Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (with commentary) · Chapter 8

8.1

iti miśraśrīvācasyativiracitāyāṃ nyāyavārtikatātparyaṭīkāyāṃ
tṛtīyādhyāyasya prathamamāhnikaṃ samāptam //
śrīvācaspatimiśraviracitāyāṃ nyāyavārtikatātparyaṭīkāyāṃ
tṛtīyo 'dhyāyaḥ
NyS_3,2.1: karmākāśasādharmyāt saṃśayaḥ //
parīkṣitānīndriyāṇyarthāśca buddheridānīṃ parīkṣākramaḥ /
kramaḥ sthānaṃ /
vṛttavarttivyamāṇānukīrttanaṃ hetuhetumadbhāvajñāpanārtham /
arthondriyaparīkṣā ca buddhiparīkṣaṇaṃ ( ca ) yathopayujyate tathā buddhiparīkṣāyāmeva sphuṭapībhaviṣyati /
saṃśayamākṣipati /
anupapannarūpa iti /
(398 / 12) yadyupalabhyamānajñānaviṣayaḥ saṃśayaḥ so 'nupapannaḥ sāṃkhyānāmapi tadanityatvasyābhyupagamāt /
atha sāṃkhyābhimatamahattattvaviṣayaḥ tasya sattva eva vipratipattiriti kutastadgatadharmavicāraḥ sati dharmiṇi dharmāścintyante na sandigdhasattvā iti bhāvaḥ /
samādhate dṛṣṭipravādeti /
sāṃkhyānāṃ hi darśane pravādo mahadantaḥ karaṇaṃ buddhiriti tadupālambhārthaṃ dūṣaṇārthaṃ prakaraṇamiti /
ayamabhiprāyaḥ
neha nityānityavicāro 'pi tavanayā dvārā vṛttaratiriktā sāṃkhyābhimatā buddhirnirākriyate sāmānyato buddhimātrasya nityānityatvavicāreṇa /
yadi hi nityā buddhiḥ syāttato vṛttibhya
udayavyayavatībhyo 'tiriktaṃ mahattatvamantaḥkaraṇaṃ syāt /
atha tu nityatvasādhanāni pratisandhānādīni na buddhinityatvasyeśate tato vṛttaya eva buddhayo na tu tadatiriktaṃ buddhitattvaṃ sidhyatīti sidhyati buddhirupalabdhirjñānamityanarthāntaramiti buddherlakṣaṇaṃ tathā cāspaya lakṣaṇe saṅgatiḥ
itarathā tu pradhānato nityānityatvavicāro na lakṣaṇena saṅgacchata iti

8.2

NyS_3,2.2: viṣayapratyabhijñānāt //
sādhanaṃ ca pracakṣate /
viṣayapratyabhijñānāditi /
( 399 / 3 ) vṛttimān kila viṣayaṃ pratyabhijānannātmānamapi pratyabhijānāti /
na ca cetano vṛttimān tasya kūṭasthanityatvāt /
anyathā pūrvāparāvasthābhedavān na kṛṭasthanityaḥ syāt /
pariṇāminityā tu buddhirudayavyayavadanekavṛttimatī yujyata iti bhāvaḥ

8.3

NyS_3,2.3: sādhyasamatvādahetuḥ //
siddhāntyāha sādhyasamatvādaheturiti /
vṛttayo hi vṛttimato bhinnastena tāsāṃ nityatve 'pi na vṛttimān kauṭasthvāc cyavate /
tathā ca pratyabhijñātātmaiva pratyabhijñānānnityaḥ syānna tvantaḥkaraṇaṃ buddhisaṃjñakaṃ, na hi tatpratyabhijñāne prakāśata
ityarthaḥ /
kriyānādhāratvācca karaṇasyeti /
pradhānakriyānādhāraḥ karaṇaṃ pradhānakriyā ceyamupalabdhiḥ svato yadādhārā pratīyate sa karttā na karaṇaṃ, tathā ca pratyabhijñānādyupalabdhyā tadādhāraḥ karttātmā sidhyati nityo na tu karaṇamityarthaḥ /
kriyāmātrābhidhānena śaṅkate /
svakriyetañ pridhānakriyāmālambya nirākaroti /
satyaṃ bhavatīti /
nanu yadi bhedavivakṣayā kartrādiśabdavṛttirabhedavivakṣayā ca kārakaśabdapravṛttiḥ kathaṃ tarhi karttā kārakaṃ karaṇaṃ kārakamityādisāmānādhikaraṇyaṃ bhedābhedavivakṣayorviruddhārthatvādityata
āha /
kārakaśabdenāpīti ( 440 / 4 ) nābhedavivakṣā viśeṣāṇāṃ kiṃ tu sāmānyavivakṣā bhidyata iti bhedo na bhedo 'bheda iti sāmānyasyābhidhānāt /
tathā ca sāmānyavivakṣayā pravṛttaḥ śabdastadbhedābhidhānādbhedavācinā sāmānādhikaraṇyaṃ pratipadyamāna itaretaravyāvṛtte viśeṣe 'pādānādau pravarttate anyasya kārakaviśeṣasya kārakaśabdena sāmānādhikaraṇyāsaṃbhavāt /
pūrvavaditi /
dvitīyādhyāyoktaṃ kārakaviśeṣasya lakṣaṇaṃ smārayati /
codayati yadyanyakāraketi /
kārakāṇāmupādānena khalu pravarttitaḥ karttā kārakāṇyupādatte /
tasmāditarāprayojyatvamasyāsiddhamityarthaḥ /
pariharati /
na prayujyate phalasya prayojakatvāditi /
nāprayujyamānaṃ karttāraṃ brūmo 'pi tu kārakāprayojyaṃ,
na ca phalaṃ kārakamityarthaḥ /
upetya pratyabhijñānamantaḥ karaṇe tasyeti /
pratyakṣaṃ cetpratyabhijñānaṃ naikatve kiṃ tvanumānaṃ tato yadyatpratyabhijñāyate tattadekamiti na nidarśanamasti, na hi tasyaikatvamanyato niścitamataḥ pratayabhijñānāt /
nāpyanekatvaṃ dṛṣṭaṃ tathā cāsādhāraṇatayā hetvā bhāsa
ityarthaḥ /
pratyabhijñānasvarūpāvadhāraṇe ca sati viruddho hetvābhāso buddhyanityatvasādhanāditi /
śeṣaṃ nigadenaiva vyākhyātam /
cetanādhyavasāyābhedo buddhilakṣaṇe 'smābhirvicāritaḥ

8.4

NyS_3,2.4: na yugapadagrahaṇāt //
vṛttimato 'vasthānādvṛttyavasthānaprasaṅga
iti sūtrārthaḥ

8.8

NyS_3,2.5: apratyabhijñāne ca vināśaprasaṅgaḥ //
NyS_3,2.6: kramavṛttitvādayugapadgrahaṇam //
NyS_3,2.7: apratyabhijñānaṃ ca viṣayāntaravyāsaṅgāt //
NyS_3,2.8: na gatyabhāvāt //
ākṣepturvacanaṃ mamāpyevaṃ kasmānneti ( 403 / 15 ) samādhāturvacanaṃ na kāraṇabhede dṛṣṭatvāditi /
kāraṇabhedehi sati ekasya karturyugapadanekaṃ kāryaṃ dṛṣṭam /
sāṅkhyānāṃ cāntaḥkaraṇaṃ kartṛ vyāpakaṃ ceti sarvavyāpakenāntaḥ karaṇenādhiṣṭhitānīndriyāṇi yugapadeva kāryāṇi kuryuḥ /
asmākiṃ tvantaḥkaraṇasya karaṇatvādekendriyagrāhye 'pi na yugapatkāryotpāda
iti viśeṣaḥ /
gatyabhāvācca pratiṣiddhaṃ vibhuno 'ntaḥkaraṇasyāyugapadgrahaṇaṃ na liṅgāntareṇānumīyata iti bhāṣyasya gatayabhāvācca vibhuno 'ntaḥkaraṇasyeti pratīkamanūdya tasyārthamāha prāptyarthasya gamanasyā bhāvāditi /
na cā 'yugapatpratyayotpattau pramāṇamasti yena pramāṇena pratiṣiddhamapi pratyayāyaugapadyaṃ pratipadyate /
tasmādvibhunyantaḥkaraṇe 'vaśyaṃbhāvi pratyayayaugapadyaṃ na caitaddṛṣṭaṃ tasmādantaḥkaraṇamaṇvityarthaḥ /
nanu dīrghāṃ śaṣkulīṃ bhakṣayataḥ pañcānāmapi jñānānāṃ yugapadutpādo dṛṣṭa iti ko 'yaṃ prasaṅgaḥ antaḥkaraṇasya vibhutve yugapadutpādaḥ prasajyetetyata āha /
na ca yugapatpratyayotpattāviti /
atiśīghratayā yugapadutpādābhimāno na tu tatra yaugapadyaṃ bhāvikamityarthaḥ /
puruṣo jānīte nāntaḥ karaṇamiti svamatasamādhānaparaṃ bhāṣyaṃ vyācaṣṭe yasya punarvṛttirvṛttimatoriti /
( 404 / 12 ) yadapi sāṃkhyā ācakhyurviṣayāntaravyāsakte 'ntaḥkaraṇe cakṣurādisaṃbandhasyāpyajñānadantaḥkaraṇavṛttirjñānamiti tannirākaraṇaparaṃ bhāṣyam--etena viṣayāntaravyāsaṅga
iti /
tadanubhāṣya vārttikakāro vyācaṣṭe /
eteneti /
tatreti /
netyasyopajīvyamāha puruṣo jānīte nāntaḥkaraṇamiti /
hetunā viṣayāntaravyāsaṅgo 'ntaḥkaraṇasya pratyuktaḥ /
vyāsakto hi sa bhavati yo jānīte /
na cāntaḥkaraṇaṃ jānīte kiṃ tu puruṣa iti tasyedṛśavyāsaṅgo nāntaḥkaraṇasya, anyādṛśastvantaḥkaraṇasya vyāsaṅgo na niṣidhyataityarthaḥ

8.9

NyS_3,2.9: sphaṭikānyatvābhimānavat tadanyatvābhimānaḥ //
codyabhāṣyam ekamantaḥkaraṇaṃ nānāvṛttaya iti tadvyācaṣṭe /
ekamantaḥkaraṇaṃ nānāvṛttaya iti /
naitaditi /
samyagācaṣṭe jānīte saṃcakṣāṇakaḥ sāṃkhyaḥ /
saṅkhyā hi samīcīnā buddhistayā varttata iti sāṃkhyaḥ /
etaduktaṃ bhavati--yadyapi vṛttayo nānā pratibhānti tathā 'pi bhrāntiriyamantaḥkaraṇādekasmādabhinnānāṃ nānātvānupapatteḥ /
tasmātsphaṭikasya yathaikasyāpi tāpicchajapākarṇikārādikusumopadhānabhedādbheda
aupādhika evamantaḥkaraṇamaṇerapi svacchasyendriyapraṇāḍikayā tattadarthoparaktasyaupādhikaṃ nānātvaṃ vṛttiriti ca pratyaya iti jñānamiti cākhyāyataityarthaḥ /
tadetad dūṣayati /
nānekāntāditi /
( 405 / 4 ) yo 'pi vṛtīnāmaupādhikabhedamāha tenāpyupādhayo 'rthā ājānato bhinnā vaktavyāḥ /
tathā ca bhedasya dvidhā darśanādanekānto dṛṣṭānto naikārthasya sādhakaḥ /
na hetvabhāvāditi bhāṣyaṃ vyācaṣṭe yathāśrutisūtra iti /
na kevalaṃ sādhanābhāvo bādhakaṃ cātrāstītyāha vikalpānupapatteśceti /
na parapakṣasya pratiṣedhamātreṇa svapakṣasiddhirastītyāśayavān pṛcchati /
atha bhavatāmiti /
uttaraṃ jñānānāṃ krameṇeti /
syādetat pratyayanānātvābhimāno bhaviṣyati heturekatve vṛttīnām, ekatvaṃ vṛttīnāṃ nānātvābhimānaviṣayatvāt sphaṭikavaditi tasmānna hetvabhāva iti ata āha /
ekānekaviṣayatvācca pratyayanānātvābhimānasya
ekānekaviṣayādhigatiḥ kathamiti /
nānātvābhimāno 'pi dṛṣṭāntavadasādhakaḥ naikāntikatvāt /
tadevamantarā parakīyāmāśaṅkāṃ nirākṛtya punarapi vṛttibhedaṃ sādhayati /
yaścāyamabhinna iti /
yadyarthopadhānabhedātprayayeṣu bhedo nājānata stata ekasminnarthe na pratyayabhedaḥ pratyayopadhānabhedābhāvādityarthaḥ /
kaściddeśayati /
sphaṭika iti /
pariharati nairantaryadarśanāditi /
( 406 / 1 ) nīlīdravyalepasyāpi sāntaratvaṃ nīlaḥ sphaṭika iti sākṣātkārānumeyamiti bhāvaḥ /
ito 'pi pratyayabheda ityāha /
yasya ca pratyayābheda
iti /
pramāṇasya bhedaḥ pratyayalakṣaṇakāryabhedonneyo nāsati pratyayabhede bhavitumarhati /
śaṅkate viṣaya bhedāditi /
etaduktaṃ bhavati /
prātisviko 'pi bhedo viṣayāṇāṃ yadi pramāṇabhedahetuḥ
hantaitasyānantyena pramāṇānāmananto bhedaḥ syād na tu tritvaṃ tasmādavāntarasāmānyaṃ viṣayāṇāmāstheyaṃ na ca tadapi svarūpamātraniṣṭhaṃ viṣayāṇāṃ saṃbhavati ekasminnapi pramāṇānāṃ saṃplavāt /
tasmātpratyayabhedopahitasāmānyā viṣayāstritve vyavatiṣṭhamānāḥpa pramāṇamapi tritve vyavasthāpayanti /
sāmagrītrayānvayavyatirekānuvidhāyinaśca pratyayāstrayo bhavanti /
tathā ca triviṣayatvātpramāṇāni trīṇi, tadidamuktaṃ viṣayabhedāditi /
nirākaroti /
tanneti /
pramāṇābhede sāmagrītrayābhede tadunavidhāyināṃ pratyayānāmabhedāt /
na hi pratyayabhedāmantareṇa sāmagrībhedaḥ śakyo vijñātuṃ, tasmātpratyayasāmagrayabhede 'pi viṣayabhedānadhigaterna viṣayabhedastritvādhigamo vā pratyayabhedamantareṇeti /
śaṅkate viṣayatādātmyāditi cet /
pratyayapratyetavayayorabhedādupapannaḥ pratyayabheda ityarthaḥ /
nirākaroti /
tanneti /
api ca pratyayābhede prakāravattvābhāvād yathādhyavasyati buddhistathā cetayate puruṣa iti vyāghātaḥ /
kuto 'prakāravattvād bhinno hi prakāravān bhavati nābhinna ityarthaḥ /
antaḥkāraṇasya buddheḥ pratyayānāmabhede buddhistaṃ pratyayamupalabhate iti virodha iti

8.10

NyS_3,2.10: sphaṭikepyaparāparotpatteḥ kṣaṇikatvād vyaktīnāmahetuḥ //
tadevaṃ svamatena sāṃkhyapakṣaṃ dūṣayitvā bauddhairyatsāṃkhyarāddhānte dūṣaṇamuktaṃ tad
dūṣayituṃ bauddhamatamupanyasyati /
sphaṭikānyatvābhimānaitadimamṛṣyamāṇaḥ kṣaṇikavādyāheti /
sphaṭiḥ--tuḥ ( sū. 10 ) //
yatsattatsarvaṃ kṣaṇikaṃ yathā śarīraṃ tathā ca sphaṭika iti jaranto bauddhāḥ /
śarīrasyā ca ca kālaparipākavaśena sthaulyasya hrāsasya ca darśanāt pratikṣaṇaṃ sūkṣmaḥ pariṇatibhedo 'numīyate sa cāntarā vināśa
eveti /
yasyāpi sphaṭikādestādṛśaṃ sthaulyaṃhrāso vāna dṛśyate tasyāpi sattvena śarīravadeva pratikṣaṇaṃ vināśotpādāvanumīyete iti /
syādetad yadaivopacayāpacayau śarīrasya dṛśyete tadaivotpādavināśau bhaviṣyataḥ pūrvaṃ tu tatprabandhakalpanāyāṃ kiṃ pramāṇamityata
āha /
yaspaya khalu pratikṣaṇamiti /
( 407 / 9 ) asya prayogaḥ pratikṣaṇamanyaccānyacceti /
paṭasya kuṅkumādidravyasaṃyoge satyante 'ruṇimalakṣaṇo viśeṣo dṛśyate na cāsyāruṇimā pratikṣaṇabhāvītyata uktaṃ bāhyapratyayābhedesatīti /
abhinno hi śarīropacayahetuḥ pratidinamupayujyamāno 'nnapānapracathoyathā pākajotpattāvauṣṇyāpekṣo vahnisaṃyogo bāhyaḥ pratyayaḥ kāraṇaṃ, paṭe ttu rāgotpattau kuṅkumadravyasaṃyogaḥ sāṃpratiko viśiṣṭa ityarthaḥ

