ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8

ઇતિ મિશ્રશ્રીવાચસ્યતિવિરચિતાયાં ન્યાયવાર્તિકતાત્પર્યટીકાયાં
તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમમાહ્નિકં સમાપ્તમ્ ॥
શ્રીવાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતાયાં ન્યાયવાર્તિકતાત્પર્યટીકાયાં
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
ન્ય્સ્_3,2.1: કર્માકાશસાધર્મ્યાત્ સંશયઃ ॥
પરીક્ષિતાનીન્દ્રિયાણ્યર્થાશ્ચ બુદ્ધેરિદાનીં પરીક્ષાક્રમઃ ।
ક્રમઃ સ્થાનં ।
વૃત્તવર્ત્તિવ્યમાણાનુકીર્ત્તનં હેતુહેતુમદ્ભાવજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
અર્થોન્દ્રિયપરીક્ષા ચ બુદ્ધિપરીક્ષણં ( ચ ) યથોપયુજ્યતે તથા બુદ્ધિપરીક્ષાયામેવ સ્ફુટપીભવિષ્યતિ ।
સંશયમાક્ષિપતિ ।
અનુપપન્નરૂપ ઇતિ ।
(398 । 12) યદ્યુપલભ્યમાનજ્ઞાનવિષયઃ સંશયઃ સો ઽનુપપન્નઃ સાંખ્યાનામપિ તદનિત્યત્વસ્યાભ્યુપગમાત્ ।
અથ સાંખ્યાભિમતમહત્તત્ત્વવિષયઃ તસ્ય સત્ત્વ એવ વિપ્રતિપત્તિરિતિ કુતસ્તદ્ગતધર્મવિચારઃ સતિ ધર્મિણિ ધર્માશ્ચિન્ત્યન્તે ન સન્દિગ્ધસત્ત્વા ઇતિ ભાવઃ ।
સમાધતે દૃષ્ટિપ્રવાદેતિ ।
સાંખ્યાનાં હિ દર્શને પ્રવાદો મહદન્તઃ કરણં બુદ્ધિરિતિ તદુપાલમ્ભાર્થં દૂષણાર્થં પ્રકરણમિતિ ।
અયમભિપ્રાયઃ
નેહ નિત્યાનિત્યવિચારો ઽપિ તવનયા દ્વારા વૃત્તરતિરિક્તા સાંખ્યાભિમતા બુદ્ધિર્નિરાક્રિયતે સામાન્યતો બુદ્ધિમાત્રસ્ય નિત્યાનિત્યત્વવિચારેણ ।
યદિ હિ નિત્યા બુદ્ધિઃ સ્યાત્તતો વૃત્તિભ્ય
ઉદયવ્યયવતીભ્યો ઽતિરિક્તં મહત્તત્વમન્તઃકરણં સ્યાત્ ।
અથ તુ નિત્યત્વસાધનાનિ પ્રતિસન્ધાનાદીનિ ન બુદ્ધિનિત્યત્વસ્યેશતે તતો વૃત્તય એવ બુદ્ધયો ન તુ તદતિરિક્તં બુદ્ધિતત્ત્વં સિધ્યતીતિ સિધ્યતિ બુદ્ધિરુપલબ્ધિર્જ્ઞાનમિત્યનર્થાન્તરમિતિ બુદ્ધેર્લક્ષણં તથા ચાસ્પય લક્ષણે સઙ્ગતિઃ
ઇતરથા તુ પ્રધાનતો નિત્યાનિત્યત્વવિચારો ન લક્ષણેન સઙ્ગચ્છત ઇતિ

ન્ય્સ્_3,2.2: વિષયપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ॥
સાધનં ચ પ્રચક્ષતે ।
વિષયપ્રત્યભિજ્ઞાનાદિતિ ।
( 399 । 3 ) વૃત્તિમાન્ કિલ વિષયં પ્રત્યભિજાનન્નાત્માનમપિ પ્રત્યભિજાનાતિ ।
ન ચ ચેતનો વૃત્તિમાન્ તસ્ય કૂટસ્થનિત્યત્વાત્ ।
અન્યથા પૂર્વાપરાવસ્થાભેદવાન્ ન કૃટસ્થનિત્યઃ સ્યાત્ ।
પરિણામિનિત્યા તુ બુદ્ધિરુદયવ્યયવદનેકવૃત્તિમતી યુજ્યત ઇતિ ભાવઃ

ન્ય્સ્_3,2.3: સાધ્યસમત્વાદહેતુઃ ॥
સિદ્ધાન્ત્યાહ સાધ્યસમત્વાદહેતુરિતિ ।
વૃત્તયો હિ વૃત્તિમતો ભિન્નસ્તેન તાસાં નિત્યત્વે ઽપિ ન વૃત્તિમાન્ કૌટસ્થ્વાચ્ ચ્યવતે ।
તથા ચ પ્રત્યભિજ્ઞાતાત્મૈવ પ્રત્યભિજ્ઞાનાન્નિત્યઃ સ્યાન્ન ત્વન્તઃકરણં બુદ્ધિસંજ્ઞકં, ન હિ તત્પ્રત્યભિજ્ઞાને પ્રકાશત
ઇત્યર્થઃ ।
ક્રિયાનાધારત્વાચ્ચ કરણસ્યેતિ ।
પ્રધાનક્રિયાનાધારઃ કરણં પ્રધાનક્રિયા ચેયમુપલબ્ધિઃ સ્વતો યદાધારા પ્રતીયતે સ કર્ત્તા ન કરણં, તથા ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્યુપલબ્ધ્યા તદાધારઃ કર્ત્તાત્મા સિધ્યતિ નિત્યો ન તુ કરણમિત્યર્થઃ ।
ક્રિયામાત્રાભિધાનેન શઙ્કતે ।
સ્વક્રિયેતઞ્ પ્રિધાનક્રિયામાલમ્બ્ય નિરાકરોતિ ।
સત્યં ભવતીતિ ।
નનુ યદિ ભેદવિવક્ષયા કર્ત્રાદિશબ્દવૃત્તિરભેદવિવક્ષયા ચ કારકશબ્દપ્રવૃત્તિઃ કથં તર્હિ કર્ત્તા કારકં કરણં કારકમિત્યાદિસામાનાધિકરણ્યં ભેદાભેદવિવક્ષયોર્વિરુદ્ધાર્થત્વાદિત્યત
આહ ।
કારકશબ્દેનાપીતિ ( 440 । 4 ) નાભેદવિવક્ષા વિશેષાણાં કિં તુ સામાન્યવિવક્ષા ભિદ્યત ઇતિ ભેદો ન ભેદો ઽભેદ ઇતિ સામાન્યસ્યાભિધાનાત્ ।
તથા ચ સામાન્યવિવક્ષયા પ્રવૃત્તઃ શબ્દસ્તદ્ભેદાભિધાનાદ્ભેદવાચિના સામાનાધિકરણ્યં પ્રતિપદ્યમાન ઇતરેતરવ્યાવૃત્તે વિશેષે ઽપાદાનાદૌ પ્રવર્ત્તતે અન્યસ્ય કારકવિશેષસ્ય કારકશબ્દેન સામાનાધિકરણ્યાસંભવાત્ ।
પૂર્વવદિતિ ।
દ્વિતીયાધ્યાયોક્તં કારકવિશેષસ્ય લક્ષણં સ્મારયતિ ।
ચોદયતિ યદ્યન્યકારકેતિ ।
કારકાણામુપાદાનેન ખલુ પ્રવર્ત્તિતઃ કર્ત્તા કારકાણ્યુપાદત્તે ।
તસ્માદિતરાપ્રયોજ્યત્વમસ્યાસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ ।
ન પ્રયુજ્યતે ફલસ્ય પ્રયોજકત્વાદિતિ ।
નાપ્રયુજ્યમાનં કર્ત્તારં બ્રૂમો ઽપિ તુ કારકાપ્રયોજ્યં,
ન ચ ફલં કારકમિત્યર્થઃ ।
ઉપેત્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનમન્તઃ કરણે તસ્યેતિ ।
પ્રત્યક્ષં ચેત્પ્રત્યભિજ્ઞાનં નૈકત્વે કિં ત્વનુમાનં તતો યદ્યત્પ્રત્યભિજ્ઞાયતે તત્તદેકમિતિ ન નિદર્શનમસ્તિ, ન હિ તસ્યૈકત્વમન્યતો નિશ્ચિતમતઃ પ્રતયભિજ્ઞાનાત્ ।
નાપ્યનેકત્વં દૃષ્ટં તથા ચાસાધારણતયા હેત્વા ભાસ
ઇત્યર્થઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્વરૂપાવધારણે ચ સતિ વિરુદ્ધો હેત્વાભાસો બુદ્ધ્યનિત્યત્વસાધનાદિતિ ।
શેષં નિગદેનૈવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
ચેતનાધ્યવસાયાભેદો બુદ્ધિલક્ષણે ઽસ્માભિર્વિચારિતઃ

ન્ય્સ્_3,2.4: ન યુગપદગ્રહણાત્ ॥
વૃત્તિમતો ઽવસ્થાનાદ્વૃત્ત્યવસ્થાનપ્રસઙ્ગ
ઇતિ સૂત્રાર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.5: અપ્રત્યભિજ્ઞાને ચ વિનાશપ્રસઙ્ગઃ ॥
ન્ય્સ્_3,2.6: ક્રમવૃત્તિત્વાદયુગપદ્ગ્રહણમ્ ॥
ન્ય્સ્_3,2.7: અપ્રત્યભિજ્ઞાનં ચ વિષયાન્તરવ્યાસઙ્ગાત્ ॥
ન્ય્સ્_3,2.8: ન ગત્યભાવાત્ ॥
આક્ષેપ્તુર્વચનં મમાપ્યેવં કસ્માન્નેતિ ( 403 । 15 ) સમાધાતુર્વચનં ન કારણભેદે દૃષ્ટત્વાદિતિ ।
કારણભેદેહિ સતિ એકસ્ય કર્તુર્યુગપદનેકં કાર્યં દૃષ્ટમ્ ।
સાઙ્ખ્યાનાં ચાન્તઃકરણં કર્તૃ વ્યાપકં ચેતિ સર્વવ્યાપકેનાન્તઃ કરણેનાધિષ્ઠિતાનીન્દ્રિયાણિ યુગપદેવ કાર્યાણિ કુર્યુઃ ।
અસ્માકિં ત્વન્તઃકરણસ્ય કરણત્વાદેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યે ઽપિ ન યુગપત્કાર્યોત્પાદ
ઇતિ વિશેષઃ ।
ગત્યભાવાચ્ચ પ્રતિષિદ્ધં વિભુનો ઽન્તઃકરણસ્યાયુગપદ્ગ્રહણં ન લિઙ્ગાન્તરેણાનુમીયત ઇતિ ભાષ્યસ્ય ગતયભાવાચ્ચ વિભુનો ઽન્તઃકરણસ્યેતિ પ્રતીકમનૂદ્ય તસ્યાર્થમાહ પ્રાપ્ત્યર્થસ્ય ગમનસ્યા ભાવાદિતિ ।
ન ચા ઽયુગપત્પ્રત્યયોત્પત્તૌ પ્રમાણમસ્તિ યેન પ્રમાણેન પ્રતિષિદ્ધમપિ પ્રત્યયાયૌગપદ્યં પ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માદ્વિભુન્યન્તઃકરણે ઽવશ્યંભાવિ પ્રત્યયયૌગપદ્યં ન ચૈતદ્દૃષ્ટં તસ્માદન્તઃકરણમણ્વિત્યર્થઃ ।
નનુ દીર્ઘાં શષ્કુલીં ભક્ષયતઃ પઞ્ચાનામપિ જ્ઞાનાનાં યુગપદુત્પાદો દૃષ્ટ ઇતિ કો ઽયં પ્રસઙ્ગઃ અન્તઃકરણસ્ય વિભુત્વે યુગપદુત્પાદઃ પ્રસજ્યેતેત્યત આહ ।
ન ચ યુગપત્પ્રત્યયોત્પત્તાવિતિ ।
અતિશીઘ્રતયા યુગપદુત્પાદાભિમાનો ન તુ તત્ર યૌગપદ્યં ભાવિકમિત્યર્થઃ ।
પુરુષો જાનીતે નાન્તઃ કરણમિતિ સ્વમતસમાધાનપરં ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે યસ્ય પુનર્વૃત્તિર્વૃત્તિમતોરિતિ ।
( 404 । 12 ) યદપિ સાંખ્યા આચખ્યુર્વિષયાન્તરવ્યાસક્તે ઽન્તઃકરણે ચક્ષુરાદિસંબન્ધસ્યાપ્યજ્ઞાનદન્તઃકરણવૃત્તિર્જ્ઞાનમિતિ તન્નિરાકરણપરં ભાષ્યમ્--એતેન વિષયાન્તરવ્યાસઙ્ગ
ઇતિ ।
તદનુભાષ્ય વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
એતેનેતિ ।
તત્રેતિ ।
નેત્યસ્યોપજીવ્યમાહ પુરુષો જાનીતે નાન્તઃકરણમિતિ ।
હેતુના વિષયાન્તરવ્યાસઙ્ગો ઽન્તઃકરણસ્ય પ્રત્યુક્તઃ ।
વ્યાસક્તો હિ સ ભવતિ યો જાનીતે ।
ન ચાન્તઃકરણં જાનીતે કિં તુ પુરુષ ઇતિ તસ્યેદૃશવ્યાસઙ્ગો નાન્તઃકરણસ્ય, અન્યાદૃશસ્ત્વન્તઃકરણસ્ય વ્યાસઙ્ગો ન નિષિધ્યતૈત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.9: સ્ફટિકાન્યત્વાભિમાનવત્ તદન્યત્વાભિમાનઃ ॥
ચોદ્યભાષ્યમ્ એકમન્તઃકરણં નાનાવૃત્તય ઇતિ તદ્વ્યાચષ્ટે ।
એકમન્તઃકરણં નાનાવૃત્તય ઇતિ ।
નૈતદિતિ ।
સમ્યગાચષ્ટે જાનીતે સંચક્ષાણકઃ સાંખ્યઃ ।
સઙ્ખ્યા હિ સમીચીના બુદ્ધિસ્તયા વર્ત્તત ઇતિ સાંખ્યઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ--યદ્યપિ વૃત્તયો નાના પ્રતિભાન્તિ તથા ઽપિ ભ્રાન્તિરિયમન્તઃકરણાદેકસ્માદભિન્નાનાં નાનાત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્સ્ફટિકસ્ય યથૈકસ્યાપિ તાપિચ્છજપાકર્ણિકારાદિકુસુમોપધાનભેદાદ્ભેદ
ઔપાધિક એવમન્તઃકરણમણેરપિ સ્વચ્છસ્યેન્દ્રિયપ્રણાડિકયા તત્તદર્થોપરક્તસ્યૌપાધિકં નાનાત્વં વૃત્તિરિતિ ચ પ્રત્યય ઇતિ જ્ઞાનમિતિ ચાખ્યાયતૈત્યર્થઃ ।
તદેતદ્ દૂષયતિ ।
નાનેકાન્તાદિતિ ।
( 405 । 4 ) યો ઽપિ વૃતીનામૌપાધિકભેદમાહ તેનાપ્યુપાધયો ઽર્થા આજાનતો ભિન્ના વક્તવ્યાઃ ।
તથા ચ ભેદસ્ય દ્વિધા દર્શનાદનેકાન્તો દૃષ્ટાન્તો નૈકાર્થસ્ય સાધકઃ ।
ન હેત્વભાવાદિતિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે યથાશ્રુતિસૂત્ર ઇતિ ।
ન કેવલં સાધનાભાવો બાધકં ચાત્રાસ્તીત્યાહ વિકલ્પાનુપપત્તેશ્ચેતિ ।
ન પરપક્ષસ્ય પ્રતિષેધમાત્રેણ સ્વપક્ષસિદ્ધિરસ્તીત્યાશયવાન્ પૃચ્છતિ ।
અથ ભવતામિતિ ।
ઉત્તરં જ્ઞાનાનાં ક્રમેણેતિ ।
સ્યાદેતત્ પ્રત્યયનાનાત્વાભિમાનો ભવિષ્યતિ હેતુરેકત્વે વૃત્તીનામ્, એકત્વં વૃત્તીનાં નાનાત્વાભિમાનવિષયત્વાત્ સ્ફટિકવદિતિ તસ્માન્ન હેત્વભાવ ઇતિ અત આહ ।
એકાનેકવિષયત્વાચ્ચ પ્રત્યયનાનાત્વાભિમાનસ્ય
એકાનેકવિષયાધિગતિઃ કથમિતિ ।
નાનાત્વાભિમાનો ઽપિ દૃષ્ટાન્તવદસાધકઃ નૈકાન્તિકત્વાત્ ।
તદેવમન્તરા પરકીયામાશઙ્કાં નિરાકૃત્ય પુનરપિ વૃત્તિભેદં સાધયતિ ।
યશ્ચાયમભિન્ન ઇતિ ।
યદ્યર્થોપધાનભેદાત્પ્રયયેષુ ભેદો નાજાનત સ્તત એકસ્મિન્નર્થે ન પ્રત્યયભેદઃ પ્રત્યયોપધાનભેદાભાવાદિત્યર્થઃ ।
કશ્ચિદ્દેશયતિ ।
સ્ફટિક ઇતિ ।
પરિહરતિ નૈરન્તર્યદર્શનાદિતિ ।
( 406 । 1 ) નીલીદ્રવ્યલેપસ્યાપિ સાન્તરત્વં નીલઃ સ્ફટિક ઇતિ સાક્ષાત્કારાનુમેયમિતિ ભાવઃ ।
ઇતો ઽપિ પ્રત્યયભેદ ઇત્યાહ ।
યસ્ય ચ પ્રત્યયાભેદ
ઇતિ ।
પ્રમાણસ્ય ભેદઃ પ્રત્યયલક્ષણકાર્યભેદોન્નેયો નાસતિ પ્રત્યયભેદે ભવિતુમર્હતિ ।
શઙ્કતે વિષય ભેદાદિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રાતિસ્વિકો ઽપિ ભેદો વિષયાણાં યદિ પ્રમાણભેદહેતુઃ
હન્તૈતસ્યાનન્ત્યેન પ્રમાણાનામનન્તો ભેદઃ સ્યાદ્ ન તુ ત્રિત્વં તસ્માદવાન્તરસામાન્યં વિષયાણામાસ્થેયં ન ચ તદપિ સ્વરૂપમાત્રનિષ્ઠં વિષયાણાં સંભવતિ એકસ્મિન્નપિ પ્રમાણાનાં સંપ્લવાત્ ।
તસ્માત્પ્રત્યયભેદોપહિતસામાન્યા વિષયાસ્ત્રિત્વે વ્યવતિષ્ઠમાનાઃપ પ્રમાણમપિ ત્રિત્વે વ્યવસ્થાપયન્તિ ।
સામગ્રીત્રયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનશ્ચ પ્રત્યયાસ્ત્રયો ભવન્તિ ।
તથા ચ ત્રિવિષયત્વાત્પ્રમાણાનિ ત્રીણિ, તદિદમુક્તં વિષયભેદાદિતિ ।
નિરાકરોતિ ।
તન્નેતિ ।
પ્રમાણાભેદે સામગ્રીત્રયાભેદે તદુનવિધાયિનાં પ્રત્યયાનામભેદાત્ ।
ન હિ પ્રત્યયભેદામન્તરેણ સામગ્રીભેદઃ શક્યો વિજ્ઞાતું, તસ્માત્પ્રત્યયસામગ્રયભેદે ઽપિ વિષયભેદાનધિગતેર્ન વિષયભેદસ્ત્રિત્વાધિગમો વા પ્રત્યયભેદમન્તરેણેતિ ।
શઙ્કતે વિષયતાદાત્મ્યાદિતિ ચેત્ ।
પ્રત્યયપ્રત્યેતવયયોરભેદાદુપપન્નઃ પ્રત્યયભેદ ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
તન્નેતિ ।
અપિ ચ પ્રત્યયાભેદે પ્રકારવત્ત્વાભાવાદ્ યથાધ્યવસ્યતિ બુદ્ધિસ્તથા ચેતયતે પુરુષ ઇતિ વ્યાઘાતઃ ।
કુતો ઽપ્રકારવત્ત્વાદ્ ભિન્નો હિ પ્રકારવાન્ ભવતિ નાભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
અન્તઃકારણસ્ય બુદ્ધેઃ પ્રત્યયાનામભેદે બુદ્ધિસ્તં પ્રત્યયમુપલભતે ઇતિ વિરોધ ઇતિ

