥ /
tatrātmanaḥśarīrasambandhātsvāṅgagatiriti /
pāṇicālanecchāpekṣeṇātmamanaḥsaṃyogena pāṇiṃ cālayāmītyevamākāraḥ prayatno jāyate tatra prayatnavadātmamanaḥsaṃyogātpāṇau kriyā jāyate /
yadyapyātmanaḥ sarvāṅge saṃyogo na viśiṣyate tathāpīcchāviśeṣādutpannaḥ prayatnaviśeṣaḥ pāṇāveva karma karoti /
nānyatra prayatnavadātmasayogāccakṣuṣaḥ preraṇam /
yadyapi cānayoḥ prayatnayorna yugapadutpādaḥ tathāpi tadatyantasaukṣmyātkālabhedo na lakṣyate /
nanvekasminnātmapradeśe varttamānasaṃyogo vā prayatno vā kathaṃ deśāntare asaṃyogityaprayatnavati kāryamārabhata ityata
āha /
na cātmanaḥ pradeśāḥ santīti /
pariśiṣṭavārttikaṃ bhāṣyavyākhyayā vyākhyātam
Original text: Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0