8.11

NyS_3,2.11: niyamahetvabhāvād yathādarśanamabhyanujñā //
siddhāntasūtram /
niya--jñā (sū. 11) //
tadetadvyācaṣṭe /
tadidamupacayāpacayeti /
na hi dhūmadarśanānumito vahniḥ kvacitpravarttataityadṛśyamāne 'pi dhūme parvatatvamātreṇa parvatāntare 'pi vahnimanuminvate 'numātāra ityarthaḥ /
śaṅkate yatropalabdhiriti /
kṣaṇikatvaṃ pūrvāparabhāgavikalakālakalāmātrābasthāyitvam /
na ca tādṛśaṃ kṣaṇikatvaṃ naiyāyikāṃnāṃ kvacidapi saṃmatamiti na siddhasādhanamityarthaḥ /
nirākaroti /
satyamiti /
kasmātpunarasmadabhimataiva kṣaṇikatā na sidhyatyupacayāpacayaprabandhadarśanādityata
āha /
upacayāpacayaprabandhadarśanaṃ cānyathā bhavaditi /
co hetvarthaḥ /
śaṅkate tulyamiti /
( 408 / 5 )
nirākaroti nāsādhanāditi /
ekāntaniścayaṃ vinā na sādhanaṃ, dūṣaṇaṃ tu sandehāpādanenāpīti,
so 'yaṃ sādhanadūṣaṇayorviśeṣa ityarthaḥ

8.12

NyS_3,2.12: notpattivināśakāraṇopalabdheḥ //
uttarasūtramavatārayati /
athāvaśryaṃ sādhanaṃ vaktavyamiti /
notpa--bdheḥ
( sū. 12 ) //
utpattivināśakāraṇaṃ jñāpakamavayavopacayāpacayau na kṣaṇikapakṣe yujyete /
niranvayotpādavināśayorupacayāpacayapratayayābhāvāditi /
upacayāpacayātpattivināśakāraṇopalabdheriti /
upacayāpacayau ca tāvutpattivināśakāraṇe ceti karmadhārayaḥ /
utpattivināśakāraṇopalabdherityasya vyākhyānāntaramāha /
athavā kāraṇamiti /
( 409 / 1 ) samavāyikāraṇaṃ hi kāryātpūrvaṃ ca kāryakāle ceti lokasiddhaṃ taccaitatkṣaṇikatve 'nupapannamityarthaḥ /
ekakālānubhāvinī anubhavaḥ prāptiḥ ekakālaprāpte ityarthaḥ /
bhinnalokamaryādaḥ śaṅkate ādhārādheyabhāvasyeti/nirākaroti nānekāntāt /
bhavatāmapi rāddhānte rūpaṃ sapratidhaṃ kāryamādhāravacca /
yadi tu rūpamapyanādhāraṃ manuṣe tataste svasiddhāntavyākopa ityāha /
sparśastadāśraya iti ca vyāghāta iti /
sarva tadekakālānubhāvi siddhaṃ bhavatīti /
śaṅkate siddhaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ kṣaṇikeṣvapīti /
kāryasyānādhāratvaprasaṅgena,
na hi kṣaṇikatve kāryakāraṇabhāvo na sidhyati /
satu siddhaḥ kṣaṇikatvapakṣe 'pīti kāraṇavināśasamakālatvena kāryotpādasya kāryakāraṇayoḥ samānakālatvādityarthaḥ /
nirākaroti /
na hetvarthāparijñānāditi /
etāvatā prayāsena tvayā kāryakāraṇabhāvaḥ kṣaṇikānāṃ samarthyate na cāyamakṣaṇikatve heturapi tvādhārādheyabhāvaḥ sa cāśakyasādhanaḥ ko nu khalvayaṃ kāraṇavināśaḥ kāraṇābhāvo vā vināśakāraṇasānnidhyaṃ vā /
pūrvasminpakṣe kāryakāraṇayoḥ kutaḥ samānakālatā /
uttarasminnapyutpannasya paścādvināśakāraṇamānnidhye 'pi kutaḥ sataḥ kṣaṇikatā /
na cotpadyamānatāvinaśyattayostulyakālatvamanubhavavirodhāt /
kāryasya ca tadaivotpadyamānatve kāryakāraṇabhāvābhāvaḥ savyadakṣiṇaśṛṅgavaditi bhāvaḥ /
api ca dṛṣṭānto 'pi sādhyavikala ityāha /
tulādhārasyeti /
( 410 / 1 ) ye avayavakarmaṇī lāsollāsau na tayoḥpa kāryakāraṇabhāvaḥ /
yattvavayavikarmana tatra yaugapadyaṃ nāpi kāryakāraṇabhāva ekatvādityarthaḥ /
gurutvāprayatnasaṃyogā unnateriti /
vidhārakaḥ prayatnastulādhārasya tadapekṣaḥ saṃyogaḥ sayuktaṃsaṃyogo gurutvaṃ ca tatsaṃyuktāvayavāntaravartikāraṇamunnatestulāvayavasya
anavaterapi dravyaṃ gurutvavatsuvarṇādi parimayimāṇaṃ tatsaṃyogānugṛhīto rajjutulāsaṃyogaḥ kāraṇam

8.15

NyS_3,2.13: kṣīravināśe kāraṇānupalabdhivad dadhyutpattivacca tadupapattiḥ //
NyS_3,2.14: liṅgato grahaṇād nānupalabdhiḥ //
codayati na nāsti śītoṣṇasparśa bhedasyeti /
( 411 / 5 ) pariharati sa tu nimittāntarāditi /
punaścodayati /
aptejovayavānupraveśo na yukta iti /
svagatā mahābhūtaviśeṣāstadavayavāḥ pṛthivyādayaḥ
te hi parasparato viśiṣyanta iti viśeṣāḥ /
pariharati /
na yuktamiti /
yadi pratikṣaṇamanyatvamātreṇa viśeṣastataḥ kāṣṭhakṣaṇānāmapi bhūmyaśmalohavadviśeṣopalambhaḥ syāt /
yathā hi kāṣṭhakṣaṇādakasmāllohakṣaṇā bhidyante evaṃ kāṣṭhakṣaṇāntarāṇyapīti /
tasmātpārthivatve 'pi svato viśeṣāvāstheyau yato bhūmyaśmādibhyo vyāvarttante na vyāvarttante ca kāṣṭhakṣaṇāntarebhyaḥ kāṣṭhakṣaṇaḥ tasmādeva viśeṣādakṣaṇikatve 'pi kāṣṭhabhūmyaśmalohānāmupapannauttarettaro viśeṣa iti vṛthā kṣaṇikatvakalpaneti /
asādhanaṃ bhūsvabhāvaḥ /
kṣaṇikatvasiddhāvityarthaḥ /
dūṣaṇāntaramāha /
viruddhaścāyaṃ hetuḥ /
uttarottaraviśeṣadarśanāditi /
bhavatāṃ kila bhūtānāmanyonyavyāvarttakaṃ lakṣaṇe kharasnehauṣṇyeraṇātmakāni bhūtānīti /
kharā pṛthivī sneha udakam uṣṇaṃ tejaḥ īraṇaṃ samīraṇo gatimāniti yāvat /
tathotpāde tu kāṣṭabhūmyaśmalohānāmaṅgīkriṣamāṇe ekameva kharoṣnne kharoṣṇeraṇātmakaṃ syāditi saṃkīrṇatvā dbhūtalakṣaṇavyāghāta iti /
kaṭhinamiti kharāṃ pṛthivīmupalakṣayati /
asmatpakṣe tu na vyāghāta ityāha yasya punariti /
na kevalaṃ pṛthivyādilakṣaṇena virudhyate api tu śītoṣṇasparśabhedena nānātvasya sādhanena pūrvoktanāpītyāha /
viruddhaścāyamiti /
( 413 / 1 ) pṛcchati katham /
uttaram /
ekasya viśeṣābhyupagamāt /
yenaiva viśeṣeṇa pūrvasmānnānātvamabhyupagataṃ śītoṣṇādinā bhedena, tenaiva sampratyekatvādityarthaḥ /
siddhāntamabhyupetyeti /
pūrveṇa hetunā yo 'bhyupagato 'rthaḥ
tadvirodhitayā viruddhaityarthaḥ /
śaṅkate atha manyase na viśeṣamātramiti /
mā bhūdrūpaṃ sapratighamupādānamiti rūpasyaikasya nānātvamiti bhāvaḥ /
nirākaroti nābhiprāyeti /
yastvavayavānupraveśe deśayeduṣṇajale vahnisparśavadrūpagrahe 'pi syādayogolakaiveti taṃpratyekadeśimatena parihāramāha /
jale 'gnirūpagrahaṇaprasaṅstviti /
taddūṣayati /
tanneti /
yuktaṃ madhyandine savitṛprakāśenolvaṇena manda ulkāprakāśo 'bhibhūyate sajātīyatve satyulbaṇatvāt /
toyarūpaṃ tu nolbaṇaṃ na ca sajātīyamabhāvasvaratvāt /
tejastu bhāsvaraṃ tasmānnābhibhava ityarthaḥ /
paramārthaparihāramāha /
api tu tejasaścāturvidhyāt /
kiṃ cidudbhūtarūpasparśaṃ tejo bhavati, yathā savitṛ prakāśaḥ śaradi divā, kiñcidanudbhūtarūpasparśaṃ yathā cākṣuṣaṃ tejaḥ kiṃ cidudbhūtarūpamanudbhūtasparśaṃ ca yathā pradīpaprabhāyāṃ tejaḥ kiṃ cidanudbhūtarūpamanudbhūtasparśaṃ yathā coyagataṃ tejaḥ yathā vā niśīthe nidāghasamaye tejo yato medasvinaḥ svidyantīti /
pratijñārthaṃ yathāsambhavaṃ vikalpya dūṣayati /
yā ceyaṃ pratijñeti /
atha varttamānaṃ sphaṭikamabhyupagamya yadatītaṃ sphaṭikāntaraṃ tatpakṣīkṛtya vartamānāttadanyaditi sādhyate /
nirākaroti /
evaṃ satīti /
( 413 / 5 ) yadi liṅgaṃ svasattājñānābhyāṃ namakaṃ tadā satyapi jñāne atītadharmasya sattā nāstīti na gamakamiti bhāvaḥ /
yadi punaḥ svajñānamātreṇa gamakaṃ liṅgamucyeta tadā dūṣaṇāntaramāha /
varttamānācceti /
tadvirodhyāśrayavināśānuvidhānena vinaśyatīti /
virodhīti guṇābhiprāyam /
guṇo hi virodhipanā guṇāntareṇa nāśyate /
āśrayanāśeceti sarvasādhāraṇam /
āśrayagrahaṇaṃ copalakṣaṇaṃ tenāsamavāyikāraṇanimittakāraṇavināśenāpi yathāsambhavamunnetavyamiti /
śaṅkate vinaśyadavastheti /
mā bhūtpradīpo dṛṣṭānto vinaśyadavasthe tu dravye karmotpannamutpattyanantaramevāpavṛjyate ata īdṛśaṃ karma dṛṣṭānto bhaviṣvatītyarthaḥ /
nirākaroti na karmaṇa iti /
karmāpalāpanibandhano hyayaṃ kṣaṇikabādastadabhyupagame na bhavitumarhati /
sthirād dravyādāgantukakarmasahitādeva kāryotpādopapatteriti /
nirākaraṇāntaramāha
anabhyupagamācceti /
tādṛśasyāpi karmaṇaḥ kṣaṇikatvasyāsmābhiḥ,
tathā hi dravyasya vinaśyattā karmotpāda ityekaḥ kālaḥ/aya dravyasya vināśaḥ na ca kāraṇotpādasamaye kāryotpāda iti dravyavināśānantaraṃ karmanāśa
iti siddhaṃ kṣaṇadvayāvasthānaṃ karmaṇa iti /
śaṅkate /
vināśahetvabhāvāditi cet /
ayamabhisaṃdhiḥ svakāraṇādayaṃ bhāvo vinaśvaro jāyate 'vinaśvaro vā ? vinaśvaraśced vināśaṃ prati na hetumapekṣeta na hi nīlaṃ svakāraṇādutpannaṃ nīlatve hetumapekṣate tasyaiva tādrūpyat /
avinaśvaraścettathā 'pi nāsya hetuśatairapi śakyo vināśaḥ kartum /
na hi nīlamutpanne pītaṃ śilpiśatenāpi śakyaṃ kartum /
api cāyaṃ vināśo bhāvaspaya kāraṇairāthīyamāno bhāvādbhinno 'bhinno vā jāyate /
abhinnatve bhāva evāsāviti vinaṣṭo bhāvaḥ prāgvadupalabdhyarthakriye kuryāt /
na ca bhāvābhāvayoḥ kāraṇabhede sati sambhavatyabhedaḥ /
tantusaṃyogabhedebhyo hi po jāyate tantuvibhāgādvā tantuvināśādvā paṭābhāva iti kāraṇabhedaḥ /
bhāvādbhinnatve tu jāyatāmabhāvo bhāvasya kimāyātaṃ na hi kramelakotpādane pīlavo nivartante /
abhāvena bhāvastirodhīyata iticet /
na tirodhānasyāpi bhāvādabhede pūrvavadupalabdhyādiprasaṅgaḥ /
bhede 'pi tirodhānasyānyasyotpāde anyasya na kiṃ cidutpannaṃ vinaṣṭaṃ ceti bhāvatādavasthyātpūrvavadupalabdhyādiprasaṅgaḥ /
api ca yadyeṣāṃ dhruvabhāvi na tatra teṣāṃ hetvantarāpekṣā yathā kṛpāṇasyāyomayatve /
dhruvabhāvī ca kṛtakānāṃ bhāvānāṃva vināśa iti viruddhavyāptopalabdhiḥ /
dhruvabhāvitā hi pratiṣidhyamānahetvantarāpekṣatvaviruddhatannirapekṣatvavyāptopalabdhā seha pratīyamānā nirapekṣatvamupasthāpayantī hetvantarāpekṣatāṃ pratikṣipati /
ye hi hetvantarāpekṣo na te dhruvabhāvino yathā vāsasi rāgādayaḥ kusumbhādisaṃyogasāpekṣā nāvaśyaṃ bhāvina iti /
tasmādabhāvasya sarvopākhyārahitasya kalpitasya kriyānupapanneti abhāvaṃ karotīti karoti kriyāyā abhāvena sambandhānupapatternañāsambandho bhāvanaṃ karotīti /
yathāha ... na tasya kiṃ cidbhavati na bhavatyeva kevala ... miti /
tasmādvināśakāraṇābhāvādutpannamātra evabhāvo vinaśyatītisiddhaḥ kṣaṇabhaṅga iti /
tadetannirākaroti /
na vikalpānupapatteḥ /
ayamabhisandhiḥ yattāvadvikalpitaṃ svahetubhyo bhāvā vinaśvarā avinaśvarā vā jāyanta iti /
tatra brūmaḥ kiṃ punaridaṃ vinaśvaratvaṃ bhāvānāmabhimatamāyuṣmataḥ kiṃ vināśasvabhāvatvam āho vināśārhatvaṃ nityebhyo vyāvṛttaṃrūpam /
na tāvatpūrvaḥ kalpaḥ parasparaparihāravatorbhāvatannāśayostādātmyānupapatteḥ /