ન્ય્સ્_3,2.10: સ્ફટિકેપ્યપરાપરોત્પત્તેઃ ક્ષણિકત્વાદ્ વ્યક્તીનામહેતુઃ ॥
તદેવં સ્વમતેન સાંખ્યપક્ષં દૂષયિત્વા બૌદ્ધૈર્યત્સાંખ્યરાદ્ધાન્તે દૂષણમુક્તં તદ્
દૂષયિતું બૌદ્ધમતમુપન્યસ્યતિ ।
સ્ફટિકાન્યત્વાભિમાનૈતદિમમૃષ્યમાણઃ ક્ષણિકવાદ્યાહેતિ ।
સ્ફટિઃ--તુઃ ( સૂ. 10 ) ॥
યત્સત્તત્સર્વં ક્ષણિકં યથા શરીરં તથા ચ સ્ફટિક ઇતિ જરન્તો બૌદ્ધાઃ ।
શરીરસ્યા ચ ચ કાલપરિપાકવશેન સ્થૌલ્યસ્ય હ્રાસસ્ય ચ દર્શનાત્ પ્રતિક્ષણં સૂક્ષ્મઃ પરિણતિભેદો ઽનુમીયતે સ ચાન્તરા વિનાશ
એવેતિ ।
યસ્યાપિ સ્ફટિકાદેસ્તાદૃશં સ્થૌલ્યંહ્રાસો વાન દૃશ્યતે તસ્યાપિ સત્ત્વેન શરીરવદેવ પ્રતિક્ષણં વિનાશોત્પાદાવનુમીયેતે ઇતિ ।
સ્યાદેતદ્ યદૈવોપચયાપચયૌ શરીરસ્ય દૃશ્યેતે તદૈવોત્પાદવિનાશૌ ભવિષ્યતઃ પૂર્વં તુ તત્પ્રબન્ધકલ્પનાયાં કિં પ્રમાણમિત્યત
આહ ।
યસ્પય ખલુ પ્રતિક્ષણમિતિ ।
( 407 । 9 ) અસ્ય પ્રયોગઃ પ્રતિક્ષણમન્યચ્ચાન્યચ્ચેતિ ।
પટસ્ય કુઙ્કુમાદિદ્રવ્યસંયોગે સત્યન્તે ઽરુણિમલક્ષણો વિશેષો દૃશ્યતે ન ચાસ્યારુણિમા પ્રતિક્ષણભાવીત્યત ઉક્તં બાહ્યપ્રત્યયાભેદેસતીતિ ।
અભિન્નો હિ શરીરોપચયહેતુઃ પ્રતિદિનમુપયુજ્યમાનો ઽન્નપાનપ્રચથોયથા પાકજોત્પત્તાવૌષ્ણ્યાપેક્ષો વહ્નિસંયોગો બાહ્યઃ પ્રત્યયઃ કારણં, પટે ત્તુ રાગોત્પત્તૌ કુઙ્કુમદ્રવ્યસંયોગઃ સાંપ્રતિકો વિશિષ્ટ ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.11: નિયમહેત્વભાવાદ્ યથાદર્શનમભ્યનુજ્ઞા ॥
સિદ્ધાન્તસૂત્રમ્ ।
નિય--જ્ઞા (સૂ. 11) ॥
તદેતદ્વ્યાચષ્ટે ।
તદિદમુપચયાપચયેતિ ।
ન હિ ધૂમદર્શનાનુમિતો વહ્નિઃ ક્વચિત્પ્રવર્ત્તતૈત્યદૃશ્યમાને ઽપિ ધૂમે પર્વતત્વમાત્રેણ પર્વતાન્તરે ઽપિ વહ્નિમનુમિન્વતે ઽનુમાતાર ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે યત્રોપલબ્ધિરિતિ ।
ક્ષણિકત્વં પૂર્વાપરભાગવિકલકાલકલામાત્રાબસ્થાયિત્વમ્ ।
ન ચ તાદૃશં ક્ષણિકત્વં નૈયાયિકાંનાં ક્વચિદપિ સંમતમિતિ ન સિદ્ધસાધનમિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
સત્યમિતિ ।
કસ્માત્પુનરસ્મદભિમતૈવ ક્ષણિકતા ન સિધ્યત્યુપચયાપચયપ્રબન્ધદર્શનાદિત્યત
આહ ।
ઉપચયાપચયપ્રબન્ધદર્શનં ચાન્યથા ભવદિતિ ।
ચો હેત્વર્થઃ ।
શઙ્કતે તુલ્યમિતિ ।
( 408 । 5 )
નિરાકરોતિ નાસાધનાદિતિ ।
એકાન્તનિશ્ચયં વિના ન સાધનં, દૂષણં તુ સન્દેહાપાદનેનાપીતિ,
સો ઽયં સાધનદૂષણયોર્વિશેષ ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.12: નોત્પત્તિવિનાશકારણોપલબ્ધેઃ ॥
ઉત્તરસૂત્રમવતારયતિ ।
અથાવશ્ર્યં સાધનં વક્તવ્યમિતિ ।
નોત્પ--બ્ધેઃ
( સૂ. 12 ) ॥
ઉત્પત્તિવિનાશકારણં જ્ઞાપકમવયવોપચયાપચયૌ ન ક્ષણિકપક્ષે યુજ્યેતે ।
નિરન્વયોત્પાદવિનાશયોરુપચયાપચયપ્રતયયાભાવાદિતિ ।
ઉપચયાપચયાત્પત્તિવિનાશકારણોપલબ્ધેરિતિ ।
ઉપચયાપચયૌ ચ તાવુત્પત્તિવિનાશકારણે ચેતિ કર્મધારયઃ ।
ઉત્પત્તિવિનાશકારણોપલબ્ધેરિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ ।
અથવા કારણમિતિ ।
( 409 । 1 ) સમવાયિકારણં હિ કાર્યાત્પૂર્વં ચ કાર્યકાલે ચેતિ લોકસિદ્ધં તચ્ચૈતત્ક્ષણિકત્વે ઽનુપપન્નમિત્યર્થઃ ।
એકકાલાનુભાવિની અનુભવઃ પ્રાપ્તિઃ એકકાલપ્રાપ્તે ઇત્યર્થઃ ।
ભિન્નલોકમર્યાદઃ શઙ્કતે આધારાધેયભાવસ્યેતિ।નિરાકરોતિ નાનેકાન્તાત્ ।
ભવતામપિ રાદ્ધાન્તે રૂપં સપ્રતિધં કાર્યમાધારવચ્ચ ।
યદિ તુ રૂપમપ્યનાધારં મનુષે તતસ્તે સ્વસિદ્ધાન્તવ્યાકોપ ઇત્યાહ ।
સ્પર્શસ્તદાશ્રય ઇતિ ચ વ્યાઘાત ઇતિ ।
સર્વ તદેકકાલાનુભાવિ સિદ્ધં ભવતીતિ ।
શઙ્કતે સિદ્ધઃ કાર્યકારણભાવઃ ક્ષણિકેષ્વપીતિ ।
કાર્યસ્યાનાધારત્વપ્રસઙ્ગેન,
ન હિ ક્ષણિકત્વે કાર્યકારણભાવો ન સિધ્યતિ ।
સતુ સિદ્ધઃ ક્ષણિકત્વપક્ષે ઽપીતિ કારણવિનાશસમકાલત્વેન કાર્યોત્પાદસ્ય કાર્યકારણયોઃ સમાનકાલત્વાદિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
ન હેત્વર્થાપરિજ્ઞાનાદિતિ ।
એતાવતા પ્રયાસેન ત્વયા કાર્યકારણભાવઃ ક્ષણિકાનાં સમર્થ્યતે ન ચાયમક્ષણિકત્વે હેતુરપિ ત્વાધારાધેયભાવઃ સ ચાશક્યસાધનઃ કો નુ ખલ્વયં કારણવિનાશઃ કારણાભાવો વા વિનાશકારણસાન્નિધ્યં વા ।
પૂર્વસ્મિન્પક્ષે કાર્યકારણયોઃ કુતઃ સમાનકાલતા ।
ઉત્તરસ્મિન્નપ્યુત્પન્નસ્ય પશ્ચાદ્વિનાશકારણમાન્નિધ્યે ઽપિ કુતઃ સતઃ ક્ષણિકતા ।
ન ચોત્પદ્યમાનતાવિનશ્યત્તયોસ્તુલ્યકાલત્વમનુભવવિરોધાત્ ।
કાર્યસ્ય ચ તદૈવોત્પદ્યમાનત્વે કાર્યકારણભાવાભાવઃ સવ્યદક્ષિણશૃઙ્ગવદિતિ ભાવઃ ।
અપિ ચ દૃષ્ટાન્તો ઽપિ સાધ્યવિકલ ઇત્યાહ ।
તુલાધારસ્યેતિ ।
( 410 । 1 ) યે અવયવકર્મણી લાસોલ્લાસૌ ન તયોઃપ કાર્યકારણભાવઃ ।
યત્ત્વવયવિકર્મન તત્ર યૌગપદ્યં નાપિ કાર્યકારણભાવ એકત્વાદિત્યર્થઃ ।
ગુરુત્વાપ્રયત્નસંયોગા ઉન્નતેરિતિ ।
વિધારકઃ પ્રયત્નસ્તુલાધારસ્ય તદપેક્ષઃ સંયોગઃ સયુક્તંસંયોગો ગુરુત્વં ચ તત્સંયુક્તાવયવાન્તરવર્તિકારણમુન્નતેસ્તુલાવયવસ્ય
અનવતેરપિ દ્રવ્યં ગુરુત્વવત્સુવર્ણાદિ પરિમયિમાણં તત્સંયોગાનુગૃહીતો રજ્જુતુલાસંયોગઃ કારણમ્

ન્ય્સ્_3,2.13: ક્ષીરવિનાશે કારણાનુપલબ્ધિવદ્ દધ્યુત્પત્તિવચ્ચ તદુપપત્તિઃ ॥
ન્ય્સ્_3,2.14: લિઙ્ગતો ગ્રહણાદ્ નાનુપલબ્ધિઃ ॥
ચોદયતિ ન નાસ્તિ શીતોષ્ણસ્પર્શ ભેદસ્યેતિ ।
( 411 । 5 ) પરિહરતિ સ તુ નિમિત્તાન્તરાદિતિ ।
પુનશ્ચોદયતિ ।
અપ્તેજોવયવાનુપ્રવેશો ન યુક્ત ઇતિ ।
સ્વગતા મહાભૂતવિશેષાસ્તદવયવાઃ પૃથિવ્યાદયઃ
તે હિ પરસ્પરતો વિશિષ્યન્ત ઇતિ વિશેષાઃ ।
પરિહરતિ ।
ન યુક્તમિતિ ।
યદિ પ્રતિક્ષણમન્યત્વમાત્રેણ વિશેષસ્તતઃ કાષ્ઠક્ષણાનામપિ ભૂમ્યશ્મલોહવદ્વિશેષોપલમ્ભઃ સ્યાત્ ।
યથા હિ કાષ્ઠક્ષણાદકસ્માલ્લોહક્ષણા ભિદ્યન્તે એવં કાષ્ઠક્ષણાન્તરાણ્યપીતિ ।
તસ્માત્પાર્થિવત્વે ઽપિ સ્વતો વિશેષાવાસ્થેયૌ યતો ભૂમ્યશ્માદિભ્યો વ્યાવર્ત્તન્તે ન વ્યાવર્ત્તન્તે ચ કાષ્ઠક્ષણાન્તરેભ્યઃ કાષ્ઠક્ષણઃ તસ્માદેવ વિશેષાદક્ષણિકત્વે ઽપિ કાષ્ઠભૂમ્યશ્મલોહાનામુપપન્નૌત્તરેત્તરો વિશેષ ઇતિ વૃથા ક્ષણિકત્વકલ્પનેતિ ।
અસાધનં ભૂસ્વભાવઃ ।
ક્ષણિકત્વસિદ્ધાવિત્યર્થઃ ।
દૂષણાન્તરમાહ ।
વિરુદ્ધશ્ચાયં હેતુઃ ।
ઉત્તરોત્તરવિશેષદર્શનાદિતિ ।
ભવતાં કિલ ભૂતાનામન્યોન્યવ્યાવર્ત્તકં લક્ષણે ખરસ્નેહૌષ્ણ્યેરણાત્મકાનિ ભૂતાનીતિ ।
ખરા પૃથિવી સ્નેહ ઉદકમ્ ઉષ્ણં તેજઃ ઈરણં સમીરણો ગતિમાનિતિ યાવત્ ।
તથોત્પાદે તુ કાષ્ટભૂમ્યશ્મલોહાનામઙ્ગીક્રિષમાણે એકમેવ ખરોષ્ન્ને ખરોષ્ણેરણાત્મકં સ્યાદિતિ સંકીર્ણત્વા દ્ભૂતલક્ષણવ્યાઘાત ઇતિ ।
કઠિનમિતિ ખરાં પૃથિવીમુપલક્ષયતિ ।
અસ્મત્પક્ષે તુ ન વ્યાઘાત ઇત્યાહ યસ્ય પુનરિતિ ।
ન કેવલં પૃથિવ્યાદિલક્ષણેન વિરુધ્યતે અપિ તુ શીતોષ્ણસ્પર્શભેદેન નાનાત્વસ્ય સાધનેન પૂર્વોક્તનાપીત્યાહ ।
વિરુદ્ધશ્ચાયમિતિ ।
( 413 । 1 ) પૃચ્છતિ કથમ્ ।
ઉત્તરમ્ ।
એકસ્ય વિશેષાભ્યુપગમાત્ ।
યેનૈવ વિશેષેણ પૂર્વસ્માન્નાનાત્વમભ્યુપગતં શીતોષ્ણાદિના ભેદેન, તેનૈવ સમ્પ્રત્યેકત્વાદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તમભ્યુપેત્યેતિ ।
પૂર્વેણ હેતુના યો ઽભ્યુપગતો ઽર્થઃ
તદ્વિરોધિતયા વિરુદ્ધૈત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે અથ મન્યસે ન વિશેષમાત્રમિતિ ।
મા ભૂદ્રૂપં સપ્રતિઘમુપાદાનમિતિ રૂપસ્યૈકસ્ય નાનાત્વમિતિ ભાવઃ ।
નિરાકરોતિ નાભિપ્રાયેતિ ।
યસ્ત્વવયવાનુપ્રવેશે દેશયેદુષ્ણજલે વહ્નિસ્પર્શવદ્રૂપગ્રહે ઽપિ સ્યાદયોગોલકૈવેતિ તંપ્રત્યેકદેશિમતેન પરિહારમાહ ।
જલે ઽગ્નિરૂપગ્રહણપ્રસઙ્સ્ત્વિતિ ।
તદ્દૂષયતિ ।
તન્નેતિ ।
યુક્તં મધ્યન્દિને સવિતૃપ્રકાશેનોલ્વણેન મન્દ ઉલ્કાપ્રકાશો ઽભિભૂયતે સજાતીયત્વે સત્યુલ્બણત્વાત્ ।
તોયરૂપં તુ નોલ્બણં ન ચ સજાતીયમભાવસ્વરત્વાત્ ।
તેજસ્તુ ભાસ્વરં તસ્માન્નાભિભવ ઇત્યર્થઃ ।
પરમાર્થપરિહારમાહ ।
અપિ તુ તેજસશ્ચાતુર્વિધ્યાત્ ।
કિં ચિદુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શં તેજો ભવતિ, યથા સવિતૃ પ્રકાશઃ શરદિ દિવા, કિઞ્ચિદનુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શં યથા ચાક્ષુષં તેજઃ કિં ચિદુદ્ભૂતરૂપમનુદ્ભૂતસ્પર્શં ચ યથા પ્રદીપપ્રભાયાં તેજઃ કિં ચિદનુદ્ભૂતરૂપમનુદ્ભૂતસ્પર્શં યથા ચોયગતં તેજઃ યથા વા નિશીથે નિદાઘસમયે તેજો યતો મેદસ્વિનઃ સ્વિદ્યન્તીતિ ।
પ્રતિજ્ઞાર્થં યથાસમ્ભવં વિકલ્પ્ય દૂષયતિ ।
યા ચેયં પ્રતિજ્ઞેતિ ।
અથ વર્ત્તમાનં સ્ફટિકમભ્યુપગમ્ય યદતીતં સ્ફટિકાન્તરં તત્પક્ષીકૃત્ય વર્તમાનાત્તદન્યદિતિ સાધ્યતે ।
નિરાકરોતિ ।
એવં સતીતિ ।
( 413 । 5 ) યદિ લિઙ્ગં સ્વસત્તાજ્ઞાનાભ્યાં નમકં તદા સત્યપિ જ્ઞાને અતીતધર્મસ્ય સત્તા નાસ્તીતિ ન ગમકમિતિ ભાવઃ ।
યદિ પુનઃ સ્વજ્ઞાનમાત્રેણ ગમકં લિઙ્ગમુચ્યેત તદા દૂષણાન્તરમાહ ।
વર્ત્તમાનાચ્ચેતિ ।
તદ્વિરોધ્યાશ્રયવિનાશાનુવિધાનેન વિનશ્યતીતિ ।
વિરોધીતિ ગુણાભિપ્રાયમ્ ।
ગુણો હિ વિરોધિપના ગુણાન્તરેણ નાશ્યતે ।
આશ્રયનાશેચેતિ સર્વસાધારણમ્ ।
આશ્રયગ્રહણં ચોપલક્ષણં તેનાસમવાયિકારણનિમિત્તકારણવિનાશેનાપિ યથાસમ્ભવમુન્નેતવ્યમિતિ ।
શઙ્કતે વિનશ્યદવસ્થેતિ ।
મા ભૂત્પ્રદીપો દૃષ્ટાન્તો વિનશ્યદવસ્થે તુ દ્રવ્યે કર્મોત્પન્નમુત્પત્ત્યનન્તરમેવાપવૃજ્યતે અત ઈદૃશં કર્મ દૃષ્ટાન્તો ભવિષ્વતીત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ન કર્મણ ઇતિ ।
કર્માપલાપનિબન્ધનો હ્યયં ક્ષણિકબાદસ્તદભ્યુપગમે ન ભવિતુમર્હતિ ।
સ્થિરાદ્ દ્રવ્યાદાગન્તુકકર્મસહિતાદેવ કાર્યોત્પાદોપપત્તેરિતિ ।
નિરાકરણાન્તરમાહ
અનભ્યુપગમાચ્ચેતિ ।
તાદૃશસ્યાપિ કર્મણઃ ક્ષણિકત્વસ્યાસ્માભિઃ,
તથા હિ દ્રવ્યસ્ય વિનશ્યત્તા કર્મોત્પાદ ઇત્યેકઃ કાલઃ।અય દ્રવ્યસ્ય વિનાશઃ ન ચ કારણોત્પાદસમયે કાર્યોત્પાદ ઇતિ દ્રવ્યવિનાશાનન્તરં કર્મનાશ
ઇતિ સિદ્ધં ક્ષણદ્વયાવસ્થાનં કર્મણ ઇતિ ।
શઙ્કતે ।
વિનાશહેત્વભાવાદિતિ ચેત્ ।
અયમભિસંધિઃ સ્વકારણાદયં ભાવો વિનશ્વરો જાયતે ઽવિનશ્વરો વા ? વિનશ્વરશ્ચેદ્ વિનાશં પ્રતિ ન હેતુમપેક્ષેત ન હિ નીલં સ્વકારણાદુત્પન્નં નીલત્વે હેતુમપેક્ષતે તસ્યૈવ તાદ્રૂપ્યત્ ।
અવિનશ્વરશ્ચેત્તથા ઽપિ નાસ્ય હેતુશતૈરપિ શક્યો વિનાશઃ કર્તુમ્ ।
ન હિ નીલમુત્પન્ને પીતં શિલ્પિશતેનાપિ શક્યં કર્તુમ્ ।
અપિ ચાયં વિનાશો ભાવસ્પય કારણૈરાથીયમાનો ભાવાદ્ભિન્નો ઽભિન્નો વા જાયતે ।
અભિન્નત્વે ભાવ એવાસાવિતિ વિનષ્ટો ભાવઃ પ્રાગ્વદુપલબ્ધ્યર્થક્રિયે કુર્યાત્ ।
ન ચ ભાવાભાવયોઃ કારણભેદે સતિ સમ્ભવત્યભેદઃ ।
તન્તુસંયોગભેદેભ્યો હિ પો જાયતે તન્તુવિભાગાદ્વા તન્તુવિનાશાદ્વા પટાભાવ ઇતિ કારણભેદઃ ।
ભાવાદ્ભિન્નત્વે તુ જાયતામભાવો ભાવસ્ય કિમાયાતં ન હિ ક્રમેલકોત્પાદને પીલવો નિવર્તન્તે ।
અભાવેન ભાવસ્તિરોધીયત ઇતિચેત્ ।
ન તિરોધાનસ્યાપિ ભાવાદભેદે પૂર્વવદુપલબ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગઃ ।
ભેદે ઽપિ તિરોધાનસ્યાન્યસ્યોત્પાદે અન્યસ્ય ન કિં ચિદુત્પન્નં વિનષ્ટં ચેતિ ભાવતાદવસ્થ્યાત્પૂર્વવદુપલબ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગઃ ।
અપિ ચ યદ્યેષાં ધ્રુવભાવિ ન તત્ર તેષાં હેત્વન્તરાપેક્ષા યથા કૃપાણસ્યાયોમયત્વે ।
ધ્રુવભાવી ચ કૃતકાનાં ભાવાનાંવ વિનાશ ઇતિ વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિઃ ।
ધ્રુવભાવિતા હિ પ્રતિષિધ્યમાનહેત્વન્તરાપેક્ષત્વવિરુદ્ધતન્નિરપેક્ષત્વવ્યાપ્તોપલબ્ધા સેહ પ્રતીયમાના નિરપેક્ષત્વમુપસ્થાપયન્તી હેત્વન્તરાપેક્ષતાં પ્રતિક્ષિપતિ ।
યે હિ હેત્વન્તરાપેક્ષો ન તે ધ્રુવભાવિનો યથા વાસસિ રાગાદયઃ કુસુમ્ભાદિસંયોગસાપેક્ષા નાવશ્યં ભાવિન ઇતિ ।
તસ્માદભાવસ્ય સર્વોપાખ્યારહિતસ્ય કલ્પિતસ્ય ક્રિયાનુપપન્નેતિ અભાવં કરોતીતિ કરોતિ ક્રિયાયા અભાવેન સમ્બન્ધાનુપપત્તેર્નઞાસમ્બન્ધો ભાવનં કરોતીતિ ।
યથાહ ... ન તસ્ય કિં ચિદ્ભવતિ ન ભવત્યેવ કેવલ ... મિતિ ।
તસ્માદ્વિનાશકારણાભાવાદુત્પન્નમાત્ર એવભાવો વિનશ્યતીતિસિદ્ધઃ ક્ષણભઙ્ગ ઇતિ ।
તદેતન્નિરાકરોતિ ।
ન વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
અયમભિસન્ધિઃ યત્તાવદ્વિકલ્પિતં સ્વહેતુભ્યો ભાવા વિનશ્વરા અવિનશ્વરા વા જાયન્ત ઇતિ ।
તત્ર બ્રૂમઃ કિં પુનરિદં વિનશ્વરત્વં ભાવાનામભિમતમાયુષ્મતઃ કિં વિનાશસ્વભાવત્વમ્ આહો વિનાશાર્હત્વં નિત્યેભ્યો વ્યાવૃત્તંરૂપમ્ ।
ન તાવત્પૂર્વઃ કલ્પઃ પરસ્પરપરિહારવતોર્ભાવતન્નાશયોસ્તાદાત્મ્યાનુપપત્તેઃ ।

તાદાત્મ્યે ચ વિનાશવદ્ભાવો ઽપિ દ્વિતીયાદિક્ષણેષુ વર્તેતેતિ સાધુ ક્ષણિકત્વં સમર્થિતમત્રભવતા ભાવાનાં નિત્યત્વમુપપાદયતા ।
ભાવસમયે વા વિનાશો ઽપિ ભાવાત્મા ઽસ્તીત્યત્યન્તાભાવો ભાવસ્ય ભવેદિતિ સુષ્ઠવદાતં તત્ત્વં ભાવાનામ્ ।
ન ચ ભાવ એકક્ષણસ્થિતિધર્મા નાશો દ્વિતીયાદિક્ષણેષ્વિતિ સામ્પ્રતમ્ ।
પ્રથમદ્વિતીયલક્ષણાવચ્છેદલક્ષણવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગેણ ભેદાત્ ।
દ્વિતીયં તુ કલ્પમનુમન્યામહે ।
નન્વેવં વિનાશાર્હાશ્ચેદ્ભાવાઃ સ્વકારણાદુત્પન્નાઃ
હન્તોદયાનન્તરમેવાપવૃજ્યેરન્ નાપવૃજ્યન્તે વિનાશાર્હા અપિ પટાદયસ્તન્તુવિનાશાદ્વા તન્તુવિભાગાદ્વા સ્વકારણાધીનજન્મનો વિનઙ્ક્ષ્યન્તિ ।
ન હિ તણ્ડુપલાઃ પચેલિમા ઇતિ વિનૈવ દહનસલિલસંયોગપ્રચયભેદં વિક્લિદ્યન્તિ ।
કાષ્ઠાનિ વા ભિદેલિમાનીતિ કુઠારાભિઘાતમન્તરેણ દલન્તિ ।
યો મન્યતે ત એવ તણ્ડુલાઃ પચેલિમાઃ યે સમર્થદહનોદકપિઠરસ હભુવઃ તદનન્તરં હિ પુલાકાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ,
યદનન્તરં હિ ન પ્રાદુર્ભવન્તિ ન તે પચેલિમા ઇતિ ।
તસ્યોત્તરમક્ષણિકાર્થક્રિયામુપપાદયન્તો વક્ષ્યામઃ ।
તસ્માદ્વિનશ્વરાણામુત્પત્તેઃ સ્વકારણાન્ન વિનાશકારણાપેક્ષા ભાવાનામિતિ યુક્તમ્ ।
કેવલં ભાવાદન્યસ્યાકારણત્ત્વં બ્રુવાણઃ પર્યનુયોજ્યો ભવાન્ ।
કિમકારણત્વાન્નાશસ્ય નાસ્તિત્વં રોચયતે કિં વા નિત્યતાં તત્રોક્તં સાક્ષાદ્દૂષણં વાર્ત્તિકકૃતા ભવતાં શાક્યાનાં પક્ષે અકારણં દ્વિધા નિત્યં વ્યોમ શશવિષાણાદિ વા તુચ્છમ્ ।
અસ્માકં તુ નિત્મયેવ ભવદભિમતસ્ય તસ્ય તુચ્છસ્યાભાવસ્યાનઙ્ગીકારાદસ્મદભિમતસ્ય ભવદ્ભિરનઙ્ગીકૃતત્વેન નાસ્તીત્યધ્યારોપ્ય રાશિરેક ઉક્તઃ ।
ઉત્પન્નસ્ય વિનાશ ઇતિ સર્વજનીનં તદ્વિપરીતં ભવત્પક્ષે પ્રાપ્નોતિ ।
નન્વસ્તુ ભાવાભાવયોઃ સહાવસ્થાનં કો દોષ ઇત્યત આહ ।
તતશ્ચ ભાવાનામિતિ ।
( 414 । 5 ) શઙ્કતે અથાવિનાશિત્વાદિતિ ।
પ્રયોજનક્ષતિરિયં યદકારણત્વે વિનાશસ્યૈષ દોષ ઇતિ ।
ન તુ દોષભયેન સ્ફુટતરપ્રમાણબાધિતં કારણત્વં વિનાશસ્ય શક્યમઙ્ગીકર્તુમિતિ ભાવઃ ।
ગૂઢાભિસંધિઃ સિદ્ધાન્તી પૃચ્છતિ વિનાશો ન વિનશ્યતીતિ કુત એતત્ ।
ચોદક
આહ વિનષ્ટાનામિતિ ।
સિદ્ધાન્તી બૌદ્ધમતમાલમ્બ્યાહ ।
ન હિ વિનાશાભાવ ઇતિ ।
યસ્ય પટાભાવ એવ તુચ્છસ્તસ્ય તદભાવે કા કથા તસ્ય તુચ્છાદપિ તુચ્છતરત્વાદિતિ ભાવઃ ।
સ્વમતમાસ્થાયાહ ।
અપિ ચ વિનાશઃ કારણવાંશ્ચેતિ ।
શેષં સુબોધમ્ ।
યદપ્યકારણત્વે કારણમુક્તં ભાવાદ્ભિન્નશ્ચેદભાવો જન્યેતા ભાવતાદવસ્થ્યમિતિ ।
તત્રોચ્યતે ।
નાભાવસ્યોત્પાદે ભાવસ્યાપરા નિવૃત્તિઃ કિં ત્વભાવોત્પાદ એવ તન્નિવૃત્તિઃ કથમન્યસ્યોત્પાદે ઽન્યસ્ય નિવૃત્તિઃ અત્ર સ્વભાવભેદૈરુત્તરં વાચ્યં યે પરસ્પરપરિહારાવસ્થિતયઃ તે સ્વહેતુભ્યો જાયન્તે ।
ન હિ સ્વતો ઽન્યસ્યાઙ્કુરસ્પય વહ્નિર્ન કારણમિત્યન્યત્વાવિશેષાદ્ભસ્મનો ઽપિ ન કારણમિતિ ।
સ્વભાવભેદેન તુ કાર્યકારણભાવનિયમસમર્થનં પરસ્પરપરિહારસ્થિતિનિયમે ઽપિ તુલ્યમ્ ।
યથા ચોત્પાદસ્ય પુરસ્તાદખિલસામર્થ્યરહિતસ્યાઙ્કુરપ્રાગભાવસ્યોપકારં કિં ચિદકુર્વન્તો ઽપિ બીજાદયો ઽઙ્કુરમારભન્તે તદુત્પાદસ્યૈવ તત્પ્રાગભાવનિવૃત્તિરૂપત્વાત્ ।
એવં તદભાવહેતવો ઽપિ ભાવરૂપે અકિઞ્ચિત્કરા અપિ તદભાવમાદધતિ ન ચેદ્ભાવરૂપે કિં ચિત્કૃતં તદભાવહેતુભિરથ ભાવઃ પ્રાગિવ સ્વાભાવસમયે કસ્માન્ન સ્વરૂપોપલમ્ભાર્થક્રિયે કરોતિ ।
અથોત્પાદાત્પ્રાગિવોત્પન્નો ઽઽપ્યઙ્કુરઃ કસ્માદુપલમ્ભાર્થક્રિયે કરોતિ ।
ઉત્પત્તેઃ પ્રાગઙ્કુરો નાસીત્તેન નાકાર્ષીદુત્પન્નસ્ત્વસ્તિ તસ્માત્કરોતીતિચેત્ ।
હન્ત ભાવો ઽપિ યદાસીત્તદા ઽકાર્ષીત્તદાનીં તુ વિનષ્ટ ઇતિ નાસ્તિ તેન ન કરોતિ ।
યથા ચ ભાવોત્પાદ એવ તત્પ્રાગભાવસ્ય નાસ્તિતા એવમભાવોત્પાદ એવ ભાવસ્ય નાસ્તિતા ।
ઉપજનાપાયધર્મતયા ભાવાભેદો વિનાશસ્ય તતો ન સદસદ્રૂપતયા દ્વૈરાશ્યં વિશ્વસ્યેતિ ચેત્ કો ઽયમુપજનો યદિ સ્વકારણસમવાયઃ સત્તાસમવાયો વા સો ઽભાવે નાસ્તિ ।
અથ સ્વરૂપપ્રતિલમ્ભઃ
તથા ઽપિ તાવન્માત્રસ્ય સામ્યે ઽપિ અવાન્તરભેદેન દ્વૈરાશ્યોપપત્તિઃ ।
તસ્માદ્યથા સત્ત્વસ્ય સામ્યે ઽપિ દ્રવ્યગુણકર્માણિ તેન તત્ત્વેનાન્યોન્યં ભિદ્યન્તે એવં પ્રમેયત્વાભિધેયત્વકારણવત્ત્વેનાવિશેષે ઽપિ તદ્ભિઃ સહાસતાં સત્તાતદ્વિરહરૂપભેદાદ્ભેદ
ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
યા ઽપિ ધ્રુવભાવિતા વિનાશસ્ય ।
તત્ર બ્રૂમઃ ધ્રુવભાવિત્વેન વિનાશસ્ય હેત્વન્તરાનપેક્ષત્વં બ્રુવાણો નાહેતુકત્વં વક્તુમર્હતિ ।
હેત્વન્તરનિરાકરણે હેતુમાત્રાનિરાકરણાત્ ।
વિશેષનિષેધસ્ય શેષાભ્યનુજ્ઞાફલકત્વાત્ ।
અપિ ચ ધ્રુવભાવિત્વમસિદ્ધમનૈકાન્તિકં વા ।
ઇદં ભાવાન્ પૃષ્ટો વ્યાચષ્ટાં કિં ઘટસન્તાનાત્સભાગાત્ કપાલસંતતિર્ધ્રુવભાવિની ન વા ।
ન ચેદ્
ન્ન વિનાશો ઽપિ ઘટસ્ય ધ્રુવભાવી ન ખલુ વિસભાગક્ષણોત્પાદમન્તરેણ ઘટવિનાશમીક્ષામહે માંસચક્ષુષઃ તથા ચાસિદ્ધા ધ્રુવભાવિતા વિનાશસ્ય ।
અથ ધ્રુવભાવિની તસ્યામેવ તર્હિ વિસભાગસંતતૌ ધ્રુવભાવિન્યાં મુદ્ગરાદિહેત્વપેક્ષેત્યનૈકાન્તિકં ધ્રુવભાવિત્વં નાનપેક્ષત્વવ્યાપ્તમિતિ ન હેત્વન્તરાપેક્ષિત્વં નિષેદ્ધુમર્હતીતિ ।
તદેતદ્યશ્ચાકારણવિનાશેદોષઃ સ ચાપરિહાર્ય ઇત્યનેન વાર્ત્તિકેન સૂચિતમ્।એવં તાવદન્યત્વે સાધ્યે દોષ ઉક્ત ઇતિ ।
( 415 । 11 )
યદ્યપિ ક્ષણિકત્વમપિ પૂર્વમુક્તં દૂષિતં ચ તથા ઽપિ ક્ષણિકાભિધાનં તવાન્યપરમન્યત્વમેવ તુ તત્ર પ્રધાનમ્ ।
ઇદાનીં તુ ક્ષણિકત્વમેવ પ્રધાનતયા સાધ્યમિત્યેતાવતા પ્રકરણભેદ
ઇતિ ।
વિશેષણં સિદ્ધાન્તવિરોધીતિ ।
યદ્યનાશુવિનાશિનો ઽપિ કે ચન ભાવા ભવેયુઃ તતો વિશેષણમાશુવિનાશિન
ઇતિ કલ્પેત તથા ચ સિદ્ધાન્તવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
મત્વર્થીય ઇતિ ।
( 416 । 2 ) ક્ષણિક ઇતિ ।
અત ઇનિઠનાવિતિ મત્વર્થીયષ્ઠન્ ।
અનન્તરેણ વિનાશેન વિશિષ્યમાણ
ઇત્યુપલક્ષ્યમાણઃ ।
સર્વાન્તકાલમિતિ ।
પૂર્વાપરભાગવિકલકાલકલૈકા જ્યોતિર્વિદ્યાસિદ્ધા સર્વાન્ત્ય કાલમિતિ સંજ્ઞામાત્રં ન તુ વાસ્તવં વાસ્તવી ચ ક્ષણિકતા ઽભિમતેતિ ।
પક્ષવચનં દૂષયિત્વા હેતું દૂષયતિ યે ઽપીતિ ।
અત્રાદિગ્રેહણેન સત્ત્વકૃતકત્વાદયઃ સંગૃહીતા વેદિતવ્યાઃ ।
તત્ર યત્સત્તત્સર્વં ક્ષણિકં યથા ઘટઃ સંશ્ચ વિવાદાધ્યાસિતઃ શબ્દાદિરિતિ સ્વભાવહેતુઃ સત્તામાત્રાનુબન્ધિત્વાત્ક્ષણિકત્વસ્ય ।
કથં પુનઃ સત્તામાત્રાનુબન્ધસિદ્ધિઃ ક્ષણિકતાયાઃ, ।
ઉચ્યતે સત્ત્વં નામાર્થક્રિયાકારિત્વં ભાવાનાં નાન્યત્ ।
ન હ્યસ્તિ સમ્ભવઃ સંશ્ચ ભાવો ન ચાર્થક્રિયાં કરોતીતિ ।
તથા હિ સ સર્વજ્ઞસ્ય વિજ્ઞાનસ્યાલમ્બનપ્રત્યયો ભવેન્ન વા ।
ન ચેદ્ નાસ્તિ સર્વજ્ઞો વા ન સર્વજ્ઞઃ તસ્યૈવાજ્ઞાનાદ્ ।
આલમ્બનપ્રત્યયશ્ચેત્ કથં નાર્થક્રિયાં કરોતીતિ ।
ન ચ સત્તાસામાન્યં નામાસ્તિ કિં ચન ।
નાપિ તત્સમવાયો યતઃ સન્નિત્યુચ્યતે ।
તત્સદ્ભાવે વા ન ભાવતાં સામાન્યવિશેષસમવાયાઃપ સન્તો ભવેયુઃ
તેષાં સામાન્યાધારત્વાનભ્યુપગમાત્ ।

પ્રમાણગ્રાહ્યતા ઽપિ પ્રમાણવિષયતા પ્રમાણં પ્રત્યાલમ્બનપ્રત્યયત્વમેવ તચ્ચાર્થક્રિયાકારિત્વાન્નાન્યદિતિ સિદ્ધમર્થક્રિયાકારિત્વમેવ સત્ત્વમિતિ ।
તચ્ચ ક્રમાક્રમાભ્યાં વ્યાપ્તં તૃતીયપ્રકારવિરહાત્ ।
તથા હિ ભાવાનાં તાસુ તાસ્વર્થક્રિયાસુ ક્રમાક્રમૌ પરસ્પરપરિહારવન્તૌ ચકાસ્તઃ
તથા ચ ક્રમાક્રમાત્મકં પ્રકારાન્તરમપિ યદીદૃશાભ્યામેવાનુભૂતાવસિતાભ્યાં ક્રમાક્રમાભ્યાં કરમ્બિતમઙ્ગીક્રિયતે તતો દૃશ્યમાનયોરપિ ક્રમાક્રમયોઃ પરસ્પરસઙ્કરપ્રસઙ્ગઃ ।
કરમ્બિતાવેન હિ ક્રમાક્રમાવિમાવપીતિ દૃશ્યમાનઃ ક્રમો ઽક્રમાત્મકઃ અક્રમશ્ચ ક્રમાત્મકઃ પ્રતિભાસેત ।
ન ચ તથા પ્રતિભાસતે ।
એતેન પ્રત્યક્ષમેવ પરસ્પરપરિહારવન્તૌ ક્રમાક્રમૌ પરિચ્છિન્દત્સર્વત્રૈવાનયોઃ સંકરં પ્રતિક્ષિપતિ ।
યદિ ક્વ ચિદપ્યનયોસ્તાદામ્યં ભવેદિહાપિ તાવેવ ક્રમાક્રમાવ્ ઇતિ સંકીર્ણૌ ગૃહ્યેયાતામ્ ।
તસ્માદનયોરિહ સંકરાનુપલમ્ભ
એવ દેશાન્તરે કાલાન્તરે ચ સંકરં નિષેધતિ ।
તાદાત્મ્યનિષેધે ચ દૃશ્યત્વવિશેષણાદનુપલબ્ધેઃ
દૃશ્યમાનસ્તમ્ભતાદાત્મ્યેન સ્વયમદૃશ્યાનાં પિશાચાદીનાં દૃશ્યાનાં ચ પ્લવઙ્ગાદીનામવિશેષેણા પ્રતિષેધાત્ ।
યથાહ વિશેષણં ચાવાચ્યમિતિ ।
અનેવંભૂતક્રમયૌગપદ્યવ્યતિરેકવતી પ્રકારાન્તરે ક્રમયૌગપદ્યે એવ ન ભવતઃ ન હિ શબ્દાભેદેન વસ્તુનો ઽપ્યભેદઃ ।
મા ભૂદ્ગોશબ્દસામાનાધિકરણ્યેન વાગાદીનામપિ વિષાણિત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂતાં ક્રમયૌગપદ્યે અસ્ત્વન્ય એવ ક્રમાક્રમાભિધાનઃ ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામન્યઃ પ્રકારો યમાસ્થાય ભાવાઃ સ્થિરા અપ્યર્થક્રિયાયાયામુપયોક્ષ્યન્તે ।
ન ત્વેષાં પ્રકારાન્તરવદર્થક્રિયા ઽપિ પિશાચાયમાનૈવ ।
તથા ચેત્ કિં નઃ છિન્નં દૃશ્યમાનાસ્ત્વનુભૂતાવસિતાઃપરસ્પરવ્યાવૃત્તક્રમયૌગપદ્યરૂપપ્રકારદ્વયસમાલિઙ્ગિતરૂપા અર્થક્રિયા ન પ્રકારાન્તરાદ્ભવિતુમીશતે ।
ન ચ પ્રકાપરાન્તરમપિ ।
તથા હિ યત્ર યત્પ્રકારપ્રતિષેધેન યદિતરપ્રકારવ્યવસ્થાનિયમસ્તત્ર ન પ્રકારાન્તરસમ્ભવઃ
યથા નીલપ્રકારપ્રતિષેધેનાનીલપ્રકારવ્યવસ્થાયાં પીતે અસ્તિ ચતયોરન્યતરપ્રકારનિષેધે ઽન્યતરવ્યવસ્થાનિયમો નિષિધ્યમાનપ્રકારાવિષયીકૃતે સર્વત્ર કાર્યકારણે ઇતિ વિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ ।
નિષિધ્યમાનપ્રકારાન્તરસમ્ભવવિરુદ્ધો હિ દ્વયોરન્યતરનિષધેનાન્યતરવ્યવસ્થાનિયમ
ઇતિ પ્રકારાન્તરાસમ્ભવાદ્ભાવાનામર્થક્રિયા ક્રમાક્રમાભ્યાં વ્યાપ્તા તૌ ચ સ્થિરાન્નિવર્ત્તમાનાવર્થક્રિયામપિ વ્યાવર્તયતઃ વૃક્ષતેવ નિવર્તમાના શિંશપાત્વમારાદ્દૃશ્યમાનાદેકશિલામયાદ્ભૂભૃત્કટકાદિતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
તથા હિ ન તાવતાવદક્ષણિકઃ ક્રમેણાર્થાક્રિયાં કર્ત્તુમર્હતિ ।
સ્વેન હિ રૂપેણ ભાવા અર્થક્રિયાયામુપયુજ્યમાના દૃશ્યન્તે ।
યદ્વસ્તુ યત્કાર્યાન્વયવ્યતિરિકાનુવિહિતભાવાભાવં તદ્વસ્તુ તત્કાર્યપ્રસવસમર્થં રૂપં ચ તસ્ય કાર્યેણાનુકૃતાન્વયવ્યતિરેકમિતિ રૂપમેવ સમર્થં, તચ્ચ દ્વિતીયાદિક્ષણેષ્વિવ પ્રથમે ઽપિ ક્ષણે સદિતિ દ્વિતીયાદિક્ષણજન્યકાર્યકલાપં પ્રથમ એવ ક્ષણે નિષ્પાદયેત્, સમર્થસ્ય ક્ષેપાયોગાદિતિ નાક્ષણિકસ્ય ક્રમવદ્વ્યાપારતા પ્રસજ્યતે ।
સ્યાદેતત્ સમર્થો ઽપિ ક્રમવત્સહકારિયોગાત્ ક્રમેણ કરોતીતિ ।
તદવુક્તમ્ ।
વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
કિમસ્ય સહકારિણઃ કં ચિદુપકારમાદધતિ ન વા, આદધાના વા ભાવાદ્ભિન્નમભિન્નં વા ।
તત્ર ભિન્નોપકારાધાને ભાવે સત્યનુત્પત્તરુપકારે ચ સત્યુત્પત્તેઃ એવં કાર્યસ્યોપકાર એવ જનકો ન જનકો ભાવઃ ।
ન ચોપકારસહકારી ભાવ
એવ કાર્યસ્ય જનકો નોપકારમાત્રમિતિ વાચ્યમ્ ।
ઉપકારસ્યોપકારાન્તરજનને અનવસ્થાનાત્ ।
અજનને તુ સહકારિભાવાભાવાત્ ।
અભિન્નોપકારાધાને ચ ભાવ એવ જનયેત્ સ ચ પ્રાગપ્યાસીદિતિ સહકારિવૈયર્થ્યમ્ ।
અનુપકારકત્વે વા સહકારિણો ન ભાવેનાપેક્ષ્યેરન્નિત્યુત્પન્નમાત્ર
એવ ભાવઃ કાર્યમુત્પાદયેત્ ।
યદિ મન્યતે અનુપકારકા અપિ ભવન્તિ સહકારિણો યતસ્તૈઃ સહ ભાવઃ કાર્યં કરોતિ ।
ન ચભાવેન નાપેક્ષ્યન્તે તૈર્વિના કાર્યસ્યાનુત્પત્તેરિતિ ।
નનુ સ્વરૂપેણ ચેત્કાર્યજનકો ભાવઃ ન કસ્માન્નેમાનન્તરેણ જનયતિ તેભ્યઃ પ્રાગપિ સ્વરૂપસદ્ભાવાત્ ।
સહકારિરૂપેણ વા જનકત્વે સહકારિણ એવ જનકા ન જનકો ભાવઃ ।
ન ચોભયભાવાભાવાનુવિધાનાદર્થક્રિયાભાવાભાવયોરેકસ્માચ્ચ વ્યભિચારાદુભયાધીનતેતિ સાંપ્રતમ્ ।
ભાવે સત્યનુત્પાદાત્કાર્યસ્ય વ્યભિચારેણ ચરમભાવિનિમિત્તસહકારિસમવધાને સતિ ભાવાદેવ સહકારિસમવધાનસ્યૈવ ચરમભાવિનો વ્યભિચારેણ કારણત્વાવધારણાત્ ।
એતેનૈતન્નિરસ્તં યદાહુરેકે ... સ્વહેતોર્વિલમ્બકારી ભાવો જાત ઇતિ નોત્પન્નમાત્રઃ કરોતીતિ ... ।
સા હિ બિલમ્બકારિતા અસ્ય સ્વભાવઃ સહકારિસમવધાનકાલે ઽપ્યસ્તિ ન વા, અસ્તિ ચેત્તદાપિ ન કુર્યાત્ ।
નાસ્તિ ચેત્ કથં સ્વભાવનાશે ભાવો ન નષ્ટઃ ।
અથાસ્ય વિલમ્બકારિતા ન સ્વભાવઃ કથમુત્પન્નમાત્રો ન કાર્યં કુર્યાદિતિ ।
તસ્માન્ન ક્રમેણાર્થક્રિયા ભાવનાં, નાપિ યૌગપદ્યેન,
તસ્માદ્યાવત્કાર્ય તેનાક્ષણિકેન પ્રથમે ક્ષણે સમ્પાદિતં તાબત્સર્વં દ્વિતીયાદિક્ષણેષુ સમ્પાદયેત્ ।
તાવત્કાર્યસમ્પાદનસ્વરૂપસ્ય દ્વિતીયાદિષ્વપિ ક્ષણેષુ ભાવાત્ ।
ન ચ સમ્પાદિતં શક્યસમ્પાદનમિતિ યદ દ્વિતીયાદિક્ષણેષુ સમ્પાદયતિ તત્પ્રથમક્ષણે સમ્પાદિતાદન્યદિતિ ક્રમા એવાવર્ત્તન્ત ઇતિ તત્ર ચોક્તો દોષઃ ।
યુગપત્કૃતકૃત્યસ્ય વા દ્વિતીયાદિષુ કર્ત્તવ્યાભાવાન્નાર્થક્રિયાસામર્થ્યમસ્તીત્યસત્ત્વેન ક્ષણિકત્વાપત્તિઃ ।
તસ્માદક્ષણિકે સત્ત્વવ્યાપકયોઃ ક્રમાક્રમયોરનુપલમ્ભાદ્વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા નિવર્ત્તમાનં સત્ત્વમક્ષણિકાત્ ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્યત ઇતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
નીલમેવ નાનુભૂતાવસિતં સમારોપિતાક્ષણિકભાવમક્ષણિકં તાદૃશનીલસ્વરૂપોપલમ્ભ એવ તત્રાક્ષણિકે ક્રમયૌગપદ્યાનુપલમ્ભઃ યથા ભૂતલસ્વરૂપોલમ્ભ
એવ સમારોપિતદૃશ્યત્ત્વસ્ય ઘટસ્યાનુપલમ્ભઃ
ભૂતલં ચ તથોત્પન્નં ઘટાભાવો ન ત્વભાવો નામ કશ્ચિદ્વિગ્રહવાનસ્તિ યઃ પ્રતિપત્તિગોચરઃ સ્યાત્ ।
અપિ વ્યવહર્ત્તવ્યઃ પરમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
ક્ષણિકોભાવો ઽર્થક્રિયાજનકસ્વભાવો ન વા, ન ચેદસન્નેવ, તજ્જનકસ્વભાવશ્ચેત્કિમસ્ય સહકારિભિઃ ।
ઉત્પન્નમાત્રમેવ બીજમઙ્કુરં જનયેત્ ।
નનૂત્પન્નો બીજક્ષણઃ સમર્થો જનયત્યેવાઙ્કુરં કુતઃ સમર્થસ્યોત્પત્તિઃ સમર્થસ્યોત્પત્તિઃ પૂર્વસ્માદ્બીજક્ષણાત્ ।
તર્હિ તત્સન્તાનવર્તિનાં સર્વેષાં બીજત્વાવિશેષાદઙ્કુરજનનસામર્થ્યમિતિ કુસુમાનન્તરલબ્ધજન્મમાત્રમેવ બીજમઙ્કુરં જનયેત્ ।
મૈવમ્ ।
પૂર્વપૂર્વક્ષિતિબીજપવનાદિક્ષણસમવધાનોત્પન્નાતિશયવદુત્તરક્ષણપરમ્પરાલબ્ધજન્મા ઽન્ત્યોબીજક્ષણઃ સમર્થઃ સમર્થક્ષિત્યાદિલક્ષણસહભૂરનપેક્ષ
એવાઙ્કુરઞ્જનયતિ ।
ન ચાસ્ય ક્ષિત્યાદિસહભુવસ્તદનપેક્ષસ્યાપિ તૈર્વિના કરણે તદેકસામગ્ર્યધીનસ્ય તદભાવે ઽભાવાત્ ।
ન વા સહકારિતા ક્ષિત્યાદીનાં તૈરેવ સહાઙ્કુરજનનાત્ ।