tādātmye ca vināśavadbhāvo 'pi dvitīyādikṣaṇeṣu varteteti sādhu kṣaṇikatvaṃ samarthitamatrabhavatā bhāvānāṃ nityatvamupapādayatā /
bhāvasamaye vā vināśo 'pi bhāvātmā 'stītyatyantābhāvo bhāvasya bhavediti suṣṭhavadātaṃ tattvaṃ bhāvānām /
na ca bhāva ekakṣaṇasthitidharmā nāśo dvitīyādikṣaṇeṣviti sāmpratam /
prathamadvitīyalakṣaṇāvacchedalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargeṇa bhedāt /
dvitīyaṃ tu kalpamanumanyāmahe /
nanvevaṃ vināśārhāścedbhāvāḥ svakāraṇādutpannāḥ
hantodayānantaramevāpavṛjyeran nāpavṛjyante vināśārhā api paṭādayastantuvināśādvā tantuvibhāgādvā svakāraṇādhīnajanmano vinaṅkṣyanti /
na hi taṇḍupalāḥ pacelimā iti vinaiva dahanasalilasaṃyogapracayabhedaṃ viklidyanti /
kāṣṭhāni vā bhidelimānīti kuṭhārābhighātamantareṇa dalanti /
yo manyate ta eva taṇḍulāḥ pacelimāḥ ye samarthadahanodakapiṭharasa habhuvaḥ tadanantaraṃ hi pulākāḥ prādurbhavanti,
yadanantaraṃ hi na prādurbhavanti na te pacelimā iti /
tasyottaramakṣaṇikārthakriyāmupapādayanto vakṣyāmaḥ /
tasmādvinaśvarāṇāmutpatteḥ svakāraṇānna vināśakāraṇāpekṣā bhāvānāmiti yuktam /
kevalaṃ bhāvādanyasyākāraṇattvaṃ bruvāṇaḥ paryanuyojyo bhavān /
kimakāraṇatvānnāśasya nāstitvaṃ rocayate kiṃ vā nityatāṃ tatroktaṃ sākṣāddūṣaṇaṃ vārttikakṛtā bhavatāṃ śākyānāṃ pakṣe akāraṇaṃ dvidhā nityaṃ vyoma śaśaviṣāṇādi vā tuccham /
asmākaṃ tu nitmayeva bhavadabhimatasya tasya tucchasyābhāvasyānaṅgīkārādasmadabhimatasya bhavadbhiranaṅgīkṛtatvena nāstītyadhyāropya rāśireka uktaḥ /
utpannasya vināśa iti sarvajanīnaṃ tadviparītaṃ bhavatpakṣe prāpnoti /
nanvastu bhāvābhāvayoḥ sahāvasthānaṃ ko doṣa ityata āha /
tataśca bhāvānāmiti /
( 414 / 5 ) śaṅkate athāvināśitvāditi /
prayojanakṣatiriyaṃ yadakāraṇatve vināśasyaiṣa doṣa iti /
na tu doṣabhayena sphuṭatarapramāṇabādhitaṃ kāraṇatvaṃ vināśasya śakyamaṅgīkartumiti bhāvaḥ /
gūḍhābhisaṃdhiḥ siddhāntī pṛcchati vināśo na vinaśyatīti kuta etat /
codaka
āha vinaṣṭānāmiti /
siddhāntī bauddhamatamālambyāha /
na hi vināśābhāva iti /
yasya paṭābhāva eva tucchastasya tadabhāve kā kathā tasya tucchādapi tucchataratvāditi bhāvaḥ /
svamatamāsthāyāha /
api ca vināśaḥ kāraṇavāṃśceti /
śeṣaṃ subodham /
yadapyakāraṇatve kāraṇamuktaṃ bhāvādbhinnaścedabhāvo janyetā bhāvatādavasthyamiti /
tatrocyate /
nābhāvasyotpāde bhāvasyāparā nivṛttiḥ kiṃ tvabhāvotpāda eva tannivṛttiḥ kathamanyasyotpāde 'nyasya nivṛttiḥ atra svabhāvabhedairuttaraṃ vācyaṃ ye parasparaparihārāvasthitayaḥ te svahetubhyo jāyante /
na hi svato 'nyasyāṅkuraspaya vahnirna kāraṇamityanyatvāviśeṣādbhasmano 'pi na kāraṇamiti /
svabhāvabhedena tu kāryakāraṇabhāvaniyamasamarthanaṃ parasparaparihārasthitiniyame 'pi tulyam /
yathā cotpādasya purastādakhilasāmarthyarahitasyāṅkuraprāgabhāvasyopakāraṃ kiṃ cidakurvanto 'pi bījādayo 'ṅkuramārabhante tadutpādasyaiva tatprāgabhāvanivṛttirūpatvāt /
evaṃ tadabhāvahetavo 'pi bhāvarūpe akiñcitkarā api tadabhāvamādadhati na cedbhāvarūpe kiṃ citkṛtaṃ tadabhāvahetubhiratha bhāvaḥ prāgiva svābhāvasamaye kasmānna svarūpopalambhārthakriye karoti /
athotpādātprāgivotpanno ''pyaṅkuraḥ kasmādupalambhārthakriye karoti /
utpatteḥ prāgaṅkuro nāsīttena nākārṣīdutpannastvasti tasmātkarotīticet /
hanta bhāvo 'pi yadāsīttadā 'kārṣīttadānīṃ tu vinaṣṭa iti nāsti tena na karoti /
yathā ca bhāvotpāda eva tatprāgabhāvasya nāstitā evamabhāvotpāda eva bhāvasya nāstitā /
upajanāpāyadharmatayā bhāvābhedo vināśasya tato na sadasadrūpatayā dvairāśyaṃ viśvasyeti cet ko 'yamupajano yadi svakāraṇasamavāyaḥ sattāsamavāyo vā so 'bhāve nāsti /
atha svarūpapratilambhaḥ
tathā 'pi tāvanmātrasya sāmye 'pi avāntarabhedena dvairāśyopapattiḥ /
tasmādyathā sattvasya sāmye 'pi dravyaguṇakarmāṇi tena tattvenānyonyaṃ bhidyante evaṃ prameyatvābhidheyatvakāraṇavattvenāviśeṣe 'pi tadbhiḥ sahāsatāṃ sattātadviraharūpabhedādbheda
iti siddham /
yā 'pi dhruvabhāvitā vināśasya /
tatra brūmaḥ dhruvabhāvitvena vināśasya hetvantarānapekṣatvaṃ bruvāṇo nāhetukatvaṃ vaktumarhati /
hetvantaranirākaraṇe hetumātrānirākaraṇāt /
viśeṣaniṣedhasya śeṣābhyanujñāphalakatvāt /
api ca dhruvabhāvitvamasiddhamanaikāntikaṃ vā /
idaṃ bhāvān pṛṣṭo vyācaṣṭāṃ kiṃ ghaṭasantānātsabhāgāt kapālasaṃtatirdhruvabhāvinī na vā /
na ced
nna vināśo 'pi ghaṭasya dhruvabhāvī na khalu visabhāgakṣaṇotpādamantareṇa ghaṭavināśamīkṣāmahe māṃsacakṣuṣaḥ tathā cāsiddhā dhruvabhāvitā vināśasya /
atha dhruvabhāvinī tasyāmeva tarhi visabhāgasaṃtatau dhruvabhāvinyāṃ mudgarādihetvapekṣetyanaikāntikaṃ dhruvabhāvitvaṃ nānapekṣatvavyāptamiti na hetvantarāpekṣitvaṃ niṣeddhumarhatīti /
tadetadyaścākāraṇavināśedoṣaḥ sa cāparihārya ityanena vārttikena sūcitam/evaṃ tāvadanyatve sādhye doṣa ukta iti /
( 415 / 11 )
yadyapi kṣaṇikatvamapi pūrvamuktaṃ dūṣitaṃ ca tathā 'pi kṣaṇikābhidhānaṃ tavānyaparamanyatvameva tu tatra pradhānam /
idānīṃ tu kṣaṇikatvameva pradhānatayā sādhyamityetāvatā prakaraṇabheda
iti /
viśeṣaṇaṃ siddhāntavirodhīti /
yadyanāśuvināśino 'pi ke cana bhāvā bhaveyuḥ tato viśeṣaṇamāśuvināśina
iti kalpeta tathā ca siddhāntavirodha ityarthaḥ /
matvarthīya iti /
( 416 / 2 ) kṣaṇika iti /
ata iniṭhanāviti matvarthīyaṣṭhan /
anantareṇa vināśena viśiṣyamāṇa
ityupalakṣyamāṇaḥ /
sarvāntakālamiti /
pūrvāparabhāgavikalakālakalaikā jyotirvidyāsiddhā sarvāntya kālamiti saṃjñāmātraṃ na tu vāstavaṃ vāstavī ca kṣaṇikatā 'bhimateti /
pakṣavacanaṃ dūṣayitvā hetuṃ dūṣayati ye 'pīti /
atrādigrehaṇena sattvakṛtakatvādayaḥ saṃgṛhītā veditavyāḥ /
tatra yatsattatsarvaṃ kṣaṇikaṃ yathā ghaṭaḥ saṃśca vivādādhyāsitaḥ śabdādiriti svabhāvahetuḥ sattāmātrānubandhitvātkṣaṇikatvasya /
kathaṃ punaḥ sattāmātrānubandhasiddhiḥ kṣaṇikatāyāḥ, /
ucyate sattvaṃ nāmārthakriyākāritvaṃ bhāvānāṃ nānyat /
na hyasti sambhavaḥ saṃśca bhāvo na cārthakriyāṃ karotīti /
tathā hi sa sarvajñasya vijñānasyālambanapratyayo bhavenna vā /
na ced nāsti sarvajño vā na sarvajñaḥ tasyaivājñānād /
ālambanapratyayaścet kathaṃ nārthakriyāṃ karotīti /
na ca sattāsāmānyaṃ nāmāsti kiṃ cana /
nāpi tatsamavāyo yataḥ sannityucyate /
tatsadbhāve vā na bhāvatāṃ sāmānyaviśeṣasamavāyāḥpa santo bhaveyuḥ
teṣāṃ sāmānyādhāratvānabhyupagamāt /

pramāṇagrāhyatā 'pi pramāṇaviṣayatā pramāṇaṃ pratyālambanapratyayatvameva taccārthakriyākāritvānnānyaditi siddhamarthakriyākāritvameva sattvamiti /
tacca kramākramābhyāṃ vyāptaṃ tṛtīyaprakāravirahāt /
tathā hi bhāvānāṃ tāsu tāsvarthakriyāsu kramākramau parasparaparihāravantau cakāstaḥ
tathā ca kramākramātmakaṃ prakārāntaramapi yadīdṛśābhyāmevānubhūtāvasitābhyāṃ kramākramābhyāṃ karambitamaṅgīkriyate tato dṛśyamānayorapi kramākramayoḥ parasparasaṅkaraprasaṅgaḥ /
karambitāvena hi kramākramāvimāvapīti dṛśyamānaḥ kramo 'kramātmakaḥ akramaśca kramātmakaḥ pratibhāseta /
na ca tathā pratibhāsate /
etena pratyakṣameva parasparaparihāravantau kramākramau paricchindatsarvatraivānayoḥ saṃkaraṃ pratikṣipati /
yadi kva cidapyanayostādāmyaṃ bhavedihāpi tāveva kramākramāv iti saṃkīrṇau gṛhyeyātām /
tasmādanayoriha saṃkarānupalambha
eva deśāntare kālāntare ca saṃkaraṃ niṣedhati /
tādātmyaniṣedhe ca dṛśyatvaviśeṣaṇādanupalabdheḥ
dṛśyamānastambhatādātmyena svayamadṛśyānāṃ piśācādīnāṃ dṛśyānāṃ ca plavaṅgādīnāmaviśeṣeṇā pratiṣedhāt /
yathāha viśeṣaṇaṃ cāvācyamiti /
anevaṃbhūtakramayaugapadyavyatirekavatī prakārāntare kramayaugapadye eva na bhavataḥ na hi śabdābhedena vastuno 'pyabhedaḥ /
mā bhūdgośabdasāmānādhikaraṇyena vāgādīnāmapi viṣāṇitvaprasaṅgaḥ /
syādetat /
mā bhūtāṃ kramayaugapadye astvanya eva kramākramābhidhānaḥ kramayaugapadyābhyāmanyaḥ prakāro yamāsthāya bhāvāḥ sthirā apyarthakriyāyāyāmupayokṣyante /
na tveṣāṃ prakārāntaravadarthakriyā 'pi piśācāyamānaiva /
tathā cet kiṃ naḥ chinnaṃ dṛśyamānāstvanubhūtāvasitāḥparasparavyāvṛttakramayaugapadyarūpaprakāradvayasamāliṅgitarūpā arthakriyā na prakārāntarādbhavitumīśate /
na ca prakāparāntaramapi /
tathā hi yatra yatprakārapratiṣedhena yaditaraprakāravyavasthāniyamastatra na prakārāntarasambhavaḥ
yathā nīlaprakārapratiṣedhenānīlaprakāravyavasthāyāṃ pīte asti catayoranyataraprakāraniṣedhe 'nyataravyavasthāniyamo niṣidhyamānaprakārāviṣayīkṛte sarvatra kāryakāraṇe iti viruddhopalabdhiḥ /
niṣidhyamānaprakārāntarasambhavaviruddho hi dvayoranyataraniṣadhenānyataravyavasthāniyama
iti prakārāntarāsambhavādbhāvānāmarthakriyā kramākramābhyāṃ vyāptā tau ca sthirānnivarttamānāvarthakriyāmapi vyāvartayataḥ vṛkṣateva nivartamānā śiṃśapātvamārāddṛśyamānādekaśilāmayādbhūbhṛtkaṭakāditi pratibandhasiddhiḥ /
tathā hi na tāvatāvadakṣaṇikaḥ krameṇārthākriyāṃ karttumarhati /
svena hi rūpeṇa bhāvā arthakriyāyāmupayujyamānā dṛśyante /
yadvastu yatkāryānvayavyatirikānuvihitabhāvābhāvaṃ tadvastu tatkāryaprasavasamarthaṃ rūpaṃ ca tasya kāryeṇānukṛtānvayavyatirekamiti rūpameva samarthaṃ, tacca dvitīyādikṣaṇeṣviva prathame 'pi kṣaṇe saditi dvitīyādikṣaṇajanyakāryakalāpaṃ prathama eva kṣaṇe niṣpādayet, samarthasya kṣepāyogāditi nākṣaṇikasya kramavadvyāpāratā prasajyate /
syādetat samartho 'pi kramavatsahakāriyogāt krameṇa karotīti /
tadavuktam /
vikalpāsahatvāt /
kimasya sahakāriṇaḥ kaṃ cidupakāramādadhati na vā, ādadhānā vā bhāvādbhinnamabhinnaṃ vā /
tatra bhinnopakārādhāne bhāve satyanutpattarupakāre ca satyutpatteḥ evaṃ kāryasyopakāra eva janako na janako bhāvaḥ /
na copakārasahakārī bhāva
eva kāryasya janako nopakāramātramiti vācyam /
upakārasyopakārāntarajanane anavasthānāt /
ajanane tu sahakāribhāvābhāvāt /
abhinnopakārādhāne ca bhāva eva janayet sa ca prāgapyāsīditi sahakārivaiyarthyam /
anupakārakatve vā sahakāriṇo na bhāvenāpekṣyerannityutpannamātra
eva bhāvaḥ kāryamutpādayet /
yadi manyate anupakārakā api bhavanti sahakāriṇo yatastaiḥ saha bhāvaḥ kāryaṃ karoti /
na cabhāvena nāpekṣyante tairvinā kāryasyānutpatteriti /
nanu svarūpeṇa cetkāryajanako bhāvaḥ na kasmānnemānantareṇa janayati tebhyaḥ prāgapi svarūpasadbhāvāt /
sahakārirūpeṇa vā janakatve sahakāriṇa eva janakā na janako bhāvaḥ /
na cobhayabhāvābhāvānuvidhānādarthakriyābhāvābhāvayorekasmācca vyabhicārādubhayādhīnateti sāṃpratam /
bhāve satyanutpādātkāryasya vyabhicāreṇa caramabhāvinimittasahakārisamavadhāne sati bhāvādeva sahakārisamavadhānasyaiva caramabhāvino vyabhicāreṇa kāraṇatvāvadhāraṇāt /
etenaitannirastaṃ yadāhureke ... svahetorvilambakārī bhāvo jāta iti notpannamātraḥ karotīti ... /
sā hi bilambakāritā asya svabhāvaḥ sahakārisamavadhānakāle 'pyasti na vā, asti cettadāpi na kuryāt /
nāsti cet kathaṃ svabhāvanāśe bhāvo na naṣṭaḥ /
athāsya vilambakāritā na svabhāvaḥ kathamutpannamātro na kāryaṃ kuryāditi /
tasmānna krameṇārthakriyā bhāvanāṃ, nāpi yaugapadyena,
tasmādyāvatkārya tenākṣaṇikena prathame kṣaṇe sampāditaṃ tābatsarvaṃ dvitīyādikṣaṇeṣu sampādayet /
tāvatkāryasampādanasvarūpasya dvitīyādiṣvapi kṣaṇeṣu bhāvāt /
na ca sampāditaṃ śakyasampādanamiti yada dvitīyādikṣaṇeṣu sampādayati tatprathamakṣaṇe sampāditādanyaditi kramā evāvarttanta iti tatra cokto doṣaḥ /
yugapatkṛtakṛtyasya vā dvitīyādiṣu karttavyābhāvānnārthakriyāsāmarthyamastītyasattvena kṣaṇikatvāpattiḥ /
tasmādakṣaṇike sattvavyāpakayoḥ kramākramayoranupalambhādvyāpakānupalabdhyā nivarttamānaṃ sattvamakṣaṇikāt kṣaṇikatvena vyāpyata iti pratibandhasiddhiḥ /
nīlameva nānubhūtāvasitaṃ samāropitākṣaṇikabhāvamakṣaṇikaṃ tādṛśanīlasvarūpopalambha eva tatrākṣaṇike kramayaugapadyānupalambhaḥ yathā bhūtalasvarūpolambha
eva samāropitadṛśyattvasya ghaṭasyānupalambhaḥ
bhūtalaṃ ca tathotpannaṃ ghaṭābhāvo na tvabhāvo nāma kaścidvigrahavānasti yaḥ pratipattigocaraḥ syāt /
api vyavaharttavyaḥ param /
syādetat /
kṣaṇikobhāvo 'rthakriyājanakasvabhāvo na vā, na cedasanneva, tajjanakasvabhāvaścetkimasya sahakāribhiḥ /
utpannamātrameva bījamaṅkuraṃ janayet /
nanūtpanno bījakṣaṇaḥ samartho janayatyevāṅkuraṃ kutaḥ samarthasyotpattiḥ samarthasyotpattiḥ pūrvasmādbījakṣaṇāt /
tarhi tatsantānavartināṃ sarveṣāṃ bījatvāviśeṣādaṅkurajananasāmarthyamiti kusumānantaralabdhajanmamātrameva bījamaṅkuraṃ janayet /
maivam /
pūrvapūrvakṣitibījapavanādikṣaṇasamavadhānotpannātiśayavaduttarakṣaṇaparamparālabdhajanmā 'ntyobījakṣaṇaḥ samarthaḥ samarthakṣityādilakṣaṇasahabhūranapekṣa
evāṅkurañjanayati /
na cāsya kṣityādisahabhuvastadanapekṣasyāpi tairvinā karaṇe tadekasāmagryadhīnasya tadabhāve 'bhāvāt /
na vā sahakāritā kṣityādīnāṃ taireva sahāṅkurajananāt /

teṣāmapi kāryātpūrvabhāvasya niyamato 'viśeṣāt /
tanmātratvādeva ca kāraṇatāyāḥ /
na vānapekṣāṇānamapi pratyekaṃ kāryāntarārambhaṇaṃ tanmātrasya tebhya upalabdhestatraiva sāmarthyaniyamāt /
na ca kṛtakaraṇatayetareṣāmakriyā sahakriyāyāṃ kṛtamityasambhavāt /
na ca svakāraṇalabdhasannidhayo bhāvāḥ prekṣāvantaḥ śakyamidamasmāsvekenāpi kartuṃ kṛtaṃ naḥ sarveṣāṃ sannidhānenetyālocya nivartitumīśate /
na casvakāraṇabhedamātraṃ kāryabhedahetuḥ api tu sāmagrībhedaḥ tasminsati kāryabhedopalabdheḥ
abhinnābhedasāmagrīti na kāryabhedaprasaṅgaḥ /
parasparasamavadhānaṃ copasarpaṇapratyayebhyaḥ kṣityādīnāmiti /
na ca kṣaṇikasyārthakriyāvirodhādasādhāraṇatā hetoḥ /
na ca sādhyadharmiṇi dṛśyamāne śabdādau vyāptisādhanādeva sādhyasiddherasādhanāṅgaṃ hetuvacanam /
na khalu sarvopasaṃhāravatī vyāptirdṛśyamātraviṣayā bhavitumarhati /
śakyaṃ hi śaṅkituṃ pareṇādṛśyamāmanānāṃ sattvamakṣaṇikād na vyāvarttitaṃ tvayeti sattvamanaikāntikaṃ kṣaṇikatvasādhana iti /
tasmādyaddṛśyamadṛśyaṃ vā tatsarvaṃ kṣaṇikamiti darśanīyā vyāptiḥ /
nanvevamapi śabdādervivādāspadī bhūtasya vyāptidarśanabalādeva siddhā kṣaṇikateti tadavasthamevāsādhanāṅgatvaṃ hetuvacanasya /
maivam /
asatyapi śaśaviṣāṇādau yatsaddṛśyamadṛśyaṃ vā tatsarvaṃ kṣaṇikamiti yathā sarvopasaṃhāravatī vyāptiḥ na ca śaśaviṣāṇādayo 'pi bhavanti kṣaṇikāḥ evaṃ satyapi vivādāspadī bhūte śabdādau vyāptisiddhavapi na sidhyati kṣaṇikatā,
tenāvaśyaṃ darśayitavyameteṣāṃ kṣaṇikatvasādhanāya sattvamiti nāsādhanāṅgatā hetuvacanasyeti /
atrocyate /
na sattvaṃ kṣaṇabhaṅgasiddhāvaṅgamasādhāraṇatvāt saṃdigdhavyatirekitvādvā /
tathā hi kramākramābhyāṃ vyāptaṃ sattvaṃ tadanupalambhenākṣaṇikādvyāvarttata evaṃ tadeva sāpekṣatvānapekṣatvābhyāṃ vyāptaṃ tadanupalambhena kṣaṇikādapi vyāvarttate tasmādgandhavattvavadasādhāraṇaṃ sadasādhanāṅgam /
tathā hyantakṣaṇaprāptāni kṣitipavanapāthastejobījāni samarthāni prāgbhāvaniyatāni niyatacaramotpādānāmavanijalānalāṅkurāṇāṃ kāraṇaṃ bhavadbhirabhyupeyante tānyamūni parasparānapekṣāṇi vā janayeyuḥ sāpekṣāṇi vā /
nanu nirapekṣāṇyevāntyakṣaṇaprāptāni kṣityādīnyuttarasminpuñje janayitavyaityuktam /
tatkimanabhyupagatavikalpena sāpekṣāṇi /
nirapekṣāṇi ceti /
tatkimidānīṃ samarthabījakṣaṇajanako 'pi bījakṣaṇo 'napekṣa
eva /
oṃmiti cet /
nenvevaṃ sarva eva bījakṣaṇā nirapekṣāḥ svakāryopajana iti kṛtaṃ sahakāribhiḥ /
nanūktaṃ naite prekṣāvantaḥ kiṃ tu svapratyayādhīnaniyatasaṃnidhayo na vyavadherīśata iti /
tatkimayaṃ kṛṣīvalo 'pi na prekṣāvān ?, prekṣāvān yataḥ prayatnena kusūlādavatārya bījamāvapati bhūmau parikarṣitāyāṃ,
kṣityādisahabhuva eva bījakṣaṇasyātiśayotpādaparamparāyā aṅkuraprasavasāmarthyāt kuśūlasthāttu sahasreṇāpi varṣairaṅkurānutpāde tatrāvapatīti /
cet /
atha kimayaṃ na svasaṃtānamātraprabhavaḥ samartho bījakṣaṇaḥ tathā cetkathaṃ saṃtānāntaraṃ nāpekṣeta svakārye /
nanvapekṣata eva kiṃ tu tu svotpāde na punaḥ svakārye, tatra tasyānapekṣatvamupeyate na tu svotpāde /
nanūtpattāvapyasya jāgarti svasaṃtānavarttī pūrva eva nirapekṣaḥ kṣaṇa evaṃ tasya pūrvaḥ pūrvaḥ kṣaṇaḥ svasaṃtatipatita evānapekṣo jāgartyupajanana iti kuśūlanihitabīja eva syātpa kṛtī kṛṣīvalaḥ kṛtamasya kṛṣikarmaṇā duḥkhabahulena /
tasmātparasparāpekṣāṇāmevāntyakṣaṇaprāptānāṃ kāryajanakatvamakāmenāpyupeyam /
api cāntyakṣaṇaprāptaṃ bījamanapekṣya aṅkurāvanipavanapāthastejāṃsi janayetkiṃ yenaiva rūpeṇāṅkuraṃ janayati tanaiva taditarāṇyapi kiṃ vā rūpāntareṇa /
na tāvattenaiva kṣityādīnāmaṅkurasvābhāvyāpatteḥ /
na khalu bhavatāṃ kāraṇābhede bhedavatkārya bhavitumarhati /
kāryabhedasyākasmikatvaprasaṅgāt /
yathoktaṃ bhavadbhireva ayameva hi bhedo bhedaheturvā yadviruddhadharmādhyāsaḥ kāraṇabhedaśceti /
nāpi sāmagrībhedaḥ tasyā apyabhedāt /
anyathā sahabhāvaniyamābhāvāt /
svakāraṇādāsāditaḥ kaścideva svabhāvabheda ekastādṛśo yasmānnānākāryāṇi jāyante tasmānnākasmikatvaṃ kāryanānātvasya nāpyatiprasaṅgaḥ tādṛśasya tasyāsārvātrikatvāt /
na ca kāryakāraṇayorabhedo yena kāraṇabhedābhedāvanupatetāṃ kāryabhedābhedau /
tasmādyathā kebhyaḥ kaścideva bahubhyaḥ kāryamekaṃ jāyate tathaikasmādeva kutaścidbahūni janayiṣyante kāryāṇīti cet /
mudhaiva tarhi nānādeśavṛttireko 'vayavisāmānyasaṃyogādirarthastapasvī bhavatāyāsitaḥ na hi nānātve 'pi deśānāṃ tadāśritaḥ sāmānyādirartho nānā bhavitumarhati /
tasya tebhyo 'bhinnatvāt /
rūpāntareṇa bījamaṅkurāditareṣāṃ kṣityādīnāṃ janakam tathā hi bījamaṅkurasyopādānaṃ tatsārabhāgavikriyayā 'ṅkurasyotpatteḥ kṣityādiṣu tu janayitavyeṣu sahakāri pūrve tu kṣityādayaḥ kṣityādīnāṃ yathāsvamupādānāni tadvikriyayā tadutpattiriti cet /
atha sahakāritopādānate kimekaṃ tattvaṃ nānā vā /
ekaṃ cet kathaṃ rūpāntareṇa janakaṃ nānātve tayorbījādbhedo 'bhedo vā bhede kathaṃ bījasya janakatvaṃ tābhyāmevāṅkurādīnāmutpatteḥ /
abhede vā kathaṃ na bhedo bījasya bhinnatādātmyāt /
tayorvaikarūpatvameva tādātmyāt /
tasmādaṅkurādbhinne kṣityādau janayitavye tadupādānaṃ pūrvameva kṣityādisamasamayabhāvi bījenāpekṣyate /
evaṃ bījamapi samasamayabhāvyeva sahakārikāraṇaṃ kṣityādibhirapekṣyate nānyathā kāryabhedasiddhirityanicchatā 'pyabhyupeyam /
na cānupakārakamapekṣāgocara
iti bhavadbhirevopapāditam /
na ca kṣaṇikasyopakārakatavasaṃbhavo 'nyatra jananāt tasyābhedyatvāt /
na ca samasamayabhāvinorjanyajanakatvamasti savyetaraviṣāṇayoriva /
tasmātsvasaṃtānamātrādeva kāryotpādaprasaṅgātkāryabhedānupapatteścānupakāriṇyapekṣāvirahācca kṣaṇikasyāpi sāpekṣasyānapekṣasya vā nārthakriyā saṃbhavinītyasādhāraṇasattvaṃ na kṣaṇabhaṅgasiddhāvaṅgam /
atha mā bhūdasādhāraṇatā sattvasyetyanupakārakeṣvapi kāryakaraṇāyāpekṣābhyupeya te teṣāmapi kāryeṇānukṛtānvayavyatirekatvāt /
na tvanena krameṇākṣaṇiko 'pi bhāvo 'nupakārakānapi sahakāriṇaḥ kramavataḥ kramavataiva kāryeṇānukṛtānvayavyatirekānapekṣiṣyate /
kariṣyate kramavatsahakārivaśaḥ krameṇa kāryāṇi /
samarthasyāpyapekṣaṇīyāsannidheḥ kāryakṣepaupapatsyate /
na caitāvatā sahakārisamavadhānādevotpattimataḥ kāryasiddhiḥ kṛtameṣāṃ rūpeṇeti vācyam /
tatsahitādeva tata utpattidarśanāt /
rūpe satyapyanutpādāt /
samavadhāne (hetu) satyutpādādeva kāryasvasamavadhānameva heturna punā rūpamapīti cet tatkimidānīṃ rāsabhāditulyatābījarūpasya /
oṃmiti cet /

atha kasmādgardabhādīnantareṇeva bījarūpaṃ vināpi nāṅkuro jāyate /
tatsamavadhānasya tatkāraṇatvāditi cet /
tatsamabadhāne kāraṇe kathaṃ tanniveśi rūpamapi na kāraṇam /
na cāvarjanīyatayā tanniveśaḥ /
samavadhānamātrasya bījarūpamantareṇāpi tatra tatra bhāvāt /
viśeṣastu samavadhāne rūpameva bījādīnām /
tasmādya thobhayādhīnanirūpaṇā vyāptirayogavyavacchedena vyāpake nirūpyate vyāpye bhāva eva vyāpakasya nābhāva iti vyāpye punaranyayogavyavacchedena vyāpaka
eva bhāvo vyāpyasya nānyatreti evaṃ kāryakāraṇabhāvo 'pyubhayādhīnanirūpaṇo 'pi kāraṇe ayogavyavacchedena nirūpyate /
kāryotpādasya purastādbhāva
eva kāraṇasya nābhāva iti /
kārye punarayogavyavacchedena /
kāraṇa eva sati bhāvo nānyasminniti anubhavānusārānniścīyate /
tathaiva hi laukikaparīkṣakāṇāṃ saṃpratipatteḥ /
na ca kāraṇataiva sattā kiṃ tu svarūpaṃ nīlāderanubhūtāvasitaṃ taddhi tenaiva rūpeṇa svābhāvavyavacchinnaṃ tāsu tāsvarthakriyāsūpayujyate na punararthakriyākāritaivava tvarūpaṃ mā bhūdanekārthakriyākāriṇo 'paryāyeṇa rūpabhedaḥ /
tasmādyadyasti sarvajñastataḥ svarūpeṇaiva sanbhāvaḥ tajjñānasyālambanapratyayo bhaviṣyati /
atha tu nāsti tathāpi tadrūpo janitvā āpātato 'kiñcitkaro 'pi paścātkutaścinnimittādāsādya sahakāripratyayān tāsu tāsvarthakriyāsūpayokṣyate /
tatsiddhametat kṣaṇikasyāpi kramākramābhyāṃ yathāyogamarthakriyopapattervyāpakānupalabdherasiddheḥ saṃdigdhavyatirekamanaikāntikaṃ sattvaṃ śākyānāṃ kṣaṇikatve sādhye bhāvānām /
asmākaṃ tvanyathāsiddhamasiddhaprabheda
eveti /
na ca janakatvājanakatvalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargo nānātve heturbhavitumarhati /
janakatvaṃ nāma na vastusvabhāvo 'pi tu taddharmaḥ /
dharmaśca dharmiṇo vastuto bhidyate /
na cānyasya bhedo 'nyasya bhedāyālamatiprasaṅgāt /
anyattvāviśeṣe kathaṃ tasyaiva dharma iti cet /
atra vastusvabhāvairevottaraṃ vācyam /
yathā 'nyatvāviṃśeṣe 'pi kāryaṃ dhūmo hutabhuja eva na bījasyetyuktam /
na ca kṛtakatvamapi kṣaṇikattve heturanyathāsiddheḥ /
sahetuke vināśe tadupapatteśca /
na cotpattivināśayostādātmyaṃ bhāvasyātyantābhāvaprasaṅgādityuktam /
tadidamuktaṃ vārtikakṛtatā te 'pyasiddhā anyathāsiddhā viruddhā vā bhavantītyahetava iti /
( 416 / 15 )
antyakṣaṇaviśeṣadarśanaṃ pūrvakṣaṇadharmatvenāsiddhatvādasiddham /
sattvakṛtakatve anyathāsiddhe /
viruddhatvaṃ ca sarvasyaiva hetoḥ kṣaṇikatve sādhye /
tathā hi sattvaṃ kṛtakattvaṃ vā traipalokyavyāvṛttatayā 'nanugataṃ deśataḥ kālato vā na sādhanaṃ tasyāśakyāvinābhāvajñānatayā liṅgabhāvābhāvāt /
anvayamukhena vyatirekamukhena vā 'vinābhāvagrahasyaikasmin kṣaṇe 'śakyatvāt /
tasmāddeśakālānugataṃ sattvaṃ kṛtakatvamanyadvāhetūkartavyam /
tacca vidhirūpaṃ vā bhavatvanyavyāvṛttirūpaṃ vā nānākālamekamakṣaṇikaṃ kṣaṇikatvena sādhyena virudhyataityuktaṃ viruddhā veti /
ante viśeṣadarśanādityasya tu viruddhatvamanantaraṃ vakṣyati /
upetya viśeṣavattve siddhatvamanaikāntikatvamāhapa upetya vetañ
hetorisiddhatvaviruddhatve darśayitumāha /
ante viśeṣeti /
darśanādarśanalaṇasya hetoranyathāsiddhatetyāha /
yo 'pyayaṃ heturiti /
bhāvābhāvayostadvattvāditi ( 417 / 7 ) saṃyogābhāvābhāvayorihabuddherbhāvavattvādityarthaḥ /
pradīpasya deśāntare utpāda ityetadapi na budhyāmaha iti /
kṣaṇikasya pradīpasya yadi saṃtānamātraprabhavatvaṃ nibaddhaṃ deśāntare kāryotpādakatvaṃ tataḥ sarva eva pradīpakṣaṇā deśāntare pradīpamutpādayeyuḥ /
na ke cana pradhanodara eveti /
athoḥ pasarpaṇapratyayavaśātpraghanodarādanyatrāpi kāryamutpādayanti /
nūnapasarpaṇapratyayaḥ pradīpe kaṃ cidupakāramādhatte na vā, na tāvadādhatte kṣaṇasyābhedyatvenopakṛtānupakṛtatvāsambhavāt /
anādhāne ca sahakāribhāvābhāvāt /
anupakārakaspaya sahakāritve 'tiprasaṅgāditi bhavatāmeva giraḥ /
na ca viśiṣṭapradīpakṣaṇajananamevopakāraḥ sahakāriṇāṃ tasya pūrvasmādevopādānādupapatteḥ sahakāryanapekṣaṇāt /
na khalu tasyeva tatkāraṇasyāpyupakārakāḥ sahakāriṇo bhavitumarhanti /
evaṃ pūrveṣāmapi pradīpakṣaṇānāṃ pūrvapūrvapradīpamātrasāmarthyabhuvā na sahakāriṇā kiñcidādhīyata iti sarva evaikasmin pradhānaṃ kāryaṃ kuryuḥ deśāntare vā /
yadi punaranupakāriṇo 'pi kāryānuvihitabhāvābhāvatayā kṣaṇikena pradīpena kāryakriyāṃ pratyapekṣyante tadakṣaṇikapakṣe 'pi tulyamiti saṃkṣepaḥ /
vipañcitaṃ caitadasmābhirbrahyatattvasamīkṣānyāyakaṇikābhyāmityuparamyate /
na kilākāśe patato loṣṭāderiti /
loṣṭaśyenādestulyagurutvavatāṃ dravyāṇāmekasya gurutvaprayatnakṣepāḥ kāraṇam /
tathā hi saudhasyoparisthena puruṣeṇa bhūmau carantaṃ pārāvatamuddiśya yadā 'dhaḥ śyenaḥ kṣipyate tadā śyenasya pārāvatajidhṛkṣājanitaḥ prayatno gurutvaṃ ca kṣepaścāśutarapatanahetavaḥ /
akṣiptasya tu gurutvaprayatnāvāśupatanahetū aprayatamānasya gurutvamātraṃ patanaheturiti /
aulūkyamate 'pi na doṣa ityata āha /
ekaśca saṃskāra iti /
( 418 / 7 ) ayugapatkālāḥ pratyayā ekaviṣayā ityucyamāne ghaṭapaṭādipratyayāḥ pradīpādipratyayāśca kramavanta ekaviṣayāḥ prasajyerannityata
āha /
vipratipannā iti /
samānaśabdavācyatvādityanekāntaḥ
bhavanti hi samānaśabdavācyāḥ pratyayāḥ akṣo 'kṣa iti, na ca samānaviṣayāḥ devanādīnāṃ tadvipayāṇāṃ bhedādata āha /
tatpratyayasāmānādhikaraṇye satīti /
tathā 'pi pradīpapratyayairevānekānta
ityata āha /
avyutthāyīti /
vyutthātuṃ bhramituṃ śīlaprasyeti vyutthāyi bhrāntamiti yāvat /
abhrāntatvaṃ cāsya kṣaṇikatvasādhananirākaraṇena draṣṭavyam /
avyutthāyitatpratyayasāmānādhikaraṇyenaiva siddhe samānaśabdavācyatvaṃ prapañcaḥ // 13-14 //
NyS_3,2.15: na payasaḥ pariṇāmaguṇāntaraprādurbhāvāt //
bhāṣyaṃ guṇāntaraprādurbhāva
iti /
dravyaṃ tāvatsadeva guṇo 'pi san kevalamanudbhūta
āsīt /
ekaścodbhūto guṇaḥ tatra ya udbhūtastirobhavati pūrvaguṇasyanivṛttau tirobhūtau guṇāntaramutpadyatetadbhavatītyarthaḥ