તેષામપિ કાર્યાત્પૂર્વભાવસ્ય નિયમતો ઽવિશેષાત્ ।
તન્માત્રત્વાદેવ ચ કારણતાયાઃ ।
ન વાનપેક્ષાણાનમપિ પ્રત્યેકં કાર્યાન્તરારમ્ભણં તન્માત્રસ્ય તેભ્ય ઉપલબ્ધેસ્તત્રૈવ સામર્થ્યનિયમાત્ ।
ન ચ કૃતકરણતયેતરેષામક્રિયા સહક્રિયાયાં કૃતમિત્યસમ્ભવાત્ ।
ન ચ સ્વકારણલબ્ધસન્નિધયો ભાવાઃ પ્રેક્ષાવન્તઃ શક્યમિદમસ્માસ્વેકેનાપિ કર્તું કૃતં નઃ સર્વેષાં સન્નિધાનેનેત્યાલોચ્ય નિવર્તિતુમીશતે ।
ન ચસ્વકારણભેદમાત્રં કાર્યભેદહેતુઃ અપિ તુ સામગ્રીભેદઃ તસ્મિન્સતિ કાર્યભેદોપલબ્ધેઃ
અભિન્નાભેદસામગ્રીતિ ન કાર્યભેદપ્રસઙ્ગઃ ।
પરસ્પરસમવધાનં ચોપસર્પણપ્રત્યયેભ્યઃ ક્ષિત્યાદીનામિતિ ।
ન ચ ક્ષણિકસ્યાર્થક્રિયાવિરોધાદસાધારણતા હેતોઃ ।
ન ચ સાધ્યધર્મિણિ દૃશ્યમાને શબ્દાદૌ વ્યાપ્તિસાધનાદેવ સાધ્યસિદ્ધેરસાધનાઙ્ગં હેતુવચનમ્ ।
ન ખલુ સર્વોપસંહારવતી વ્યાપ્તિર્દૃશ્યમાત્રવિષયા ભવિતુમર્હતિ ।
શક્યં હિ શઙ્કિતું પરેણાદૃશ્યમામનાનાં સત્ત્વમક્ષણિકાદ્ ન વ્યાવર્ત્તિતં ત્વયેતિ સત્ત્વમનૈકાન્તિકં ક્ષણિકત્વસાધન ઇતિ ।
તસ્માદ્યદ્દૃશ્યમદૃશ્યં વા તત્સર્વં ક્ષણિકમિતિ દર્શનીયા વ્યાપ્તિઃ ।
નન્વેવમપિ શબ્દાદેર્વિવાદાસ્પદી ભૂતસ્ય વ્યાપ્તિદર્શનબલાદેવ સિદ્ધા ક્ષણિકતેતિ તદવસ્થમેવાસાધનાઙ્ગત્વં હેતુવચનસ્ય ।
મૈવમ્ ।
અસત્યપિ શશવિષાણાદૌ યત્સદ્દૃશ્યમદૃશ્યં વા તત્સર્વં ક્ષણિકમિતિ યથા સર્વોપસંહારવતી વ્યાપ્તિઃ ન ચ શશવિષાણાદયો ઽપિ ભવન્તિ ક્ષણિકાઃ એવં સત્યપિ વિવાદાસ્પદી ભૂતે શબ્દાદૌ વ્યાપ્તિસિદ્ધવપિ ન સિધ્યતિ ક્ષણિકતા,
તેનાવશ્યં દર્શયિતવ્યમેતેષાં ક્ષણિકત્વસાધનાય સત્ત્વમિતિ નાસાધનાઙ્ગતા હેતુવચનસ્યેતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
ન સત્ત્વં ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધાવઙ્ગમસાધારણત્વાત્ સંદિગ્ધવ્યતિરેકિત્વાદ્વા ।
તથા હિ ક્રમાક્રમાભ્યાં વ્યાપ્તં સત્ત્વં તદનુપલમ્ભેનાક્ષણિકાદ્વ્યાવર્ત્તત એવં તદેવ સાપેક્ષત્વાનપેક્ષત્વાભ્યાં વ્યાપ્તં તદનુપલમ્ભેન ક્ષણિકાદપિ વ્યાવર્ત્તતે તસ્માદ્ગન્ધવત્ત્વવદસાધારણં સદસાધનાઙ્ગમ્ ।
તથા હ્યન્તક્ષણપ્રાપ્તાનિ ક્ષિતિપવનપાથસ્તેજોબીજાનિ સમર્થાનિ પ્રાગ્ભાવનિયતાનિ નિયતચરમોત્પાદાનામવનિજલાનલાઙ્કુરાણાં કારણં ભવદ્ભિરભ્યુપેયન્તે તાન્યમૂનિ પરસ્પરાનપેક્ષાણિ વા જનયેયુઃ સાપેક્ષાણિ વા ।
નનુ નિરપેક્ષાણ્યેવાન્ત્યક્ષણપ્રાપ્તાનિ ક્ષિત્યાદીન્યુત્તરસ્મિન્પુઞ્જે જનયિતવ્યૈત્યુક્તમ્ ।
તત્કિમનભ્યુપગતવિકલ્પેન સાપેક્ષાણિ ।
નિરપેક્ષાણિ ચેતિ ।
તત્કિમિદાનીં સમર્થબીજક્ષણજનકો ઽપિ બીજક્ષણો ઽનપેક્ષ
એવ ।
ઓંમિતિ ચેત્ ।
નેન્વેવં સર્વ એવ બીજક્ષણા નિરપેક્ષાઃ સ્વકાર્યોપજન ઇતિ કૃતં સહકારિભિઃ ।
નનૂક્તં નૈતે પ્રેક્ષાવન્તઃ કિં તુ સ્વપ્રત્યયાધીનનિયતસંનિધયો ન વ્યવધેરીશત ઇતિ ।
તત્કિમયં કૃષીવલો ઽપિ ન પ્રેક્ષાવાન્ ?, પ્રેક્ષાવાન્ યતઃ પ્રયત્નેન કુસૂલાદવતાર્ય બીજમાવપતિ ભૂમૌ પરિકર્ષિતાયાં,
ક્ષિત્યાદિસહભુવ એવ બીજક્ષણસ્યાતિશયોત્પાદપરમ્પરાયા અઙ્કુરપ્રસવસામર્થ્યાત્ કુશૂલસ્થાત્તુ સહસ્રેણાપિ વર્ષૈરઙ્કુરાનુત્પાદે તત્રાવપતીતિ ।
ચેત્ ।
અથ કિમયં ન સ્વસંતાનમાત્રપ્રભવઃ સમર્થો બીજક્ષણઃ તથા ચેત્કથં સંતાનાન્તરં નાપેક્ષેત સ્વકાર્યે ।
નન્વપેક્ષત એવ કિં તુ તુ સ્વોત્પાદે ન પુનઃ સ્વકાર્યે, તત્ર તસ્યાનપેક્ષત્વમુપેયતે ન તુ સ્વોત્પાદે ।
નનૂત્પત્તાવપ્યસ્ય જાગર્તિ સ્વસંતાનવર્ત્તી પૂર્વ એવ નિરપેક્ષઃ ક્ષણ એવં તસ્ય પૂર્વઃ પૂર્વઃ ક્ષણઃ સ્વસંતતિપતિત એવાનપેક્ષો જાગર્ત્યુપજનન ઇતિ કુશૂલનિહિતબીજ એવ સ્યાત્પ કૃતી કૃષીવલઃ કૃતમસ્ય કૃષિકર્મણા દુઃખબહુલેન ।
તસ્માત્પરસ્પરાપેક્ષાણામેવાન્ત્યક્ષણપ્રાપ્તાનાં કાર્યજનકત્વમકામેનાપ્યુપેયમ્ ।
અપિ ચાન્ત્યક્ષણપ્રાપ્તં બીજમનપેક્ષ્ય અઙ્કુરાવનિપવનપાથસ્તેજાંસિ જનયેત્કિં યેનૈવ રૂપેણાઙ્કુરં જનયતિ તનૈવ તદિતરાણ્યપિ કિં વા રૂપાન્તરેણ ।
ન તાવત્તેનૈવ ક્ષિત્યાદીનામઙ્કુરસ્વાભાવ્યાપત્તેઃ ।
ન ખલુ ભવતાં કારણાભેદે ભેદવત્કાર્ય ભવિતુમર્હતિ ।
કાર્યભેદસ્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
યથોક્તં ભવદ્ભિરેવ અયમેવ હિ ભેદો ભેદહેતુર્વા યદ્વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ કારણભેદશ્ચેતિ ।
નાપિ સામગ્રીભેદઃ તસ્યા અપ્યભેદાત્ ।
અન્યથા સહભાવનિયમાભાવાત્ ।
સ્વકારણાદાસાદિતઃ કશ્ચિદેવ સ્વભાવભેદ એકસ્તાદૃશો યસ્માન્નાનાકાર્યાણિ જાયન્તે તસ્માન્નાકસ્મિકત્વં કાર્યનાનાત્વસ્ય નાપ્યતિપ્રસઙ્ગઃ તાદૃશસ્ય તસ્યાસાર્વાત્રિકત્વાત્ ।
ન ચ કાર્યકારણયોરભેદો યેન કારણભેદાભેદાવનુપતેતાં કાર્યભેદાભેદૌ ।
તસ્માદ્યથા કેભ્યઃ કશ્ચિદેવ બહુભ્યઃ કાર્યમેકં જાયતે તથૈકસ્માદેવ કુતશ્ચિદ્બહૂનિ જનયિષ્યન્તે કાર્યાણીતિ ચેત્ ।
મુધૈવ તર્હિ નાનાદેશવૃત્તિરેકો ઽવયવિસામાન્યસંયોગાદિરર્થસ્તપસ્વી ભવતાયાસિતઃ ન હિ નાનાત્વે ઽપિ દેશાનાં તદાશ્રિતઃ સામાન્યાદિરર્થો નાના ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્ય તેભ્યો ઽભિન્નત્વાત્ ।
રૂપાન્તરેણ બીજમઙ્કુરાદિતરેષાં ક્ષિત્યાદીનાં જનકમ્ તથા હિ બીજમઙ્કુરસ્યોપાદાનં તત્સારભાગવિક્રિયયા ઽઙ્કુરસ્યોત્પત્તેઃ ક્ષિત્યાદિષુ તુ જનયિતવ્યેષુ સહકારિ પૂર્વે તુ ક્ષિત્યાદયઃ ક્ષિત્યાદીનાં યથાસ્વમુપાદાનાનિ તદ્વિક્રિયયા તદુત્પત્તિરિતિ ચેત્ ।
અથ સહકારિતોપાદાનતે કિમેકં તત્ત્વં નાના વા ।
એકં ચેત્ કથં રૂપાન્તરેણ જનકં નાનાત્વે તયોર્બીજાદ્ભેદો ઽભેદો વા ભેદે કથં બીજસ્ય જનકત્વં તાભ્યામેવાઙ્કુરાદીનામુત્પત્તેઃ ।
અભેદે વા કથં ન ભેદો બીજસ્ય ભિન્નતાદાત્મ્યાત્ ।
તયોર્વૈકરૂપત્વમેવ તાદાત્મ્યાત્ ।
તસ્માદઙ્કુરાદ્ભિન્ને ક્ષિત્યાદૌ જનયિતવ્યે તદુપાદાનં પૂર્વમેવ ક્ષિત્યાદિસમસમયભાવિ બીજેનાપેક્ષ્યતે ।
એવં બીજમપિ સમસમયભાવ્યેવ સહકારિકારણં ક્ષિત્યાદિભિરપેક્ષ્યતે નાન્યથા કાર્યભેદસિદ્ધિરિત્યનિચ્છતા ઽપ્યભ્યુપેયમ્ ।
ન ચાનુપકારકમપેક્ષાગોચર
ઇતિ ભવદ્ભિરેવોપપાદિતમ્ ।
ન ચ ક્ષણિકસ્યોપકારકતવસંભવો ઽન્યત્ર જનનાત્ તસ્યાભેદ્યત્વાત્ ।
ન ચ સમસમયભાવિનોર્જન્યજનકત્વમસ્તિ સવ્યેતરવિષાણયોરિવ ।
તસ્માત્સ્વસંતાનમાત્રાદેવ કાર્યોત્પાદપ્રસઙ્ગાત્કાર્યભેદાનુપપત્તેશ્ચાનુપકારિણ્યપેક્ષાવિરહાચ્ચ ક્ષણિકસ્યાપિ સાપેક્ષસ્યાનપેક્ષસ્ય વા નાર્થક્રિયા સંભવિનીત્યસાધારણસત્ત્વં ન ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધાવઙ્ગમ્ ।
અથ મા ભૂદસાધારણતા સત્ત્વસ્યેત્યનુપકારકેષ્વપિ કાર્યકરણાયાપેક્ષાભ્યુપેય તે તેષામપિ કાર્યેણાનુકૃતાન્વયવ્યતિરેકત્વાત્ ।
ન ત્વનેન ક્રમેણાક્ષણિકો ઽપિ ભાવો ઽનુપકારકાનપિ સહકારિણઃ ક્રમવતઃ ક્રમવતૈવ કાર્યેણાનુકૃતાન્વયવ્યતિરેકાનપેક્ષિષ્યતે ।
કરિષ્યતે ક્રમવત્સહકારિવશઃ ક્રમેણ કાર્યાણિ ।
સમર્થસ્યાપ્યપેક્ષણીયાસન્નિધેઃ કાર્યક્ષેપૌપપત્સ્યતે ।
ન ચૈતાવતા સહકારિસમવધાનાદેવોત્પત્તિમતઃ કાર્યસિદ્ધિઃ કૃતમેષાં રૂપેણેતિ વાચ્યમ્ ।
તત્સહિતાદેવ તત ઉત્પત્તિદર્શનાત્ ।
રૂપે સત્યપ્યનુત્પાદાત્ ।
સમવધાને (હેતુ) સત્યુત્પાદાદેવ કાર્યસ્વસમવધાનમેવ હેતુર્ન પુના રૂપમપીતિ ચેત્ તત્કિમિદાનીં રાસભાદિતુલ્યતાબીજરૂપસ્ય ।
ઓંમિતિ ચેત્ ।

અથ કસ્માદ્ગર્દભાદીનન્તરેણેવ બીજરૂપં વિનાપિ નાઙ્કુરો જાયતે ।
તત્સમવધાનસ્ય તત્કારણત્વાદિતિ ચેત્ ।
તત્સમબધાને કારણે કથં તન્નિવેશિ રૂપમપિ ન કારણમ્ ।
ન ચાવર્જનીયતયા તન્નિવેશઃ ।
સમવધાનમાત્રસ્ય બીજરૂપમન્તરેણાપિ તત્ર તત્ર ભાવાત્ ।
વિશેષસ્તુ સમવધાને રૂપમેવ બીજાદીનામ્ ।
તસ્માદ્ય થોભયાધીનનિરૂપણા વ્યાપ્તિરયોગવ્યવચ્છેદેન વ્યાપકે નિરૂપ્યતે વ્યાપ્યે ભાવ એવ વ્યાપકસ્ય નાભાવ ઇતિ વ્યાપ્યે પુનરન્યયોગવ્યવચ્છેદેન વ્યાપક
એવ ભાવો વ્યાપ્યસ્ય નાન્યત્રેતિ એવં કાર્યકારણભાવો ઽપ્યુભયાધીનનિરૂપણો ઽપિ કારણે અયોગવ્યવચ્છેદેન નિરૂપ્યતે ।
કાર્યોત્પાદસ્ય પુરસ્તાદ્ભાવ
એવ કારણસ્ય નાભાવ ઇતિ ।
કાર્યે પુનરયોગવ્યવચ્છેદેન ।
કારણ એવ સતિ ભાવો નાન્યસ્મિન્નિતિ અનુભવાનુસારાન્નિશ્ચીયતે ।
તથૈવ હિ લૌકિકપરીક્ષકાણાં સંપ્રતિપત્તેઃ ।
ન ચ કારણતૈવ સત્તા કિં તુ સ્વરૂપં નીલાદેરનુભૂતાવસિતં તદ્ધિ તેનૈવ રૂપેણ સ્વાભાવવ્યવચ્છિન્નં તાસુ તાસ્વર્થક્રિયાસૂપયુજ્યતે ન પુનરર્થક્રિયાકારિતૈવવ ત્વરૂપં મા ભૂદનેકાર્થક્રિયાકારિણો ઽપર્યાયેણ રૂપભેદઃ ।
તસ્માદ્યદ્યસ્તિ સર્વજ્ઞસ્તતઃ સ્વરૂપેણૈવ સન્ભાવઃ તજ્જ્ઞાનસ્યાલમ્બનપ્રત્યયો ભવિષ્યતિ ।
અથ તુ નાસ્તિ તથાપિ તદ્રૂપો જનિત્વા આપાતતો ઽકિઞ્ચિત્કરો ઽપિ પશ્ચાત્કુતશ્ચિન્નિમિત્તાદાસાદ્ય સહકારિપ્રત્યયાન્ તાસુ તાસ્વર્થક્રિયાસૂપયોક્ષ્યતે ।
તત્સિદ્ધમેતત્ ક્ષણિકસ્યાપિ ક્રમાક્રમાભ્યાં યથાયોગમર્થક્રિયોપપત્તેર્વ્યાપકાનુપલબ્ધેરસિદ્ધેઃ સંદિગ્ધવ્યતિરેકમનૈકાન્તિકં સત્ત્વં શાક્યાનાં ક્ષણિકત્વે સાધ્યે ભાવાનામ્ ।
અસ્માકં ત્વન્યથાસિદ્ધમસિદ્ધપ્રભેદ
એવેતિ ।
ન ચ જનકત્વાજનકત્વલક્ષણવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગો નાનાત્વે હેતુર્ભવિતુમર્હતિ ।
જનકત્વં નામ ન વસ્તુસ્વભાવો ઽપિ તુ તદ્ધર્મઃ ।
ધર્મશ્ચ ધર્મિણો વસ્તુતો ભિદ્યતે ।
ન ચાન્યસ્ય ભેદો ઽન્યસ્ય ભેદાયાલમતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્યત્ત્વાવિશેષે કથં તસ્યૈવ ધર્મ ઇતિ ચેત્ ।
અત્ર વસ્તુસ્વભાવૈરેવોત્તરં વાચ્યમ્ ।
યથા ઽન્યત્વાવિંશેષે ઽપિ કાર્યં ધૂમો હુતભુજ એવ ન બીજસ્યેત્યુક્તમ્ ।
ન ચ કૃતકત્વમપિ ક્ષણિકત્ત્વે હેતુરન્યથાસિદ્ધેઃ ।
સહેતુકે વિનાશે તદુપપત્તેશ્ચ ।
ન ચોત્પત્તિવિનાશયોસ્તાદાત્મ્યં ભાવસ્યાત્યન્તાભાવપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તમ્ ।
તદિદમુક્તં વાર્તિકકૃતતા તે ઽપ્યસિદ્ધા અન્યથાસિદ્ધા વિરુદ્ધા વા ભવન્તીત્યહેતવ ઇતિ ।
( 416 । 15 )
અન્ત્યક્ષણવિશેષદર્શનં પૂર્વક્ષણધર્મત્વેનાસિદ્ધત્વાદસિદ્ધમ્ ।
સત્ત્વકૃતકત્વે અન્યથાસિદ્ધે ।
વિરુદ્ધત્વં ચ સર્વસ્યૈવ હેતોઃ ક્ષણિકત્વે સાધ્યે ।
તથા હિ સત્ત્વં કૃતકત્ત્વં વા ત્રૈપલોક્યવ્યાવૃત્તતયા ઽનનુગતં દેશતઃ કાલતો વા ન સાધનં તસ્યાશક્યાવિનાભાવજ્ઞાનતયા લિઙ્ગભાવાભાવાત્ ।
અન્વયમુખેન વ્યતિરેકમુખેન વા ઽવિનાભાવગ્રહસ્યૈકસ્મિન્ ક્ષણે ઽશક્યત્વાત્ ।
તસ્માદ્દેશકાલાનુગતં સત્ત્વં કૃતકત્વમન્યદ્વાહેતૂકર્તવ્યમ્ ।
તચ્ચ વિધિરૂપં વા ભવત્વન્યવ્યાવૃત્તિરૂપં વા નાનાકાલમેકમક્ષણિકં ક્ષણિકત્વેન સાધ્યેન વિરુધ્યતૈત્યુક્તં વિરુદ્ધા વેતિ ।
અન્તે વિશેષદર્શનાદિત્યસ્ય તુ વિરુદ્ધત્વમનન્તરં વક્ષ્યતિ ।
ઉપેત્ય વિશેષવત્ત્વે સિદ્ધત્વમનૈકાન્તિકત્વમાહપ ઉપેત્ય વેતઞ્
હેતોરિસિદ્ધત્વવિરુદ્ધત્વે દર્શયિતુમાહ ।
અન્તે વિશેષેતિ ।
દર્શનાદર્શનલણસ્ય હેતોરન્યથાસિદ્ધતેત્યાહ ।
યો ઽપ્યયં હેતુરિતિ ।
ભાવાભાવયોસ્તદ્વત્ત્વાદિતિ ( 417 । 7 ) સંયોગાભાવાભાવયોરિહબુદ્ધેર્ભાવવત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
પ્રદીપસ્ય દેશાન્તરે ઉત્પાદ ઇત્યેતદપિ ન બુધ્યામહ ઇતિ ।
ક્ષણિકસ્ય પ્રદીપસ્ય યદિ સંતાનમાત્રપ્રભવત્વં નિબદ્ધં દેશાન્તરે કાર્યોત્પાદકત્વં તતઃ સર્વ એવ પ્રદીપક્ષણા દેશાન્તરે પ્રદીપમુત્પાદયેયુઃ ।
ન કે ચન પ્રધનોદર એવેતિ ।
અથોઃ પસર્પણપ્રત્યયવશાત્પ્રઘનોદરાદન્યત્રાપિ કાર્યમુત્પાદયન્તિ ।
નૂનપસર્પણપ્રત્યયઃ પ્રદીપે કં ચિદુપકારમાધત્તે ન વા, ન તાવદાધત્તે ક્ષણસ્યાભેદ્યત્વેનોપકૃતાનુપકૃતત્વાસમ્ભવાત્ ।
અનાધાને ચ સહકારિભાવાભાવાત્ ।
અનુપકારકસ્પય સહકારિત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ભવતામેવ ગિરઃ ।
ન ચ વિશિષ્ટપ્રદીપક્ષણજનનમેવોપકારઃ સહકારિણાં તસ્ય પૂર્વસ્માદેવોપાદાનાદુપપત્તેઃ સહકાર્યનપેક્ષણાત્ ।
ન ખલુ તસ્યેવ તત્કારણસ્યાપ્યુપકારકાઃ સહકારિણો ભવિતુમર્હન્તિ ।
એવં પૂર્વેષામપિ પ્રદીપક્ષણાનાં પૂર્વપૂર્વપ્રદીપમાત્રસામર્થ્યભુવા ન સહકારિણા કિઞ્ચિદાધીયત ઇતિ સર્વ એવૈકસ્મિન્ પ્રધાનં કાર્યં કુર્યુઃ દેશાન્તરે વા ।
યદિ પુનરનુપકારિણો ઽપિ કાર્યાનુવિહિતભાવાભાવતયા ક્ષણિકેન પ્રદીપેન કાર્યક્રિયાં પ્રત્યપેક્ષ્યન્તે તદક્ષણિકપક્ષે ઽપિ તુલ્યમિતિ સંક્ષેપઃ ।
વિપઞ્ચિતં ચૈતદસ્માભિર્બ્રહ્યતત્ત્વસમીક્ષાન્યાયકણિકાભ્યામિત્યુપરમ્યતે ।
ન કિલાકાશે પતતો લોષ્ટાદેરિતિ ।
લોષ્ટશ્યેનાદેસ્તુલ્યગુરુત્વવતાં દ્રવ્યાણામેકસ્ય ગુરુત્વપ્રયત્નક્ષેપાઃ કારણમ્ ।
તથા હિ સૌધસ્યોપરિસ્થેન પુરુષેણ ભૂમૌ ચરન્તં પારાવતમુદ્દિશ્ય યદા ઽધઃ શ્યેનઃ ક્ષિપ્યતે તદા શ્યેનસ્ય પારાવતજિધૃક્ષાજનિતઃ પ્રયત્નો ગુરુત્વં ચ ક્ષેપશ્ચાશુતરપતનહેતવઃ ।
અક્ષિપ્તસ્ય તુ ગુરુત્વપ્રયત્નાવાશુપતનહેતૂ અપ્રયતમાનસ્ય ગુરુત્વમાત્રં પતનહેતુરિતિ ।
ઔલૂક્યમતે ઽપિ ન દોષ ઇત્યત આહ ।
એકશ્ચ સંસ્કાર ઇતિ ।
( 418 । 7 ) અયુગપત્કાલાઃ પ્રત્યયા એકવિષયા ઇત્યુચ્યમાને ઘટપટાદિપ્રત્યયાઃ પ્રદીપાદિપ્રત્યયાશ્ચ ક્રમવન્ત એકવિષયાઃ પ્રસજ્યેરન્નિત્યત
આહ ।
વિપ્રતિપન્ના ઇતિ ।
સમાનશબ્દવાચ્યત્વાદિત્યનેકાન્તઃ
ભવન્તિ હિ સમાનશબ્દવાચ્યાઃ પ્રત્યયાઃ અક્ષો ઽક્ષ ઇતિ, ન ચ સમાનવિષયાઃ દેવનાદીનાં તદ્વિપયાણાં ભેદાદત આહ ।
તત્પ્રત્યયસામાનાધિકરણ્યે સતીતિ ।
તથા ઽપિ પ્રદીપપ્રત્યયૈરેવાનેકાન્ત
ઇત્યત આહ ।
અવ્યુત્થાયીતિ ।
વ્યુત્થાતું ભ્રમિતું શીલપ્રસ્યેતિ વ્યુત્થાયિ ભ્રાન્તમિતિ યાવત્ ।
અભ્રાન્તત્વં ચાસ્ય ક્ષણિકત્વસાધનનિરાકરણેન દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અવ્યુત્થાયિતત્પ્રત્યયસામાનાધિકરણ્યેનૈવ સિદ્ધે સમાનશબ્દવાચ્યત્વં પ્રપઞ્ચઃ ॥ 13-14 ॥
ન્ય્સ્_3,2.15: ન પયસઃ પરિણામગુણાન્તરપ્રાદુર્ભાવાત્ ॥
ભાષ્યં ગુણાન્તરપ્રાદુર્ભાવ
ઇતિ ।
દ્રવ્યં તાવત્સદેવ ગુણો ઽપિ સન્ કેવલમનુદ્ભૂત
આસીત્ ।
એકશ્ચોદ્ભૂતો ગુણઃ તત્ર ય ઉદ્ભૂતસ્તિરોભવતિ પૂર્વગુણસ્યનિવૃત્તૌ તિરોભૂતૌ ગુણાન્તરમુત્પદ્યતેતદ્ભવતીત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.16: વ્યૂહાન્તરાદ્ દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિદર્શનં પૂર્વદ્રવ્યનિવૃત્તેરનુમાનમ્ ॥
અત્ર તુ પ્રતિષેધ ઇતિ ।
ક્ષીરાવયવા એવ હિ ક્ષીરવિનાશે સત્યુત્પન્નપાકજા વિલક્ષણં દ્રવ્યમુત્પાદયન્તિ ।
યદિ તુ સર્વં કાર્યં સદેવ કારણવ્યાપારાત્પ્રાગપિ વ્યર્થઃ કારણવ્યાપારઃ અભિવ્યક્તેરપિ કાર્યાયાઃ સત્ત્વાત્ ।
અસત્ત્વે વા યથા સૈવ ન સતી ક્રિયતે એવં કાર્યાન્તરાણ્યપીતિ ।
વિપઞ્ચિતં ચૈતદસ્માભિર્ન્યાયકણિકાયામ્