8.16

NyS_3,2.16: vyūhāntarād dravyāntarotpattidarśanaṃ pūrvadravyanivṛtteranumānam //
atra tu pratiṣedha iti /
kṣīrāvayavā eva hi kṣīravināśe satyutpannapākajā vilakṣaṇaṃ dravyamutpādayanti /
yadi tu sarvaṃ kāryaṃ sadeva kāraṇavyāpārātprāgapi vyarthaḥ kāraṇavyāpāraḥ abhivyakterapi kāryāyāḥ sattvāt /
asattve vā yathā saiva na satī kriyate evaṃ kāryāntarāṇyapīti /
vipañcitaṃ caitadasmābhirnyāyakaṇikāyām

8.17

NyS_3,2.17: kvacidvināśakāraṇānupalabdheḥ kvaciccopalabdheranekāntaḥ //
abhyanujñāya ca niṣkāraṇamiti /
vināśotpādavattvātsamānadharmātsaṃśayaḥ
dadhikṣīrayorvināśotpādāvakāraṇau dṛṣṭau kumbhasya cotpādavināśau sakāraṇakau, tadiha sphaṭike vināśotpādau sakāraṇau niṣkāraṇau veti saṃdehaḥ /
tadyadi sakāraṇāveveti pramāṇato niścīyate tato vināśakāraṇānupalabdheḥ sphaṭikasya kumbhavadvināśo nāstīti niścīyate /
tadidamuktaṃ bhāṣyakāreṇa /
na punaryathā vināśakāraṇāprāvāditi /
niradhiṣṭhānaṃ ceti /
dharmiṇamāśritya tatsamānadharmā dṛṭānto bhavati sphaṭikotpādavināśau ca dharmiṇau tatsamānadharmatayā kṣīradadhivināśotpādayordṛṣṭāntatvena bhavitavyam /
na punaḥ sphaṭikotpādavināśau dharmiṇau gṛhyete /
tasmānna tatsamānadharmatayā dṛṣṭāntau bhavata iti /
yadi tu dravyasamavāyādityucyeta tatastoyādiparamāṇuvisamavetai rūpādibhiranekāntaḥ syādityata āha /
vyāpaketi /
( 420 / 17 ) tathāpyātmatvasāmānyenānekānto 'ta āha /
guṇatve satīti /
tathā 'pyātmaparimāṇenānekānto 'ta āha /
pratyakṣatayeti /
asmadādīnāmiti śeṣaḥ /
guṇatvādiviśeṣaṇayogātprāgvyāpakagrahaṇasyopayogaḥ /
asmadādipratyakṣatvādityucyamāne sāmānyasamavāyābhyāmanekāntaḥ syādata āha jātimattve satīti /
āśritatvādityatrāpijātimatve sati pratyakṣattve cetyanuṣañjanīyam /
anityā buddhiḥ pratyakṣatvādityurcyamāne manasā vyabhicāro 'ta āha /
ayogīti /
tathā 'pyātmanā vyabhicāro 'ta
uktaṃ karaṇabhāve satīti /
hānādibuddhiḥ karaṇaṃ bhavati /
śabdaśca pratyaye karaṇam /
atrā pi jātimattve satītyanuṣañjanīyaṃ tena na gandhatvādibhiranekāntaḥ

8.18

NyS_3,2.18: nendriyārthayos tadvināśepi jñānāvasthānāt //
cintāntaramavatārayati /
idaṃ tu cintyata iti /
nanvātmaparīkṣāyāmātmaguṇatvaṃ buddhervyavasthāpitaṃ tatkasmātpunaḥ parīkṣyata
ityata āha bhāṣyakāraḥ /
prasiddho 'pīti /
yadyapyayamarthaḥ parīkṣitastathā 'pyavāntaraviśeṣaparijñānārthaṃ punaḥ parīkṣyata ityarthaḥ /
codayati vārtatikakāraḥ /
na guṇeti /
pariharati /
anitvatve satīti /
vimṛṣya siddhāntī(ya)pakṣaṃ gṛhṇāti sannikarṣotpattariti /
codayati adrākṣamityetanneti /
( 421 / 3 ) pariharati smṛtāvapīti

8.19

NyS_3,2.19: yugapajjñeyānupalabdheśca na manasaḥ //
deśayati astu tarhīti /
pariharati yugapaditi /
yatkaraṇatvenānumitaṃ tatkaraṇatvamapodya na kartṛ bhavitumarhatītyarthaḥ /
yugapaj jñeyānupalabdhyā yatsamadhigatamiti bhāṣyamākṣipati /
viśeṣaṇopādānāditi /
samādhatte na sarvasyeti /
punarākṣipati /
evamapīti /
viśiṣṭasya karaṇasya jñānaguṇatvaniṣedhaḥ karaṇāntarasya jñānaguṇatvamāpādayati na cātmā karaṇamityarthaḥ /
samādhatte anayasyopapatteriti /
etadeva vivṛṇokti /
anavasthitatvāditi /
pramātaiva kadā citpramāṇaṃ kadā citprameyamityarthaḥ /
puruṣāntareṇa puruṣāntaraṃ paricchinattīti /
yādṛśo 'yaṃ puruṣastādṛśo 'vamapīti puruṣāntareṇa prasiddhena puruṣāntarapariccheda iti /
pṛcchati /
yadi na karaṇasya kaspaya tarhīti /
uttaraṃ jñasya vaśitvāt /
kartuḥ svātantryādityarthaḥ /
kartṛkaraṇādisamavadhāne hi caitanyaṃ kartaryeva dṛṣṭaṃ na karaṇādau /
yathā mṛddaṇḍacakrasalilasūtrakulālasamavadhāne kartureva kulālasya na tu mṛdādīnāmiti /
vaśī jñātā vaśyaṃ karaṇamiti bhāṣyaṃ tadanupannaṃ jñāturapi kva cidvaśyatvadarśanāt /
yathā devadattaṃ kaṭaṃ kārayati yajñadatta ityata āha /
na cāyaṃ jñātarīti /
yadi tu kaścij jñānaguṇaṃ mana
icchettaṃ prati bhāṣyaṃ jñānaguṇatve ceti tadvyācaṣṭe /
jñānaguṇatveveti /
( 422 / 3 ) ghrāṇādisādhanasyeti bhāṣya vyācaṣṭe /
yathā ca jñāturiti /
tathā ca manturmatisādhanaṃ yattanmanaḥ karaṇam /
atha tadapi kasmāccetanaṃ na bhavatītyata āha /
ubhayoriti /
vibhu cāntaḥkaraṇaṃ jñānamantaḥkaraṇāntararahitamitiśeṣaḥ

8.21

NyS_3,2.20: tadātmaguṇatvepi tulyam //
atha mano 'ntaḥkaraṇamapaśyaṃścodayati /
tadātmaguṇatve
NyS_3,2.21: indriyair manasaḥ saṃnikarṣābhāvāt tadanutpattiḥ //
pariharati na prasaṅga iti /
vikaraṇadharmeti bhāṣyaṃ'pīti /
viśiṣṭaṃ karaṇaṃ dharmo yasya sa vikaraṇadharmā asmadādikaraṇavilakṣaṇakaraṇaḥ
yena vyavahitaviprakṛṣṭasūkṣmādidarśī bhavatītyarthaḥ

8.22

NyS_3,2.22: notpattikāraṇānapadeśāt //
yadi punarityādi bhāṣyaṃ pūrayitvā vyācaṣṭe /
yadi punariti /
notpattīti /
nātra pramāṇamapadiśyate /
pratyuta bādhakaṃ pramāṇamastītyarthaḥ /
vyākhyānāntaramāha /
ayugapadutpattau veti /
vyākhyānāntaramāha /
ayugapadutpattau veti /
vyākhyānāntaramāha /
videheti /
śarīravṛttitve hi manasaḥ sarvaṃ jñānaṃ śarīrāyatanasyātmano bhavet /
yadā tu mana eva nāsti tadendriyārthasannikarṣasyātmanaśca śarīrādbahirapi bhāvādvidehapratyayotpādaprasaṅga
iti /
antaḥkaraṇapratyākhyāne ceti /
yadyapi sarvāṇyapi jñānāni na yugapadupajāyante tathāpi smṛtīnāmavaśyaṃ yugapadutpādaprasaṅga iti pūrvasmādasya viśeṣaḥ /
vyākhyānāntaramāha /
yadā cendriyamātmā cārthena yugapatsaṃbaddhāviti /
asatīndriyamanaḥsannikarṣe vyabhicāriṇāṃ kāraṇatvakalpanāyāṃ vinigamanāhetorabhāvāditi bhāvaḥ

8.23

NyS_3,2.23: vināśakāraṇānupalabdheścāvasthāne tannityatvaprasaṅgaḥ //
vinā--ṅgaḥ--(sū. 23) //
atra pūrvapakṣasūtre cakāraḥ pūrvapūrvapakṣasūtrāpekṣayetyāha /
tadātmaguṇatva iti /
ataḥ( 423 / 6 ) parasya nigada
eva vyākhyānam

8.24

NyS_3,2.24: anityatvagrahād buddherbuddhyantarādvināśaḥ śabdavat //
yadanantaramapavṛjyate puruṣaḥ sā 'ntyā buddhiḥ /
sthitihetvabhāvādvinaśyatīti /
sthitihetū ( 424 / 6 ) dharmādharmau tayorabhāvāditi /
atha tayorabhāvaḥ kasmādityata āha /
kālāt /
antyasukhaduḥkhopabhogākalaṃ prāpyetyarthaḥ /
atha vā svajanitātsaṃskārādevāntyāyā buddhervināśa
ityāha /
saṃskārādvā /
saṃskārasya tu sthitihetvadṛṣṭābhāvādvināśo bhavatīti bhāvaḥ /
pṛcchati /
kathaṃ kālāt /
uttaraṃ yāvantyasya janmana iti caramasya dehasyetyarthaḥ

8.25

NyS_3,2.25: jñānasamavetātmapradeśasaṃnikarṣānmanasaḥ smṛtyutpatterna yugapadutpattiḥ //
deśayati yadi kāraṇasyeti /
atra tāvadekaḥ parihāra iti /
ekaḥ pradhānaḥ parihāraḥ parihārāntaraṃ tvekadeśimatenāpradhānamityarthaḥ /
api ca na smṛtayo yuga padutpadyante paricchedakatvād
gandharasarūpasparśaśabdajñānabadityāha paricchedatvācceti /
ekadeśiparihāramāha apare tviti

8.26

NyS_3,2.26: nāntaḥśarīra vṛttitvānmanasaḥ //
dūṣayati etattu na samyagiti /
na hi manaḥ kva cidāśritamiti (425/2)na kva citsamavetaṃ saṃyogamātraṃ tvatiprasaktamityarthaḥ /
nāpi vṛttiḥ svakāryasāmarthyamiti /
śarīra eva manaḥ svakāryaṃ karoti nānyatreti śarīrāśritaṃ mana ityucyata ityetadapi nāsti /
indriyārthasannikarṣasya manaḥkāryasya śarīrādbahirbhāvādi tyarthaḥ /
tamimamākṣepaṃ samādhatte /
atra brūma iti /
yenātmanā yaccharīraṃ karmopārjitaṃ tatsaṃyuktasya manaso vaiśeṣikajñānādilakṣaṇakāritve na tadasaṃyuktasyeti śarīrāśritatve manaso nānyadityarthaḥ

8.30

NyS_3,2.27: sādhyatvādahetuḥ //
codyam /
sādhya--tuḥ ( sū. 27 ) //
NyS_3,2.28: smarataḥ śarīradhāraṇopapatterapratiṣedhaḥ //
parihāraḥ /
smara--dhaḥ
( sū. 28 ) //
NyS_3,2.29: na tad āśugatitvānmanasaḥ //
punaścodyam /
na ta--saḥ ( sū. 29 ) //
NyS_3,2.30: na smaraṇakālāniyamāt //
parihāraḥ /
na smara-t ( sū. 30 ) //
bhāṣyaṃ nintāprabandhaḥ smṛtiprabandhaḥ /
kasya cidevārthasya liṅgabhūtasya cihnabhūtasyā sādhāraṇasyeti yāvat /
cintanaṃ smaraṇam /
ārādhitam siddhaṃ cihnavataḥ smṛtiheturbhavatīti /
itaśca śarīrasaṃyogāpekṣameva manaḥ smṛtirheturnetarathetyāha /
śarīrasaṃyogānapekṣa
iti

8.33

NyS_3,2.31: ātmapreraṇayadṛcchājñatābhiśca na saṃyogaviśeṣaḥ //
ātma--ṣaḥ ( sū. 31 )
NyS_3,2.32: vyāsaktamanasaḥ pādavyathanena saṃyogaviśeṣeṇa samānam //
NyS_3,2.33: praṇidhānaliṅgādijñānānāmayugapadbhāvādayugapatsmaraṇam //
dūṣayati /
vyāsa--nam
( sū. 32 ) //
prātibhavaditi smṛtyutpādasva purastātpraṇidhānādīnāṃ smṛtikāraṇānāmasaṃvadanādātmamanaḥ saṃyogātsaṃskārāpekṣāt smṛtīnāṃ yugapadutpādaprasaṅgaḥ // 32-33 //
prātibhavadityākṣepaḥ /
samādhānamāha /
sataḥ smṛtihetoriti /
( 426 / 21 ) adṛśyamānamapi karaṇaṃ tatkramaśca kāryotpādakrameṇānumīyate iti prātibhamapi puruṣakarmaviśeṣāpekṣādātmamanaḥsannikarṣādupajāyamānaṃ nākāraṇaṃ na cākramavaditi pradhānabhūtāmupapattimavatārayituṃ pṛcchati bhāṣyakāraḥ /
prātibhamidānīmiti /
atrottaramāvilaṃ datvā śaṅkate /
hetvabhāvādayuktamiti cet /
uttarasāramāha /
na karaṇasyeti /
yadyavi kva cid vraścanasya yugapaddārudvayasaṃyoge yugapacchidādvayaṃ bhavati tathā 'pi vraścanāvayavabhedātkaraṇabheda
unneyaḥ /
atha vā karaṇāntarāṇi yugapatkāryāṇi kurvantu pratyayakaraṇantu krameṇaiva pratyayānkarotītyatra na vyabhicāraḥ taduktaṃ pratyayaparyāya iti /
tasmātkaraṇamekaṃ na kva cidapi yugapatkāryāyālamiti /
karttā punareko 'pi karaṇabhede yugapadbahūni kāryāṇi karotītyāha /
na jñāturvikaraṇadharmaṇo dehanānātve pratyayayaugapadyāditi /
vividhaṃ karaṇaṃ dharmo yasya sa tathoktaḥ tadvyācaṣṭe vārttikakāraḥ
na cāyaṃ niyama iti /
( 427 / 5 ) yogī khalu ṛddhau prādurbhūtāyāṃ sendriyāṇi śarīrāṇi teṣu teṣu lokeṣu nirmāya muktātmanāmādāya manāṃsi mokṣāya tvaramāṇo yugapatkarmopārjitān
sukhaduḥkhabhedānna dviṣanna rakto bhuṅkte tadasyaikasyāpi karaṇabhedādyugapaj jñānāni bhavantīti /
ayaṃ ca dvitīyaḥ pratiṣedhaḥ jñānasaṃskṛtātmapradeśabhedasyāyugapajjñānotpādakasya /
avasthiteti /
yatrātmapradeśo 'sya jñānāni nānāviṣayāṇi jātāni tatsaṃskārāśca tatraivāvasthitaśarīrasya /
tadanena śarīrāntargatasya manasastatra pradeśe saṃyoga upapāditaḥ /
tadidamāha vārttikakāraḥ /
yadi ca jñānasamavetātmapradeśena sannikarṣāditi /
ataścāvyāpakatvādaparihāraḥ /
ācāryadeśīyānāṃ tu smṛtiyaugapadyaprasaṅgamāha /
avasthitasaṃskārāḥ samānadeśā ityayuktam /
kutaḥ ātmapredaśānāmadravyāntaratvātsarvasaṃskārāṇāṃ samānadeśatve pratyayaugapadyaprasaṅgo 'parihāryaḥ /
na hyātmano ghaṭasyeva pradeśāstato 'nye sambhavanti kiṃ nāmātmaiva sa caika eveti sarva evātmavarttinaḥ samānadeśā ityarthaḥ /
tadidamuktaṃ bhāṣyakāreṇa
ātmapradeśānāmadravyāntaratvādekārthasamavāyasyāviśeṣe sati smṛtiyaugapadyaspaya pratiṣedhānupapatteriti /
śabdasaṃtāne tviti śaṅkānirākaraṇabhāṣyaṃ tuśabdaḥ śaṅkāṃ nirākaroti /
tadetadbhāṣyaṃ vārtikakāro vyācaṣṭe /
saṃskārapratyāsattyeti /
pṛcchati /
kā pratyāsattiriti /
uttaraṃ na brūma
iti /
niṣpradeśatve 'pyātmanaḥ saṃskārasyāpyavṛttitvamupapāditaṃ tena śabdavatsahakārikāraṇasya sannidhānāsannidhāne kalpete evetyarthaḥ

8.34

NyS_3,2.34: jñasyecchādveṣanimittatvādārambhanivṛttyoḥ //
saṃprati buddhireva kimicchādisamānādhikaraṇā na veti vicāryate /
tatra sākhyadarśanavaināśikānāṃ vipratipatteḥ saṃśayaḥ /
tadvipratipattimāha /
puruṣadharmo jñānamantaḥkaraṇasyatviti /
puruṣacaitanyamekameva kūṭasthanityaṃ sattattadarthākārapariṇatabuddhitattvapratibimbavibhramavaśādbhinnamivopajanāpāyadharmakaṃ vijñānamiti ca vṛttiriti cākhyāyate /
icchādveṣādayastu vastuta upajanāpāyadharmāṇo 'ntaḥkaraṇasyeti darśanaṃ tatpratiṣidhyate /
jñasye--tyoḥ
( sū. 34 ) //
prativṛttyañcatīti sa cātmā ceti pratyagātmā tasmin /
etaduktaṃ bhavati /
jñānasāmānādhikaraṇyenopalabdheranyadīyānāmicchādīnāmanyasyāpratyakṣīkaraṇāttatkaraṇe vā maitragatānāmapi caitreṇa grahaṇaprasaṅgāda
antaḥkaraṇavṛttīnāṃ ca guṇāntarāṇāṃ nityāpratyakṣatvādātmāśritā evecchādayo nāntaḥ-- karaṇāśrayā iti

8.35

NyS_3,2.35: talliṅgatvādicchādveṣayoḥ pārthivādyeṣvapratiṣedhaḥ //
atrāntare labdhāvakāśo bhūtacaitanikaḥ pratyavatiṣṭhate /
talli--dhaḥ ( sū. 35) //
( 428 / 4 ) yadi yasyārambhanivṛttī tasyecchādveṣau yasya caitau tasya caitanyaṃ hantāyātamanena krameṇa bhūtacaitanyamasmadabhimataṃ bhūteṣveva kāyākārapariṇateṣu ārambhanivṛttidarśanādityarthaḥ

8.36

NyS_3,2.36: paraśvādiṣvārambhanivṛttidarśanāt //
paraśvādiṣvityasya tātparyamāha vārtikakāraḥ /
paraśvādiṣviti /
( 428 / 9 ) bhūtacaitanikastalliṅgatvāditi hetuṃ svapakṣasidhdyarthamanyathā vyācaṣṭe /
ayaṃ tarhīti /
śarīreṣvavayavavyūhabhedadarśanācca loṣṭādiṣu ( a ) śarīrārambhakānāmaṇūnāṃ pravṛttibhedo 'numīyatetataścecchādveṣau tābhyāṃ caitanyamiti /
trasaṃ jaṅgamaṃ viśarāru asthiraṃ kṛmiprabhṛtīnāṃ śarīraṃ, sthāvaraṃ sthiraṃ śarīraṃ devamanuṣyādīnāṃ, taddhi cirataraṃ vā vri (dhri) yate /
tadetad dūṣayati /
kumbhādimṛdavayavānāmiti /
kumbhādyārambhikāṇāṃ mṛdāṃ vyūhabhedādārambhadarśanādadarśanācca sikatānāmārambhanivṛtyoranaikāntatvam

8.37

NyS_3,2.37: niyamāniyamau tu tadviśeṣakau //
tadevaṃ bhūtacaitanyasādhanaṃ dūṣayitvā tebhyo 'nyasya caitanye sādhanamāha /
niyamāniyamau tu tadvi śeṣakau (sū. 39) //
tayoricchādveṣayorniyamāniyamau viśeṣakau /
ayameva cecchādveṣayorviśeṣo yadbhūtāśrayatvamanayorvyāvartya taditarāśrayatvavyavasthitiḥ /
tatrāniyamaṃ tāvadāha /
jñasyecchādveṣanimitte pravṛttinivṛttī--spandāspandau,
na svāśraye--necchādveṣayorāśraye, kintarhi prayojye paraśvādāvāśraye, tatra prayujyamāneṣveva bhūteṣu pravṛttinivṛttī syātāṃ na sarveṣu prayojakeṣvapi śararādiṣviti /
seyamaniyamopapattiḥ /
sārvatrikatvamaniyama
iti /
etaduktaṃ bhavati na śarīramicchājñānadveṣādhāraḥ
icchādijanitaspandādhāratvāt paraśvādivaditi /
tadevamaniyame bhedakaṃ vyākhyāya niyamaṃ vyācaṣṭe /
yasya tu cārvākasya darśane jñatvādbhūtānāmicchādveṣanimitte ārambhanivṛttī svāśraye śarīrādau, tasya cārvākasya /
yathā bhūtānāṃ gurutvādiguṇāntaranimittā pravṛttiḥ patanādilakṣaṇā,tasyaiva gurutvāderguṇāntarasya pratibandha ādhāradravyasaṃyogena tasmānnivṛttirapatanādikā,
sā bhūtamātre bhavantī niyamena vyāptā, na tu śarīropagṛhīteṣveva bhūteṣu, evaṃ bhūtamātre jñānecchādveṣanimitte pravṛttinivṛttī svāśraye syātām /
etaduktaṃ bhavati ye ye pṛthivyādidharmāste te yāvatpṛthivyādibhāvino dṛṣṭāḥ yathā gurutvādayaḥ jñānecchādayo 'pi cetpṛthivyādidharmāstairapyavaśyaṃ yāvatpṛthivnayādibhāvibhirbhavitavyaṃ na tu ghaṭādau dṛśyante tasmānna pṛthivyādidharmā jñānādaya iti /
atra ca bhāṣyakṛtā sārvatrikatvaprasaṅgavivakṣayā niyamaśabdaḥ prayuktaḥ asārvatrikatvavivakṣayā tvaniyamaśabdaḥ /
vārttikakṛtā tu prayojya evetyavadhāraṇaṃ vivakṣitvā prādeśike niyamaśabdaḥ prayuktaḥ /
sārvatrike tṛktaniyamarūpāvadhāraṇābhāvādaniyamaśabda
iti vivakṣābhedāśrayādavirodha iti /
yastu niyamaṃ madaśaktyā vyabhicārayed yathā kila kiṇvādayaḥ pariṇāmaviśeṣavanto madirābhāvamāpannā madayanti evaṃ kāyākāreṇa pariṇatāni pṛthivyādīni cetayante nānyathā tena ghaṭādiṣvaprasaṅga
iti, taṃ pratyāha ekaśarīre ceti /
yathā madirāvayaveṣu pratyekameva madaśaktirasti na punaḥ samudāyamātrasamavāyinī evaṃ śarīrāvayaveṣvapi pratyekameva caitanyena bhavitavyam /
na ca vaiyātyāt kāyasamudāyāśrayameva caitanyaṃ nāvayavāśrapayamiti śakyamāsthātuṃ tricaturāvayavacchede 'pi caitanyopalambhāt /
tasmādavayavānāṃ pratyekaṃ caitnye śarīra
ekasminbahavaścetanāḥ syuḥ /
bhavatu kiṃ no bādhyata iti cenna /
viruddhābhiprāyatvena svatantrāṇāṃ na kiñcidapi kāryaṃ jāyeta /
na ca bahūnāmekābhiprāyaniyamo dṛṣṭaḥ kākatālīyanyāyena syādekābhiprāyatvaṃ na punarasya niyamo dṛṣṭacara iti prasiddhatvād
dūṣaṇametadupekṣya pratyayavyavasthānumānaṃ na bhavediti dūṣaṇamuktam /
ekasmin śarīre pratyayānāṃ parasparapratisandhānaṃ paśyāmo na śarīrāntara iti vyavasthā /
seyaṃ yadyekasmin
śarīre eka eva cetano na cāsau śarīrāntare tato bhavennānyathetyarthaḥ /
kvacitpāṭhaḥ pratyayavyavasthānānumānaṃ syāditi sa sugama eva /
niyamāniyamāviti yaduktaṃ tatrānumānameva sūcayati bhāṣyakāraḥ /
dṛṣṭaścānyaguṇanimittaḥ pravṛttiviśeṣa iti /
hitāhitaprāptiparihārahetuḥparispandaḥ pravṛttiviśeṣaḥ /
so 'yaṃ prayogaḥ trasasthāvaraśarīreṣu pravṛttiḥ svāśrayavyatiriktāśrayaguṇanimittā pravṛttiviśeṣatvāt, paraśvādigatapravṛttiviśeṣavaditi /
na kevalaṃ śarīrasya pravṛttiviśeṣo 'nyaguṇanimittaḥ
bhūtānāmapi tadārambhakāṇāṃ pravṛttiviśeṣo 'nyaguṇanibandhana evetyāha /
tadavayavavyūhaliṅga
iti /
nendriyārthayorvināśe 'pi jñānāvasthānāditi ca samāna iti /
yathā hīndriyārthayorvināśe 'pi jñānāvasthānānnendrinayārthayorguṇo jñānamevaṃ bālyakaumārayauvanavārddhakāvasthāsu śarīravināśe 'pi jñānāvasthānānna śarīraguṇojñānamityarthaḥ /
api ca jñasyecchādveṣanimittatvādārambhanivṛttyorityatrārambhanivṛttiśabdena na pravṛttinivṛttitamātramabhimatamasmākamapi tu hitāhitaprāptiparihārārthaḥ spandaviśeṣaḥ /
tamimaṃ pravṛttiviśeṣamavijñāya tvayā pravṛttisāmānyena pratyavasthitamityapratipattiste nigrahasthānamityāha bhāṣyakāraḥ /
kriyāmātramiti /
tadvārtikakāro vyācaṣṭe /
anyathā 'bhidhānāccāyuktamiti śeṣaḥ /
syādetat /
yathoktahetutvādityādayo vakṣyamāṇasūtragatā hetavo bhūtendriyacaitanyapratiṣedhe 'pi samānā iti kasmānmanomātre caitanyaṃ pratiṣidhyate na bhūtendriyama nasamityata āha /
bhūtendriyamanasāmiti ( 429 / 3 )

8.38

NyS_3,2.38: yathoktahetutvāt pāratantryādakṛtābhyāgamācca na manasaḥ //
yatho--saḥ (sū. 38) //
yathoktahetutvāditi vyācaṣṭe /
icchādveṣaprayatnasukhaduḥkhajñānānyātmano liṅgamityata ātmalakṣaṇātprabhṛti tallakṣaṇaparīkṣāparyavasānaṃ yāvaduktaṃ tatsaṃgṛhyate /
atra ca hetuśabdenecchādisūtraṃ susaṃgṛhītaṃ bhāvapratyayena hetutvaviṣayā parīkṣopalakṣitā /
vārttikaṃ yathoktahetutvāditi /
darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇādityevamādīnāṃ hetūnāmuktahetutvaṃ tasmāditi yojanā /
tadanena bhāṣyagataprabhṛtipadārtho vivṛtaḥ /
tanvete yathoktā hetavaḥ paraiḥ pratiṣiddhā ityata āha /
apratiṣedhāt /
vāṅnyātreṇa pratiṣiddhā na vastuta ityarthaḥ /
dhāraṇapreraṇavyūhanakriyāsu yathāyogaṃ śarīrendriyāṇi paratantrāṇi bhautikatvād ghaṭādivaditi, manaśca paratantraṃ karaṇatvādvāsyādivaditi kasyacitprayatnavaśātpravartante caitanye punaḥ svatantrāṇi syuḥ /
tathā ca pāratantryaprasādhakānumānavirodha
ityarthaḥ /
yastu kaścidabhyupetavedaprāmāṇyaḥ puruṣamacetanaṃ phalabhāginamabhyupagamya śarīrādīnāṃ caitanyaṃ rocayate taṃ prati teṣāmacaitanye hetumāha /
akṛtābhyāgamācca /
upadeśaphalaṃ hi kartari, kartrapekṣitopāyatābhidhānalakṣaṇatvādupadeśasya /
yathā'ha smātra bhagavāñ jaiminiḥ, śāstraphalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāditi /
upapāditaṃ caitadasmārbhividhirvidhāyaka ityatrāntare /
svargakāmo yajeteti ca kartrabhiprāyaphalāvagamād
atraivātmanepadasmaraṇāt ya eva karmaṇaḥ kartā sa eva tatphalasya bhokteti sarvairāstikapathānusāribhirabhyupeyam /
śarīrādīnāṃ caitanye cetanasya svātantryātta
eva karmaṇaḥ kartāraḥ, na caiteṣāṃ bhasmasādbhūtānāmāmuṣmikaphalaśālitāsambhava
ityātmano 'cetanasya tadbhāgitābhyupagantavyā,
tathā ca taiḥ śarīrādibhiḥ karma kṛtaṃ puruṣeṇa bhujyata iti śāstrapratikṣiptākṛtābhyāgamakṛtanāśadoṣaprasaṅgaḥ /
acaitanye tu śarīrādīnāṃ dehādyatiriktasya ca puruṣasya caitanye puruṣaḥ svātantryātkartā tatprayojyatayā śarīrādīni tatsādhanānīti tatsādhanasya svakṛtakarmaphalopabhoga iti na śāstravyākopaḥ nāpi prekṣāvatpravṛttivirodha
iti bhāvaḥ