ન્ય્સ્_3,2.17: ક્વચિદ્વિનાશકારણાનુપલબ્ધેઃ ક્વચિચ્ચોપલબ્ધેરનેકાન્તઃ ॥
અભ્યનુજ્ઞાય ચ નિષ્કારણમિતિ ।
વિનાશોત્પાદવત્ત્વાત્સમાનધર્માત્સંશયઃ
દધિક્ષીરયોર્વિનાશોત્પાદાવકારણૌ દૃષ્ટૌ કુમ્ભસ્ય ચોત્પાદવિનાશૌ સકારણકૌ, તદિહ સ્ફટિકે વિનાશોત્પાદૌ સકારણૌ નિષ્કારણૌ વેતિ સંદેહઃ ।
તદ્યદિ સકારણાવેવેતિ પ્રમાણતો નિશ્ચીયતે તતો વિનાશકારણાનુપલબ્ધેઃ સ્ફટિકસ્ય કુમ્ભવદ્વિનાશો નાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે ।
તદિદમુક્તં ભાષ્યકારેણ ।
ન પુનર્યથા વિનાશકારણાપ્રાવાદિતિ ।
નિરધિષ્ઠાનં ચેતિ ।
ધર્મિણમાશ્રિત્ય તત્સમાનધર્મા દૃટાન્તો ભવતિ સ્ફટિકોત્પાદવિનાશૌ ચ ધર્મિણૌ તત્સમાનધર્મતયા ક્ષીરદધિવિનાશોત્પાદયોર્દૃષ્ટાન્તત્વેન ભવિતવ્યમ્ ।
ન પુનઃ સ્ફટિકોત્પાદવિનાશૌ ધર્મિણૌ ગૃહ્યેતે ।
તસ્માન્ન તત્સમાનધર્મતયા દૃષ્ટાન્તૌ ભવત ઇતિ ।
યદિ તુ દ્રવ્યસમવાયાદિત્યુચ્યેત તતસ્તોયાદિપરમાણુવિસમવેતૈ રૂપાદિભિરનેકાન્તઃ સ્યાદિત્યત આહ ।
વ્યાપકેતિ ।
( 420 । 17 ) તથાપ્યાત્મત્વસામાન્યેનાનેકાન્તો ઽત આહ ।
ગુણત્વે સતીતિ ।
તથા ઽપ્યાત્મપરિમાણેનાનેકાન્તો ઽત આહ ।
પ્રત્યક્ષતયેતિ ।
અસ્મદાદીનામિતિ શેષઃ ।
ગુણત્વાદિવિશેષણયોગાત્પ્રાગ્વ્યાપકગ્રહણસ્યોપયોગઃ ।
અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષત્વાદિત્યુચ્યમાને સામાન્યસમવાયાભ્યામનેકાન્તઃ સ્યાદત આહ જાતિમત્ત્વે સતીતિ ।
આશ્રિતત્વાદિત્યત્રાપિજાતિમત્વે સતિ પ્રત્યક્ષત્ત્વે ચેત્યનુષઞ્જનીયમ્ ।
અનિત્યા બુદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષત્વાદિત્યુર્ચ્યમાને મનસા વ્યભિચારો ઽત આહ ।
અયોગીતિ ।
તથા ઽપ્યાત્મના વ્યભિચારો ઽત
ઉક્તં કરણભાવે સતીતિ ।
હાનાદિબુદ્ધિઃ કરણં ભવતિ ।
શબ્દશ્ચ પ્રત્યયે કરણમ્ ।
અત્રા પિ જાતિમત્ત્વે સતીત્યનુષઞ્જનીયં તેન ન ગન્ધત્વાદિભિરનેકાન્તઃ

ન્ય્સ્_3,2.18: નેન્દ્રિયાર્થયોસ્ તદ્વિનાશેપિ જ્ઞાનાવસ્થાનાત્ ॥
ચિન્તાન્તરમવતારયતિ ।
ઇદં તુ ચિન્ત્યત ઇતિ ।
નન્વાત્મપરીક્ષાયામાત્મગુણત્વં બુદ્ધેર્વ્યવસ્થાપિતં તત્કસ્માત્પુનઃ પરીક્ષ્યત
ઇત્યત આહ ભાષ્યકારઃ ।
પ્રસિદ્ધો ઽપીતિ ।
યદ્યપ્યયમર્થઃ પરીક્ષિતસ્તથા ઽપ્યવાન્તરવિશેષપરિજ્ઞાનાર્થં પુનઃ પરીક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ વાર્તતિકકારઃ ।
ન ગુણેતિ ।
પરિહરતિ ।
અનિત્વત્વે સતીતિ ।
વિમૃષ્ય સિદ્ધાન્તી(ય)પક્ષં ગૃહ્ણાતિ સન્નિકર્ષોત્પત્તરિતિ ।
ચોદયતિ અદ્રાક્ષમિત્યેતન્નેતિ ।
( 421 । 3 ) પરિહરતિ સ્મૃતાવપીતિ

ન્ય્સ્_3,2.19: યુગપજ્જ્ઞેયાનુપલબ્ધેશ્ચ ન મનસઃ ॥
દેશયતિ અસ્તુ તર્હીતિ ।
પરિહરતિ યુગપદિતિ ।
યત્કરણત્વેનાનુમિતં તત્કરણત્વમપોદ્ય ન કર્તૃ ભવિતુમર્હતીત્યર્થઃ ।
યુગપજ્ જ્ઞેયાનુપલબ્ધ્યા યત્સમધિગતમિતિ ભાષ્યમાક્ષિપતિ ।
વિશેષણોપાદાનાદિતિ ।
સમાધત્તે ન સર્વસ્યેતિ ।
પુનરાક્ષિપતિ ।
એવમપીતિ ।
વિશિષ્ટસ્ય કરણસ્ય જ્ઞાનગુણત્વનિષેધઃ કરણાન્તરસ્ય જ્ઞાનગુણત્વમાપાદયતિ ન ચાત્મા કરણમિત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે અનયસ્યોપપત્તેરિતિ ।
એતદેવ વિવૃણોક્તિ ।
અનવસ્થિતત્વાદિતિ ।
પ્રમાતૈવ કદા ચિત્પ્રમાણં કદા ચિત્પ્રમેયમિત્યર્થઃ ।
પુરુષાન્તરેણ પુરુષાન્તરં પરિચ્છિનત્તીતિ ।
યાદૃશો ઽયં પુરુષસ્તાદૃશો ઽવમપીતિ પુરુષાન્તરેણ પ્રસિદ્ધેન પુરુષાન્તરપરિચ્છેદ ઇતિ ।
પૃચ્છતિ ।
યદિ ન કરણસ્ય કસ્પય તર્હીતિ ।
ઉત્તરં જ્ઞસ્ય વશિત્વાત્ ।
કર્તુઃ સ્વાતન્ત્ર્યાદિત્યર્થઃ ।
કર્તૃકરણાદિસમવધાને હિ ચૈતન્યં કર્તર્યેવ દૃષ્ટં ન કરણાદૌ ।
યથા મૃદ્દણ્ડચક્રસલિલસૂત્રકુલાલસમવધાને કર્તુરેવ કુલાલસ્ય ન તુ મૃદાદીનામિતિ ।
વશી જ્ઞાતા વશ્યં કરણમિતિ ભાષ્યં તદનુપન્નં જ્ઞાતુરપિ ક્વ ચિદ્વશ્યત્વદર્શનાત્ ।
યથા દેવદત્તં કટં કારયતિ યજ્ઞદત્ત ઇત્યત આહ ।
ન ચાયં જ્ઞાતરીતિ ।
યદિ તુ કશ્ચિજ્ જ્ઞાનગુણં મન
ઇચ્છેત્તં પ્રતિ ભાષ્યં જ્ઞાનગુણત્વે ચેતિ તદ્વ્યાચષ્ટે ।
જ્ઞાનગુણત્વેવેતિ ।
( 422 । 3 ) ઘ્રાણાદિસાધનસ્યેતિ ભાષ્ય વ્યાચષ્ટે ।
યથા ચ જ્ઞાતુરિતિ ।
તથા ચ મન્તુર્મતિસાધનં યત્તન્મનઃ કરણમ્ ।
અથ તદપિ કસ્માચ્ચેતનં ન ભવતીત્યત આહ ।
ઉભયોરિતિ ।
વિભુ ચાન્તઃકરણં જ્ઞાનમન્તઃકરણાન્તરરહિતમિતિશેષઃ

ન્ય્સ્_3,2.20: તદાત્મગુણત્વેપિ તુલ્યમ્ ॥
અથ મનો ઽન્તઃકરણમપશ્યંશ્ચોદયતિ ।
તદાત્મગુણત્વે
ન્ય્સ્_3,2.21: ઇન્દ્રિયૈર્ મનસઃ સંનિકર્ષાભાવાત્ તદનુત્પત્તિઃ ॥
પરિહરતિ ન પ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
વિકરણધર્મેતિ ભાષ્યંઽપીતિ ।
વિશિષ્ટં કરણં ધર્મો યસ્ય સ વિકરણધર્મા અસ્મદાદિકરણવિલક્ષણકરણઃ
યેન વ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટસૂક્ષ્માદિદર્શી ભવતીત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.22: નોત્પત્તિકારણાનપદેશાત્ ॥
યદિ પુનરિત્યાદિ ભાષ્યં પૂરયિત્વા વ્યાચષ્ટે ।
યદિ પુનરિતિ ।
નોત્પત્તીતિ ।
નાત્ર પ્રમાણમપદિશ્યતે ।
પ્રત્યુત બાધકં પ્રમાણમસ્તીત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ ।
અયુગપદુત્પત્તૌ વેતિ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ ।
અયુગપદુત્પત્તૌ વેતિ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ ।
વિદેહેતિ ।
શરીરવૃત્તિત્વે હિ મનસઃ સર્વં જ્ઞાનં શરીરાયતનસ્યાત્મનો ભવેત્ ।
યદા તુ મન એવ નાસ્તિ તદેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્યાત્મનશ્ચ શરીરાદ્બહિરપિ ભાવાદ્વિદેહપ્રત્યયોત્પાદપ્રસઙ્ગ
ઇતિ ।
અન્તઃકરણપ્રત્યાખ્યાને ચેતિ ।
યદ્યપિ સર્વાણ્યપિ જ્ઞાનાનિ ન યુગપદુપજાયન્તે તથાપિ સ્મૃતીનામવશ્યં યુગપદુત્પાદપ્રસઙ્ગ ઇતિ પૂર્વસ્માદસ્ય વિશેષઃ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ ।
યદા ચેન્દ્રિયમાત્મા ચાર્થેન યુગપત્સંબદ્ધાવિતિ ।
અસતીન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષે વ્યભિચારિણાં કારણત્વકલ્પનાયાં વિનિગમનાહેતોરભાવાદિતિ ભાવઃ

ન્ય્સ્_3,2.23: વિનાશકારણાનુપલબ્ધેશ્ચાવસ્થાને તન્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ॥
વિના--ઙ્ગઃ--(સૂ. 23) ॥
અત્ર પૂર્વપક્ષસૂત્રે ચકારઃ પૂર્વપૂર્વપક્ષસૂત્રાપેક્ષયેત્યાહ ।
તદાત્મગુણત્વ ઇતિ ।
અતઃ( 423 । 6 ) પરસ્ય નિગદ
એવ વ્યાખ્યાનમ્

ન્ય્સ્_3,2.24: અનિત્યત્વગ્રહાદ્ બુદ્ધેર્બુદ્ધ્યન્તરાદ્વિનાશઃ શબ્દવત્ ॥
યદનન્તરમપવૃજ્યતે પુરુષઃ સા ઽન્ત્યા બુદ્ધિઃ ।
સ્થિતિહેત્વભાવાદ્વિનશ્યતીતિ ।
સ્થિતિહેતૂ ( 424 । 6 ) ધર્માધર્મૌ તયોરભાવાદિતિ ।
અથ તયોરભાવઃ કસ્માદિત્યત આહ ।
કાલાત્ ।
અન્ત્યસુખદુઃખોપભોગાકલં પ્રાપ્યેત્યર્થઃ ।
અથ વા સ્વજનિતાત્સંસ્કારાદેવાન્ત્યાયા બુદ્ધેર્વિનાશ
ઇત્યાહ ।
સંસ્કારાદ્વા ।
સંસ્કારસ્ય તુ સ્થિતિહેત્વદૃષ્ટાભાવાદ્વિનાશો ભવતીતિ ભાવઃ ।
પૃચ્છતિ ।
કથં કાલાત્ ।
ઉત્તરં યાવન્ત્યસ્ય જન્મન ઇતિ ચરમસ્ય દેહસ્યેત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.25: જ્ઞાનસમવેતાત્મપ્રદેશસંનિકર્ષાન્મનસઃ સ્મૃત્યુત્પત્તેર્ન યુગપદુત્પત્તિઃ ॥
દેશયતિ યદિ કારણસ્યેતિ ।
અત્ર તાવદેકઃ પરિહાર ઇતિ ।
એકઃ પ્રધાનઃ પરિહારઃ પરિહારાન્તરં ત્વેકદેશિમતેનાપ્રધાનમિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ ન સ્મૃતયો યુગ પદુત્પદ્યન્તે પરિચ્છેદકત્વાદ્
ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દજ્ઞાનબદિત્યાહ પરિચ્છેદત્વાચ્ચેતિ ।
એકદેશિપરિહારમાહ અપરે ત્વિતિ

ન્ય્સ્_3,2.26: નાન્તઃશરીર વૃત્તિત્વાન્મનસઃ ॥
દૂષયતિ એતત્તુ ન સમ્યગિતિ ।
ન હિ મનઃ ક્વ ચિદાશ્રિતમિતિ (425।2)ન ક્વ ચિત્સમવેતં સંયોગમાત્રં ત્વતિપ્રસક્તમિત્યર્થઃ ।
નાપિ વૃત્તિઃ સ્વકાર્યસામર્થ્યમિતિ ।
શરીર એવ મનઃ સ્વકાર્યં કરોતિ નાન્યત્રેતિ શરીરાશ્રિતં મન ઇત્યુચ્યત ઇત્યેતદપિ નાસ્તિ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય મનઃકાર્યસ્ય શરીરાદ્બહિર્ભાવાદિ ત્યર્થઃ ।
તમિમમાક્ષેપં સમાધત્તે ।
અત્ર બ્રૂમ ઇતિ ।
યેનાત્મના યચ્છરીરં કર્મોપાર્જિતં તત્સંયુક્તસ્ય મનસો વૈશેષિકજ્ઞાનાદિલક્ષણકારિત્વે ન તદસંયુક્તસ્યેતિ શરીરાશ્રિતત્વે મનસો નાન્યદિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.27: સાધ્યત્વાદહેતુઃ ॥
ચોદ્યમ્ ।
સાધ્ય--તુઃ ( સૂ. 27 ) ॥
ન્ય્સ્_3,2.28: સ્મરતઃ શરીરધારણોપપત્તેરપ્રતિષેધઃ ॥
પરિહારઃ ।
સ્મર--ધઃ
( સૂ. 28 ) ॥
ન્ય્સ્_3,2.29: ન તદ્ આશુગતિત્વાન્મનસઃ ॥
પુનશ્ચોદ્યમ્ ।
ન ત--સઃ ( સૂ. 29 ) ॥
ન્ય્સ્_3,2.30: ન સ્મરણકાલાનિયમાત્ ॥
પરિહારઃ ।
ન સ્મર-ત્ ( સૂ. 30 ) ॥
ભાષ્યં નિન્તાપ્રબન્ધઃ સ્મૃતિપ્રબન્ધઃ ।
કસ્ય ચિદેવાર્થસ્ય લિઙ્ગભૂતસ્ય ચિહ્નભૂતસ્યા સાધારણસ્યેતિ યાવત્ ।
ચિન્તનં સ્મરણમ્ ।
આરાધિતમ્ સિદ્ધં ચિહ્નવતઃ સ્મૃતિહેતુર્ભવતીતિ ।
ઇતશ્ચ શરીરસંયોગાપેક્ષમેવ મનઃ સ્મૃતિર્હેતુર્નેતરથેત્યાહ ।
શરીરસંયોગાનપેક્ષ
ઇતિ