8.39

NyS_3,2.39: pariśeṣād yathoktahetūpapatteśca //
athāyaṃ siddhopasaṃgrahaḥ upasaṃhāra ityarthaḥ /
upapattipadārthavyākhyānamapratiṣedhāditi /
bhāṣyaṃ kāyasyabhedādvināśāditi /
apratisaṃhitamiti /
pūrvedyurarddhakṛtānāmaparedyuḥ parisamāpanā dṛṣṭā mayārabdhaṃ mayaiva parisamāpanīyamiti pratisandhāya, apratisandhāne tu na parisamāpayeyuḥ parisamāpane vā caitrārabdhamapi maitraḥ parisamāpayed
yataḥ svayamārabdhāt parārabdhamavyāvṛttamaviśiṣṭaṃ svasyāpi paratvādapariniṣṭhaṃ ca karmajātaṃ syāt /
tathā hi vaiśyastome vaiśya evādhikārī na brāhmaṇarājanyau evaṃ rājasūye rājaiva na brāhmaṇavaiśyau evaṃ somasādhanake yāge brāhmaṇa evādhikṛto na rājanyavaiśyau śūdrakaścānadhikṛta
eveti pariniṣṭhā sā buddhisaṃtatimātre na syāt, kutaḥ sallakṣaṇānāṃ sarveṣāmeva trailokyavailakṣaṇyena bhedāt anyāpohasāmānyasya ca vyāvartitatvādityarthaḥ /
apratisaṃhitatve hetumāha /
smaraṇābhāvāditi

8.40

NyS_3,2.40: smaraṇaṃ tvātmano jñasvābhāvyāt //
trikālavyāpinī jñānaśaktireva jñasvābhāvyaṃ taccākāśādibhyo vyāvṛttaṃ trikālavyāpi svarūpamevātmanaḥ

8.41

NyS_3,2.41: praṇidhānanibandhābhyāsaliṅgalakṣaṇasādṛśyaparigrahāśrayāśritasambandhānantaryaviyogaikakāryavirodhātiśayaprāptivyavadhānasukhaduḥkhecchādveṣabhayorthitvakriyārāgadharmādharmanimittebhyaḥ //
smṛtihetūnāmayaugapadyādityetatsiṃhāvalokitanyāyena pṛcchatyanantarasūtramavatārayituṃ smṛtihetūnāmiti /
tātparyābhidhānapuraḥ saraṃ sūtramavatārayati /
smṛtikāraṇānāmiti ( 430 / 1 ) /
praṇi--bhyaḥ (sūtra. 41) //
bhāṣyaṃ susmūrṣayā manaso dhāraṇamiti /
teṣu teṣu viṣayeṣu prasaktastha manasastato nivāraṇamityathaḥ /
susmūrṣitaliṅgānucintanaṃ vā sākṣādvā dhāraṇaṃ talliṅge vā prayatna
ityarthaḥ /
nibandhaḥ khalviti /
yathā atraiva pramāṇadayo 'rthā ekagranthopāttā anyonyasmṛtihetavaḥ /
ānupūrvyā vā /
yathā pramāṇapadārthaṃ smṛtvā prameyaṃ smarati /
itarathā vā /
yathā nigrahasthānānāṃ pramāṇānāṃ smṛtvā prameyaṃ smarati /
nibandhasya vyākhyānāntaramāha /
dhāraṇeti /
dhāraṇāśākhaṃ jaigīṣavyādiproktaṃ tatkṛtā jñāteṣveva vastuṣu nāḍīcakrahṛtpuṇḍarīkakaṇṭhakūpanāsāgratā lulalāṭabrahmarandhrādiṣu smartavyānāṃ bīja
(rūpa) saṃsthānāstrābharaṇabhṛtāṃ ca devatānāmupavikṣepaḥ samāropaḥ tathā tatra devatāḥ samāropitāstāstattadavayavagrahaṇāt smaryanta ityarthaḥ /
abhyāsajanitaḥ saṃskāra ātmaguṇo 'trābhyāsaśabdenocyate /
tena ādarapratyayāvapi saṃgṛhītau bhavataḥ /
tayorapyabhyāsavatsaṃskārādhānadvāreṇaiva smṛtihetutvāt /
api ca smṛtikāraṇānāṃ nāsamāveśo vivakṣitaḥ nena saṃskāreṇa smṛtihetūnāṃ sarveṣāmeva praṇidhānādīnāṃ samāveśa eva /
nibandhādibhistu yathāyogaṃ samāveśāsamāveśāvūhanīyāviti /
ayatrata
upalabdhaṃ liṅgaṃ punariti /
saṃyogina udāharaṇaṃ dhūmo 'gneriti /
samavāyina udāharaṇaṃ kuḍyādivyavahitāyā goravyavahitapratyakṣaṃ viṣāṇaṃ gavā sahāsti viṣāṇasya samavāye iti samavāyi viṣāṇamuktam /
na tu tadgavi samavāyi goreva svāvayave viṣāṇādau samavāyāt /
ekārthasamavāyītyasya ekārthasya samavāya
ekārthasamavāyaḥ sa yasyāsti sa ekārthasamavāyītyarthaḥ /
tadetadudāharaṇaṃ yathā pāṇiḥ pādasyeti /
ekasya khalvatrāvayavinaḥ samavāyaḥ pāde ca pāṇau ca tau pāṇipādāvekārthasamavāyavantau tatraikenaikārthasamavāyavatā pratyakṣeṇāpratyakṣa ekaḥ smaryata iti /
yadā tvekasminnerthe samavāya ityarthastadā rūpaṃ sparśasyetyudāharaṇam /
khābhāvikāvinābhāvayuktaṃ liṅgaṃ sāṅketikaṃ tu cihnamiti viśeṣaḥ /
grāmaṇīrnāyakaḥ /
yadyapi sarvatra praṇidhānādau sambandhaḥ saṃplavate tathā 'pi praṇidhānādiparihāṇyā sambandhāntare gobalīvardanyāyena sambandhaśabdo vartate /
na ca sambandhaśabdena sarvasaṃgrahādanarthakamitarapadopādānamiti vācyam /
uktamatra bhāṣyakṛtā 'nyatra vākyalāghavaṃ nādriyāte sūtrakāra iti /
śiṣyadhīprasādaścaivaṃ bhavati viśiṣyābhidhānāditi /
ānantaryāditi /
brāhme hi muhūrte prabodhānantaramutthānaṃ tato mūtraṃ tataḥ śaucaṃ tato sukhaprakṣālanadantadhāvanādīni iti /
viyogāditi śokamupalakṣayati /
tato 'pi śokaviṣayasya smarati /
ekakāryāditi /
yathā saptadaśāvarāṇāmṛddhikāmānāmekaṃ satraṃ kāryam /
tatraikaṃ yajamānaṃ dṛṣṭvā yajamānāntaraṃ smarati /
atiśāyāt yathā brahmacārī upanayanavidyāvinayātiśayotpādakamācāryaṃ smarati /
prāptestu yathā prārthako (?) yato 'nena miṣṭamannaṃ prāptaṃ prāptavyaṃ vā tamabhīkṣṇaṃ smarati /
icchā snehaḥ /
sa tu bhrātrādiṣu dveṣaḥ pratikūle dārādau, tābhyāmapi ca tadviṣayaṃ smarati /
kriyayā kāryeṇetyarthaḥ /
dharmādpava devābhyāsajanitena dharmeṇa jātiṃ smarati pūrvikām /
evaṃ jātamātrasya sukhādisādhanasmaraṇaṃ dharmādharmābhyāṃ draṣṭavyam /
nanūnmādādayo 'pi smṛtihetavo lokasiddhāstatkiṃ te 'pi noktā ityata āha /
nidarśanamātraṃ cedaṃ smṛtihetūnāmiti

8.42

NyS_3,2.42: karmānavasthāyigrahaṇāt //
tadevaṃ siṃhāvalokitaṃ samarthya prakṛtāthāmeva buddhau vicāramārabhate /
anityāyāṃ ca buddhāviti ( 430 / 9 ) dravyāśritatvādityucyamāne 'pi cakṣurādigatai rūpādibhirvyabhicāro 'ta āha /
vyāpakadravyāśritatvāditi /
tathāpyātmatvādibhiranekānto 'ta āha jātimattvesatīti /
tathāpi vibhutvena parimāṇenā nekānto 'ta āha /
asmadādipratyakṣatve satīti /
karmādisantānaviṣayā buddhaya āśutaravināśinyaḥ /
atra yadi prakāśakatvādityucyeta tata ātmanā 'nekānto 'ta āha /
karaṇatve satīti /
tathāpi manaḥ śrotrādibhiranekānto 'ta āha pratyartheti /
ekā buddhirekaviṣayā na viṣayāntaraviṣayā evamanyā api buddhayaḥ svaviṣayamātre parvavasitāḥ na manaḥśrotrādi tathā nānāviṣayatvāttasyeti /
nanu pratyarthaniyatattvamavyāpakaṃ yugapadanekārthasannikarṣe sati nānāviṣayā 'pyekā buddhirupajāyate 'ta āha /
pratikṣaṇa karmaṇo 'rthasyāpūrvasyotpattau satyāṃ tatkāryātā buddherayugapadutpattau kāraṇakramānuvidhānātkāryakramasya pratyakṣabuddherviṣayakāraṇatvāt /
ekaikaścāsau viṣayaḥ kramotpādavānkāraṇamiti kramavatīnāṃ buddhīnāṃ sarvāsāmeva siddhaṃ pratyarthaikāniyatatvam /
niyamaśca tajjātīyakarmāntarāpekhayā na tu dravyāpekṣayā, tena karmabuddherdravyādiviṣayatve 'pi pratyarthaniyamāvirodhaḥ /
pratyarthaniyatatvaviśeṣaṇayogācca prāgātmanā 'naikāntikatvāśaṅkāyāṃ karaṇatvaṃ viśeṣaṇamiti /
prayogāntaramāha /
atha veti /
sukhatvādibhiranaikāntikatvaṃ mā bhūtada uktaṃ guṇatvesatīti ( 431 / 1) /
rūpādibhirvyabhicāranivṛttyarthamuktamabāhyeti /
avasthitagrahaṇe 'pi pratyakṣanivṛtterdhvaṃsinīti /
yadyapi śakyaṃ vaktuṃ sparśādibuddhirekaiva tāvantaṃ kālamavasthitā vyavadhānādinār 'thasannikarṣavināśādvinaṅkṣyati,
nimittakāraṇavināśo 'pi kāryavināśaheturdṛṣṭo 'pekṣābuddhivināśād dvitvavināśavaditi tathā 'pi kṣaṇikatve hetvantarādeva siddhe buddhīnāmabhyuccayamātratayaitad
draṣṭavyam /
tathā hi kṣaṇavidhvaṃsivastuviṣayabuddhikṣaṇikatvasamarthanenaiva sthāyivastuviṣayabuddhikṣaṇikatvasamarthanamapi sūcitam /
sthiragocarā buddhayaḥ kṣaṇikāḥ
buddhitvātkarmādibuddhivaditi /
buddhireva smartrī grahītrī cetyātmabhāvaṃ buddhāvāropya śaṅktate /
smṛteravatiṣṭhata iti cediti /
nirākaroti /
nāta eveti /
na hi buddhiḥ smartrī yena tadabhāve smṛtirnotpadyeta, api tvātmā,
sa ca nityaḥ, buddhisadbhāvastu smṛtivirodhītyarthaḥ /
atha yadi buddhirnāsti kutastarhi smṛtirutpadyate na hyakāraṇaṃ kāryaṃ bhavati /
na cātmamātraṃ kāraṇaṃ mā bhūdātmano nityatvena smṛtyutpādo 'pi nityaḥ tasmātsmṛtyutpādo 'pi liṅgaṃ buddhyavasthāna ityata āha /
anyataśca tadbhāvāditi /
syādetat/buddhijaḥ saṃskāraścetsmṛtiheturatha yāvatsaṃskāraṃ smṛtiḥ syādata āha /
tata /
praṇidhānādīti /
na saṃskāro 'stītyetāvatā smṛtirapi tu tatprabodhāt /
prabodhaśca kādācitkaḥ kādācitkatvāt praṇidhānāderityarthaḥ

8.43

NyS_3,2.43: avyaktagrahaṇamanavasthāyitvād vidyutsaṃpāte rūpāvyaktagrahaṇavat //
buddhisthairyavādyāha /
yadyanavasthāyinīti

8.44

NyS_3,2.44: hetūpādānāt pratiṣeddhavyābhyanujñā //
dūṣayati /
na virodhāditi /
( 432 / 5 ) buddhimātrasya sthāyitvaṃ pratijñāya vidyutsaṃpātajātāyā ghaṭādibuddheranavasthāyitvābhidhānaṃ viruddhamityarthaḥ /
avyaktagrahaṇasyānyathāsiddhatvaṃ cāha /
avyaktagrahaṇasyeti /
dharmigrahaṇahetorbhedāt /
avyaktaśca yo dharmigrahaṇe hetuḥ sāmānyamātravantaṃ dharmiṇaṃ gṛhṇāti tadvaśādavyaktagrahaṇaṃ yastu sāmānyaviśeṣavantaṃ tadvaśādvyaktagrahaṇamityarthaḥ /
dharmiṇaṃ tvanāśritya sve viṣaye grahaṇānāṃ tadasambhavāt vyaktatvādityarthaḥ /
dharmiṇamanāśrityetyavidvān
śaṅkate /
lokavirodha iti cediti /
dharmigrahaṇamāśritya nirākaroti /
nānyatheti /
doṣāntaramāha /
anaikāntikatvācceti /
vārttikavyākhyānenaiva bhāṣyavyākhyā

8.47

NyS_3,2.45: na pradīpārciḥsaṃtatyabhivyaktagrahaṇavat tadgrahaṇam //
NyS_3,2.46: dravye svaguṇaparaguṇopalabdheḥ saṃśayaḥ //
śarīreti(433/9) /
pūrvaṃ hi bhūtendriyamanasāṃ caitanyaṃ sākṣānnirākṛtamupakṣepāttu śarīrasya,
saṃprati tu śarīrasyaiva sākṣāccaitanyaṃ nirasyata iti tātparyabhedādapunaruktam /
vastutastu paunaruktyaparihāraṃ bhāṣyakāraḥ prakārāntareṇa prakaraṇānte vakṣyati /
tadguṇatvaṃ tatropalabdhyā sidhyati /
abādhitayeti śeṣaḥ // 44-45 //
NyS_3,2.47: yāvaccharīrabhāvitvādrūpādīnām //
na kāraṇānucchedāt--cetanāyāḥ,
śarīramasyāḥ kāraṇaṃ taccānucchinnaṃ, saṃskārasya tu kāraṇasyoccheda iti draṣṭavyam

8.48

NyS_3,2.48: na pākajaguṇāntarotpatteḥ //
tacca na, pākajaguṇāntarotpatteriti /
nātyantikaḥ paramāṇau vā piṭhare vā rūpābhāva
ityarthaḥ

8.49

NyS_3,2.49: pratidvandvisiddheḥ pākajānāmapratiṣedhaḥ //
tadevamātyantikānātyantikatvaṃ vaidharmyamutkvā sapratidvandvitvāsapratidvandvitvaṃ vaidharmyāntaramāha itaśca /
pratidvandvisiddheḥ pākajānām(435/8) tadvyabhicārodbhāvanena caitanyasya yāvaccharīrabhāvitvāpratiṣedhaḥ

8.50

NyS_3,2.50: śarīravyāpitvāt //
pratyayavyavasthāprasaṅgāt /
(436/3) yathā devadattasya jñānaṃ na yajñadattaḥ pratisaṃdhatte kiṃ tu devadatta eveti vyavasthā evamekasmin
śarīre avayavāntarajñānamavayavino vā jñānaṃ na pratisaṃdhatte ityarthaḥ

8.51

NyS_3,2.51: na keśanakhādiṣvanupalabdheḥ //
dṛṣṭāntasūtramiti /
na karacaraṇādayaścetanāḥ śarīrāvayavatvāt keśanakhādivāditi dṛṣṭāntārthaṃ sūtramityarthaḥ

8.52

NyS_3,2.52: tvakparyantatvāccharīrasya keśanakhādiṣvaprasaṅgaḥ //
tvakparyantatvāditi /
śarīrāvayavatvaṃ keśanakhādīnāṃ heturasiddhaḥ indriyāśrayatvaṃ śarīralakṣaṇaṃ, tadyatra śarīraṃ samavetaṃ tenendriyāśrayeṇāvaśyaṃ bhavitavyam /
tvakparyantaścāvayavasamūhastathā,
na tu keśanakhādayastādṛśā iti na śarīrāvayavā ityarthaḥ