ન્ય્સ્_3,2.31: આત્મપ્રેરણયદૃચ્છાજ્ઞતાભિશ્ચ ન સંયોગવિશેષઃ ॥
આત્મ--ષઃ ( સૂ. 31 )
ન્ય્સ્_3,2.32: વ્યાસક્તમનસઃ પાદવ્યથનેન સંયોગવિશેષેણ સમાનમ્ ॥
ન્ય્સ્_3,2.33: પ્રણિધાનલિઙ્ગાદિજ્ઞાનાનામયુગપદ્ભાવાદયુગપત્સ્મરણમ્ ॥
દૂષયતિ ।
વ્યાસ--નમ્
( સૂ. 32 ) ॥
પ્રાતિભવદિતિ સ્મૃત્યુત્પાદસ્વ પુરસ્તાત્પ્રણિધાનાદીનાં સ્મૃતિકારણાનામસંવદનાદાત્મમનઃ સંયોગાત્સંસ્કારાપેક્ષાત્ સ્મૃતીનાં યુગપદુત્પાદપ્રસઙ્ગઃ ॥ 32-33 ॥
પ્રાતિભવદિત્યાક્ષેપઃ ।
સમાધાનમાહ ।
સતઃ સ્મૃતિહેતોરિતિ ।
( 426 । 21 ) અદૃશ્યમાનમપિ કરણં તત્ક્રમશ્ચ કાર્યોત્પાદક્રમેણાનુમીયતે ઇતિ પ્રાતિભમપિ પુરુષકર્મવિશેષાપેક્ષાદાત્મમનઃસન્નિકર્ષાદુપજાયમાનં નાકારણં ન ચાક્રમવદિતિ પ્રધાનભૂતામુપપત્તિમવતારયિતું પૃચ્છતિ ભાષ્યકારઃ ।
પ્રાતિભમિદાનીમિતિ ।
અત્રોત્તરમાવિલં દત્વા શઙ્કતે ।
હેત્વભાવાદયુક્તમિતિ ચેત્ ।
ઉત્તરસારમાહ ।
ન કરણસ્યેતિ ।
યદ્યવિ ક્વ ચિદ્ વ્રશ્ચનસ્ય યુગપદ્દારુદ્વયસંયોગે યુગપચ્છિદાદ્વયં ભવતિ તથા ઽપિ વ્રશ્ચનાવયવભેદાત્કરણભેદ
ઉન્નેયઃ ।
અથ વા કરણાન્તરાણિ યુગપત્કાર્યાણિ કુર્વન્તુ પ્રત્યયકરણન્તુ ક્રમેણૈવ પ્રત્યયાન્કરોતીત્યત્ર ન વ્યભિચારઃ તદુક્તં પ્રત્યયપર્યાય ઇતિ ।
તસ્માત્કરણમેકં ન ક્વ ચિદપિ યુગપત્કાર્યાયાલમિતિ ।
કર્ત્તા પુનરેકો ઽપિ કરણભેદે યુગપદ્બહૂનિ કાર્યાણિ કરોતીત્યાહ ।
ન જ્ઞાતુર્વિકરણધર્મણો દેહનાનાત્વે પ્રત્યયયૌગપદ્યાદિતિ ।
વિવિધં કરણં ધર્મો યસ્ય સ તથોક્તઃ તદ્વ્યાચષ્ટે વાર્ત્તિકકારઃ
ન ચાયં નિયમ ઇતિ ।
( 427 । 5 ) યોગી ખલુ ઋદ્ધૌ પ્રાદુર્ભૂતાયાં સેન્દ્રિયાણિ શરીરાણિ તેષુ તેષુ લોકેષુ નિર્માય મુક્તાત્મનામાદાય મનાંસિ મોક્ષાય ત્વરમાણો યુગપત્કર્મોપાર્જિતાન્
સુખદુઃખભેદાન્ન દ્વિષન્ન રક્તો ભુઙ્ક્તે તદસ્યૈકસ્યાપિ કરણભેદાદ્યુગપજ્ જ્ઞાનાનિ ભવન્તીતિ ।
અયં ચ દ્વિતીયઃ પ્રતિષેધઃ જ્ઞાનસંસ્કૃતાત્મપ્રદેશભેદસ્યાયુગપજ્જ્ઞાનોત્પાદકસ્ય ।
અવસ્થિતેતિ ।
યત્રાત્મપ્રદેશો ઽસ્ય જ્ઞાનાનિ નાનાવિષયાણિ જાતાનિ તત્સંસ્કારાશ્ચ તત્રૈવાવસ્થિતશરીરસ્ય ।
તદનેન શરીરાન્તર્ગતસ્ય મનસસ્તત્ર પ્રદેશે સંયોગ ઉપપાદિતઃ ।
તદિદમાહ વાર્ત્તિકકારઃ ।
યદિ ચ જ્ઞાનસમવેતાત્મપ્રદેશેન સન્નિકર્ષાદિતિ ।
અતશ્ચાવ્યાપકત્વાદપરિહારઃ ।
આચાર્યદેશીયાનાં તુ સ્મૃતિયૌગપદ્યપ્રસઙ્ગમાહ ।
અવસ્થિતસંસ્કારાઃ સમાનદેશા ઇત્યયુક્તમ્ ।
કુતઃ આત્મપ્રેદશાનામદ્રવ્યાન્તરત્વાત્સર્વસંસ્કારાણાં સમાનદેશત્વે પ્રત્યયૌગપદ્યપ્રસઙ્ગો ઽપરિહાર્યઃ ।
ન હ્યાત્મનો ઘટસ્યેવ પ્રદેશાસ્તતો ઽન્યે સમ્ભવન્તિ કિં નામાત્મૈવ સ ચૈક એવેતિ સર્વ એવાત્મવર્ત્તિનઃ સમાનદેશા ઇત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તં ભાષ્યકારેણ
આત્મપ્રદેશાનામદ્રવ્યાન્તરત્વાદેકાર્થસમવાયસ્યાવિશેષે સતિ સ્મૃતિયૌગપદ્યસ્પય પ્રતિષેધાનુપપત્તેરિતિ ।
શબ્દસંતાને ત્વિતિ શઙ્કાનિરાકરણભાષ્યં તુશબ્દઃ શઙ્કાં નિરાકરોતિ ।
તદેતદ્ભાષ્યં વાર્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
સંસ્કારપ્રત્યાસત્ત્યેતિ ।
પૃચ્છતિ ।
કા પ્રત્યાસત્તિરિતિ ।
ઉત્તરં ન બ્રૂમ
ઇતિ ।
નિષ્પ્રદેશત્વે ઽપ્યાત્મનઃ સંસ્કારસ્યાપ્યવૃત્તિત્વમુપપાદિતં તેન શબ્દવત્સહકારિકારણસ્ય સન્નિધાનાસન્નિધાને કલ્પેતે એવેત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.34: જ્ઞસ્યેચ્છાદ્વેષનિમિત્તત્વાદારમ્ભનિવૃત્ત્યોઃ ॥
સંપ્રતિ બુદ્ધિરેવ કિમિચ્છાદિસમાનાધિકરણા ન વેતિ વિચાર્યતે ।
તત્ર સાખ્યદર્શનવૈનાશિકાનાં વિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ ।
તદ્વિપ્રતિપત્તિમાહ ।
પુરુષધર્મો જ્ઞાનમન્તઃકરણસ્યત્વિતિ ।
પુરુષચૈતન્યમેકમેવ કૂટસ્થનિત્યં સત્તત્તદર્થાકારપરિણતબુદ્ધિતત્ત્વપ્રતિબિમ્બવિભ્રમવશાદ્ભિન્નમિવોપજનાપાયધર્મકં વિજ્ઞાનમિતિ ચ વૃત્તિરિતિ ચાખ્યાયતે ।
ઇચ્છાદ્વેષાદયસ્તુ વસ્તુત ઉપજનાપાયધર્માણો ઽન્તઃકરણસ્યેતિ દર્શનં તત્પ્રતિષિધ્યતે ।
જ્ઞસ્યે--ત્યોઃ
( સૂ. 34 ) ॥
પ્રતિવૃત્ત્યઞ્ચતીતિ સ ચાત્મા ચેતિ પ્રત્યગાત્મા તસ્મિન્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
જ્ઞાનસામાનાધિકરણ્યેનોપલબ્ધેરન્યદીયાનામિચ્છાદીનામન્યસ્યાપ્રત્યક્ષીકરણાત્તત્કરણે વા મૈત્રગતાનામપિ ચૈત્રેણ ગ્રહણપ્રસઙ્ગાદ
અન્તઃકરણવૃત્તીનાં ચ ગુણાન્તરાણાં નિત્યાપ્રત્યક્ષત્વાદાત્માશ્રિતા એવેચ્છાદયો નાન્તઃ-- કરણાશ્રયા ઇતિ

ન્ય્સ્_3,2.35: તલ્લિઙ્ગત્વાદિચ્છાદ્વેષયોઃ પાર્થિવાદ્યેષ્વપ્રતિષેધઃ ॥
અત્રાન્તરે લબ્ધાવકાશો ભૂતચૈતનિકઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
તલ્લિ--ધઃ ( સૂ. 35) ॥
( 428 । 4 ) યદિ યસ્યારમ્ભનિવૃત્તી તસ્યેચ્છાદ્વેષૌ યસ્ય ચૈતૌ તસ્ય ચૈતન્યં હન્તાયાતમનેન ક્રમેણ ભૂતચૈતન્યમસ્મદભિમતં ભૂતેષ્વેવ કાયાકારપરિણતેષુ આરમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાદિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.36: પરશ્વાદિષ્વારમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાત્ ॥
પરશ્વાદિષ્વિત્યસ્ય તાત્પર્યમાહ વાર્તિકકારઃ ।
પરશ્વાદિષ્વિતિ ।
( 428 । 9 ) ભૂતચૈતનિકસ્તલ્લિઙ્ગત્વાદિતિ હેતું સ્વપક્ષસિધ્દ્યર્થમન્યથા વ્યાચષ્ટે ।
અયં તર્હીતિ ।
શરીરેષ્વવયવવ્યૂહભેદદર્શનાચ્ચ લોષ્ટાદિષુ ( અ ) શરીરારમ્ભકાનામણૂનાં પ્રવૃત્તિભેદો ઽનુમીયતેતતશ્ચેચ્છાદ્વેષૌ તાભ્યાં ચૈતન્યમિતિ ।
ત્રસં જઙ્ગમં વિશરારુ અસ્થિરં કૃમિપ્રભૃતીનાં શરીરં, સ્થાવરં સ્થિરં શરીરં દેવમનુષ્યાદીનાં, તદ્ધિ ચિરતરં વા વ્રિ (ધ્રિ) યતે ।
તદેતદ્ દૂષયતિ ।
કુમ્ભાદિમૃદવયવાનામિતિ ।
કુમ્ભાદ્યારમ્ભિકાણાં મૃદાં વ્યૂહભેદાદારમ્ભદર્શનાદદર્શનાચ્ચ સિકતાનામારમ્ભનિવૃત્યોરનૈકાન્તત્વમ્

ન્ય્સ્_3,2.37: નિયમાનિયમૌ તુ તદ્વિશેષકૌ ॥
તદેવં ભૂતચૈતન્યસાધનં દૂષયિત્વા તેભ્યો ઽન્યસ્ય ચૈતન્યે સાધનમાહ ।
નિયમાનિયમૌ તુ તદ્વિ શેષકૌ (સૂ. 39) ॥
તયોરિચ્છાદ્વેષયોર્નિયમાનિયમૌ વિશેષકૌ ।
અયમેવ ચેચ્છાદ્વેષયોર્વિશેષો યદ્ભૂતાશ્રયત્વમનયોર્વ્યાવર્ત્ય તદિતરાશ્રયત્વવ્યવસ્થિતિઃ ।
તત્રાનિયમં તાવદાહ ।
જ્ઞસ્યેચ્છાદ્વેષનિમિત્તે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી--સ્પન્દાસ્પન્દૌ,
ન સ્વાશ્રયે--નેચ્છાદ્વેષયોરાશ્રયે, કિન્તર્હિ પ્રયોજ્યે પરશ્વાદાવાશ્રયે, તત્ર પ્રયુજ્યમાનેષ્વેવ ભૂતેષુ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી સ્યાતાં ન સર્વેષુ પ્રયોજકેષ્વપિ શરરાદિષ્વિતિ ।
સેયમનિયમોપપત્તિઃ ।
સાર્વત્રિકત્વમનિયમ
ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ન શરીરમિચ્છાજ્ઞાનદ્વેષાધારઃ
ઇચ્છાદિજનિતસ્પન્દાધારત્વાત્ પરશ્વાદિવદિતિ ।
તદેવમનિયમે ભેદકં વ્યાખ્યાય નિયમં વ્યાચષ્ટે ।
યસ્ય તુ ચાર્વાકસ્ય દર્શને જ્ઞત્વાદ્ભૂતાનામિચ્છાદ્વેષનિમિત્તે આરમ્ભનિવૃત્તી સ્વાશ્રયે શરીરાદૌ, તસ્ય ચાર્વાકસ્ય ।
યથા ભૂતાનાં ગુરુત્વાદિગુણાન્તરનિમિત્તા પ્રવૃત્તિઃ પતનાદિલક્ષણા,તસ્યૈવ ગુરુત્વાદેર્ગુણાન્તરસ્ય પ્રતિબન્ધ આધારદ્રવ્યસંયોગેન તસ્માન્નિવૃત્તિરપતનાદિકા,
સા ભૂતમાત્રે ભવન્તી નિયમેન વ્યાપ્તા, ન તુ શરીરોપગૃહીતેષ્વેવ ભૂતેષુ, એવં ભૂતમાત્રે જ્ઞાનેચ્છાદ્વેષનિમિત્તે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી સ્વાશ્રયે સ્યાતામ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ યે યે પૃથિવ્યાદિધર્માસ્તે તે યાવત્પૃથિવ્યાદિભાવિનો દૃષ્ટાઃ યથા ગુરુત્વાદયઃ જ્ઞાનેચ્છાદયો ઽપિ ચેત્પૃથિવ્યાદિધર્માસ્તૈરપ્યવશ્યં યાવત્પૃથિવ્નયાદિભાવિભિર્ભવિતવ્યં ન તુ ઘટાદૌ દૃશ્યન્તે તસ્માન્ન પૃથિવ્યાદિધર્મા જ્ઞાનાદય ઇતિ ।
અત્ર ચ ભાષ્યકૃતા સાર્વત્રિકત્વપ્રસઙ્ગવિવક્ષયા નિયમશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ અસાર્વત્રિકત્વવિવક્ષયા ત્વનિયમશબ્દઃ ।
વાર્ત્તિકકૃતા તુ પ્રયોજ્ય એવેત્યવધારણં વિવક્ષિત્વા પ્રાદેશિકે નિયમશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ ।
સાર્વત્રિકે તૃક્તનિયમરૂપાવધારણાભાવાદનિયમશબ્દ
ઇતિ વિવક્ષાભેદાશ્રયાદવિરોધ ઇતિ ।
યસ્તુ નિયમં મદશક્ત્યા વ્યભિચારયેદ્ યથા કિલ કિણ્વાદયઃ પરિણામવિશેષવન્તો મદિરાભાવમાપન્ના મદયન્તિ એવં કાયાકારેણ પરિણતાનિ પૃથિવ્યાદીનિ ચેતયન્તે નાન્યથા તેન ઘટાદિષ્વપ્રસઙ્ગ
ઇતિ, તં પ્રત્યાહ એકશરીરે ચેતિ ।
યથા મદિરાવયવેષુ પ્રત્યેકમેવ મદશક્તિરસ્તિ ન પુનઃ સમુદાયમાત્રસમવાયિની એવં શરીરાવયવેષ્વપિ પ્રત્યેકમેવ ચૈતન્યેન ભવિતવ્યમ્ ।
ન ચ વૈયાત્યાત્ કાયસમુદાયાશ્રયમેવ ચૈતન્યં નાવયવાશ્રપયમિતિ શક્યમાસ્થાતું ત્રિચતુરાવયવચ્છેદે ઽપિ ચૈતન્યોપલમ્ભાત્ ।
તસ્માદવયવાનાં પ્રત્યેકં ચૈત્ન્યે શરીર
એકસ્મિન્બહવશ્ચેતનાઃ સ્યુઃ ।
ભવતુ કિં નો બાધ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
વિરુદ્ધાભિપ્રાયત્વેન સ્વતન્ત્રાણાં ન કિઞ્ચિદપિ કાર્યં જાયેત ।
ન ચ બહૂનામેકાભિપ્રાયનિયમો દૃષ્ટઃ કાકતાલીયન્યાયેન સ્યાદેકાભિપ્રાયત્વં ન પુનરસ્ય નિયમો દૃષ્ટચર ઇતિ પ્રસિદ્ધત્વાદ્
દૂષણમેતદુપેક્ષ્ય પ્રત્યયવ્યવસ્થાનુમાનં ન ભવેદિતિ દૂષણમુક્તમ્ ।
એકસ્મિન્ શરીરે પ્રત્યયાનાં પરસ્પરપ્રતિસન્ધાનં પશ્યામો ન શરીરાન્તર ઇતિ વ્યવસ્થા ।
સેયં યદ્યેકસ્મિન્
શરીરે એક એવ ચેતનો ન ચાસૌ શરીરાન્તરે તતો ભવેન્નાન્યથેત્યર્થઃ ।
ક્વચિત્પાઠઃ પ્રત્યયવ્યવસ્થાનાનુમાનં સ્યાદિતિ સ સુગમ એવ ।
નિયમાનિયમાવિતિ યદુક્તં તત્રાનુમાનમેવ સૂચયતિ ભાષ્યકારઃ ।
દૃષ્ટશ્ચાન્યગુણનિમિત્તઃ પ્રવૃત્તિવિશેષ ઇતિ ।
હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારહેતુઃપરિસ્પન્દઃ પ્રવૃત્તિવિશેષઃ ।
સો ઽયં પ્રયોગઃ ત્રસસ્થાવરશરીરેષુ પ્રવૃત્તિઃ સ્વાશ્રયવ્યતિરિક્તાશ્રયગુણનિમિત્તા પ્રવૃત્તિવિશેષત્વાત્, પરશ્વાદિગતપ્રવૃત્તિવિશેષવદિતિ ।
ન કેવલં શરીરસ્ય પ્રવૃત્તિવિશેષો ઽન્યગુણનિમિત્તઃ
ભૂતાનામપિ તદારમ્ભકાણાં પ્રવૃત્તિવિશેષો ઽન્યગુણનિબન્ધન એવેત્યાહ ।
તદવયવવ્યૂહલિઙ્ગ
ઇતિ ।
નેન્દ્રિયાર્થયોર્વિનાશે ઽપિ જ્ઞાનાવસ્થાનાદિતિ ચ સમાન ઇતિ ।
યથા હીન્દ્રિયાર્થયોર્વિનાશે ઽપિ જ્ઞાનાવસ્થાનાન્નેન્દ્રિનયાર્થયોર્ગુણો જ્ઞાનમેવં બાલ્યકૌમારયૌવનવાર્દ્ધકાવસ્થાસુ શરીરવિનાશે ઽપિ જ્ઞાનાવસ્થાનાન્ન શરીરગુણોજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ જ્ઞસ્યેચ્છાદ્વેષનિમિત્તત્વાદારમ્ભનિવૃત્ત્યોરિત્યત્રારમ્ભનિવૃત્તિશબ્દેન ન પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિતમાત્રમભિમતમસ્માકમપિ તુ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારાર્થઃ સ્પન્દવિશેષઃ ।
તમિમં પ્રવૃત્તિવિશેષમવિજ્ઞાય ત્વયા પ્રવૃત્તિસામાન્યેન પ્રત્યવસ્થિતમિત્યપ્રતિપત્તિસ્તે નિગ્રહસ્થાનમિત્યાહ ભાષ્યકારઃ ।
ક્રિયામાત્રમિતિ ।
તદ્વાર્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
અન્યથા ઽભિધાનાચ્ચાયુક્તમિતિ શેષઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
યથોક્તહેતુત્વાદિત્યાદયો વક્ષ્યમાણસૂત્રગતા હેતવો ભૂતેન્દ્રિયચૈતન્યપ્રતિષેધે ઽપિ સમાના ઇતિ કસ્માન્મનોમાત્રે ચૈતન્યં પ્રતિષિધ્યતે ન ભૂતેન્દ્રિયમ નસમિત્યત આહ ।
ભૂતેન્દ્રિયમનસામિતિ ( 429 । 3 )

ન્ય્સ્_3,2.38: યથોક્તહેતુત્વાત્ પારતન્ત્ર્યાદકૃતાભ્યાગમાચ્ચ ન મનસઃ ॥
યથો--સઃ (સૂ. 38) ॥
યથોક્તહેતુત્વાદિતિ વ્યાચષ્ટે ।
ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખજ્ઞાનાન્યાત્મનો લિઙ્ગમિત્યત આત્મલક્ષણાત્પ્રભૃતિ તલ્લક્ષણપરીક્ષાપર્યવસાનં યાવદુક્તં તત્સંગૃહ્યતે ।
અત્ર ચ હેતુશબ્દેનેચ્છાદિસૂત્રં સુસંગૃહીતં ભાવપ્રત્યયેન હેતુત્વવિષયા પરીક્ષોપલક્ષિતા ।
વાર્ત્તિકં યથોક્તહેતુત્વાદિતિ ।
દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થગ્રહણાદિત્યેવમાદીનાં હેતૂનામુક્તહેતુત્વં તસ્માદિતિ યોજના ।
તદનેન ભાષ્યગતપ્રભૃતિપદાર્થો વિવૃતઃ ।
તન્વેતે યથોક્તા હેતવઃ પરૈઃ પ્રતિષિદ્ધા ઇત્યત આહ ।
અપ્રતિષેધાત્ ।
વાઙ્ન્યાત્રેણ પ્રતિષિદ્ધા ન વસ્તુત ઇત્યર્થઃ ।
ધારણપ્રેરણવ્યૂહનક્રિયાસુ યથાયોગં શરીરેન્દ્રિયાણિ પરતન્ત્રાણિ ભૌતિકત્વાદ્ ઘટાદિવદિતિ, મનશ્ચ પરતન્ત્રં કરણત્વાદ્વાસ્યાદિવદિતિ કસ્યચિત્પ્રયત્નવશાત્પ્રવર્તન્તે ચૈતન્યે પુનઃ સ્વતન્ત્રાણિ સ્યુઃ ।
તથા ચ પારતન્ત્ર્યપ્રસાધકાનુમાનવિરોધ
ઇત્યર્થઃ ।
યસ્તુ કશ્ચિદભ્યુપેતવેદપ્રામાણ્યઃ પુરુષમચેતનં ફલભાગિનમભ્યુપગમ્ય શરીરાદીનાં ચૈતન્યં રોચયતે તં પ્રતિ તેષામચૈતન્યે હેતુમાહ ।
અકૃતાભ્યાગમાચ્ચ ।
ઉપદેશફલં હિ કર્તરિ, કર્ત્રપેક્ષિતોપાયતાભિધાનલક્ષણત્વાદુપદેશસ્ય ।
યથાઽહ સ્માત્ર ભગવાઞ્ જૈમિનિઃ, શાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરિ તલ્લક્ષણત્વાદિતિ ।
ઉપપાદિતં ચૈતદસ્માર્ભિવિધિર્વિધાયક ઇત્યત્રાન્તરે ।
સ્વર્ગકામો યજેતેતિ ચ કર્ત્રભિપ્રાયફલાવગમાદ્
અત્રૈવાત્મનેપદસ્મરણાત્ ય એવ કર્મણઃ કર્તા સ એવ તત્ફલસ્ય ભોક્તેતિ સર્વૈરાસ્તિકપથાનુસારિભિરભ્યુપેયમ્ ।
શરીરાદીનાં ચૈતન્યે ચેતનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાત્ત
એવ કર્મણઃ કર્તારઃ, ન ચૈતેષાં ભસ્મસાદ્ભૂતાનામામુષ્મિકફલશાલિતાસમ્ભવ
ઇત્યાત્મનો ઽચેતનસ્ય તદ્ભાગિતાભ્યુપગન્તવ્યા,
તથા ચ તૈઃ શરીરાદિભિઃ કર્મ કૃતં પુરુષેણ ભુજ્યત ઇતિ શાસ્ત્રપ્રતિક્ષિપ્તાકૃતાભ્યાગમકૃતનાશદોષપ્રસઙ્ગઃ ।
અચૈતન્યે તુ શરીરાદીનાં દેહાદ્યતિરિક્તસ્ય ચ પુરુષસ્ય ચૈતન્યે પુરુષઃ સ્વાતન્ત્ર્યાત્કર્તા તત્પ્રયોજ્યતયા શરીરાદીનિ તત્સાધનાનીતિ તત્સાધનસ્ય સ્વકૃતકર્મફલોપભોગ ઇતિ ન શાસ્ત્રવ્યાકોપઃ નાપિ પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિવિરોધ
ઇતિ ભાવઃ

ન્ય્સ્_3,2.39: પરિશેષાદ્ યથોક્તહેતૂપપત્તેશ્ચ ॥
અથાયં સિદ્ધોપસંગ્રહઃ ઉપસંહાર ઇત્યર્થઃ ।
ઉપપત્તિપદાર્થવ્યાખ્યાનમપ્રતિષેધાદિતિ ।
ભાષ્યં કાયસ્યભેદાદ્વિનાશાદિતિ ।
અપ્રતિસંહિતમિતિ ।
પૂર્વેદ્યુરર્દ્ધકૃતાનામપરેદ્યુઃ પરિસમાપના દૃષ્ટા મયારબ્ધં મયૈવ પરિસમાપનીયમિતિ પ્રતિસન્ધાય, અપ્રતિસન્ધાને તુ ન પરિસમાપયેયુઃ પરિસમાપને વા ચૈત્રારબ્ધમપિ મૈત્રઃ પરિસમાપયેદ્
યતઃ સ્વયમારબ્ધાત્ પરારબ્ધમવ્યાવૃત્તમવિશિષ્ટં સ્વસ્યાપિ પરત્વાદપરિનિષ્ઠં ચ કર્મજાતં સ્યાત્ ।
તથા હિ વૈશ્યસ્તોમે વૈશ્ય એવાધિકારી ન બ્રાહ્મણરાજન્યૌ એવં રાજસૂયે રાજૈવ ન બ્રાહ્મણવૈશ્યૌ એવં સોમસાધનકે યાગે બ્રાહ્મણ એવાધિકૃતો ન રાજન્યવૈશ્યૌ શૂદ્રકશ્ચાનધિકૃત
એવેતિ પરિનિષ્ઠા સા બુદ્ધિસંતતિમાત્રે ન સ્યાત્, કુતઃ સલ્લક્ષણાનાં સર્વેષામેવ ત્રૈલોક્યવૈલક્ષણ્યેન ભેદાત્ અન્યાપોહસામાન્યસ્ય ચ વ્યાવર્તિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
અપ્રતિસંહિતત્વે હેતુમાહ ।
સ્મરણાભાવાદિતિ

ન્ય્સ્_3,2.40: સ્મરણં ત્વાત્મનો જ્ઞસ્વાભાવ્યાત્ ॥
ત્રિકાલવ્યાપિની જ્ઞાનશક્તિરેવ જ્ઞસ્વાભાવ્યં તચ્ચાકાશાદિભ્યો વ્યાવૃત્તં ત્રિકાલવ્યાપિ સ્વરૂપમેવાત્મનઃ

ન્ય્સ્_3,2.41: પ્રણિધાનનિબન્ધાભ્યાસલિઙ્ગલક્ષણસાદૃશ્યપરિગ્રહાશ્રયાશ્રિતસમ્બન્ધાનન્તર્યવિયોગૈકકાર્યવિરોધાતિશયપ્રાપ્તિવ્યવધાનસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષભયોર્થિત્વક્રિયારાગધર્માધર્મનિમિત્તેભ્યઃ ॥
સ્મૃતિહેતૂનામયૌગપદ્યાદિત્યેતત્સિંહાવલોકિતન્યાયેન પૃચ્છત્યનન્તરસૂત્રમવતારયિતું સ્મૃતિહેતૂનામિતિ ।
તાત્પર્યાભિધાનપુરઃ સરં સૂત્રમવતારયતિ ।
સ્મૃતિકારણાનામિતિ ( 430 । 1 ) ।
પ્રણિ--ભ્યઃ (સૂત્ર. 41) ॥
ભાષ્યં સુસ્મૂર્ષયા મનસો ધારણમિતિ ।
તેષુ તેષુ વિષયેષુ પ્રસક્તસ્થ મનસસ્તતો નિવારણમિત્યથઃ ।
સુસ્મૂર્ષિતલિઙ્ગાનુચિન્તનં વા સાક્ષાદ્વા ધારણં તલ્લિઙ્ગે વા પ્રયત્ન
ઇત્યર્થઃ ।
નિબન્ધઃ ખલ્વિતિ ।
યથા અત્રૈવ પ્રમાણદયો ઽર્થા એકગ્રન્થોપાત્તા અન્યોન્યસ્મૃતિહેતવઃ ।
આનુપૂર્વ્યા વા ।
યથા પ્રમાણપદાર્થં સ્મૃત્વા પ્રમેયં સ્મરતિ ।
ઇતરથા વા ।
યથા નિગ્રહસ્થાનાનાં પ્રમાણાનાં સ્મૃત્વા પ્રમેયં સ્મરતિ ।
નિબન્ધસ્ય વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ ।
ધારણેતિ ।
ધારણાશાખં જૈગીષવ્યાદિપ્રોક્તં તત્કૃતા જ્ઞાતેષ્વેવ વસ્તુષુ નાડીચક્રહૃત્પુણ્ડરીકકણ્ઠકૂપનાસાગ્રતા લુલલાટબ્રહ્મરન્ધ્રાદિષુ સ્મર્તવ્યાનાં બીજ
(રૂપ) સંસ્થાનાસ્ત્રાભરણભૃતાં ચ દેવતાનામુપવિક્ષેપઃ સમારોપઃ તથા તત્ર દેવતાઃ સમારોપિતાસ્તાસ્તત્તદવયવગ્રહણાત્ સ્મર્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અભ્યાસજનિતઃ સંસ્કાર આત્મગુણો ઽત્રાભ્યાસશબ્દેનોચ્યતે ।
તેન આદરપ્રત્યયાવપિ સંગૃહીતૌ ભવતઃ ।
તયોરપ્યભ્યાસવત્સંસ્કારાધાનદ્વારેણૈવ સ્મૃતિહેતુત્વાત્ ।
અપિ ચ સ્મૃતિકારણાનાં નાસમાવેશો વિવક્ષિતઃ નેન સંસ્કારેણ સ્મૃતિહેતૂનાં સર્વેષામેવ પ્રણિધાનાદીનાં સમાવેશ એવ ।
નિબન્ધાદિભિસ્તુ યથાયોગં સમાવેશાસમાવેશાવૂહનીયાવિતિ ।
અયત્રત
ઉપલબ્ધં લિઙ્ગં પુનરિતિ ।
સંયોગિન ઉદાહરણં ધૂમો ઽગ્નેરિતિ ।
સમવાયિન ઉદાહરણં કુડ્યાદિવ્યવહિતાયા ગોરવ્યવહિતપ્રત્યક્ષં વિષાણં ગવા સહાસ્તિ વિષાણસ્ય સમવાયે ઇતિ સમવાયિ વિષાણમુક્તમ્ ।
ન તુ તદ્ગવિ સમવાયિ ગોરેવ સ્વાવયવે વિષાણાદૌ સમવાયાત્ ।
એકાર્થસમવાયીત્યસ્ય એકાર્થસ્ય સમવાય
એકાર્થસમવાયઃ સ યસ્યાસ્તિ સ એકાર્થસમવાયીત્યર્થઃ ।
તદેતદુદાહરણં યથા પાણિઃ પાદસ્યેતિ ।
એકસ્ય ખલ્વત્રાવયવિનઃ સમવાયઃ પાદે ચ પાણૌ ચ તૌ પાણિપાદાવેકાર્થસમવાયવન્તૌ તત્રૈકેનૈકાર્થસમવાયવતા પ્રત્યક્ષેણાપ્રત્યક્ષ એકઃ સ્મર્યત ઇતિ ।
યદા ત્વેકસ્મિન્નેર્થે સમવાય ઇત્યર્થસ્તદા રૂપં સ્પર્શસ્યેત્યુદાહરણમ્ ।
ખાભાવિકાવિનાભાવયુક્તં લિઙ્ગં સાઙ્કેતિકં તુ ચિહ્નમિતિ વિશેષઃ ।
ગ્રામણીર્નાયકઃ ।
યદ્યપિ સર્વત્ર પ્રણિધાનાદૌ સમ્બન્ધઃ સંપ્લવતે તથા ઽપિ પ્રણિધાનાદિપરિહાણ્યા સમ્બન્ધાન્તરે ગોબલીવર્દન્યાયેન સમ્બન્ધશબ્દો વર્તતે ।
ન ચ સમ્બન્ધશબ્દેન સર્વસંગ્રહાદનર્થકમિતરપદોપાદાનમિતિ વાચ્યમ્ ।
ઉક્તમત્ર ભાષ્યકૃતા ઽન્યત્ર વાક્યલાઘવં નાદ્રિયાતે સૂત્રકાર ઇતિ ।
શિષ્યધીપ્રસાદશ્ચૈવં ભવતિ વિશિષ્યાભિધાનાદિતિ ।
આનન્તર્યાદિતિ ।
બ્રાહ્મે હિ મુહૂર્તે પ્રબોધાનન્તરમુત્થાનં તતો મૂત્રં તતઃ શૌચં તતો સુખપ્રક્ષાલનદન્તધાવનાદીનિ ઇતિ ।
વિયોગાદિતિ શોકમુપલક્ષયતિ ।
તતો ઽપિ શોકવિષયસ્ય સ્મરતિ ।
એકકાર્યાદિતિ ।
યથા સપ્તદશાવરાણામૃદ્ધિકામાનામેકં સત્રં કાર્યમ્ ।
તત્રૈકં યજમાનં દૃષ્ટ્વા યજમાનાન્તરં સ્મરતિ ।
અતિશાયાત્ યથા બ્રહ્મચારી ઉપનયનવિદ્યાવિનયાતિશયોત્પાદકમાચાર્યં સ્મરતિ ।
પ્રાપ્તેસ્તુ યથા પ્રાર્થકો (?) યતો ઽનેન મિષ્ટમન્નં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તવ્યં વા તમભીક્ષ્ણં સ્મરતિ ।
ઇચ્છા સ્નેહઃ ।
સ તુ ભ્રાત્રાદિષુ દ્વેષઃ પ્રતિકૂલે દારાદૌ, તાભ્યામપિ ચ તદ્વિષયં સ્મરતિ ।
ક્રિયયા કાર્યેણેત્યર્થઃ ।
ધર્માદ્પવ દેવાભ્યાસજનિતેન ધર્મેણ જાતિં સ્મરતિ પૂર્વિકામ્ ।
એવં જાતમાત્રસ્ય સુખાદિસાધનસ્મરણં ધર્માધર્માભ્યાં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનૂન્માદાદયો ઽપિ સ્મૃતિહેતવો લોકસિદ્ધાસ્તત્કિં તે ઽપિ નોક્તા ઇત્યત આહ ।
નિદર્શનમાત્રં ચેદં સ્મૃતિહેતૂનામિતિ

ન્ય્સ્_3,2.42: કર્માનવસ્થાયિગ્રહણાત્ ॥
તદેવં સિંહાવલોકિતં સમર્થ્ય પ્રકૃતાથામેવ બુદ્ધૌ વિચારમારભતે ।
અનિત્યાયાં ચ બુદ્ધાવિતિ ( 430 । 9 ) દ્રવ્યાશ્રિતત્વાદિત્યુચ્યમાને ઽપિ ચક્ષુરાદિગતૈ રૂપાદિભિર્વ્યભિચારો ઽત આહ ।
વ્યાપકદ્રવ્યાશ્રિતત્વાદિતિ ।
તથાપ્યાત્મત્વાદિભિરનેકાન્તો ઽત આહ જાતિમત્ત્વેસતીતિ ।
તથાપિ વિભુત્વેન પરિમાણેના નેકાન્તો ઽત આહ ।
અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષત્વે સતીતિ ।
કર્માદિસન્તાનવિષયા બુદ્ધય આશુતરવિનાશિન્યઃ ।
અત્ર યદિ પ્રકાશકત્વાદિત્યુચ્યેત તત આત્મના ઽનેકાન્તો ઽત આહ ।
કરણત્વે સતીતિ ।
તથાપિ મનઃ શ્રોત્રાદિભિરનેકાન્તો ઽત આહ પ્રત્યર્થેતિ ।
એકા બુદ્ધિરેકવિષયા ન વિષયાન્તરવિષયા એવમન્યા અપિ બુદ્ધયઃ સ્વવિષયમાત્રે પર્વવસિતાઃ ન મનઃશ્રોત્રાદિ તથા નાનાવિષયત્વાત્તસ્યેતિ ।
નનુ પ્રત્યર્થનિયતત્ત્વમવ્યાપકં યુગપદનેકાર્થસન્નિકર્ષે સતિ નાનાવિષયા ઽપ્યેકા બુદ્ધિરુપજાયતે ઽત આહ ।
પ્રતિક્ષણ કર્મણો ઽર્થસ્યાપૂર્વસ્યોત્પત્તૌ સત્યાં તત્કાર્યાતા બુદ્ધેરયુગપદુત્પત્તૌ કારણક્રમાનુવિધાનાત્કાર્યક્રમસ્ય પ્રત્યક્ષબુદ્ધેર્વિષયકારણત્વાત્ ।
એકૈકશ્ચાસૌ વિષયઃ ક્રમોત્પાદવાન્કારણમિતિ ક્રમવતીનાં બુદ્ધીનાં સર્વાસામેવ સિદ્ધં પ્રત્યર્થૈકાનિયતત્વમ્ ।
નિયમશ્ચ તજ્જાતીયકર્માન્તરાપેખયા ન તુ દ્રવ્યાપેક્ષયા, તેન કર્મબુદ્ધેર્દ્રવ્યાદિવિષયત્વે ઽપિ પ્રત્યર્થનિયમાવિરોધઃ ।
પ્રત્યર્થનિયતત્વવિશેષણયોગાચ્ચ પ્રાગાત્મના ઽનૈકાન્તિકત્વાશઙ્કાયાં કરણત્વં વિશેષણમિતિ ।
પ્રયોગાન્તરમાહ ।
અથ વેતિ ।
સુખત્વાદિભિરનૈકાન્તિકત્વં મા ભૂતદ ઉક્તં ગુણત્વેસતીતિ ( 431 । 1) ।
રૂપાદિભિર્વ્યભિચારનિવૃત્ત્યર્થમુક્તમબાહ્યેતિ ।
અવસ્થિતગ્રહણે ઽપિ પ્રત્યક્ષનિવૃત્તેર્ધ્વંસિનીતિ ।
યદ્યપિ શક્યં વક્તું સ્પર્શાદિબુદ્ધિરેકૈવ તાવન્તં કાલમવસ્થિતા વ્યવધાનાદિનાર્ ઽથસન્નિકર્ષવિનાશાદ્વિનઙ્ક્ષ્યતિ,
નિમિત્તકારણવિનાશો ઽપિ કાર્યવિનાશહેતુર્દૃષ્ટો ઽપેક્ષાબુદ્ધિવિનાશાદ્ દ્વિત્વવિનાશવદિતિ તથા ઽપિ ક્ષણિકત્વે હેત્વન્તરાદેવ સિદ્ધે બુદ્ધીનામભ્યુચ્ચયમાત્રતયૈતદ્
દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથા હિ ક્ષણવિધ્વંસિવસ્તુવિષયબુદ્ધિક્ષણિકત્વસમર્થનેનૈવ સ્થાયિવસ્તુવિષયબુદ્ધિક્ષણિકત્વસમર્થનમપિ સૂચિતમ્ ।
સ્થિરગોચરા બુદ્ધયઃ ક્ષણિકાઃ
બુદ્ધિત્વાત્કર્માદિબુદ્ધિવદિતિ ।
બુદ્ધિરેવ સ્મર્ત્રી ગ્રહીત્રી ચેત્યાત્મભાવં બુદ્ધાવારોપ્ય શઙ્ક્તતે ।
સ્મૃતેરવતિષ્ઠત ઇતિ ચેદિતિ ।
નિરાકરોતિ ।
નાત એવેતિ ।
ન હિ બુદ્ધિઃ સ્મર્ત્રી યેન તદભાવે સ્મૃતિર્નોત્પદ્યેત, અપિ ત્વાત્મા,
સ ચ નિત્યઃ, બુદ્ધિસદ્ભાવસ્તુ સ્મૃતિવિરોધીત્યર્થઃ ।
અથ યદિ બુદ્ધિર્નાસ્તિ કુતસ્તર્હિ સ્મૃતિરુત્પદ્યતે ન હ્યકારણં કાર્યં ભવતિ ।
ન ચાત્મમાત્રં કારણં મા ભૂદાત્મનો નિત્યત્વેન સ્મૃત્યુત્પાદો ઽપિ નિત્યઃ તસ્માત્સ્મૃત્યુત્પાદો ઽપિ લિઙ્ગં બુદ્ધ્યવસ્થાન ઇત્યત આહ ।
અન્યતશ્ચ તદ્ભાવાદિતિ ।
સ્યાદેતત્।બુદ્ધિજઃ સંસ્કારશ્ચેત્સ્મૃતિહેતુરથ યાવત્સંસ્કારં સ્મૃતિઃ સ્યાદત આહ ।
તત ।
પ્રણિધાનાદીતિ ।
ન સંસ્કારો ઽસ્તીત્યેતાવતા સ્મૃતિરપિ તુ તત્પ્રબોધાત્ ।
પ્રબોધશ્ચ કાદાચિત્કઃ કાદાચિત્કત્વાત્ પ્રણિધાનાદેરિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.43: અવ્યક્તગ્રહણમનવસ્થાયિત્વાદ્ વિદ્યુત્સંપાતે રૂપાવ્યક્તગ્રહણવત્ ॥
બુદ્ધિસ્થૈર્યવાદ્યાહ ।
યદ્યનવસ્થાયિનીતિ

ન્ય્સ્_3,2.44: હેતૂપાદાનાત્ પ્રતિષેદ્ધવ્યાભ્યનુજ્ઞા ॥
દૂષયતિ ।
ન વિરોધાદિતિ ।
( 432 । 5 ) બુદ્ધિમાત્રસ્ય સ્થાયિત્વં પ્રતિજ્ઞાય વિદ્યુત્સંપાતજાતાયા ઘટાદિબુદ્ધેરનવસ્થાયિત્વાભિધાનં વિરુદ્ધમિત્યર્થઃ ।
અવ્યક્તગ્રહણસ્યાન્યથાસિદ્ધત્વં ચાહ ।
અવ્યક્તગ્રહણસ્યેતિ ।
ધર્મિગ્રહણહેતોર્ભેદાત્ ।
અવ્યક્તશ્ચ યો ધર્મિગ્રહણે હેતુઃ સામાન્યમાત્રવન્તં ધર્મિણં ગૃહ્ણાતિ તદ્વશાદવ્યક્તગ્રહણં યસ્તુ સામાન્યવિશેષવન્તં તદ્વશાદ્વ્યક્તગ્રહણમિત્યર્થઃ ।
ધર્મિણં ત્વનાશ્રિત્ય સ્વે વિષયે ગ્રહણાનાં તદસમ્ભવાત્ વ્યક્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
ધર્મિણમનાશ્રિત્યેત્યવિદ્વાન્
શઙ્કતે ।
લોકવિરોધ ઇતિ ચેદિતિ ।
ધર્મિગ્રહણમાશ્રિત્ય નિરાકરોતિ ।
નાન્યથેતિ ।
દોષાન્તરમાહ ।
અનૈકાન્તિકત્વાચ્ચેતિ ।
વાર્ત્તિકવ્યાખ્યાનેનૈવ ભાષ્યવ્યાખ્યા

ન્ય્સ્_3,2.45: ન પ્રદીપાર્ચિઃસંતત્યભિવ્યક્તગ્રહણવત્ તદ્ગ્રહણમ્ ॥
ન્ય્સ્_3,2.46: દ્રવ્યે સ્વગુણપરગુણોપલબ્ધેઃ સંશયઃ ॥
શરીરેતિ(433।9) ।
પૂર્વં હિ ભૂતેન્દ્રિયમનસાં ચૈતન્યં સાક્ષાન્નિરાકૃતમુપક્ષેપાત્તુ શરીરસ્ય,
સંપ્રતિ તુ શરીરસ્યૈવ સાક્ષાચ્ચૈતન્યં નિરસ્યત ઇતિ તાત્પર્યભેદાદપુનરુક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ પૌનરુક્ત્યપરિહારં ભાષ્યકારઃ પ્રકારાન્તરેણ પ્રકરણાન્તે વક્ષ્યતિ ।
તદ્ગુણત્વં તત્રોપલબ્ધ્યા સિધ્યતિ ।
અબાધિતયેતિ શેષઃ ॥ 44-45 ॥
ન્ય્સ્_3,2.47: યાવચ્છરીરભાવિત્વાદ્રૂપાદીનામ્ ॥
ન કારણાનુચ્છેદાત્--ચેતનાયાઃ,
શરીરમસ્યાઃ કારણં તચ્ચાનુચ્છિન્નં, સંસ્કારસ્ય તુ કારણસ્યોચ્છેદ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

ન્ય્સ્_3,2.48: ન પાકજગુણાન્તરોત્પત્તેઃ ॥
તચ્ચ ન, પાકજગુણાન્તરોત્પત્તેરિતિ ।
નાત્યન્તિકઃ પરમાણૌ વા પિઠરે વા રૂપાભાવ
ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.49: પ્રતિદ્વન્દ્વિસિદ્ધેઃ પાકજાનામપ્રતિષેધઃ ॥
તદેવમાત્યન્તિકાનાત્યન્તિકત્વં વૈધર્મ્યમુત્ક્વા સપ્રતિદ્વન્દ્વિત્વાસપ્રતિદ્વન્દ્વિત્વં વૈધર્મ્યાન્તરમાહ ઇતશ્ચ ।
પ્રતિદ્વન્દ્વિસિદ્ધેઃ પાકજાનામ્(435।8) તદ્વ્યભિચારોદ્ભાવનેન ચૈતન્યસ્ય યાવચ્છરીરભાવિત્વાપ્રતિષેધઃ

ન્ય્સ્_3,2.50: શરીરવ્યાપિત્વાત્ ॥
પ્રત્યયવ્યવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ।
(436।3) યથા દેવદત્તસ્ય જ્ઞાનં ન યજ્ઞદત્તઃ પ્રતિસંધત્તે કિં તુ દેવદત્ત એવેતિ વ્યવસ્થા એવમેકસ્મિન્
શરીરે અવયવાન્તરજ્ઞાનમવયવિનો વા જ્ઞાનં ન પ્રતિસંધત્તે ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.51: ન કેશનખાદિષ્વનુપલબ્ધેઃ ॥
દૃષ્ટાન્તસૂત્રમિતિ ।
ન કરચરણાદયશ્ચેતનાઃ શરીરાવયવત્વાત્ કેશનખાદિવાદિતિ દૃષ્ટાન્તાર્થં સૂત્રમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.52: ત્વક્પર્યન્તત્વાચ્છરીરસ્ય કેશનખાદિષ્વપ્રસઙ્ગઃ ॥
ત્વક્પર્યન્તત્વાદિતિ ।
શરીરાવયવત્વં કેશનખાદીનાં હેતુરસિદ્ધઃ ઇન્દ્રિયાશ્રયત્વં શરીરલક્ષણં, તદ્યત્ર શરીરં સમવેતં તેનેન્દ્રિયાશ્રયેણાવશ્યં ભવિતવ્યમ્ ।
ત્વક્પર્યન્તશ્ચાવયવસમૂહસ્તથા,
ન તુ કેશનખાદયસ્તાદૃશા ઇતિ ન શરીરાવયવા ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.53: શરીરગુણવૈધર્મ્યાત્ ॥
ન્ય્સ્_3,2.54: ન રૂપાદીનામિતરેતરવૈધર્મ્યાત્ ॥
ન્ય્સ્_3,2.55: ઐન્ર્દિયકત્વાદ્ રૂપાદીનામપ્રતિષેધઃ ॥
રૂપાદીનાં ત્વિતરેતરવૈધર્મ્યમનનુસંહિતં ચ--શરીરગુણત્વેનાનન્વિતમિત્યર્થઃ ।
ન હિ યેષાં ચાક્ષુષત્વરાસનત્વાદિરૂપવૈધર્મ્યયોગસ્તે ન શરીરગુણા ઇતિ દૃષ્ટમ્ ।
અવ્યાવૃત્તં ચ શરીરગુણાનાં તાદૃશવૈધર્મ્યદર્શનાત્ ।
તસ્માદશરીરગુણત્વાન્વયવ્યતિરેકાભાવાદ્વૈધર્મ્યમાત્રમેતત્ ।
બાહ્યકરણપ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષશરીરગુણવૈધર્મ્યં માનસપ્રત્યક્ષત્વમન્વયવ્યતિરેકિ તુ ચેતનાયાઃ શરીરગુણત્વસાધનં ન ભવતિ ।
અપિ તુ તદન્યગુણત્વસાધનમિત્યર્થઃ ।
વિશેષપ્રતિષેધસ્ય શેષાભ્યનુજ્ઞાહેતુત્વાદિતિ ।
યે હેતવ ઇતિ(437।2)બહુવચનં હેત્વેકદેશવિવક્ષયા ।
ન શરીરગુણશ્ચેતના અયાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વાદિત્યુચ્યમાને સંસ્કારેણાનેકાન્ત ઇત્યત ઉક્તં નિમિત્તાન્તરાભાવ
ઇતિ ।
તથા ઽપિ પાકજેન ગુણેનાનેકાન્ત ઇત્યતૌક્તં વિરોધિગુણાદર્શને ચેતિ ।
શરીરવ્યાપિત્વાદિતિ ।
ન સાધનમિતિ ।
પ્રસઙ્ગો હિ ન સાધનં હેતોભાવાત્ ।
યથાહુરસ્તિ પ્રસઙ્ગો ન પ્રસઙ્ગસાધનમિતિ ।
બાહ્યકરણાપ્રત્યક્ષત્વાદિતિ ।
ન ચ ગુરુત્વાદિભિરનેકાન્તઃ ।
તેષાં ખલ્વપ્રત્યક્ષત્વમેવ ।
ન તુ બાહ્યકરણપ્રત્યક્ષત્વમિતિ ભાવઃ

ન્ય્સ્_3,2.56: જ્ઞાનાયૌગપદ્યાદેકં મનઃ ॥
મનઃસ્વરૂપપરીક્ષાયાં ભાષ્યવાર્ત્તિકે નિગદેનૈવ વ્યાખ્યાતે

ન્ય્સ્_3,2.57: ન યુગપદનેકક્રિયોપલબ્ધેઃ ॥
સંસ્થાપનં સ્થાનમ્

ન્ય્સ્_3,2.58: અલાતચક્રદર્શનવત્ તદુપલબ્ધિરાશુસંચારાત્ ॥
ન્ય્સ્_3,2.59: યથોક્તહેતુત્વાચ્ચાણુ ॥
ન્ય્સ્_3,2.60: પૂર્વકૃતફલાનુબન્ધાત્તદુત્પત્તિઃ ॥
મનસિ વિચાર્યમાણે કઃ સમ્બન્ધઃ શરીરોત્પત્તિનિમિત્તવિચારસ્યેત્યત
આહ ।
મનસઃ ખલ્વિતિ ।
(438।10)મન એવાધિકરણવિચારેણાપિ પરીક્ષ્યત ઇતિ નાસમ્બન્ધઃ શરીરોત્પત્તિનિમિત્તવિચારસ્ય ।
પરિત ઈક્ષા પરીક્ષા સા ચ સ્વરૂપતશ્ચ સમ્બન્ધિતશ્ચ, શરીરં ચ મનઃસમ્બન્ધિ તદધિકરણત્વાન્મનસઃ
તસ્માન્મનસ એવ પરીક્ષા યા શરીરસ્યેત્યર્થઃ ।
ઉત્પત્તિસમકાલમિતિ ।
(439।1) સમમિવ સમમ્ ।
ઉત્પત્ત્યનન્તરમિત્યર્થઃ ।
ક એવમાહ ન દદાતીતિ ।
યદિ સમગ્રં ભવતિ તત ઉત્પત્ત્યનન્તરં દાસ્યત્યેવત્યર્થઃ ।
વિપચ્યમાનઃ કર્માશય ઇતિ ।
સ્વફલં ભોજયન્નિત્યર્થઃ ।
યાનિ વા પ્રાણ્યન્તરાણિ તસ્ય કર્મણઃ સમાનોપભોગાનીતિ ।
તદ્યથા કિંનરત્વનિર્વર્ત્તનીયં કર્મ સ્ત્રીપુંસભોગ્યં સ્ત્રીપુંસયોરન્યતરકર્મપ્રતિબન્ધે ફલં ન દદાતીતિ ।
યાનિ પ્રાણ્યન્તરાણિ સ્નેહવિષયા ભ્રાત્રાદયસ્તસ્ય કર્મણો ભાગીનીતિ ।
કર્મફલાનામન્નાદ્યાશ્વગ્રામાદીનાં ભાગિત્વાત્કર્મભાગીનીત્યુચ્યન્તે તેષાં પ્રાણિપનાં કર્મભિરભાગ્યાદિશબ્દવાચ્યૈઃ પ્રતિબન્ધાદિતિ ।
તસ્ય વા કર્મણઃ સહકારિધર્માધર્મલક્ષણં નિમિત્તં નાસ્તીતિ ।
અયમર્થઃ ।
દૃષ્ટાનાં સેવાદિકર્મણાં વ્યભિચારાદ્ગ્રામાદિલાભે ઽદૃષ્ટં કારણં કલ્પનીયમ્ ।
યથાહુઃ। ... તચ્ચૈવ તત્ર કારણં શબ્દશ્ચેતિ ...
દૃષ્ટં સેવાદિચ કારણમ્ ।
શબ્દશ્ચેતિ વિષયિણા તદ્વિષયમદૃષ્ટમુપલક્ષયતિ ।
તે ચ ગ્રામાદયસ્તસ્માદદૃષ્ટાદુપજાયમાના અન્તરા વિઘ્નનાશાય દેવતાનમસ્કારાદિજનિતમપિ ધર્મમપેક્ષન્તે, તસ્માત્ પ્રારભવીયેન ધર્મેણ સ્વફલનિર્વર્ત્તનાય ધર્માન્તરં સહકાર્યપેક્ષ્યતે,
સહકારિણાં ચ વૈચિત્ર્યાત્પ્રતિબન્ધાપગમહેતોરપિ સહકારિત્વાવિરોધઃ ।
તેન કર્મણઃ સહકારિનિમિત્તાભાવાત્પ્રતિબદ્ધમદૃષ્ટં ફલં ન જનયતીત્યર્થઃ ।
તસ્ય વા કર્મણઃ સહકારિણઃ કારણસ્ય ગરીયસા કર્માન્તરેણ પ્રતિબન્ધાત્ફલસ્યાનારમ્ભઃ ।
એવં સ્વકર્મણાં સહકારિનિમિત્તાભાવપ્રતિબન્ધાવુત્ક્વા સમાનોપભોગસત્ત્વાન્તરકર્મણામપિ સહકારિનિમિત્તાભાવપ્રતિબન્ધૌ દર્શયતિ ।
સત્ત્વાન્તરકર્મણાં ચેતિ ।
રૂપાદિમત્ત્વાદિત્યુચ્યમાનેપરમાણુભિરનેકાન્તઃ સ્યાદત આહ ।
બાહ્યકરણગ્રાહ્યત્વે સતીતિ ।
ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વે સતીત્યેતાવતૈવ સિદ્ધે ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યરાશેર્બાહ્યકરણગ્રાહ્યં રાશ્યન્તરમિત્યેતાવન્માત્રવિવક્ષયા બાહ્યકરણગ્રાહ્યત્વે સતીત્યુક્તમ્ ॥ 58-60 ॥
ન્ય્સ્_3,2.61: ભૂતેભ્યો મૂર્ત્યુપાદાનવત્ તદુપાદાનમ્ ॥
ન્ય્સ્_3,2.62: ન સાધ્યસમત્વાત્ ॥
સિકતાદિદૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યસમતયૈવ પુરુષાર્થક્રિયાપસામર્થ્યાદિત્યસ્ય હેતોરનૈકાન્તિકત્વોદ્ભાવનમપિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
સિકતાદીનામપિ કથં ચિત્પુરુષાર્થહેતુત્વાત્તત્સર્ગઃ પુરુષગુણપૂર્વક
ઇત્યુક્તમ્

ન્ય્સ્_3,2.63: નોત્પત્તિનિમિત્તત્વાન્માતાપિત્રોઃ ॥
મા ભૂદ્વા પુરુષગુણપૂર્વકત્વં સિકતાદિસર્ગસ્ય, તથા ઽપિ શરીરસ્યોત્પત્ત્યાદિ પરિભાવયન્તઃ સિકતાદિભ્યો વૈષમ્યં વીક્ષમાણાસ્તદ્વિલક્ષણ્કારકણત્વમેવ પ્રતિષદ્યામહે તથા ચ સિધ્યતિ પુરુષગુણનિમિત્તતેત્યાહ ।
વિષમશ્ચાયમુપન્યાસ ઇતિ ।
(440।16) નનુ માતાપિતરૌ ન સાક્ષાત્ શરીરોત્પત્તૌ કારણમિત્યત આહ માતાપિતૃશબ્દેન લોહિતરેતસી ઇતિ ।
અનુભવનીયે ઇતિ ભવ્યગેયાદિપાઠત્કર્તરિ કૃત્યઃ

ન્ય્સ્_3,2.64: તથાહારસ્ય ॥
ઇતો ઽપિ વૈષમ્યમિત્યાહ ।
તથાહારસ્ય (સૂ. 64) ॥
પૂર્વસૂત્રપ્રતીકેન પૂરયતિ ।
ઉત્પત્તિનિમિત્તત્વાદિતિ પ્રકૃતમ્ ।
કલલરકણ્ડમાંસપેશ્યાદયો લોહિતરેતસોઃ શરીરારમ્ભકયોઃ પરિણામભેદાઃ

ન્ય્સ્_3,2.65: પ્રાપ્તૌ ચાનિયમાત્ ॥
પ્રાપ્તૌ--ત્ (સૂ. 65) ॥
દમ્પત્યોઃ સંયોગઃ પ્રાપ્તિઃ તસ્યામનિયમઃ શરીરોત્પાદસ્ય,
તસ્માદ્ દૃષ્ટસ્ય વ્યભિચારાદસ્તિ તદદૃષ્ટં યતઃ શરીરસર્ગ ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.66: શરીરોત્પત્તિનિમિત્તવત્ સંયોગોત્પત્તિનિમિત્તં કર્મ ॥
પાર્શ્વસ્થઃ શઙ્કતે ।
સર્વાત્મભિરિતિ ।
નનુ યદીયેનાદૃષ્ટેન યચ્છરીરમુપાત્તં તત્તસ્યૈવ ભોગાયતનં નાનિયમ ઇત્યત આહ ।
ન ચ પુરુષગત ઇતિ ।
આત્મમનઃસન્નિકર્ષજૌ હિ ધર્માધર્મૌ, સન્નિકર્ષશ્ચ મનસઃ સર્વાત્મભિઃ સાધારણ ઇતિ સર્વેષામેવ ધર્માધર્મૌ,
ન પુનઃ કસ્પય ચિદેવાસાધારણાવિત્યર્થઃ ।
અસ્યોત્તરં શરીરેતિ ।
ઉક્તેનૈવાભિપ્રાયેણ શઙ્કતે તત્સ્થતા એકપુરુષસ્થતા કુત ઇતિ ચેત્ ।
ઉત્તરમાન્ સ્વસંયોગેતિ ।
પુનઃ પૃચ્છતિ સંયોગે કૃતો નિયમ ઇતિ ।
(442।1) યથૈવૈકેનાત્મના મનઃસંયુક્તમેવમાત્માન્તરૈરપિ ।
એવં યથૈકેન મનસા સંયુક્તં એવમનોન્તરૈપીતિ નાત્મમનઃસન્નિકર્ષે ઽસ્તિ વિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્તરં ન મનોનિયમહેતુત્વાદિતિ ।
અદૃષ્ટ (નિયમ) નિબન્ધનો હિ મનોનિયમઃ
મનોનિયમનિબન્ધનશ્ચાદૃષ્ટનિયમઃ ।
અનાદિત્વાચ્ચ બીજાઙ્કુરવદન્યોન્યાશ્રયો ન ક્ષતિમાવહતીત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.67: એતેન નિયમઃ પ્રત્યુક્તઃ ॥
તદેવમાત્મગુણનિબન્ધને શરીરસર્ગે વ્યાવસ્થા દર્શિતા ।
યે તુ મેનિરે ન કર્મનિબન્ધનઃ શરીરસર્ગો ઽપિ તુ પ્રકૃત્યાદિનિબન્ધનઃ ।
પ્રકૃતયો હિ સ્વયમેવ ધર્માધર્મરૂપનિમિત્તાનપેક્ષાઃ સત્ત્વરજ સ્તમસ્તયા પ્રવૃત્તિશીલાઃ સ્વ સ્વ વિકારમારભન્તે, પ્રતિબન્ધાપગમમાત્રે તુ ધર્માધર્માવપેક્ષન્તે તદ્યથા કૃષવિલઃ કેદારાદાં પૂર્ણાત્કેદારાન્તરમપૂર્ણમાપિપ્લાવયિષુરષાં સેતુમાત્રં કેદારમાપ્લાવયન્તિ ।
એવમાપ્લાવયન્તિ પ્રકૃતયો ઽપિ વિકારાનિતિ ।
યથાહુઃ ઽનિમિત્તમપ્રયોજકં પ્રકૃતીનામાવરણભેદસ્તુ તતઃ ક્ષેત્રિકવદિતિ ।
તાન્ પ્રતયાહ ।
એતેનાનિયમઃ પ્રત્યુક્તઃ (સૂ. 67) ।
એતેન કર્મસાપેક્ષાણાં ભૂતાનાં શરીરસર્ગે અનિયમાભિધાનેન તન્નિરપેક્ષાણાં વ્યતિરેકમુખેનાનિયમઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
નિયમો વ્યાપ્તિઃ સાધારણવિગ્રહવત્ત્વં સર્વાત્મનામ્ ।
અનિયમસ્ત્વવ્યાપ્તિઃ કસ્ય ચિદાત્મન કિં ચિચ્છરીરં કસ્યચિત્ કિંચિદિતિ ।
પ્રકૃતિનિબન્ધને હિ શરીરસર્ગે તસ્યા એકત્વાત્ સર્વાત્મસાધારણ્યાચ્ચ ન શરીરાણામસ્ત્યસાધારણ્યે હેતુઃ ।
ભૂતગ્રહણં તુ પ્રકૃત્યુપલક્ષણાર્થં ન કેવલમકર્મનિમિત્તે શરીરસર્ગે સાધારણવિગ્રહવત્ત્વં દોષઃ
અપિ તુ મોક્ષો ઽપિ ન સ્યાદિતિ દર્શયિતું સ્વપક્ષે મોક્ષમુપપાદયતિ ।
ઉપપન્નશ્ચેતિ ।
સાંખ્યપક્ષે તુ ન મોક્ષઃ સ્યાદિતિ દર્શયતિ ।
કર્મનિરપેક્ષેષ્વિતિ

ન્ય્સ્_3,2.68: તદદૃષ્ટકારિતમિતિચેત્ પુનસ્તત્પ્રસઙ્ગોપવર્ગે ॥
શઙ્કતે ।
તદદૃષ્ટકારિતમિતિ ચેદિતિ ઉપભોગ્વશબ્દાદ્યદર્શનં પ્રકૃતિપુરુષભેદાદર્શનં વા ઽદૃષ્ટમુચ્યતે ।
તત્કારિતમિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ એતસ્મિન્નિતિ ।
(443।4) યથા પ્રાગદર્શનમેવં નિરોધસમાધેઃ પશ્ચાદપ્યદર્શનમિત્યપ્રવૃક્તો ઽપિ પુનઃ સંસરેદિત્યર્થઃ ।
શઙ્કામુત્થાપ્ય દૂષયતિ ।
ચરિતાર્થચેતિ ।
નનુ ન શબ્દાદ્યુપભોગં પુરુષાર્થં બ્રૂમો યેન ચરિતાર્થતા સ્યાત્ ।
અપિ તુ પુરુષભેદદર્શનં તચ્ચાદ્યાપિ ન ભવતીત્યારભતે શરીરમિતિ દેશયતિ ।
પુરુષાર્થેન ચ હેતુનેતિ ।
ચો ઽવધારણે પુરુષાર્થેનૈવેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ ।
તસ્ય--ચાકરણાદિતિ ।
ચસ્ત્વર્થે ।
દેશ્યનિવૃત્તૌ ।
યદર્થં શરીરાણ્યારભતે તન્ન કૃતમન્યત્તુ કૃતમિતિકિં કેન સંગતમિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે દિદૃક્ષાવિશેષ ઇતિ ।
દર્શનં હિ નઞા પર્યુદસ્તમતસ્તન્મૂલાં દિદૃક્ષાં બ્રૂતે સા ચાપવર્ગે નાસ્તિ તસ્માન્નાપવૃક્તઃ સંસરતીત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ન પ્રાગિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
દિદૃક્ષા હિ બુદ્ધ્યાશ્રયા નાસત્યાં બુદ્ધાવસ્તિ પ્રકૃતિપરિણામશ્ચ બુદ્ધિસ્તથા ચ સત્યાં દિદૃક્ષાયાં બુદ્ધિઃ બુદ્ધૌ સત્યાં દિદૃક્ષેતિ પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચાનાદિતા પરિહારઃ, સૃષ્ટ્યાદૌ દ્વયોરભાવાત્ ।
અસ્માકં તુ પ્રલયસમયે ધર્માધર્મસંસ્કૃતો ઽસ્ત્યાત્મા મનશ્ચેતિ વિશેષઃ ।
સત્કાર્યમાદાય શઙ્કતે ।
સર્વશક્તિમત્ત્વાદિતિ ।
નિરાકરોતિ ।
નાપવર્ગાભાવપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
(444।3) શ્લિષ્ટં વિભજતે દિદૃક્ષાવન્નાનાત્વદર્શનમપ્યસ્તીતિ ।
ન તદર્થં પ્રકૃતે પ્રવૃત્તિઃ તથા ચ ન સંસારસ્તપ્રધ્વંસશ્ચાપવર્ગાભાવાન્નાસ્તીત્યપવર્ગાભાવ
ઇત્યર્થઃ ।
એતદેવ સ્ફુટયતિ ।
વિદ્યમાને ચ નાનાત્વદર્શને તદર્થં પ્રધાનસ્ય પ્રયુક્તિરયુક્તા તતઃ સંસારાભાવાત્તત્પ્રધ્વંસો ઽપવર્ગો ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
તમેવાપવર્ગાભાવં તદ્વિરોધિસંસારસત્ત્વે દર્શયતિ ।
યદા ચ નાનાત્વદર્શનમિતિ ।
નિદાનાનુચ્છેદે નિદાનિનો નોચ્છેદ ઇત્યર્થઃ ।
પુનર્વિકલ્પં દર્શયતિ ।
અજ્ઞાનમદર્શનમિતિ ચેતિ ।
વિવેકજ્ઞાનાભાવસ્ય તુલ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમિતિ ।
અપરે ત્વાર્હતા અદૃષ્ટં પરમાણુગુણં વર્ણયન્તિ ।
પાર્થિવાનામણૂનાં મનસશ્ચ સ્વગુણપ્રયુક્તં તચ્છરીરમાવિશતિ ।
તચ્ચ સ્વકાદેવાદૃષ્ટાત્પુદ્ગલસ્ય સુખદુઃખોપભોગં સાધયતિ ।
ન તુ પુદ્ગલસ્પય ધર્મો ઽદૃષ્ટમિતિ ।
સાંખ્યવત્તેષામપિ પુનસ્તત્પ્રસઙ્ગો ઽપવર્ગે ।
એતદુપપાદયતિ ।
પરમાણુગુણસ્યેતિ

ન્ય્સ્_3,2.69: મનઃકર્મનિમિત્તત્વાચ્ચ સંયોગાનુચ્છેદઃ ॥
અપિ ચાસ્મિન્ દર્શને પ્રાયણં ન સ્યાદિત્યાહ ।
મનઃ કર્મનિમિત્તત્ત્વાદિતિ

અસ્મદ્દર્શને તૂપપદ્યતે પ્રાયણમિત્યાહ ।
વર્તમાનશરીરારમ્ભકકર્માશયક્ષયે તુ ભવિષ્યદ્દેહાન્તરારમ્ભકકર્માશયાન્તરાદપસર્પણં મનસ ઇતિ યુક્તં પ્રાયણમ્ ।
ઉભયહેતુરિતિ ।
ઉપસર્પણાપસર્પણહેતુરિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.70: નિત્યત્વપ્રસઙ્ગશ્ચ પ્રાયણાનુપપત્તેઃ ॥
નનુ ભવતુ સંયોગાનુચ્છેદઃ કિં નોબાધ્યતૈત્યત આહ ।
શરીરસ્ય નિત્યત્વપ્રસઙ્ગશ્ચ પ્રાયણાનુપપત્તેઃ ।
સંયોગાવ્યુચ્છેદાદિત્યર્થઃ ।
નનુ સદકારણં નિત્યમિતિ કથં સકારણ શરીરે નિત્યં ભવેદિત્યત આહ ।
નિત્યત્વપ્રસઙ્ગ
ઇતિ પ્રાયણાનુપત્તિં બ્રૂમઃ ।
વિનાશાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
યાદૃચ્છિકે અકારણકે ।
પ્રાયણભેદો ન સ્યાત્ ।
દૃષ્ટશ્ચ પ્રાયણભેદઃ કશ્ચિદ્ગર્ભસ્ય એવ પ્રૈતિ કશ્ચિજ્જાતમાત્રઃ કશ્ચિત્કુમારક ઇત્યાદિરિતિ અકારણસ્ય નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વા સ્યાત્ ।
ગગનવત્તત્કુસુમવદિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,2.71: અણુશ્યામતાનિત્યત્વવદેતત્ સ્યાત્ ॥
અકારણત્વાદિત્યસ્ય હેતોરનૈકાન્તિકત્વેન પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
અણુશ્યામતાવદિતિ

ન્ય્સ્_3,2.72: નાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાત્ ॥
નિરાકરોતિ ।
એતચ્ચ નેતિ (446।2) ।
પ્રમાણેનાવિષયીકૃતમકૃતમ્ પ્રત્યુત પ્રત્યક્ષાગમવિરુદ્ધમિતિ યાવત્ ।
તસ્યાભ્યાગપ્રો ઽભ્યુપગમસ્તત્પ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ ।
ન ચ પરમાણુશ્યામતાપ્યકારણા પાર્થિવરૂપત્વાત્
લોહિતાદિરૂપવદિત્યનુમાનેન તસ્યાપિ પાકજત્વાભ્યુપગમાદિતિ ભાવઃ।યથા શ્રુતિ વા સૂત્રાર્થઃ ।
અકૃતસ્ય કર્મણઃ ફલોપભોગપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
યથા ખલુ પરમાણુગુણ એવ નિત્યઃ શરીરાદ્યારમ્ભકસ્તથા ઽસૌ નિત્યત્વાન્ન કેન ચિત્ ક્રિયતે ।
તસ્યાકૃતસ્યૈવ ફલં પુરુષૈરુપભુજ્યતે તતશ્ચાયમાસ્તિકાનાં વિહિતનિષિદ્ધપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિનિચયો ઽનર્થકઃ શાસ્ત્રપ્રણયનં ચાપ્યનર્થકં ભવેદિતિ ભાવઃ ।
એતચ્ચાતિવિસ્તૃતં ભાષ્યે ।
તસ્યાર્થો નિગદવ્યાખ્યાતઃ