8.55

NyS_3,2.53: śarīraguṇavaidharmyāt //
NyS_3,2.54: na rūpādīnāmitaretaravaidharmyāt //
NyS_3,2.55: ainrdiyakatvād rūpādīnāmapratiṣedhaḥ //
rūpādīnāṃ tvitaretaravaidharmyamananusaṃhitaṃ ca--śarīraguṇatvenānanvitamityarthaḥ /
na hi yeṣāṃ cākṣuṣatvarāsanatvādirūpavaidharmyayogaste na śarīraguṇā iti dṛṣṭam /
avyāvṛttaṃ ca śarīraguṇānāṃ tādṛśavaidharmyadarśanāt /
tasmādaśarīraguṇatvānvayavyatirekābhāvādvaidharmyamātrametat /
bāhyakaraṇapratyakṣāpratyakṣaśarīraguṇavaidharmyaṃ mānasapratyakṣatvamanvayavyatireki tu cetanāyāḥ śarīraguṇatvasādhanaṃ na bhavati /
api tu tadanyaguṇatvasādhanamityarthaḥ /
viśeṣapratiṣedhasya śeṣābhyanujñāhetutvāditi /
ye hetava iti(437/2)bahuvacanaṃ hetvekadeśavivakṣayā /
na śarīraguṇaścetanā ayāvaddravyabhāvitvādityucyamāne saṃskāreṇānekānta ityata uktaṃ nimittāntarābhāva
iti /
tathā 'pi pākajena guṇenānekānta ityatauktaṃ virodhiguṇādarśane ceti /
śarīravyāpitvāditi /
na sādhanamiti /
prasaṅgo hi na sādhanaṃ hetobhāvāt /
yathāhurasti prasaṅgo na prasaṅgasādhanamiti /
bāhyakaraṇāpratyakṣatvāditi /
na ca gurutvādibhiranekāntaḥ /
teṣāṃ khalvapratyakṣatvameva /
na tu bāhyakaraṇapratyakṣatvamiti bhāvaḥ

8.56

NyS_3,2.56: jñānāyaugapadyādekaṃ manaḥ //
manaḥsvarūpaparīkṣāyāṃ bhāṣyavārttike nigadenaiva vyākhyāte

8.57

NyS_3,2.57: na yugapadanekakriyopalabdheḥ //
saṃsthāpanaṃ sthānam

8.62

NyS_3,2.58: alātacakradarśanavat tadupalabdhirāśusaṃcārāt //
NyS_3,2.59: yathoktahetutvāccāṇu //
NyS_3,2.60: pūrvakṛtaphalānubandhāttadutpattiḥ //
manasi vicāryamāṇe kaḥ sambandhaḥ śarīrotpattinimittavicārasyetyata
āha /
manasaḥ khalviti /
(438/10)mana evādhikaraṇavicāreṇāpi parīkṣyata iti nāsambandhaḥ śarīrotpattinimittavicārasya /
parita īkṣā parīkṣā sā ca svarūpataśca sambandhitaśca, śarīraṃ ca manaḥsambandhi tadadhikaraṇatvānmanasaḥ
tasmānmanasa eva parīkṣā yā śarīrasyetyarthaḥ /
utpattisamakālamiti /
(439/1) samamiva samam /
utpattyanantaramityarthaḥ /
ka evamāha na dadātīti /
yadi samagraṃ bhavati tata utpattyanantaraṃ dāsyatyevatyarthaḥ /
vipacyamānaḥ karmāśaya iti /
svaphalaṃ bhojayannityarthaḥ /
yāni vā prāṇyantarāṇi tasya karmaṇaḥ samānopabhogānīti /
tadyathā kiṃnaratvanirvarttanīyaṃ karma strīpuṃsabhogyaṃ strīpuṃsayoranyatarakarmapratibandhe phalaṃ na dadātīti /
yāni prāṇyantarāṇi snehaviṣayā bhrātrādayastasya karmaṇo bhāgīnīti /
karmaphalānāmannādyāśvagrāmādīnāṃ bhāgitvātkarmabhāgīnītyucyante teṣāṃ prāṇipanāṃ karmabhirabhāgyādiśabdavācyaiḥ pratibandhāditi /
tasya vā karmaṇaḥ sahakāridharmādharmalakṣaṇaṃ nimittaṃ nāstīti /
ayamarthaḥ /
dṛṣṭānāṃ sevādikarmaṇāṃ vyabhicārādgrāmādilābhe 'dṛṣṭaṃ kāraṇaṃ kalpanīyam /
yathāhuḥ/ ... taccaiva tatra kāraṇaṃ śabdaśceti ...
dṛṣṭaṃ sevādica kāraṇam /
śabdaśceti viṣayiṇā tadviṣayamadṛṣṭamupalakṣayati /
te ca grāmādayastasmādadṛṣṭādupajāyamānā antarā vighnanāśāya devatānamaskārādijanitamapi dharmamapekṣante, tasmāt prārabhavīyena dharmeṇa svaphalanirvarttanāya dharmāntaraṃ sahakāryapekṣyate,
sahakāriṇāṃ ca vaicitryātpratibandhāpagamahetorapi sahakāritvāvirodhaḥ /
tena karmaṇaḥ sahakārinimittābhāvātpratibaddhamadṛṣṭaṃ phalaṃ na janayatītyarthaḥ /
tasya vā karmaṇaḥ sahakāriṇaḥ kāraṇasya garīyasā karmāntareṇa pratibandhātphalasyānārambhaḥ /
evaṃ svakarmaṇāṃ sahakārinimittābhāvapratibandhāvutkvā samānopabhogasattvāntarakarmaṇāmapi sahakārinimittābhāvapratibandhau darśayati /
sattvāntarakarmaṇāṃ ceti /
rūpādimattvādityucyamāneparamāṇubhiranekāntaḥ syādata āha /
bāhyakaraṇagrāhyatve satīti /
indriyagrāhyatve satītyetāvataiva siddhe indriyagrāhyarāśerbāhyakaraṇagrāhyaṃ rāśyantaramityetāvanmātravivakṣayā bāhyakaraṇagrāhyatve satītyuktam // 58-60 //
NyS_3,2.61: bhūtebhyo mūrtyupādānavat tadupādānam //
NyS_3,2.62: na sādhyasamatvāt //
sikatādidṛṣṭāntasya sādhyasamatayaiva puruṣārthakriyāpasāmarthyādityasya hetoranaikāntikatvodbhāvanamapi pratyuktam /
sikatādīnāmapi kathaṃ citpuruṣārthahetutvāttatsargaḥ puruṣaguṇapūrvaka
ityuktam

8.63

NyS_3,2.63: notpattinimittatvānmātāpitroḥ //
mā bhūdvā puruṣaguṇapūrvakatvaṃ sikatādisargasya, tathā 'pi śarīrasyotpattyādi paribhāvayantaḥ sikatādibhyo vaiṣamyaṃ vīkṣamāṇāstadvilakṣaṇkārakaṇatvameva pratiṣadyāmahe tathā ca sidhyati puruṣaguṇanimittatetyāha /
viṣamaścāyamupanyāsa iti /
(440/16) nanu mātāpitarau na sākṣāt śarīrotpattau kāraṇamityata āha mātāpitṛśabdena lohitaretasī iti /
anubhavanīye iti bhavyageyādipāṭhatkartari kṛtyaḥ

8.64

NyS_3,2.64: tathāhārasya //
ito 'pi vaiṣamyamityāha /
tathāhārasya (sū. 64) //
pūrvasūtrapratīkena pūrayati /
utpattinimittatvāditi prakṛtam /
kalalarakaṇḍamāṃsapeśyādayo lohitaretasoḥ śarīrārambhakayoḥ pariṇāmabhedāḥ

8.65

NyS_3,2.65: prāptau cāniyamāt //
prāptau--t (sū. 65) //
dampatyoḥ saṃyogaḥ prāptiḥ tasyāmaniyamaḥ śarīrotpādasya,
tasmād dṛṣṭasya vyabhicārādasti tadadṛṣṭaṃ yataḥ śarīrasarga ityarthaḥ

8.66

NyS_3,2.66: śarīrotpattinimittavat saṃyogotpattinimittaṃ karma //
pārśvasthaḥ śaṅkate /
sarvātmabhiriti /
nanu yadīyenādṛṣṭena yaccharīramupāttaṃ tattasyaiva bhogāyatanaṃ nāniyama ityata āha /
na ca puruṣagata iti /
ātmamanaḥsannikarṣajau hi dharmādharmau, sannikarṣaśca manasaḥ sarvātmabhiḥ sādhāraṇa iti sarveṣāmeva dharmādharmau,
na punaḥ kaspaya cidevāsādhāraṇāvityarthaḥ /
asyottaraṃ śarīreti /
uktenaivābhiprāyeṇa śaṅkate tatsthatā ekapuruṣasthatā kuta iti cet /
uttaramān svasaṃyogeti /
punaḥ pṛcchati saṃyoge kṛto niyama iti /
(442/1) yathaivaikenātmanā manaḥsaṃyuktamevamātmāntarairapi /
evaṃ yathaikena manasā saṃyuktaṃ evamanontaraipīti nātmamanaḥsannikarṣe 'sti viśeṣa ityarthaḥ /
uttaraṃ na manoniyamahetutvāditi /
adṛṣṭa (niyama) nibandhano hi manoniyamaḥ
manoniyamanibandhanaścādṛṣṭaniyamaḥ /
anāditvācca bījāṅkuravadanyonyāśrayo na kṣatimāvahatītyarthaḥ

8.67

NyS_3,2.67: etena niyamaḥ pratyuktaḥ //
tadevamātmaguṇanibandhane śarīrasarge vyāvasthā darśitā /
ye tu menire na karmanibandhanaḥ śarīrasargo 'pi tu prakṛtyādinibandhanaḥ /
prakṛtayo hi svayameva dharmādharmarūpanimittānapekṣāḥ sattvaraja stamastayā pravṛttiśīlāḥ sva sva vikāramārabhante, pratibandhāpagamamātre tu dharmādharmāvapekṣante tadyathā kṛṣavilaḥ kedārādāṃ pūrṇātkedārāntaramapūrṇamāpiplāvayiṣuraṣāṃ setumātraṃ kedāramāplāvayanti /
evamāplāvayanti prakṛtayo 'pi vikārāniti /
yathāhuḥ 'nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāmāvaraṇabhedastu tataḥ kṣetrikavaditi /
tān pratayāha /
etenāniyamaḥ pratyuktaḥ (sū. 67) /
etena karmasāpekṣāṇāṃ bhūtānāṃ śarīrasarge aniyamābhidhānena tannirapekṣāṇāṃ vyatirekamukhenāniyamaḥ pratyuktaḥ /
niyamo vyāptiḥ sādhāraṇavigrahavattvaṃ sarvātmanām /
aniyamastvavyāptiḥ kasya cidātmana kiṃ ciccharīraṃ kasyacit kiṃciditi /
prakṛtinibandhane hi śarīrasarge tasyā ekatvāt sarvātmasādhāraṇyācca na śarīrāṇāmastyasādhāraṇye hetuḥ /
bhūtagrahaṇaṃ tu prakṛtyupalakṣaṇārthaṃ na kevalamakarmanimitte śarīrasarge sādhāraṇavigrahavattvaṃ doṣaḥ
api tu mokṣo 'pi na syāditi darśayituṃ svapakṣe mokṣamupapādayati /
upapannaśceti /
sāṃkhyapakṣe tu na mokṣaḥ syāditi darśayati /
karmanirapekṣeṣviti

8.68

NyS_3,2.68: tadadṛṣṭakāritamiticet punastatprasaṅgopavarge //
śaṅkate /
tadadṛṣṭakāritamiti cediti upabhogvaśabdādyadarśanaṃ prakṛtipuruṣabhedādarśanaṃ vā 'dṛṣṭamucyate /
tatkāritamityarthaḥ /
nirākaroti etasminniti /
(443/4) yathā prāgadarśanamevaṃ nirodhasamādheḥ paścādapyadarśanamityapravṛkto 'pi punaḥ saṃsaredityarthaḥ /
śaṅkāmutthāpya dūṣayati /
caritārthaceti /
nanu na śabdādyupabhogaṃ puruṣārthaṃ brūmo yena caritārthatā syāt /
api tu puruṣabhedadarśanaṃ taccādyāpi na bhavatītyārabhate śarīramiti deśayati /
puruṣārthena ca hetuneti /
co 'vadhāraṇe puruṣārthenaivetyarthaḥ /
pariharati /
tasya--cākaraṇāditi /
castvarthe /
deśyanivṛttau /
yadarthaṃ śarīrāṇyārabhate tanna kṛtamanyattu kṛtamitikiṃ kena saṃgatamityarthaḥ /
śaṅkate didṛkṣāviśeṣa iti /
darśanaṃ hi nañā paryudastamatastanmūlāṃ didṛkṣāṃ brūte sā cāpavarge nāsti tasmānnāpavṛktaḥ saṃsaratītyarthaḥ /
nirākaroti na prāgiti /
etaduktaṃ bhavati /
didṛkṣā hi buddhyāśrayā nāsatyāṃ buddhāvasti prakṛtipariṇāmaśca buddhistathā ca satyāṃ didṛkṣāyāṃ buddhiḥ buddhau satyāṃ didṛkṣeti parasparāśrayaprasaṅgaḥ /
na cānāditā parihāraḥ, sṛṣṭyādau dvayorabhāvāt /
asmākaṃ tu pralayasamaye dharmādharmasaṃskṛto 'styātmā manaśceti viśeṣaḥ /
satkāryamādāya śaṅkate /
sarvaśaktimattvāditi /
nirākaroti /
nāpavargābhāvaprasaṅgāditi /
(444/3) śliṣṭaṃ vibhajate didṛkṣāvannānātvadarśanamapyastīti /
na tadarthaṃ prakṛte pravṛttiḥ tathā ca na saṃsārastapradhvaṃsaścāpavargābhāvānnāstītyapavargābhāva
ityarthaḥ /
etadeva sphuṭayati /
vidyamāne ca nānātvadarśane tadarthaṃ pradhānasya prayuktirayuktā tataḥ saṃsārābhāvāttatpradhvaṃso 'pavargo na syāditi bhāvaḥ /
tamevāpavargābhāvaṃ tadvirodhisaṃsārasattve darśayati /
yadā ca nānātvadarśanamiti /
nidānānucchede nidānino noccheda ityarthaḥ /
punarvikalpaṃ darśayati /
ajñānamadarśanamiti ceti /
vivekajñānābhāvasya tulyatvādityarthaḥ /
śeṣamatirohitārthamiti /
apare tvārhatā adṛṣṭaṃ paramāṇuguṇaṃ varṇayanti /
pārthivānāmaṇūnāṃ manasaśca svaguṇaprayuktaṃ taccharīramāviśati /
tacca svakādevādṛṣṭātpudgalasya sukhaduḥkhopabhogaṃ sādhayati /
na tu pudgalaspaya dharmo 'dṛṣṭamiti /
sāṃkhyavatteṣāmapi punastatprasaṅgo 'pavarge /
etadupapādayati /
paramāṇuguṇasyeti

8.69

NyS_3,2.69: manaḥkarmanimittatvācca saṃyogānucchedaḥ //
api cāsmin darśane prāyaṇaṃ na syādityāha /
manaḥ karmanimittattvāditi

8.69

asmaddarśane tūpapadyate prāyaṇamityāha /
vartamānaśarīrārambhakakarmāśayakṣaye tu bhaviṣyaddehāntarārambhakakarmāśayāntarādapasarpaṇaṃ manasa iti yuktaṃ prāyaṇam /
ubhayaheturiti /
upasarpaṇāpasarpaṇaheturityarthaḥ

8.70

NyS_3,2.70: nityatvaprasaṅgaśca prāyaṇānupapatteḥ //
nanu bhavatu saṃyogānucchedaḥ kiṃ nobādhyataityata āha /
śarīrasya nityatvaprasaṅgaśca prāyaṇānupapatteḥ /
saṃyogāvyucchedādityarthaḥ /
nanu sadakāraṇaṃ nityamiti kathaṃ sakāraṇa śarīre nityaṃ bhavedityata āha /
nityatvaprasaṅga
iti prāyaṇānupattiṃ brūmaḥ /
vināśānupapattirityarthaḥ /
yādṛcchike akāraṇake /
prāyaṇabhedo na syāt /
dṛṣṭaśca prāyaṇabhedaḥ kaścidgarbhasya eva praiti kaścijjātamātraḥ kaścitkumāraka ityādiriti akāraṇasya nityaṃ sattvamasattvaṃ vā syāt /
gaganavattatkusumavadityarthaḥ

8.71

NyS_3,2.71: aṇuśyāmatānityatvavadetat syāt //
akāraṇatvādityasya hetoranaikāntikatvena pratyavatiṣṭhate /
aṇuśyāmatāvaditi

8.72

NyS_3,2.72: nākṛtābhyāgamaprasaṅgāt //
nirākaroti /
etacca neti (446/2) /
pramāṇenāviṣayīkṛtamakṛtam pratyuta pratyakṣāgamaviruddhamiti yāvat /
tasyābhyāgapro 'bhyupagamastatprasaṅgādityarthaḥ /
na ca paramāṇuśyāmatāpyakāraṇā pārthivarūpatvāt
lohitādirūpavadityanumānena tasyāpi pākajatvābhyupagamāditi bhāvaḥ/yathā śruti vā sūtrārthaḥ /
akṛtasya karmaṇaḥ phalopabhogaprasaṅgāditi /
yathā khalu paramāṇuguṇa eva nityaḥ śarīrādyārambhakastathā 'sau nityatvānna kena cit kriyate /
tasyākṛtasyaiva phalaṃ puruṣairupabhujyate tataścāyamāstikānāṃ vihitaniṣiddhapravṛttinivṛttinicayo 'narthakaḥ śāstrapraṇayanaṃ cāpyanarthakaṃ bhavediti bhāvaḥ /
etaccātivistṛtaṃ bhāṣye /
tasyārtho nigadavyākhyātaḥ

Original text: Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc