Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (with commentary) · Chapter 7

7.1

NyS_2,2.68: samānaprasavātmikā jātiḥ //
prasūta iti prasavaḥ samānabuddherbhinneṣu pasotrī yā jātiḥ sā 'vaśyaṃ samānapratyayaṃ prasūte na punaryā samānapratyayaṃ prasūte sā jātiḥ /
pācakādiṣu vyabhicārāditi /
vyaktyākṛtibhyāṃ bhedakatvamātreṇa caitallakṣaṇaṃ na tu sarvathā veditavyam /
yastu vaiyātyātpratyakṣe 'pi vipratipadyate taṃ pratyanumānānyāha /
gavādiṣvanuvṛttapratyaya
iti /
( 333 / 18 ) vyapadeśa iti sambandhinā sambandhāntarasya viśeṣaṇaṃ puruṣo vyapadiśyate rājña ityaneneti /
gorgotvānuvṛttipratyayā iti /
pūrvamanuvṛttapratyayamātraṃpakṣīkṛtam
iha tu gorgotvānuvṛttipratyaya ityapaunaruktyam /
kīrtita iti /
yathā liṅgaṃ vivakṣitamantaratvāt /
anyatra yathāliṅgaṃ pratyaya iti /
napuṃsakamanapuṃsakeneti napuṃsakatvaṃ nāśaṅkanīyamiti /
iti miśraśrīvācaspativiracitāyāṃ nyāya-vārttikatātparyaṭīkāyāṃ dvitīyādhyāya-sya dvitīyamāhnikam /
dvitīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ //
tṛtīyādhyāyasya prathamamāhnikaṃ
NyS_3,1.1: darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇāt //
atra bhāṣyaṃ parīkṣitāni pramāṇāni prameyamidārnī parīkṣya iti /
vṛttānukīrtanaṃ prameyaparīkṣāṃ vartiṣyamāṇāṃ prati vṛttāyāḥ pramāṇaparīkṣāyāhetubhāvaṃ darśayitum /
pramāṇena hi prameyaṃ pīkṣyate nānyena /
na ca tadaparīkṣitaṃ prameyaparīkṣāyai prabhavati /
tasmātpramāṇaparīkṣā hetuḥ hetumatī prameyaparīkṣeti /
dvādaśavidhaṃ prameyaṃ tatkasmātprathamata
ātmaiva parīkṣyate na prameyāntaramityata āha /
taccātmādītyātmā vicāryata iti /
(335/5) ātmaiva hi prameyeṣu prathamamuddiṣṭo lakṣitaśceti tadanurodhādātmaiva prathamaṃ parīkṣyate na prameyāntarāṇīti /
atra ca yadyapi svarūpeṇātmanyeva parīkṣāṃ pratijānīte tathā 'pi lakṣaṇaparīkṣādvāreṇa lakṣyaparīkṣaṇāl
lakṣaṇaparīkṣaiva draṣṭavyā /
yathā ceyamātmalakṣaṃṇaparīkṣā tathopariṣṭāddarśayiṣyate /
tadetadvārttikakāro vyācaṣṭe /
ānantaryāditi /
kiṃ punaḥ prayojanaṃ prameyaparīkṣāyāḥ na hi niṣprayojanaṃ parīkṣante prekṣāvanta ityata āha /
yadviṣayo 'haṅkāra
iti /
ahaṅkāra ityātmādiviṣayaṃ mithyājñānaṃ nidiṃśati /
śarīrādyabhedenātmadarśanaṃ khalu saṃsāra pravartayatītyuktaṃ dvitīyasūtre /
anena prameyaparīkṣāyāḥ prayojanavattvaṃ darśitam /
atra bhāṣyakāreṇa vicārapūrvarūpaḥ saṃśayo darśitaḥ /
kiṃ dehendriyamanobuddhisaṃghāmātramātmeti /
saṃśayakāraṇaṃ coktaṃ vyapadeśasyeti /
yadyapi vṛkṣaprāsādayoravayavisamudāyayoranyayorevāvayavena samudāyinā ca vyapadeśastathāpyavayavyabhāvaṃ samudāyaṃ ca samudāyyanatiriktaṃ manvānasya parasyodāharaṇaṃ draṣṭavyam /
tadetadvārtikakāra
ākṣeptuṃ pṛcchati /
kiṃ punarasyeti /
uttaraṃva kiṃ śarīreti /
ākṣiyati neti /
samānadharmaṇo dharmiṇo darśanātsaṃśayo na punaradarśanādityarthaḥ /
samādhatteḥ /
necchādisūtreti /
icchādayo hi kāryatvālliṅgamātmana iti darśitam /
tānyeva tu liṅgāni darśayatyeṣitāraṃ parīkṣante /
kiṃ dehendriyavyatirikta eṣitaibhyaḥ sidhyati āho svidabhinna iti yukto vicāraḥ /
api cāyamātmaśabdābhidheyo dharmī sarvatantrasiddhaḥ kevalamasya śarīreṇaṃ saha bhedābhede vādināṃ vivāda ityāha /
avipratipatteśceti /
(336/1) nanu cātmāsattve paraiḥ pramāṇānyajātatvādīnyupanyastāni tatra kathaṃ na tatsattve vipratipattirata āha /
asattvapratipādakapramāṇābhāvācceti /
vādyevāsau na bhavati yo dharmiṇi vipratipadyate na hi dharmiṇi vipratipadyamānasyāsti kiṃ citpramāṇaṃ sarvasya tasyāśrayāsiddherapramāṇatvāt /
abhāvasya ca bhāvādhīnanirūpaṇasyātyantāsadbhāvānirūpaṇāt /
tasmāddharmyabhāvavādī na laukiko na parīkṣaka
ityunmattavadupekṣaṇīyaḥ /
dharmyasiddhivādināṃ pramāṇamupanyasyati /
na nāstīti /
nirākaroti /
tatra nāstyātmeti /
yatpunarapare samādadhuḥ
anādivāsanodbhūtavikalpariniṣṭhitaḥ /
śabdārthastrividho dharmī bhāvābhāvobhayāśrayaḥ
// bhāvāśrayo yathā nīlamiti abhāvāśrayo yathā śaśaviṣāṇamiti ubhayāśrayo yathā 'mūrtamiti /
amūrtaṃ hi bhavati vijñānaṃ bhavati ca śaśaviṣāṇam /
tasminbāhyānupādāne sādhye 'syānupalambhanam /
tathā heturna tasyaivābhāvaḥ śabdaprayogata iti /
so 'yamātmavikalpo bāhyopādāno na bhavatīti /
yathā nīlavikalpo bāhyanīlopādānaḥ naivamātmavikalpo bāhyopādānaṃ
ityarthaḥ /
tatraivaṃ bhavānpraṣṭavyo jāyate /
kimātmavikalpasya bāhyopādānatvamātraṃ pratiṣidhyate kiṃ bāhyātmopādānatvam /
pūrvasmin siddhāsādhanaṃ mā bhūdātmavikalpo bāhyanīlādyupādānaḥ kiṃ naḥ chinnam /
uttarasmiṃstu kalpe kvāyaṃ bāhyātmā siddhaḥ yadupādānatvaṃ vikalpasya pratiṣidhyate /
siddhaścet kvāpi nāsyātyantāya pratiṣedhaḥ /
asiddhaścet kathamapratītasya niṣedhaḥ /
pratīto vikalpe bāhye niṣidhyate caitra iva gehe catvaratale niṣidhyata iti cet /
evamapi yatra pratītastatra na niṣidhyate yathā bhavadbhirevoktaṃ na tasyaivābhāvaḥ śabdaprayogata iti /
bāhyaścātmā vikalpena nopadarśita iti prasaktyabhāvānna śakyo niṣeddhum /
apradarśitopyadhyavasita iti prasakta eveti cet /
nanu vikalpasya ko 'yamadhyavasāyo nāma /
grahaṇādatiriktaḥ grāhyasya svākārasya vālīkasya vā bāhyādhyāropa iti cet /
na bāhyāviṣayā vikalpā bāhyamāropayantīti citram /
na hi āropaviṣayaropye ajānan āropayiturmahatītyasakṛdāveditam /
api ca alīkaṃ pratīyamānaṃ yathā na niṣeddhuṃ śakyaṃ pratīyamānatvādevamasya bāhyatvamapi /
mithyātvātpratiṣidhyata iti cet tatkimalīkamapi satyaṃ yattadullaṅghya bāhyatvaṃ pratiṣeddhumadhyavasito 'si bāhyabhedagrahamtadadhyavasāyo na prasañjaka
iti na niṣedhagocaraḥ /
na ca jñānakāra ātmā paramārthasan bāhyatvenāropyamāṇaḥ pratiṣidhyata
iti sāṃpratam /
vijñānamaye hi sarvathā bāhyasyāgraha tatsamāropasaṃbhavāt /
atyantāsataśca bāhyasya vijñānātmano grahe tathāvidhenāsatā vijñānānātmanā vijñānagrahyeṇa kimaparāddhaṃ yena tadgrāhyo na syāditi vijñānanayo dattajalāñjaliḥ prasajyeta /
na cāyamātmā pūrvāparakālāvasthāyī kṣaṇikavikalpākāro bhavitumarhati yena tadākāro bāhyatvena pratiṣidhyate /
tasmādanyatra dṛṣṭamanyatra samāropya pratiṣidhyata iti yuktam /
sa ca samāropaḥ kva citsvakāraṇaprabhavaḥ kva citpratiṣidhyate yathendriyādidoṣādutpannarajatajñānasya śuktikāyāṃ nedaṃ rajatamiti /
kvacitpunarāhāryo yathā neha caitra iti /
tasmādātmano deśakālāntare vastuni vikalpanaṃ vijñāne cāsaṃbhavādatyantāsatto samāropaḥ tadabhāvādātmanyeva nāsti asti cetkathamatyantāya niṣedhaḥ /
tasmādātmā nāstīti padayorvyāghātaḥ /

yadyapyātmā nāstīti padāni tathā 'pi nāstītyaikapadyaṃ vivakṣitvā pade iti dvivacanopapattiḥ /
padyate gamyate 'nenārtha
iti vivakṣitvā padasamudāyo 'pi padamucyate /
yadyapi ghaṭādīnāṃ deśāntarādau niṣedhastathā 'pi ātmano 'tyantāya bhaviṣyati na hi pratiṣedhāntaradharmamavaśyaṃ pratiṣedhāntaramanubadhnātītyata āha /
sarvaścāyamiti /
upapāditametadadhastād yathā cānanubhūtamaśakyamāropayitumiti na kva cidātmanyanyādhāratvamuktaṃ piṇḍādyādhārā iti /
pṛcchati /
kimayamiti /
(337/2) yanna kva cidasti tadatyantamasad tathā cāyaṃ tasmādatyantamasanniti bhāvaḥ /
uttaraṃ na nāstīti /
na tāvanna kva cidastīti vākyamātmānaṃ svarūpeṇa niṣedhati deśarūpaviśeṣapratiṣedhāt /
śaṅkitā āha /
keyaṃ vācoyuktiriti /
uttaravādyāha /
eṣā vācoyuktiriti /
eṣā vakṣyamāṇārthā /
tadarthamāha /
yadyathābhūtamiti /
na hi padārthānāṃ sattā deśabalena vyāptā yena deśavattvaṃ nivarttamānaṃ tāṃ nivarttayediti bhāvaḥ /
na ca kālaviśeṣapratiṣedho 'pīti /
kālāntarapratiyogī ekaikaḥ kālaḥ kālaviśeṣaḥ tatpratiṣedho 'pyātmanyayuktaḥ
na hi yathā ghaṭādiṣvavacchedārthaḥ kālaḥ tathā nitya ātmani /
pradhvaṃsābhāvavān ghaṭaḥ khalvāsanni tathātvā prāgabhāvavān ghaṭo bhaviṣyati na tathā ātmā /
atītaprāgabhāvo 'nāgatapradhvaṃsaḥ
ghaṭo vartamāno na ca tathā ātmā tasmānnāsyāvacchedārthena traikālyamupāvartate /
atītānāgatavyapavṛktavarttamānakriyāvyaṅnyaḥ kālo 'sti sadā nityānāṃ yato 'styātmā vidyate vyometi tasmādavacchedakatraikālyāprāpteḥ
na traikālyapratiṣedhaḥ /
atītānāgatavyapravṛktakriyāvyaṅnyasya ca vartamānasyāśakyaniṣedhatvād nātmani kālapratiṣedha iti sthitam /
ātmapratiṣedhaṃ ceti ātmeti hi padaṃ lokasiddhaṃ padyate hyanena kaścidarthaḥ yena na kaścidarthaḥ padyate tadapārthakaṃ bhavitumarhati /
kimasataḥ satā sādharmyamiti /
tarhi bhavatāṃ siddhānte sarvopākhyārahitamasaṃtprameyamapīti bhāvaḥ /
atha śarīrāderātmatvaṃ kalpitaṃ niṣidhyate śarīrādayo nātmāna iti tatrāha /
ātmasāmānyaṃ ceti /
atha śarīrādīti /
ahaṅkārastāvatparamārthataḥ śarīrādiviṣayaḥ sthūlo 'haṃ goro 'hamiti pratyayāta /
tamimamātmeti kalpayitvā viparyasyati tadanurūpaṃ vyapadiśati vyavaharati ca /
so 'yaṃ viparyayaḥ pratiṣidhyate nāstyātmeti /
nirākaroti /
evaṃ śarīrādīti /
( 338 / 1 ) na hyahaṅkārasamāropaviṣayasattvamanabhyupagacchataḥ samāropa upapadyate tasmāttatpratiṣedhato vyāghāta
ityarthaḥ /
caturṇāmupādānarūpatvāt tamasa
iti /
rūparasagandhasparśāścatvāro ghaṭādirūpeṇa pariṇatāsteṣāmupādānarūpaṃ na bha iti upādīyataityupādānam /
upādeyarūpatvāditi kva citpāṭhaḥsatu susamaḥ /
so 'yaṃ vātsīputrāṇāṃ vaibhāṣikāṇāṃ siddhāntaḥ tena virodha ityarthaḥ /
sugamamanyat /
athāyaṃ bhāvapratiṣedha iti /
(339/16) na janmātrapratiṣedho 'pi tu ātmāno bhāvaḥ sattā pratiṣidhyata ityarthaḥ /
svatantrasya dharmasya samavāyādanyasyādarśanāditi /
nikāyo devamanuṣyatiryagādīnāmanauttarādharyeṇāvasthitaḥ saṃghātaḥ tadviśiṣṭābhirityarthaḥ /
kāryaṃ kāraṇaṃ veti /
( 340 / 14 ) yadi viṣāṇamavayavastadā kāraṇaṃ yadi tu keśanakhāditulyatvenānārambhakatvānnāvayavastadā kāryaṃ tasmāttatprabhavatīti /
uktamapyarthaṃ punarvikalpayan paryanuyogārthamāha /
idaṃ śaśaviṣāṇaṃ nāstīti bruvāṇa iti /
sāmānyapratiṣedho viṣāṇasambandhamātrapratiṣedha iti /
viśeṣapratiṣedhaḥ kāryakāraṇabhāvalakṣaṇasambandhapratiṣedha iti /
viṣayasvabhāvabhedānuvidhāyīti /
ahamiti vijñānaṃ mānasaṃ viṣathasyātmano yaḥ svabhāvabhedaḥ kartṛtvabhoktṛlakṣaṇo jāne 'haṃ bhuñjaityādistadanuvidhāyi /
etaduktaṃ bhavati na kevalamātmasvarūpamātmajñānasya viṣayastathā sati parasamavetakriyā phalaśālitvābhāvenātmanaḥ karmatvābhāvenākarmatayā tadvyāpyajñānasyāpi nivṛttiprasaṅgāt /
yadā tu dharmavadātmaviṣayaṃ jñānaṃ bhavati tadā dharmāṇāṃ parasamavetakiyāphalaśālitayā tadvyāptasya jñānasyāpi nivṛttiriti /
jānātiścātmadharmakarmā ātmānamapi gocarayatīti sūktaṃ viṣayasvabhāvabhedānuvidhāyīti /
ahaṅkārālambaneti /
( 341 / 16) ālambyate anenetyālabnaṃ jñānamahaṅkāreṇa ca viṣayiṇā viṣayamupalayati /
deśayati /
nanu bhavatyahaṃ gaura iti /
pariharati na bhavatīti brūma iti /
na vyapadeśamātraṃ dehādyavyatiriktātmasadbhāvasādhanamasmābhiruktaṃ yenānaikāntikaṃ bhavet /
api tvanubhavaḥ /
sa ca na śarīrādiṣvidamo viṣayeṣvasti /
api tsaṃbhinnedaṃviṣayo 'haṃpratyayaḥ śarīrādayastu matublopādabhedopacārādvā 'hamā viṣayīkriyante /
mamātmeti tu vyapadeśamātraṃ na punaḥ śarīrādiṣviva makārastatra mukhyo bhedenāpratibhāsanāt /
rāhoḥ śira itivattu mamakāra ātmani draṣṭavyaḥ /
ata evāha /
mamapratyayeti /
(342/2) na punarmamakāramātraṃ tasmātsarvaṃ ramaṇīyam /
viruddhā pratipattirvipratipattirbādhiteti yāṃvat /
kaḥ sādhanārtha iti /
kaḥ sādhanaśabdasyārthaḥ /
athānupalabdhirapi nāstīti /
bhāvarūpo dharmo 'sati virudhyate nāsadrūpa ubhayoḥ samānaśīlatvādityarthaḥ /
nirākaroti /
kaḥ sādhanārtho 'nupalabdheriti /
asatyāstucchāyā anupalabdheḥ kaḥ sādhanatvarūpo 'rtha ityarthaḥ /
śaṅkate /
atha kalpitasyeti /
(343) nāpalabdhistucchā kiṃ tu tattvāntaraṃ sat sā tu kalpitāśrayatayā nāśrayāsiddhetyarthaḥ /
etadvikalpya nirākaroti /
kathaṃ kalpitasyeti /
na hi tāttvikyanupalabdhiḥ paramārthasadāśrayā kalpitasattvasya dharmiṇo dharmo bhavitumarhatītyarthaḥ /
dvitīyaṃ kalpamāśaṅkate /
athāsattveneti /
nirākaroti /
sidhyatyanupalabdhiriti /
asattvena kalpitaspaya pāramārthikaṃ sattvamanumantavyam /
asatyasattvakalpanāyā ayogāt tathā ca bhāvāśrayānupalabdhistātvikī sidhyatyeva /
yadarthaṃ tvasau tadeva pāramārthikamasattvamātmano na sidhyati asattvasya kālpanikatvābhyupagamādbhavadbhirityarthaḥ /
api cāyamasatvena santamātmānaṃ kalpayitvā 'tyantāsatvamanupalabdherasya sādhayitumadhyavasitaḥ /
taccāsya sadharmeṇānupalabdhyā na sidhyati /
na jātu sthāṇudharmeṇa kalpitena puruṣe sthāṇuttvaṃ pāramārthikaṃ śakyaṃ sādhayitumityāha /
kimarthaṃ cāyamātmeti /
rūpādiśabdebhyo 'nyatve satīti /
yadi hi padatvādityucyate rūpādiśabdairanaikāntikaṃ syādata uktam /
rūpādiśabdebhyo 'nyatve satīti /
yadyekapadatvādityucyeta rūpādiśabdairanaikāntikaṃ syādata uktaṃ rūpādiśabdebhyo 'nyatvesatīti /
tathā 'pi rūpavijñānavedanāsaṃjñāsaṃskārā ityayaṃ śabdo rūpādivācako yaḥ śabdo rūpaṃ vedanā saṃjñā vijñānamityādistato 'nyo 'samastādanyaḥ samasta iti tenānaikāntikatvamata

uktameketi /
tena rūpādivācakaikapadavyatiriktaṃ yadekapadaṃ tadrūpādivyatiriktasya vācakaṃ yathā ghaṭādipadaṃ tathā cātmapadaṃ tasmāttadapi tatheti /
eteneti /
ātmaśabdasādhyatvenaivāsaṃbhinnedaṃpratyayo 'haṃpratyayo vyākhyātaḥ /
śaṅkate asiddha iti /
ghaṭa iti rūpādaya evaikodakāharaṇāvacchinnā ucyante /
na tu rūpādyatirikto ghaṭo nāma kaścidastītyarthaḥ /
nirākaroti /
atroktamiti /
upādeyarūpatvāttamasa
iti /
yathā dāya iti deyamucyate evamupādāyetyanenopādeyamiti /
saviṣayatvaṃ sadviṣayatvaṃ siddhāntinoktamiti manvānaścodayati tamaḥ śabdasya saviṣayatva
iti /
yadyapyabhāvaviṣayatve 'pi na nirviṣayatvaṃ tathā 'pi deśakābhimānamanuvidadhānaḥ pariharati na sūtrārthe punardṛṣṭānto nāstīti /
(344/10) pūrvamātmānupakārakatve sādhye dṛṣṭāntābhāva uktaḥ punarihocyaityarthaḥ /
deśayati /
athātmaśabda iti /
yo yovarṇātmakaḥ sasarvo 'nityaviṣayo yathā ghaṭādiśabdaḥ
tathā cānityatve sati tadvijñānameva syānnātmeti phalata ātmapratiṣedha ityarthaḥ /
etadapi dūṣayati /
tathāpīti /
nityaśabdastāvannityamācaṣṭe anyathā na tatpratiṣedha ityarthaḥ /
śaṅkate atheti /
siddhasādhananivṛttyarthaṃ śarīrādivyatiriktaviṣaya iti /
nirākaroti tathāpīti /
rūpādiskandhapañcakātiriktaṃ nāstīti bhavatāṃ rāddhāntastadatiriktābhyupagamena virudhyataityarthaḥ /
yadi vivakṣitārthavyatirekeṇeti /
(345/8) vādino hi śarīrendriyabuddhivedanāsaṃghātaspaya pārārthyaṃ vivakṣitaṃ parārthāścakṣurādaya
iti bruvatopava na saṃghātaparārthatvaṃ tacceha pakṣadharmatābalātsidhyadasyābhiprāyeṇa vyāpyate na tu sākṣādvivakṣitaṃ tadvadihābhiprāyavyāptaṃ vivakṣitamāropya yadyanvayavirodhau deśyete tataḥ sarvānumānocchedaḥ etacceśvarasiddhau nipuṇataramupapādayiṣyate /
athānumānena bādhyata--iti /
saṃghātatvānumānamevābhipretaviparītasaṃghātaparārthatvapakṣo vyavasthālakṣaṇāniṣṭaprasaṅgarūpatarkasahāyamasya bādhakaṃ prāṇādisattvānumānaṃ ceti /
ekadeśena ca ekadeśāntarāṇāmiti bruvato vārtikakārasya gṛhapraprāsādāyato nāvayavino vijātīyānāmanārambhakatvādityabhimatam /
akāryakāraṇabhūtānāṃ ceti /
(347/19) yathā hi kālākṣīṃ gāmīkṣitavataḥ svastimatyāṃ gavi bhavati pratisaṃdhānaṃ na caitayorasti kāryakāraṇabhāva
ityarthaḥ /
svaṃ caitanyaṃ tvātmanaḥ svātantrye sattyavyavasthānāc cakṣurādivaditi hetuḥ pramāṇasaṃśayaviparyayasmṛtiṣu yo 'nusyūta
eka upalabhyate sa cetanaḥ svātantrye satyavyavasthānāt /
yastvacetano nāsau svātantrye satyavasthito yathā cakṣurādiriti vyatirakī hetuḥ /
yadyavyavasthānādityetāvanmātramucyeta tato manasānaikāntikaṃ syādata uktaṃ svātantrye satīti /
atha vā kṛtamavyavasthānena svātantryameva kevalamastu caitanyasādhanamityāha /
nācetana
ātmeti /
pramāṇaṃsaśayaviparyayasmṛtiṣvanusyūtamanubhūtam
upalakṣayati /
nirākṛtamapyarthaṃ prakārāntareṇa punarupanyasya nirākaroti /
pṛthivyādinityatvasādhana iti /
bhāṣyaṃ bhinnanimittāviti /
bhinnamindriyaṃ nimittaṃ yayoḥ, anantakartṛkau--ātmaikakartṛkau,
samānaviṣayau--dravyamekaṃ viṣaya ityarthaḥ

7.2

NyS_3,1.2: na viṣayavyavasthānāt //
pūrvapakṣasūtram--- na vi--t (sū. 2) // yadbhāvābhāvānuvidhāyinau jñānabhāvābhāvau taccetanam /
indriyabhāvābhāvānuvidhāyinau tāviti tadeva cetanamiti bhāvaḥ /
siddhāntabhāṣyaṃ saṃdigdhatvādahetuḥ ananyathāsiddhāvanvayavyatirekau kāraṇatvāmātre pramāṇaṃ na tu kartā na cetanaścetanaṃ karaṇamityatretyarthaḥ

7.3

NyS_3,1.3: tadvyavasthānādevātmasadbhāvādapratiṣedhaḥ //
viṣayavyavasthānaṃ ca viruddhamindriyādīnāmacaitanyasya sādhanādityāha /
yaccoktamiti /
tadvya--dhaḥ (sū.3) //
sarvajña ityasya vivaraṇaṃ sarvaviṣayagrāhī sarveṣāmindriyāṇāṃ ca ye viṣayāstadgrāhī indriyāntarāṇi pramāṇāntarāṇi ca punarvyavasthitaviṣayāṇi tenārvāgapi sarvajña iti siddham /
tatredamabhijñānamiti /
asādhāraṇaṃ cinhamabhijñānamucyate taccāpratyākhyeyamanubhavasiddhatvāt /
cetanavṛttamabhijñānamapratyākhyeyamudāhriyata
iti yojanā /
aniyataparyāyamaniyatakramamityarthaḥ /
anekaviṣayamarthajātamiti /
anekapadārtho viṣayo yasyārthajātasya tattathoktam /
kva citpāṭho 'nekaviṣayamarthajātamiti sa sugama
eva /
ākṛtimātraṃ tviti /
sāmānyamātramityarthaḥ /
tadetaccetanavṛttaṃ dehādibhyo vyāvartamānaṃ tadatiriktaṃ cetanaṃ sādhayatīti sthitaṃ necchādyādhāratvaṃ dehādīnāmiti

7.4

NyS_3,1.4: śarīradāhe pātakābhāvāt //
sūtrāntaramavatārayati bhāṣyakāraḥ itaśca dehādivyatirikta ātmā na dehādisaṃghātamātramiti /
śarīra--vāt (sū. 4) //
prāṇātipāte pātakābhāvaprasaṅgāditi /
ayaṃ yadyapi bhūtacaitanikānāṃ nāniṣṭaprasaṅgastathā 'pi śākyānprati draṣṭavyaḥ te hi prāṇātipātakṛtaṃ pātakamicchanti /
evaṃ ca na buddhirātmeti vaktavye dehādigrahaṇaṃ vicitrābhisaṃdhitvātpuṃsāṃ,
yadi kaścidbhūtacaitanikaḥ prāṇātipātakṛtaṃ pātakaṃ necchettaṃ prati dūṣaṇaṃ bhavatvevamarthamiti mantavyam /
vārtikam /
akṛtakṛtābhyāgamanāśadoṣa
iti /
(350/17) yenākṛtaṃ karma prāṇātipātaḥ tasya pātakābhyāgamo yena ca kṛtaṃ tasya nāśa
ityarthaḥ /
śāstracoditaṃ phalamanuṣṭhātarītyayamutsargo yatra punaḥ śātramanyasya phalamāha yathā śrāddhe vaiśvānarīyeṣṭyādau tatra bhavatu putrakṛtasya śrāddhasya pitṛgāmi phalaṃ pitṛkṛtāyā vā jāteṣṭeḥ putragāmi phalamiti /
bhāvanā smṛtihetuḥ saṃskāraḥ /
yatkāyeti /
(351/2) yena kāyenopalakṣitaḥ kaściccitsantānaḥ kāyāntaravartyapi phalaṃ bhuṅktityarthaḥ /
ekanimittānāṃ pratyayānāṃ pratisaṃdhānāditi /
uktametad yathā nartakībhrūlatābhaṅge ekasmin bahūnāṃ pratisaṃdhānamiti /
sarvāvasthopalabdheriti /
(352/7) sarvāvasthāsu bījāvayavānāmupalabdheḥ paramāṇvavasthatve tvanupalambhaḥ syāt /
tasmānna bījāvayavāḥ pacyamānā aṅkurotpattau paramāṇvavasthā bhavanti /
api tvavayavina eva pacyantaityarthaḥ /
paramāṇvavasthā bījāvayavā na bījatvādijātiviśeṣavantamārabdhumarhantītyuktaṃ siddhāntineti matvā darśayati /
yadi tarhīti /
pariharati nānenaivoktottaratvāditi /
pratisaṃdhānāya bījatvajātīyānavayavān lakṣitumasmābhirbījāvayavānāṃ paramāṇvanto vibhāgo niṣiddhaḥ kalpādau tvārambhe paramāṇūnāṃ na pratisaṃdhānamasti na hi pūrvasarge ye bījamārebhireva sāṃpratamapi ta evārabhante nānya iti pratisandhānaniyamaḥ
api tvanyebhyo 'pi bhavantīti bhāvaḥ /
pailukaṇṭhaḥśaṅkate /
āmadhyātpākānupapattiriti cet /
pariharati nāpratibandhāditi /
sāntarāṇyevāvayavidravyāṇītyarthaḥ /
athāyamavayavānupraveśo dravyasya vināśakaḥ kasmānna bhavatītyata āha /
yadi cāyamavayavānupraveśa
iti /
( 353 / 6 ) bhājanagatānāmapāṃ bhājanavināśe 'vasthānameva na syāt /
sāntaratve tu tāvatya
evāpo bhājane spandante yāvatībhirbahiḥ śītasparśopalabdhirbhavati mātrayā ca tatra kālaparipākavaśādanavasthānamapi vināśe tu sahasānavasthānamapāṃ bhājanagatānāṃ bhavedityarthaḥ /
vyavahite dravye sphaṭikabhājane na tulyopalabdhiriti śaṅkate /
sukhī syāmiti tatkriyeti cet /
yadyapi viśarāravaḥ skandhāstathā 'pyanādyavidyāvāsanāvaśo 'yamekamahaṅkārāspadaṃ sattvaṃ mityabhimanyamānaḥ sukhī bhaveyaṃ duḥkhī mā bhūvamiti tṛṣṇak pravarttataityarthaḥ /
nirākaroti tannānanubhūtatvāditi /
yathā ca kṣaṇikānāṃ vijñānānāṃ parasparavārttānābhijñatayā na pratisaṃdhānakṣamatvaṃ tathopapāditamasmābhirātmalakṣaṇāvasara iti /
nānāgatānāmanutpatteḥ sattvāditi (354/17) na ca brahmacaryādiparipākasahitena jñānakṣaṇenāsamartho jñānakṣaṇo janyate sa ca na jñānāntaraṃ prasūtaityanāgatānutpattirasamarthasya ca kṣaṇasya svabhāvato vināśa iti yuktam /
asamarthakṣaṇotpādasyaiva sahakārisāpekṣatvānapekṣatvānupapatteḥ /
yathā caitattathā kṣaṇabhaṅgabhaṅgāvasare upapādayiśyate

7.5

NyS_3,1.5: tadabhāvaḥ sātmakapradāhepi tannityatvāt //
vaināśiko naiyāyikapakṣavatsāṃkhyapakṣe 'pi hiṃsātatphalānupapattimāpādayituṃ hiṃsāṃ tatphalasaṃbhavaṃ pūrvapakṣayati /
iyaṃ tu hiṃseti (355/7) vyakteriti /
sadeva kāryaṃ kāraṇena vyajyate na tvasat kriyataityarthaḥ /
pariharati neti /
trividho 'pyayaṃ dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmo nityāt dharmiṇo na bhidyate iti pariṇāmānityatvaṃ dharminityatvena virudhyate /
avirodhāya vā dharmiṇo 'nityatvābhyupagame vaināśikapakṣoktadoṣaprasaṅga
ityarthaḥ /
guṇa iti /
ṛjutvavakratve khalu guṇau pracayasaṃyogavibhāgaviśeṣau satyeva dravyārambhakasaṃyoge udayavyayavantāvanubhūyete iti tadetad
naiyāyikapakṣadūṣaṇaṃ sāṃkhyapakṣe 'pthāpādya naiyāyikaṃ pṛcchati athātmano nityasyeti /
(356/10) naiyāyika
āha /
sukha duḥkhe iti /
nityādātmano vyatiriktābhyāṃ puṇyapāpābhyāmātmadharmābhyāmanityābhyāmātmadharmāveva sukhaduḥkhe janyete ityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
nityasyānityadharmādhānamevopakāro na tu nityasvarūpakaraṇaṃ yena tadanityaṃ syāt /
dharmaśca dharmiṇo bhinno na tu dharmisvabhāvaḥ /
yathā ca bhedāviśeṣe satyapi vahnidhūmayoreva kāryakāraṇabhāvo na vahnikramelakayorvastusvabhāvaniyamāt /
evaṃ bhedāviśeṣe 'pi ātmanaḥ puṇyapāpayoreva dharmadharmibhāvo nātmākāśayoḥ puṇyākāśayorveti leśamātramannoktaṃ vistarastu kṣaṇabhaṅbhaṅge bhaviṣyatīti /
nānekāntāditi /
vādyabhimataparamāṇunityatvagrāhipramāṇadārḍhyenānaikāntikatvamuktaṃ na tu bauddharāddhānte nityaḥ paramāṇuriti /
ata evāparitoṣeṇānyathāsiddhimāha /
carmaṇaścānityatvamiti /
tadvatāṃ copalādīnāmavasthānāditi /
nāsati vināśapratyaye vināśe 'sti kiṃ citpramāṇam /
upalādiṣu cāvayavavibhāgavināśābhyāṃ prāg na vināśo 'nubhūyate kṣaṇabhaṅgabhaṅgaśca niṣetsyata iti bhāvaḥ /
ārabdhakāryāṇāṃ dravyāntarānārambhikā iti /
(357/15) avayavyārambhakātsaṃyogādbheda
uktaḥ /
vikriyāyāṃ ca dṛṣṭāntābhāva iti /
dharmotpādamantareṇāvinaśyato dharmotpādamantareṇāvinaśyato dharmisvarūpasya vikriyāyāmityarthaḥ /
śaṅkate yadyevamiti /
yadyevaṃbhūtopa vikāraḥ yādṛśo ghaṭādīnāṃ śyāmatānivṛttau lohitotpāde vikārastādṛśo nātmana iti yadi śaṅkataityarthaḥ /
nirākaroti /
ātmanyapīti /
na bāhyendriyagrāhya eva vikāro 'pi tu dharmāntarotpādamātraṃ taccātmanyapyastīti

7.6

NyS_3,1.6: na kāryāśrayakartṛvadhāt //
vaikalyaṃ vā pramāpaṇaṃ veti /
( 358 / 8 ) yathā śarīramupadhnan hinastyevaṃ cakṣurādyutyāṭayan hinastyeveti /
pṛcchati kuta etaditi /
svarūpato hiṃsāsambhave bhāktī hiṃsā na yukteti vaināśikasnayābhisandhiḥ /
uttaraṃ hiṃsāphalopabhogasyeti /
vaināśikasyāpi viśarārūṇāṃ bhāvānāṃ na svarūpahiṃsā kāraṇajanyeti vilakṣaṇotpādo hiṃseti vaktavyaṃ tatra kāraṇavyāpārasambhavāt tathā ca tatrāpi hiṃsābhāktīti bhāktatvasyobhayatrāpyaviśeṣād
yasminpakṣe kṛtahānamakṛtābhyāgamadoṣo nāsti sa pakṣo 'bhyupetavyaḥ /
sa ca nityattvapakṣaḥ
tasmātpāriśeṣyāttatsiddhiriti /
jñānacikīrṣāprayatnānāṃ samavāyaḥ kartṛtvamiti /
( 359 / 3 ) upāyatadvyapāpārāṇāmanabhijño hi cikīrṣannapi na kartā evamabhijño 'ppayacikīrṣan
tathā cikīrṣannapyalasatayā aprayatamāno na kartteti /
sukhaduḥkhasaṃvitsamavāya iti /
svasukhaduḥkheti draṣṭavyam /
asti hi parakīyasukhaduḥkhasākṣātkāro yogināṃ na caite bhoginaḥ

7.7

NyS_3,1.7: savyadṛṣṭasyetareṇa pratyabhijñānāt //
itaśca dehādivyatirikta ātmā kutaḥ /
savya--t (sū. 7) //
tatra mānasamanuvyavasāyalakṣaṇaṃ pratyabhijñānaṃ bhāṣyakāro darśayati /
tamevaitarhīti /
vyavasāyaṃ bāhyenrdiyajaṃ pratyabhijñānamāha /
sa evāyamartha iti /
asyaivapava cānuvyavasāyaḥ pūrvaḥ

7.9

NyS_3,1.8: naikasminnāsāsthivyavahite dvitvābhimānāt //
tadetaccakṣuraikyenākṣipati /
naika--t (sū. 8) //
NyS_3,1.9: ekavināśe dvitīyāvināśād naikatvam //
samādhatte /
eka--tvam (sū. 9) //
vināśāvināśalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsānnānātvamityarthaḥ

7.11

NyS_3,1.10: avayavanāśe 'py avayavyupalabdherahetuḥ //
ākṣeptāha /
ava tuḥ (sū. 10) //
NyS_3,1.11: dṛṣṭāntavirodhādapratiṣedhaḥ //
samādhātā āha /
dṛṣṭā--dhaḥ (sū. 11) //
tṛtīyaṃ vyākhyānamāha /
atha vā ekavināśasyāniyamāditi /
ekatve cakṣuṣo vināśaniyamo na syāt /
savyasyaiva cakṣuṣo na dakṣiṇasyeti /
ekatvātsavyavināśe dakṣiṇasyāpi nāśaprasaṅgāt /
dṛśyate cāyaṃ niyamaḥ /
tasmād
dvāvarthau pṛthagāvaraṇau pṛthagupadhātau ceti /
api ca yadi cakṣurekaṃ savyena nāsāvaṃśenāvapīḍitaṃ tatoṅgulyā 'vapīḍitaṃ yathaikaṃ bhinnabhivāvabhāsayati /
avapīḍanenivartamāne bhinnāvabhāsau tāvarthau saṃdadhātīti /
tathā nāsāvaṃśāvapīḍitaṃ bhinnamiva darśayet tannivṛttau sandadhyādivetyāha /
avapīḍavanāccaikasya cakṣuṣa iti /
raśmibhedādviṣayasannikarṣasya bheda ityarthaḥ /
aṅgulyavapīḍitena cakṣuṣāṃ dṛṣṭāntena virodhādityarthaḥ /
ekavināśenetaravināśo vā dṛṣṭāntaḥ /
tena virodhāditi/va sa khalu dṛśyamānaścaikāntāvadhāraṇādataśceti dṛṣṭānta
iti sūtrārthaḥ /
tadetatprakaraṇaṃ vārttikakāro dūṣayati /
siddhatvādanārambha iti /
yukto 'nyaḥ samuccayaḥ śāstre /
ayamabhisandhiḥ /
kāṇastathā na paśyati pihitaikalocano vā yathā 'vikalendriyaḥ /
tatra yadi savyadakṣiṇādhiṣṭhānabhedabhinnaṃ cakṣurnna caitad dvayamaṇunā manasā yugapadadhiṣṭhātuṃ śakyamityanyataradadhiṣṭheyam /
tathā ca sarva
evaikaikena pakṣuṣā paśyatīti pihitaikalocanenātulyopalambhaḥ
avikalākṣasya syāt /
na caivamasti ekatve tu tadubhābhyāmadhiṣṭhānābhyāṃ viniryatkva cidapi manasā 'dhiṣṭhitamevetyavikalākṣasya na vikalākṣavadupalambhaprasaṅgaḥ /
tasmādekamanekādhiṣṭhānaṃ cakṣuriti /
prakaraṇavirodhaścendriyapañcatvāditi (360) /
na caitadekasmin śarīre jātyabhiprāyaṃ prāṇādīnāṃ vyaktīnāṃ catasṛṇāṃ vyaktyantareṇa samabhivyāhāropapatterna tu jātyā na hi bhavati brāhmaṇayudhiṣṭhirāvāgatāviti kiṃ tu brāhmaṇarājanyāviti vā vaśiṣṭhayudhiṣṭhirāvitivā /
vinaṣṭe 'pyekasminnadhiṣṭhāne yo 'vinaṣṭo 'vaśiṣyate tena pratyayamātraṃ kāraṇasyeva bhavati /
na ca nāsāvaṃśāvapīḍitena sarveṣāṃ sarvadā sarvatra dvicandravadvibhramaprasaṅgaḥ /
āgantukāmavapīḍanaṃ bhramaheturnautpattikamiti kāryadarśanātkalpyate

7.12

NyS_3,1.12: indriyāntaravikārāt //
tadevaṃ pratisandhānadvāreṇātmani pratyakṣaṃ pramāṇayitvā anumānamidānīṃ pramāṇayati /
anumīyate cāyamiti /
( 361 / 15 ) vipratipannaṃ hi prati yatisandhānamuktaṃ paramārthatastu anubhavānusārasārgo 'yamiti mantavyam //
indri--t (sū. 12) //
kasya cidamlacirabilvāderanubhūtasya tena sahacaritaṃ rūpaṃ vā gandhaṃ vā 'nubhavati /
atha tatsahacaritaṃ rasamanusmarati smṛtvā cecchati icchāto rasanendriyavikāro dantodakasaṃplavalakṣaṇaḥ pravartate taddarśanāccāsyecchānumīyate icchayā ca smṛtiḥ seyaṃ smṛtirasatyātmani sarvendriyaviṣayavedini na bhavitumarhatīti

7.13

NyS_3,1.13: na smṛteḥ smartavyaviṣayatvāt //
asyākṣepasūtram /
na smṛ--t (sū. 13) // smṛtirātmānaṃ kāraṇatvenāvagamapet
viṣayatveca vā /
na tāvatkāraṇatvena tasyāḥ saṃskārakāraṇatvāt /
na viṣayatvena smartavyaviṣayatvāt /
smṛtācca tasmādindriyāntaravikārotpattirityarthaḥ

7.17

NyS_3,1.14: tadātmaguṇasadbhāvādapratiṣedhaḥ //
samādhatteḥ
tadā--dhaḥ (sū. 14) //
asatyātmani smṛtyanutpattindarśayitvā smartavyārthaviṣayaiva smṛtirnātmaviṣayeti pūrvapakṣiṇo 'vathāraṇaṃ khaṇḍayati /
aparisaṃkhyānāccasmṛtiviṣayasyeti (sū. 15) //
mānasānuvyavasāyajanitasaṃskārakāraṇāsu catasṛṣvapi smṛtiṣu nārthamātraṃ viṣayo 'pi tu jñānajñātṛjñeyāni sarva eva viṣayāḥ caturṣu vākyeṣu ekatra jñānaṃ kriyā kārakānniṣkṛṣṭā yathā amuṣmin mama jñānamabhūditi agṛhyamāṇo 'pyarthaḥ smṛtisannidhāpanādamuṣminnityucyate kārakādaniṣkṛṣṭāpyekatra pūrvāparībhūtabhāvanāpradhānā jñānakriyāgamyate ajñāsiṣamahamamumarthamiti /
anyatra tu jñānabhāvane kārakādaniṣkṛṣṭe katṛpradhāne yathā jñātavānahamamumarthamiti /
anyatra jñānabhāvane kārakādaniṣkṛṣṭekarmapradhāne yathā 'sāvartho mayā jñāta iti /
samānārthamiti /
jñānajñeyajñātṛprakāśanaṃ samānamityarthaḥ /
evaṃ tāvadagṛhyamāṇer 'the smṛtiḥ pradarśitā /
ata pratyakṣer 'the smṛtiḥ pradarśyate /
atha pratyakṣer 'tha iti /
smṛtiriti pratyabhijñānamāha smṛticchāyāvāhitvāt /
adrākṣamiti /
pūrvārthamarthadarśanaṃ parāmṛṣapi tenārthadarśanānubhavaḥ kalpyatāmanubhavakalpanā tu kutastyetyata āha /
na khalvasavidite sve darśane iti /
api tvarthadarśanaṃ taddarśanaṃ ca saṃvidite evetyarthaḥ /
kuta etadityata āha /
etadadrākṣamiti /
yasmādanubhavapuraskṣaraṃ yadatrādrākṣamiti bhavati nūnaṃ tatrānubhavaprathā 'pyabhūditi kalpanīyamityarthaḥ /
ito 'pi na śarīraguṇaḥ smṛtiḥ bālye anubhūtasya vārdhake smaraṇāt /
anyaddhi bālaśarīramanyacca vṛddhaśarīramiti /
āstāṃ tāvatpratyabhijñātaṃ,
sādṛśyamapi durvijñānam /
na ca paramāṇūnāṃ caitanyaṃ, te hi pratyekaṃ vā cetayeran militā vā /
pūrvasmin kalpe anekacaitanye ekasmin śarīre naikamityaniyamo bhavet /
na hi nānācetanānāmaikamatyaniyamo dṛṣṭaḥ
militānāṃ tu caitanye paramāṇūnāmāvāpodvāpabhedena melakaspaya nānātvātsa evānyopalabdhasyānyena smṛtyabhāvaprasaṅgaḥ /
tasmānna śarīrādhārā cetaneti /
pareṣāṃ kārikāṃ dūṣayati vārtikakāraḥ /
etena na taccakṣuṣi norūpa iti pratyuktam /
( 263 / 6 ) ātmanaḥ pāriśeṣyātsiddheḥ smṛtyādhāratvavyutpādanenetyarthaḥ /
yatrādhikaraṇe tajjñānaṃ niṣṭhitaṃ bhavenna tadadhikaraṇamasti na ca nāstīti vyāhatam /
syādetad nāyaṃ viśeṣapratiṣedho na cakṣuṣi vijñānaṃ na rūpa iti, kiṃ tu ye cakṣurādyāśrayaṃ vijñānaṃ manyante tanmataṃ pratiṣidhyate /
ādhāravattaṃ tu na pratiṣiddhamaprasaktatvādityata āha /
kasya veti /
api caiṣā kārikā ātmābhāvavivakṣayā prayuktā ātmasattvameva pratipādayanto vivakṣitaviruddhetyāha /
ayaṃ ca vijñānasyeti /
tadevaṃ bhāṣyamatenendriyāntaravikārāditi sūtraṃ vyākhyāya vārtikakāraḥ svamatena vyācaṣṭe /
atha vaikasyeti /
uktameva pratisaṃdhānaṃ punanindriyāntaravikāradvāreṇa darśayati sūtraṃ yathā ca pratisaṃdhānaṃ dehendriyādivyatiriktamātmānaṃ pratipādayati tathā 'dha stādeva vivṛtamityāha /
uktanyāyamiti // 12-15 //
NyS_3,1.15: nātmapratipattihetūnāṃ manasi saṃbhavāt //
NyS_3,1.16: jñāturjñānasādhanopapatteḥ saṃjñābhedamātram //
matiḥ smṛtyanumānādijñānam /
yadyapi cedaṃ prātisvikasaṃskārādikāraṇakaṃ tathāpyavaśyametenendriyajena bhavitavyaṃ jñānatvādrūpādijñānavaditi, taccendriyamasati cakṣurādau bhāvānmateścakṣurādyatiriktaṃ mana
ityucyate /
nanu bhavatu karaṇāntaraṃ manaḥ tattu kathamindriyāntarasahakāri kathaṃ cāṇuparimāṇamityata
āha /
tacca jñānāyaugapadyaliṅgamiti // 15-16 //
NyS_3,1.17: niyamaśca niranumānaḥ //
vārtikaṃ yadi sarvaṃ vijñānaṃ samādhanamucyate manasyapīti /
( 364 / 17 ) na ca tatra mana eva karaṇamātmani vṛttivirodhāditi tadanyasya karaṇatve tajjñānāyāpīndriyāntaramupāsanīyamityanavasthā,
anindriyajatve tu matāvapi saṃskārādyeva kāraṇamastīti kṛtaṃ manaseti bhāvaḥ /
pariharati -- omitīti /
yathā kāraṇasattayā kāryaṃ janitaṃ kāraṇaṃ jñāyate evaṃ manaḥsattayā manoliṅgajñānaṃ janitaṃ mano jñāpayati /
tacca liṅgajaṃ manojñānaṃ manaḥsattāhetukam /
na ca svātmani vṛtivirodhaḥ
na hi manaḥsattāyāṃ manaḥkaraṇaṃ manojñāne vā manojñānaṃ karaṇaṃ yena svātmani vṛttivirodhaḥ syāt /
kevalaṃ vā manaḥ svajñāne karaṇaṃ yenaikatra karmakaraṇatve syātām /
api tu manojñāne liṅgajñānasahitaṃ manaḥ karaṇaṃ tatsvarūpaṃ tu liṅgajñānasāhityāditi na svātmani vṛttivirodhaḥ /
nāpyekasyava kevalasya karmakaraṇabhāva
iti bhāvaḥ /
syādetad liṅgajñānasahitasya manasaḥ karaṇatve mā bhūdekasyaiva karmakaraṇabhāvaḥ svarūpeṇa karmatvāda liṅgajñānasāhityena ca karaṇatvāt /
yadā tu yoginā pratyakṣeṇa mano gṛhyate tadā kathamekasya karmakaraṇabhāva
ityata āha /
yasya tu manaḥ pratyakṣamiti

7.18

NyS_3,1.18: pūrvābhyastasmṛtyanubandhājjātasya harṣabhayaśokasaṃpratipatteḥ //
śāstrārthabhūtābhyudayaniḥśreyasopayoginaṃ paralokaṃ paricikṣiṣuḥ parīkṣāhetu bhūtaṃ saṃśayamāha /
kiṃ punarayamiti /
( 365 / 8) atra vārttikakāraḥ saṃśayaṃ dūṣayan prakaraṇāntarārambhamākṣipati /
etasminnartha iti /
dehendriyabuddhivedanābhyo vyatiriktatvāmātmano darśayatā bālyakaumārayauvanavārddhakabhede 'pi caikātmapratisaṃdhānamarthādupapādayatā śarīranāśādūrdhvamātmasadbhāvo darśitaḥ /
tāvatā ca naḥ prayojanaṃ tatkimavaśiṣyate yatra saṃśayoyatkṛte ca prakaraṇotthānamityarthaḥ /
samādhate /
nānārabhyamiti /
siddhe 'pi dehādivyatireke bālyādiṣu cānugame kimayamātmā ā śarīrotpatterā ca prāyaṇādyāvaddehasaṃtānabhāvī āho khiduparate 'pi dehādisaṃtāne 'nuvartata
evetyeṣa vimarṣo 'dyāpi na nirākṛta iti tannirāsāyedaṃ prakaraṇamārabhyata ityarthaḥ /
bhāṣyaṃ dehabhedāditi /
lyablope pañcamī /
bālyakaumārayauvanavārdhakadehabhedamabhisamīkṣnaya pratisaṃdhānādasyāvasthānaṃ siddhamityarthaḥ /
vārttikam /
abhipretaviṣayaprārthanaprāptāviti /
abhipretaviṣayaprāptāviti vaktavye prārthanāgrahaṇam iṣyamāṇatamatvaṃ sūcayati /
neṣyamāṇaprāptau irṣo 'pi tviṣyamāṇatamaprāptau tenābhipretaviṣayasya prārthanāyāṃ satyāṃ prāptāvityarthaḥ /
hānānaśakyateti /
(366/1) viṣayeṇa viṣayiṇīṃ buddhimupalakṣayati /
aniṣṭo viṣayo maraṇādistasya sādhanamahivnayāghrādistasyopanipātaḥ sannidhānaṃ tasminsati vyāghrādijihāsoraśakyahānametaditi buddhirbhayaṃ sā hi kasyāpi janayati /
iṣṭaviṣayaviyoge sati tatprāptyaśakyaprārthano śokaḥ /
tasyaiva puruṣasya yaḥ prāptyaśakyaḥ tatra prārthanā śokaḥ
ya iṣṭo viṣayaḥ prāptumaśakyastatra prārthanā idaṃ me upapadyatāṃ bhavatviti itthaṃbhūtā ceyaṃ prārthapanā na svarūpeṇa śoka ityata āha /
iṣṭaviṣayaviyoge satīti /
anarhaṇeneti yāvat /
tadayamarthaḥ /
iṣṭaviyoge tatprāptyaśakyatājñānaṃ śoka iti /
anarhaṇena prāptyaśakyatājñānaṃ śocataḥ sūcayati /
pratyakṣabuddhinirodha iti /
pratyakṣagrahaṇena grahaṇamātramupalakṣayati /
tadanugṛhītaḥ smṛtyanugṛhītaḥ /
tadanusaṃdhānaviṣaya iti /
anusaṃdhīyataityanusaṃdhānaṃ smṛte yadanusaṃdheyaṃ tadviṣaya ityarthaḥ /
tathā 'pi smṛtipratyabhijñayoraviśeṣa
ityata āha /
vartamānasya viṣayasya dṛśyasya tadbhāvaviṣaya iti /
dṛṣṭo hi nirālambano bālaḥ skhalanmāturaṅkātpatanasyāniṣṭasādhanatvamanusmṛtyedaṃ ca patanamiti parāmṛṣya tasyāniṣṭasādhanatvamanuprāya rudanmāturmaṅgalyabhuraḥ- sūtraṃ vikṣipya hastau vepamāna upādadānaḥ tasyānayā ceṣṭavayā bhayaśokāvanumīyete ityarthaḥ

7.19

NyS_3,1.19: padmādiṣu prabodhasaṃmīlanavikāravattadvikāraḥ //
dṛṣṭena viśeṣitatvāditi /
( 367 / 14 ) dṛṣṭaśabdena viśeṣito vyavasthāpitaḥ kāryakāraṇabhāvo na śakyo vyudasitumityarthaḥ /
athātmana utpattinirodhānumānamiti /
yadvikāri tadutpattinirodhadharmakaṃ dṛṣṭaṃ yathā padmaṃ tathā cātmā tasmādanitya ityarthaḥ /
yadi dharmopajananamātraṃ vikāraḥ sa ākāśādiṣvapītyanekāntaḥ dharmmadharmiṇośca bhedānna dharmopajananāpāyau dharmiṇi yujyete iti nānityatvānumānaṃ vikārāt /
asmākaṃ svātmanityatve 'numānamastītyāśayena nityatvānumāna māha /
tanna yuktamiti /
sarvadāmūrtatvāditi /
ghaṭādayo 'pyekasmin kṣaṇebhavantyamūrtāḥ parimāṇaviśeṣo hi mūrttiḥ na ca dravyasamānakālotpattirguṇānāmiti tannivṛttyartha sarvadetyuktam

7.20

NyS_3,1.20: noṣṇaśītavarṣakālanimittatvāt pañcātmakavikārāṇām //
pañcātmakānāṃ padmādīnāṃva vikārāḥ pañcātmakavikārā iti

7.21

NyS_3,1.21: pretyāhārābhyāsakṛtāt stanyābhilāṣāt //
sāmānyato 'dhigatasya viśeṣajñāpanārthamiti /
harṣādinā sāmānyata icchāmātramavagataṃ tadviśeṣastu stanyābhilāṣo rāgaścātrokta
ityarthaḥ

7.22

NyS_3,1.22: ayaso 'yaskāntābhigamanavattadupasarpaṇam //
aya--ṇam (sū. 22) // na pūrvābhyastanubandha eva pravṛttikāraṇam /
ayaso 'yaskāntopasapaṇe tadabhāvāt /
yadi ca bālakasya pūrvābhyastasmṛtyanubandho bhavejjātyandhabadhirādayastajjanmānubhūtān gandhasparśān jātyantarānubhūtān rūpasparśādīnapi vyācakṣīrannityabhiprāyaḥ /
vikalpya dūṣayati /
kimidamiti /
( 369 / 2 ) yauvanādyavasthāyāṃ cetanasya pravṛttiḥ kṣīrādau pūrvābhyastasmṛtyanubandhahetukā pratīteti bālyāvasthāyāmapi cetanasya taddhetukaiva bhavitumarhati tena hetunā cetanapravṛtteḥ svābhāvikasambandhāvagamād vahnineva dhūmasya /
evaṃ vyavasthite yatra smṛteḥ kāryaṃ dṛśyate tanmātraviṣayaiva bālaspaya smṛtivyamiti nānyatra /
na ca ya eka smarati tenāparamapi smartavyamiti kaścinniyamaheturasti yena jātyandhabadhirādayo rūpādibhedān vyācakṣīran adṛṣṭaparipākodbodhitasya saṃskārasya tanniyamena niyamopapatteḥ /
adyatva'pi cānubhūteṣu kasya cideva smaratyātmā na sarvasyeti

7.23

NyS_3,1.23: nānyatra pravṛttyabhāvāt //
bhāṣya na ca stanyābhilāṣaliṅgamanyaditi /
stanyābhilāṣo liṅgamasya nimittāntarasya tattathoktam /
anyatra loṣṭādau loṣṭāderiti yāvat /
ṣaṣṭhīsaptamyorabhedārthatvāt /
etaduktaṃ bhavati loṣṭāderanyasyāyaskāntapravṛttyabhāvāda
ayasaśca sanimittamupasarpaṇamiti pūrvaṃ vyākhyātam /
saṃprati tvanyathā vyācaṣṭe ayasaḥ khalvapīti /
nipātasamudāyaḥ kalpāntaraṃ dyotayati

7.25

NyS_3,1.24: vītarāgajanmādarśanāt //
pūrvānubhūtaviṣayānucintanamiti /
ekaviṣayaḥ smṛtipravāho vijātīyapratyayāsaṃbhinnaścintanaṃ,
taccānubhavaśca paścādbhavatītyanucintanaṃ,
na ca tatsmṛtimantareṇa bhavati, na hi tatra pravāhaḥ pravāhiṇaṃ vināsti tadevānucintanaṃ pūrvānubhūtaviṣayaprārthanārthaḥ saṅkalpaḥ prārthanā saṅkalpaḥ sa ca pūrvānubhūtaviṣaya
ityarthaḥ /
athāsminnevajanmani indriyajo viṣayānubhavo 'nvayavyatirekāvadhāriteṣṭopāyatāsahākarī kasmād rāgaheturna bhavatītyata āha vārtikvakāraḥ /
na viṣayāvagamāsamartheṣviti /
tadanena pūrvānubhavaśca viṣayāṇāmanyasmin janmanīti bhāṣyaṃ vyākhyātam

7.24

atrāyamuditānuvāda iti bhāṣyam /
tasyārthaḥ uditamidaṃ codyam ayaskāntadṛṣṭāntena codyena, tathāpi tasyānuvādo nidarśanārthaḥ /
pūrvamayaskānto nidarśanamidānīṃ tu ghaṭādīnāmutpadyamānānāṃ rūpādayo nidarśanamiti tadarthamityarthaḥ /
codyasyoditānuvādatvātparihāro 'pyuditānuvāda
eveti /
tanmayatvādrāga iti /
( 370 / 3 ) abhyupetyādṛṣṭakāraṇatvaṃ rāgādīnāṃ parihṛtaṃ paramārthatastu tanmayatvādrāga
ityarthaḥ /
syādetad yadi pūrvābhyastasmṛtyanubandhādrāgādīnāmutpādo hanta manuṣyajanmānantaraṃ prāptakarabhabhāvasya manuṣyajanmocitānāṃ bhāvānāmānantaryāttadanurūpā eva rāgādayo bhaveyurna karabhabhāvānurūpāḥ karabhajāterasya vijātīyajanmasahasravyavahitatvādata
āha /
jātiviśeṣācceti /
karmaṇaḥ saṃskārodbodhakatvātkarabhajātyarthena karmaṇā janmasahasravyavahitāpi karabhabhāvanodbodhyate nānantarāpi manuṣyabhāvanā prāyaṇābhibhūtetibhāvaḥ

7.25

NyS_3,1.25: saguṇadravyotpattivattdutpattiḥ ? //
nanu saguṇadravyotpattivaditi sādhanapakṣe mā bhūdanaikāntikāpādanapakṣe tu ko doṣa ityata āha vārtikakāraḥ /
anaikāntikapakṣe sūtraṃ na kasmāt noktottaratvāt /
uktottarametadyata
iti

7.26

NyS_3,1.26: na saṃkalpanimittatvādrāgādīnām //
// api ca manuṣyatvena tulyatve 'pi prajñāmedhāprakarṣanikarṣabhedadarśanāt prāgbhavīyābhyāsakalpanā adyatve 'pi hi śāstrābhyāsastadgocaraprajñāmabhivardhayannanvayavyatirekābhyāmanubhūyate so 'yamiha janmanyakṛtaśāstrābhyāsasya tadviṣayaḥ prajñāmedhātiśayaḥ prāgbhavīyābhyāsātiśayaṃ svakāraṇamavagamayati, janasya tiryagādijātiśatavyavadhānaparimlānaprāgbhavīyasaṃskārasya prajñāmedhānikarṣa iti kalpanīyaṃ tasmānnityasyātmanaḥ karmāvidyānibandhano 'nādireṣo ' nekavidhaśarīraparigrahaparityāgapravāho 'pavargānta
iti siddham

7.28

NyS_3,1.27: pārthivaṃ guṇāntaropalabdheḥ //
ātmānantaramuddiṣṭaṃ śarīraṃ parīcikṣiṣamāṇo 'vāntarasaṅgatimāha bhāṣyakāraḥ anādiścetanasya śarīrayoga
ityuktam /
parīkṣopayoginirvedasādhanatvamāha /
svakṛtakarmeti /
parīkṣāpūrvarūpaṃ saṃśayamāha /
kiṃ ghrāṇādivaditi /
ekadvitricatuḥpañcaprakṛtikatāmāsthiṣata śarīrasya vādinaḥ so 'yaṃ saṃkhyāvikalpaḥ /
atra vārtikakāraḥ svātantrayeṇa śarīraparīkṣāyāṃ saṅgatimāha /
ātmānantaramiti /
bhāṣyamatena saṅgatimāha /
atha veti /
avāntarasaṅgatestātparyamāha tasmin parīkṣyamāṇa iti /
mānuṣaṃ śarīraṃ pārthivaṃ gandhavattvāt pārthivaparamāṇuvaditi /
na kāraṇaṃ kāryasyātmā tatkathamekātmakamityata
āha /
ekātmakamityekasvabhāvaṃ svo bhāvo bhavitṝṇāṃ jātiḥ ekajātīyasamavāyikāraṇatve hi tattdekajātīyaṃ syād nānyathetyarthaḥ /
paroktān hetūnanyathāsiddhayiṣyaprathamaṃ tāvatsuhṛdbhāvenāha natvidamabādibhiriti /
( 371 / 3 )
NyS_3,1.28: pārthivāpyataijasaṃ tadguṇopalabdheḥ
NyS_3,1.29: niḥśvāsocchvāsopalabdheś cāturbhautikam
NyS_3,1.30: gandhakledapākavyūhāvakāśadānebhyaḥ pāñcabhautikam
paroktasādhanamanyathāsiddhamuktvā bādhakamuktaṃ bhāṣyakṛtā tadanubhāṣya vārtikakāro vyācaṣṭe /
tadidamanekaprakṛtīti /
pṛthivyudakābhyāmārabhyamāṇamagandhaṃ kāraṇagandhasyaikasyānārambhakatvāt /
ayamabhisandhiḥ pṛthivyāpyaparamāṇū tāvannaikaṃ dvyaṇukamārabdhumarhataḥ
tayo rūparasasparśavattvena tadārambhasambhave 'pi gandhavattvābhāvaprasaṅgāt /
evaṃ pārthivāṇusamavetasya gandhasyaikatvenānārambhakatvāt /
nāpi pārthivaramāṇudvayamekaścapāthasīyaḥ paramāṇurityaṇūnāmārambhakatve gandhavattvopapattiriti sāmpratam /
paramāṇūnāṃ bahūnāmanārambhakatvāt /
tathā hi trayaḥ paramāṇavo na kāryadravyamārabhante paramāṇutve sati bahutvasaṃkhyāyuktatvād
ghaṭopagṛhītaparamāṇupracayavat /
ārambhakatve teṣāṃ ghaṭopagṛhītānāṃ kapālaśarkarācūrṇakramo ghaṭanāśe nopalabhyeta dvyaṇuke ca vijātīyānārambhakatve siddhe tenaiva dṛṣṭāntenānyatrāpi vijātīyenārambho niṣedhyaḥ /
etena pārthivāvayavānāṃ mahatāṃ pāthasīyairavayavaiḥ śarīrārambhaḥ pratyuktaḥ
vijatīyānāmanārambhakatvasya dṛṣṭāntadharmiṇi viniścayāditi /
tadanena vārtikakṛtā ṣaḍviṃśatikalpā nirākṛtā iti /
yadi punarekaikaṃ kāraṇaṃ syāt tataḥ kiṃ bhavedityata āha /
ekakāraṇatve tviti /
( 372 / 6 ) nityaṃ nirapekṣamekaṃ kāraṇamiti satatotpattiḥ kāryasya bhavet /
kāraṇavināśāttadvibhāgādvā dravyaṃ vinaśyati na caikasya kāraṇasya nityasya vināśo 'sti /
na ca bibhāgaḥ tasya sadvitīyavastvāśrayatvāt /
ekasya ca dvitīyābhāvāt /
vināśakāraṇābhāpavātkṛtakanityatvaprasaṅgarūpamasahāyamekamavayavini na rūpamārabhata iti nīrūpo 'vayavī tathā ca rūpasaṃskārābhāvenāvayavī nopalabhyetetyarthaḥ

7.31

NyS_3,1.31: śrutiprāmāṇyācca //
spṛtirutpattirityarthaḥ /
nyāyasiddhamarthaṃ śrutirūpodbalayati na punarasya prāpikā sāṃkhyarāddhāntābalambanenāpyasyāḥ kathaṃ cidupapatteḥ

7.32

NyS_3,1.32: kṛṣṇasāre satyupalambhād vyatiricya copalambhātsaṃśayaḥ //
uddeśakramānurodhāccharīrānantaramindriyāṇāṃ parīkṣāṃ pratijānīte bhāṣyakāraḥ /
athedānīmindriyāṇi prameyakramaṇeti /
tatra parīkṣāpūrvarūpaṃ saṃśayamāha /
kimāvyaktikāni āho svidbhautikānīti /
upalakṣaṇaṃ caitat /
yadāpi bhautikāni tadāpi kiṃ kṛṣṇasāraṃ yadetadupalabhyate tadevendriyam
āho tadadhiṣṭhānaṃ taijasamityapi saṃśayo draṣṭavyaḥ /
vipratipatteḥ saṃśayaḥ /
tatra pūrvaḥ sāṃkhyanaiyāyikayorvipratipatteḥ /
uttarastu saugatanaiyāyikayoriti /
āvyaktikatvamāhaṅkārikatvaṃ draṣṭavyam /
ahaṅkārāddhi buddhivikārādvaikārikāpadekādaśendriyāṇi jāyanta iti sāṃkhyāḥ /
āvyaktikatvaṃ tvavyaktasya mūlakāraṇatvāduktam /
vipratipattibījaṃ pṛcchati /
kutaḥ saṃśaya iti vipratipattimāha kāraṇe kāryopacārāt /
uttaraṃ kṛṣṇasāre satīti /
kṛṣṇasāre satyupalambhāt kṛṣṇasārameva cakṣuriti bauddhāḥ /
vyatiricya copalambhāt tadatiriktaṃ taccāhaṅkārikam /
ahaṅkārasyapa vibhutvenāpratidhātāt /
bhautikatve kācābhrapaṭalādibhirbhautikaiḥ pratighātaprasaṅgāditi sāṃkhyāḥ

7.33

na pradīpādibhiranekāntāditi /
vartideśasyena piṇḍitena tejasā pradīpenānekāntāt /
prabhā hi visāriṇī tamarvaṃ prāpya prakāśayatiṃ na tu pradīpa ityarthaḥ /
viṣayībhāvāditi cediti /
utpādaviśeṣa eva sa tādṛk cakṣurarthakṣaṇayoryato 'prāptayorapi viṣayaviṣayibhāvādvedyavedakatvaṃ,
na cāyaṃ vyavahitaviprakṛṣṭayoriti na tayorvedyavedaka bhāva ityarthaḥ /
nirākaroti noktottaratvāt /
sa evārtho viprakaṣṭo na viṣayaḥ sannikṛṣṭaśca viṣaya ityekasya viṣayībhāvastadabhāvaścāyuktaḥ kṣaṇabhaṅgaśca niṣetsyata iti bhāvaḥ
NyS_3,1.33: mahadaṇugrahaṇāt //
tatra sāṃkhyamutthāpya bauddhapakṣaṃ dūṣayati /
abhautikānīti /
kṛṣṇasārādhikagrahaṇe vivakṣiter 'thagrahaṇaṃ saṃpātāyātaṃ na tu tadatra vivakṣitam asādhakatvāditi /
dhānā aṅkuraḥ //
abhautikatvaṃ tu vpayāpakatvāditi /
( 374 / 2 ) tadyathā vijñānādyabhautikaṃ mahaccāṇu ca gṛhṇātītyarthaḥ /
ekadeśimatena dūṣaṇamāha /
na bhaumikeṣu pradīpādiṣviti /
nanu buddhiryadi mahadaṇvoḥ prakāśanaṃ tat kimidānīṃ sarvasyaivāprakāśanamityata āha /
avadhāparitasyatvarthasyeti /
naca hānopādānopekṣābuddhayo 'ṇvyo mahatyo veti bhāvaḥ /
pūrvapakṣyāha nendriye 'pi samānatvāditi /
tadevamekadeśino 'sādhāraṇatvāpādane pūrvapakṣiṇāpava dūṣite siddhāntyāha /
abhūtātmakaṃ vyāpakaṃ ceti /
sāṃkhyaḥ śaṅkate /
vṛttiriti /
indrayāṇāṃ vṛttayo jñānahetavaḥ pratiṣidhyantaityarthaḥ /
yugapadanekagrahaṇaprasaṅgācceti /
yadyapi sāṃkhyīyarāddhānte dīrghāṃ śaṣkulīṃ bhakṣayato gugapadanekajñānotpattirabhimatā tathā pi kvacit kramo 'pi dṛśyate sa na syād
vṛttimato 'vasthāne tadabhinnā vṛttirapyavatiṣṭhata iti tanmātrādhīnotpattīnāṃ vijñānānāṃ kramo na syāditi bhāvaḥ /
ubhayaṃ neṣyata iti /
( 376 / 4 ) vṛttibhyo 'nanyatvaṃ vṛttimato neṣyate nāpi vṛttīnāmananyatvaṃ vṛttimata ityarthaḥ

7.34

NyS_3,1.34: raśmyarthasaṃnikarṣaviśeṣāt tadgrahaṇam //
naiyāyikaḥ sāṃkhyaṃ dūṣayati // raśmya...ṇam (sū. 34) //
āhaṅkārikatve cakṣurna pratihanyate yadi tat kācābhrapaṭalāntaritaprakāśavat kuḍyāntaritamapi prakāśayet /
na caivamasti,
tasmātkṛṣṇasārādhiṣṭhānaṃ teja eva bhautikaṃ prāpya gṛhṇāti kuḍyāntaritaṃ tvarthamaprāptaṃ na gṛhṇāti /
kācābhrapaṭalāntarite tu vakṣyati /
bhūyo 'vayavasannikarṣānugraha
iti /
indriyāvayavānāmarthāvayavaiḥ indriyāvayavānāmarthena
arthāvayavānāmindriyeṇa indriyasyārtheneti

7.35

NyS_3,1.35: tadanupalabdherahetuḥ //
tadanupalabdheriti /
nopalabdhilakṣaṇaprāptamanupalabhyamānaṃ śakyamanumātuṃ naraviṣāṇādīnāmapyanumānaprasaṅgādityarthaḥ

7.36

NyS_3,1.36: nānumīyamānasya pratyakṣato 'nupalabdhirabhāvahetuḥ //
parihāraḥ nānumīyamānasyeti /
satyamanupalabdhinalakṣaṇaprāptamanupalabhyamānaṃ na śakyamanumātuṃ na tu mahattvādyevopalakṣaṇaprāpterapi tu rūpaviśeṣo 'pi /
na cāsau viśeṣa udbhavasamākhyātaḥ kṛṣṇasārādhiṣṭhānaspaya cakṣuṣo 'stītyarthaḥ

7.37

NyS_3,1.37: dravyaguṇadharmabhedāccopalabdhinimayaḥ //
yatropalabdhistatraitaditi sūtrārthaḥ /
tato mahattvādiṣu madhye yatkiṃ cidekaṃ vaktavyaṃ sūtrakāreṇa yatropalabdhistatraitadityakasmādeva siddheranekopādānavaiyarthyaṃ tasmātsambhāvanāyogyatābhidhānapadaṃ sūtram //
nanu yathāśrutaṃ mahattvādyupalabdhikāraṇamasti cākṣuṣasya raśmeriti kasmādayaṃ nopalabhyata ityata āha /
dravyaguṇadharmeti

7.41

NyS_3,1.38: karmakāritaścendriyāṇāṃ vyūhaḥ puruṣārthatantraḥ //
anekaraśmisannidhāne sparśasyodbhūtau satyāṃ dravyaṃ dahyeta rūpodbhūtau satyāṃ vyavahitatvādādau nipatitena cakṣurantareṇa dravyasyānupalabdhyā bhavitavyam /
śaṅkate athāneketi /
( 379 / 9 ) nānānayanāvayavaireko 'sau nayanāvayavyārabhyataityarthaḥ /
nirākaroti evaṃ satīti /
nānānayanāvayavairārabdha eko 'sau nayanāvayavī samagrāsamagracakṣuḥpuruṣasādhāraṇa
ityupalabdhistulyā syādityarthaḥ //
NyS_3,1.39: madhyandinolkāprakāśānupalabdhivattadanupalabdhiḥ //
NyS_3,1.40: na rātrāvapyanupalabdheḥ //
na hi yadyasyābhibhāvakaṃ tattasya vyañjakamiti /
( 380 / 17 ) rātrau yad loṣṭatejaso 'bhibhāvakaṃ divā kathaṃ tadevāsya vyañjakaṃ yena tadabhāvādrātrau loṣṭatejo nopalabhyeta ityarthaḥ /
apiśabdādgamyata
iti /
na rātrāvapīti sūtragatādityarthaḥ // 39-40 //
NyS_3,1.41: bāhyaprakāśānugrahādra viṣayopalabdheranabhivyaktito 'nupalabdhiḥ //
so 'yaṃ cakṣuṣo raśmiḥ kimabhāvānnopalabhyate kiṃ vā 'nudbhūteratrāha bhāṣyakāraḥ upapannarūpā ceyamanabhivyaktito '
nupalabdhiriti yojanā /
anabhivyaktito 'nudbhūterityarthaḥ /
atra heturbāhyaprakāśānugrahādviṣayopalabdheḥ
viṣayaśca svaṃrūpamātmano 'nyacca /
etaduktaṃ bhavati yadupalabdhau bāhyaprakāśamanugrāhakamapekṣate tasyānudbhūterevānupalabdhirna tvabhibhūteḥ
yathā hemante viṣaktāvayavasyāpyasya dravyasya /
āpyaṃ hi dravyaṃ viṣaktāvayavaṃ svaviṣayopalabdhau bāhyaprakāśānugrahamapekṣamāṇaṃ dṛṣṭaṃ cakṣurapi ca viṣayopalabdhau bāhyaprakāśamapekṣate nirāloketasyāpravṛtteḥ /
tasmādviṣayopalabdhau bāhyaprakāśāpekṣatvāttadanudbhūtyā na pratīyate na punarabhibhūtyeti siddhaṃ prakṛtam /
tadetadvārtikakāro vyācaṣṭe /
tasya vidyamānasyeti

7.42

NyS_3,1.42: abhivyaktau cābhibhavāt //
kasmātpunarnāyanasyeti /
asyottaram /
abhibhavanīyasya rūpamāha /
yadudbhūtarūpamiti /
( 381 / 7 ) tadvaidharmyamanudbhūtarūpasyāha /
anudbhūtarūpaśceti /
anudbhūtarūpasyābhibhavābhāve nidarśanamāha /
yadanudbhūtarūpamiti /
bāhyaprakāśānugrahāpekṣasya cābhibhavābhāve nidarśanamāha /
yacca bāhyaprakāśānugrahāpekṣamiti /
kṛṣṇasāraṃ raśmimadityucyamāne prasannāndhasyāpi kṛṣṇasāraṃ raśmimatsādhyeta tathā cāpasiddhānta
ityata āha /
vipratipattiviṣaya iti /
tena vipratipativiṣayaḥ kṛṣṇasāraṃ rūpaṃ ca raśmimaditi sādhyanirddeśaḥ /
upalabdhau nimittattvādityucyamāne gandhādibhiranaikāntikaṃ syādata uktaṃ rūpolabdhāviti /
rūpasākṣātkāra ityarthaḥ /
tathāpi sannikarṣādibhiranaikāntikamata
uktaṃ dravyatve satīti /
tathāpi manasānaikāntikamata
uktaṃ niyataspaya sādhanāṅgasyeti /
asādhāraṇasya sādhanāṅgatve satīti /
manasastu sādhāraṇasya sādhanāṅgasya rūpopalabdhau nimittatvam /
sādhanaṃ samudāyastadaṅgamavayavaḥ /
atha veti /
dravyatve sati niyatatve cārthaprakāśakatvādityucyamāne ghrāṇādibhiranaikāntikaṃ syādata uktaṃ sphaṭikādivyavahiteti

7.43

NyS_3,1.43: naktañcaranayanaraśmidarśanācca //
mānuṣaṃ cakṣūraśmimaditi /
rūpādyupalabdhinimittatvāditi sāvadhāraṇaṃ rūpādīnāmeveti /
tena na manasā 'naikāntaḥ /
tathāpi sannikarṣeṇānaikānta ityata uktamaprāptisvabhāvatva
iti /
itaśca bhautikānīndriyāṇi cakṣūrasanatvagghrāṇānītyarthaḥ /
tathāpi śrotrasya rūpaṃ na jñāyate kīdṛśaṃ tadityata
āha /
bhūtaṃ śrotram /
( 382 / 3 ) arthaprakāśakatvādityucyamāne manasānaikāntikamata āha prāpteti /
na hi rūpādibhiḥ sahāsti manasaḥ prāptistathāpi manasyevāyaikāntaḥ
āntaraṃ hi duḥkhādi manaḥ prāpya prakāśayatyata
āha bāhyeti /
tathāpi sannikarṣādṛṣṭādibhiranaikānto 'ta
āha /
dravyatve satīti /
śaṅkābhāṣyaṃ jātibhedavadandriyabheda
iti cet /
nirākaroti dharmabhedamātraṃ cānupapannam /
vṛṣadaṃśanayanasya raśmimatvaṃ mānuṣanayanasya tu na tattvamiti yo 'yaṃ dharmabhedaḥ sa eva mātraṃ taccānupapannam /
co 'vadhāraṇe bhinnakramaḥ /
anupapannameveti yojanā /
kuto 'nupapannamityatra hetumāha āvaraṇasyeti /
tathā hi dhūmavatvaṃ parvate rasavatyāṃ cānyat tathā'pyeṣa viśeṣo 'syāgnimattvānagnitve pratyaprayojakaḥ /
evaṃ biḍālatvamanuṣyatve aprayojake ityarthaḥ

7.47

NyS_3,1.44: aprāpyagrahaṇaṃ kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritopalabdheḥ //
NyS_3,1.45: kuḍyāntaritānupalabdherapratiṣedhaḥ //
NyS_3,1.46: apratīghātāt saṃnikarṣopapattiḥ //
so 'pratihanyamāna
iti /
sa raśmirapratihanyamānaḥ kācena kācaṃ vyatibhidyārthena sambadhyate kācāntargatena // 44-46 //
NyS_3,1.47: ādityaraśmeḥ sphaṭikāntaritepi dāhye 'vighātāt //
vārtikam avyūhyamānāvayavadravyānupraveśa
iti /
( 383/ 10 ) yasya dravyasya bharjanakapālāderavayavā na vyūhyante pūrvotpannadravyārambhakasaṃyoganāśena dravyāntarajanakasaṃyogotpādanaṃ vyūhanaṃ tanna kriyante tasya dravyasya bharjanakapālāderavyūhyamānasyāvayavavyūhanamavayavino 'pīti avyūhyamānasyetyuktam /
tasya bharjanakapālāderantarāvayavairyo 'bhisambandho vahneḥ so 'pratighātaḥ /
etaduktaṃ bhavati sāntaratvādavayavidravyāṇāṃ tadavināśenāgneryo 'nupraveśaḥ so 'pratighāta
iti /
praveśe 'pratighātamuktvā niḥsaraṇai 'pyavighātamāha /
antarvyavasthitasya vā dravyasya madhūdakāderbahiravasthitahastādiprāptiḥ
tasya kīdṛśasya bahirityata āha /
avyūhyamānāvayavasya śalākādestasya bahiriti

7.52

NyS_3,1.48: netaretaradharmaprasaṅgāt //
NyS_3,1.49: ādarśodakāyoḥ prasādasvābhāvyād rūpopalabdhivattadupalabdhiḥ //
dravyāntarāsaṃpṛktadravyasamavāyaḥ svacchatetyarthaḥ /
prasaṅgātpratibimbabhramotpādakramamāha /
ādarśādiṣviti /
( 384 / 10 ) yadabhimukhamagramiti /
draṣṭuḥ puruṣasyābhimukhaṃ nayanaraśmeḥ parāvṛttasyāgraṃ tadabhimukhaṃ mukhādi paśyati /
sārūpyanibandhanatvādvibhramāṇāṃ sārūpyamihāpyāha /
yathā 'grato 'vasthitasya puruṣasya mukhaṃ locanarocirapraśmisambandhabhimukhamevametaditi /
nanvādarśapratihataśced nayanaraśmiḥ parāvṛttaḥ kathaṃ paścādabhimukhavibhramahetuḥ hanta bhoḥ pātamātrādādarśajñānena bhavitavyaṃ paścātpratimbivibhrameṇa,
na caivamasti yaugapadyapratibhāsādityata āha /
ādarśeti /
kutastarhi maṇikṛpāṇāderdarpaṇataleṣu nānānirbhāsaḥ pratibimbāvabhāsa ityata āha
ādarśarūpānugrahāditi // 48-49 //
NyS_3,1.50: dṛṣṭānumitānāṃ niyogapratiṣedhānupapattiḥ //
NyS_3,1.51: sthānānyatve nānātvād avayavinānāsthānatvācca saṃśayaḥ //
saṃprati teṣāmevendriyāṇāmekānekatve parīcikṣiṣuḥ saṃdigdhe /
athāpi khalvekamiti /
praśnapūrvakaṃ sūtramavatārayati /
kutaḥ saṃśayaḥ
// sthānā--yaḥ (sū. 51) //
tatra ke cididaṃ sūtraṃ bhāṣyamatānapekṣaṃ yathāśruti vyācakṣate /
taddūṣaṇapuraḥsaraṃ bhāṣyavyākhyānaṃ gṛhītu yathāśruti vyākhyānaṃ pareṣāṃ sūtrapāṭhapūrvakamupanyasyati /
eke tviti /
( 385 / 13 ) anupapannarūpaścāyamiti /
atra hi yathāśruti sthānānyatva iti niyittasaptamyā nānātvasya bījaṃ sthānānyattvamuktaṃ na tvekatvasyeti /
ekatvasya tu bījaṃ nānāsthānatvaṃ yathoktam /
avayavinānāsthānatvāditi /
avayavītyekatvamupalakṣayati /
sthānānyatvaṃ ca sthānasyānyatvamucyate /
nānāsthānatvaṃ ca nānāsthānāni yasyetyanyapadārthaḥ sthānānyatvādanyaḥ
na tu dharmadvayaṃ sākṣātsaṃśayakāraṇamityekatarasyaikānekasādhāraṇyaṃ vācyam /
tatra yadi tāvadevaṃ kriyate saṃśayaḥ sthānānyatve nānātvaikatvadarśanāditi /
yadā sūtrārthālocanenaikatve sthānānyatvasyādarśanānna samānadharmaḥ sūtraṃ khalvekatve nānāsthānatvamāha na sthānānyatvam /
anekatvamātre hi taduktaṃ sūtrakāreṇa sthānānyatve nānātvāditi /
atha nānāsthānatve satyekatvānekatvadarśanātsaṃśaya
iti etad dūṣayati /
tadā dravyaṃ nānāsthānamanekaṃ na kiṃ cid dṛṣṭaṃ sūtram /
avayavinānāsthānatvāditi sūtraṃ nānāsthānatvenaikatvamāha na tu nānātvamapi yatpunarghaṭādyanekaṃ na tannānāsthānamuktaṃ sūtrakṛtā /
api tu sthānānyatvaṃ sūtrakṛtoktaṃ sthānānyatve nānātvādityanena dūṣaṇabhupaṃsaharati /
so yaṃ saṃśaya ubhayathā 'nupapanna indriyeṣu yathāśrutasūtraparigraheṇa
ubhayathā sthānānyatvena nānāsthānatvena cetyarthaḥ /
tadevaṃ paravyākhyānaṃ daṣayitvā bhāṣyakārīyasya vyākhyānasya yuktatvamāha sthāneṣu tu yuktaḥ /
sthāneṣvitinimittasaptamī nānāsthānatvanimitta
indriyeṣvekatvānekatvasaṃśayo yuktaḥ nānāsthānaṃ khalvekamavayavidravyaṃ dṛṣṭamanekaṃ ca bhinnabhājanagataṃ phalamiti /
indriyaviṣayaṃ nānāsthānatvanimittakaṃ saṃśayamāha /
kiṃ nānāsthānānīndriyāṇi uta nānāsthānamekamindriyamiti /
tadidamuktaṃ bhāṣyakāreṇa bahūni dravyāṇi nānāsthānāni dṛśyante nānāsthānaśca sanneko 'vayavī ca /
tenendriyeṣu bhinnasthāneṣu saṃśaya iti /
sūtre 'pi sthānānyatve ityanena nānāsthānatvamevopalakṣaṇīyamityavirodhaḥ /
yathāśrutastu na sūtrārtha ityāha /
indriyeṣu tu na sthānanānātvātsambhavati /
na ca nānāsthānatvāditi /
( 386 / 1 ) kiṃ tvindriyaviṣayo nānāsthānatvādeva saṃśayo bhāṣyakārīyaḥ sādhīyānityarthaḥ /
tadevaṃ paroktaṃ saṃśayabījaṃ dūṣayitvā bhāṣyakārīyaṃ saṃśayabījaṃ darśayitvā vārttikakāraḥ svātantryeṇa saṃśayabījamāha /
śarīravyatirekitvātsattvācca saṃśaya iti // 50-51 //
NyS_3,1.52: tvagavyatirekāt //
pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti /
tvaga--t (sū. 52) //
kaḥ punaravyatireka iti /
ghaṭādiprāptaṃ cakṣastvaco vyatiricyata eveti bhāvaḥ /
uttaram /
sarvādhiṣṭhānasambandha iti /
sautrasyāvyatirekaśabdasya vyākhyānāntaramāha /
sati bhāvo veti /
tadanena yasyāṃ ca satyāmiti bhāṣyaṃ vyākhyātam /
co vikalpārthaḥ /
siddhāntabhāṣyaṃ nendriyeti /
lokavirodha iti /
lokyate jñāyate 'neneti lokaḥ pramāṇaṃ tadvirodha
ityarthaḥ /
anekena cānindriyeṇeti /
śarīraṃ pārthivaṃ bhūtāntarasampṛktaṃ ca tadindriyādhiṣṭhānāni śarīrāvayavabhūtāni pṛthivyādinā vyāptānītyanekāntaḥ /
na vyāghātāditi /
paradoṣodbhāvanapaṃra na punaratvagavayavatvamindriyāntarāṇāmabhimatamiti

7.53

NyS_3,1.53: na yugapadārthānupalabdheḥ //
evaṃ bhāṣyakārīyasiddhāntamutatvā sautrasiddhāntamāha /
sūtreṇa cābhisambandhaḥ siddhāntasya // ( 387 / 8 ) na yu--bdheḥ (sū. 53) //
naitadastyekamindriyamiti /
kasyād ? yugapadarthānupalabdheriti /
tadetatsūtraṃ bhāṣyadṛṣṭyā vyācaṣṭe vārttikakāraḥ /
yasyaikamindriyamiti /
tadvetadvyākhyānaṃ dūṣayati /
naikendriyagrāhyāṇāmiti /
bhāṣyavyākhyānaṃ dūṣayitvā sūtramanyathā vyākhyātuṃ bhūmiracanāṃ karoti /
evaṃ bruvāṇa
ekendriyavādīti // ( 388 / 5 ) sāmi--ardham /
ekamapīndriyamardhaṃ prāpya gṛhṇāti aprāptaṃ cārdhamekadeśa iti yāvat /
karaṇadharmamatikrāmantaṃ prati yugapadupalabdhiprasaṅgo dūṣaṇamityarthaḥ

7.54

NyS_3,1.54: vipratiṣedhācca na tvagekā //
ekatvapratiṣedhādeva pāriśeṣyānnānātvaṃ setsyatītyata āha nāsādhanā kriyeti /
( 389 / 7 ) ekatvaṃ ca kathamiti /
na śakyaḥ pakṣo dūṣayitumityuktam /
pṛcchati /
kathaṃ tarhīti /
uttaram /
pratiṣedhāccānantaramiti /
yadyapyanantaraśabdaprayoge pañcamī na smaryate tathā 'pyanyaśabdasyādhyāhāreṇa pañcamī vyākhyeyā /
anantaraṃ pratiṣedhādanyaḥ sthāpanāheturiti yojanā /
atha veti /
vyatirekī heturdvayorviruddhayorekataraniṣedhenaikata(nīṃ)raṃ vyavasthāpayati /
yathā nairātmyaniṣedhena jīvaccharīraspaya sātmakatvamiti

7.55

NyS_3,1.55: indriyārthapañcatvāt //
sūtramākṣipati /
idaṃ tu sūtramiti /
eṣa nyāyo mayā vāco bhaṅgyā sūtrita
ityarthaḥ

7.56

NyS_3,1.56: na tadarthabahutvāt //
pūrvapakṣiṇaḥ sūtram /
na ta--t (sū. 56) //
pūrvapakṣamākṣipati na virodhāditi /
pūrvapakṣiṇaḥ samādhānaṃ nāsādhanāditi

7.60

NyS_3,1.57: gandhatvādyavyatirekād gandhādīnāmapratiṣedhaḥ //
siddhāntaḥ--- gandha--dhaḥ (sū. 57)
NyS_3,1.58: viṣayatvāvyatirekādekatvam //
NyS_3,1.59: na buddhilakṣaṇādhiṣṭhānagatyākṛtijātipañcatvebhyaḥ //
yasyādhiṣṭhānaṃ bhinnamiti /
( 391 / 10 ) bhinnaṃ niyatam /
etaduktaṃ bhavati rūpavyañjakasya kṛṣṇasāramevādhiṣṭānaṃ na karṇaśaṣkulyādi evamanyatrāpi draṣṭavyam /
yasya punaḥ siddhāntino 'dhiṣṭhānābhedastathā ca tadadhiṣṭhānasyendriyasyāpi bhedaḥ tasyaikādhiṣṭhānavināśena tadgatasyendriyasya vināśe 'pyadhiṣṭhānāntarāśritasyendriyāntarasyāvasthānamiti naikādhiṣṭhānanāśe sarvādhiṣṭhānanāśātsarvendriyanāśalakṣaṇaḥ
tathaikādhiṣṭhānāvasthāne sarvendriyāvasthānalakṣaṇo doṣa iti /
iṣṭāniṣṭopekṣaṇīya iti /
upekṣaṇīyasyāpi puruṣārthatvaṃ bhavati kena citprakāreṇa, yadi hi tatra puruṣaḥ pravartate tato niṣphale karmaṇi pravṛttaḥ puruṣastapyeta /
duḥkhaṃ karmetyanu bhavo lokasya, upekṣaṇīyatve tu tanna tasya bhavati // 58-59 //
NyS_3,1.60: bhūtaguṇaviśeṣopalabdhestādātmyam //
tatra pārthivaṃ ghrāṇaṃ rūparasagandhasparśeṣu niyamena gandhasya vyañjakatvād bāhyapārthivavaditi /
yathā hi mṛgamadagandhavyañjakāḥ kukkuṭoccārādayaḥ pārthivā ityarthaḥ /
na cātapenānekāntaḥ /
na hyatapo gandhavyañjako 'pi tu jalābhibhūto gandho dravyāṇāṃva nopalabhyate kevalaṃ jalamātayo 'panayati na tu gandhaṃ dravyasyābhivyanakti tasmānnānekāntaḥ /
evaṃ rasanamindriyamāpyaṃ gandhādiṣu madhye niyamena rasasya vyañjakatvād
dantāntarasyandamānodakavinduvat /
na khalu viśuṣyadāsyo modakādirasamanubhavati /
evaṃ taijasaṃ cakṣuḥ gandhādiṣu madhye niyamena rūpasya vyañjakatvāt pradīpādivat /
evaṃ vāyavīyaṃ tvagindriyaṃ gandhādiṣu madhye sparśasyava vyañjakatvāt svedodabinduśatisparśavyañjakavyajanapacanavat /
niyamagrahaṇaṃ manonivṛttyartham /
madhya iti cāvadhāraṇasiddhyartham /
anyathā ghrāṇādīnāṃ gandhatvādivyañjakatvenāvadhāraṇaṃ na syāt /
tadetadāha /
evaṃ śeṣeṣviti /
( 392 / 19 ) evaṃ cendriyapañcatvena hastapāyūpasthavācāmindriyatvaniṣedho 'pi sūcita indriyalakṣaṇavirahāt /
yaccharīrasaṃyuktaṃ saṃskāra(ka)doṣavyatiriktaṃ sākṣātpratītisādhanaṃ tadindriyamiti hīndriyalakṣaṇaṃ, na caitadasti hastādiṣu /
taj jñānendriyāṇāṃ lakṣaṇamimāni karmendriyāṇīti cet /
hantainaṣāmindriyatvalakṣaṇāntaraṃ vaktavyam /
śarīrāśritamasādhāraṇakāryakārīndriyamiti lakṣaṇamiti cet /
vaktavyameṣāmasādhāraṇaṃ kāryam /
uktaṃ vacanādānaviharaṇotsargānandāḥ pañcānāmiti /
nanvādānaviharaṇotsargāstāvadvakrahastādibhirapi śakyāḥ kartum /
api cāsti kaṇṭhahṛdayāmāśayapakvāśayādīnāṃ giraṇāditattadasādha raṇaṃ kāryamiti tānyapīndriyāṇi prasajyeranniti tasmādyatkiñcidetadapīti

7.63

NyS_3,1.61: gandharasarūpasparśaśabdānāṃ sparśaparyantāḥ pṛthivyāḥ //
NyS_3,1.62: aptejovāyūnāṃ pūrvaṃ pūrvamapohyākāśasyottaraḥ //
kramaprāptamarthalakṣaṇaṃ parīcikṣiṣamāṇor 'thalakṣaṇaṃ smārayati /
gandhādayaḥ pṛthivyādiguṇā ityuddiṣṭamiti /
lakṣitamiti vaktavye saṃmugdhābhidhānaṃ sāmānyāduddiṣṭamityuktam /
tatra parīkṣāmukhaṃ saṃśayamāha /
uddeśaśca niyogeti /
niyogādīnāṃ rūpamāha /
tatra niyoga iti /
tadevaṃ vimṛṣya niyogasamuccayau parityajya vikalpamālambate sūtrābhyāmato viśeṣaṇārthamiti /
( 393 / 2 ) gandha---vyāḥ (sū. 61) apta---raḥ (62) /
viśeṣaṇārthamiti /
sūtrayostātparyamuktaṃ tadevaṃ sphuṭayati /
niyamārthe iti /
uttareṣvabādiṣvekaikaśo 'pakarṣo gandhādīnāṃ sparśaparyantānām /
tathā hi caturṣu gandhāpakarṣopasvapakṛṣṭasya gandhasya punarudbhavo nāstīti adbhya uttare tejasi rasasyāpakarṣaḥ /
evamapakṛṣṭayośca gantharasayoḥ punarudbhāvo nāstīti tejauttare vāyau rūpāpakarṣa iti /
evamapakṛṣṭānāṃ gandharasarūpāṇāṃ punarudbhavo nāstīti vāyoruttarasminnākāśe sparśasyāpakarṣaḥ /
tadidamukta mekaikaśa iti /
avyutpanno 'yasuttaraśabdo 'nantaravacanaḥ tena bahūnāṃ nirddhāraṇe 'pyupavannārtha iti /
bhavatu vā tarabnirdeśaḥ tathā 'pi na doṣa ityāha /
bhavatviti /
kva citpāṭhastantraṃ veti yathābhāṣyam
sphuṭārtha eva // 61-62 //
NyS_3,1.63: na sarvaguṇānupalabdheḥ //
pūrvapakṣī niyogapakṣamutthāpayati /
na sa--bdheḥ (sū. 63) //
pṛthivyādiprakṛtīnāṃ ghrāṇādīnāṃ gandhādiprativyaktiniyama evamupapadyate yadi gandhamātraguṇā pṛdhivī rasamātraguṇā āpa
ityādi na tvanyathā /
anyathā tu pārthivena ghrāṇena gandhavadrasarūpasparśā api vyajyeran aviśeṣādityarthaḥ

7.66

NyS_3,1.64: ekaikaśyenottarottaraguṇasadbhāvāduttarāṇāṃ tadanupalabdhiḥ //
NyS_3,1.65: viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇa //
viṣṭaṃ ṇa (sū. 65) //
saṃsargasya dvyāśrayatve 'pi na dvaye sajānatvaṃ yathā 'gnidhūmayoḥ saṃbandho nyathā'gneḥ sa hi vyāpako dhūme dhūmadhvajasya bhāva eva nābhāvaḥ /
dhūmastu vyāpyaḥ taspaya vānhāveva bhāvo nānyatreti /
evamaparaṃ pṛthivyādi pareṇābādinā viṣṭaṃ vyāptaṃ nābādimantareṇāsti pṛthivī /
tena pṛthivyāmabādiguṇānāṃ rasādīnāṃ niyamenopalambho na tvabādiṣu pṛthivīguṇānām,
evamapsvanalādiguṇo vyākhyātaḥ /
viṣṭattvaṃ saṃyogaviśeṣo vyāptistyirthaḥ /
bhāṣyaṃ taccaitadbhūtasṛṣṭāviti /
bhūtasṛṣṭipratipādakeṣu purāṇeṣu naitarhīti /
nedānīmananubhavādityarthaḥ
// 64-65 //
NyS_3,1.66: na pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvāt //
siddhāntī vikalpavādyetad
dūṣayati /
napā--t (sū. 66) //
trividhaṃ hi dravyaṃ cākṣuṣamiṣyate prārthivamāpyaṃ taijasaṃ ca /
tatra rūpavattvena taijasameva cākṣuṣaṃ syād
netarad rūpavattvāt /
na ca rūpidravyasaṃtarmāccākṣuṣatvaṃprarūpathoccapi pārthivāpyayoriti vācyam /
nabhonabhasvatorapi cākṣuratvaprasaṅgāt /
asti hi rūpavatā tejasā tayoḥ iti /
atha vā pārthivāpyasaṃbandhino rasabhedasya rūpabhedasya caikānekavidhatvena pratyakṣatvādityāha bhāṣyakāraḥ /
rasayorvetyādi nopapadyata ityantena /
punarasyaiva vyākhyānāntaramāha /
sparśayoriti /
pārthivāpyayorityasyodāharaṇamātrārthatvāt /
pārthivataijasayoritvapi vyākhyānamuktam /
vyākhyānāntaramāha /
atha veti /
kāryasya vyavasthitaguṇasya darśanāt kāraṇamapi vyavasthitaguṇamanumapite /
na ca sarvatra saṃsargo yenānyasya guṇo 'nyatropalabhyate vivekasyāsaṃsargasya darśanāt /
vyākhyānāntaramāha /
dṛṣṭaścati /
co vikalpārthaḥ /
niyogastu niranumānaṃ ityāha /
niranumānaṃ tu viṣṭaṃ hyaparaṃpareṇetyetaditi /
niyamo gandha
eva pṛthivnayāmityevamādiḥ /
tasya kāraṇaṃ pramāṇaṃ nāsti tadbādhakasyaiva pramāṇasyoktatvāt /
tasmādbhūtasṛṣṭiḥ kathaṃ cidupacārato vyākhyeyeti /
viṣṭatvaṃ saṃyogaḥ sa ca dvayoḥca samāna iti /
anyaguṇo yadanyatropalabhyate tatkiṃ saṃyogādoho svidvyāpteḥ, yadi vyāpteḥ nāyogolake vahnisaṃpṛkte vahniguṇā gṛhyeran /
tayorvyāpyavyāpakabhāvābhāvāt /
dhūme ca gaganatalāvalambini bhūmiṣṭhena vahninā vyāpteragnerguṇāgṛhyeran tayorvyāpyavyāpakabhāvāt /
tasmādanyasaṃyogo hetuḥ sa cobhayoraviśiṣṭa
iti tejasā saṃyuktasya vāyorapi rūpavattvena cākṣuṣatvaprasaṅga iti

7.67

NyS_3,1.67: pūrvapūrvaguṇotkarṣāt tattatpradhānam //
pūrva--nam (sū. 67) //
pradhānatāpadārthaṃ vyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ viṣayagrāhakatvaṃ gandhādirviṣayaḥ /
tadeva viṣayagrāhakatvaṃ kutastatrāha /
guṇotkarṣāttadabhivyaktisāmarthyāt /
viṣayagrāhakatvaṃ cetprādhānyaṃ tatsarveṣāmevendriyāṇāṃ viṣayagrāhakatvādityāśayavān vārttikakaro bhāṣyakārīya vyākhyānamamṛṣyamāṇaḥ pṛcchati /
kā pradhānatā ( 395 / 8 ) /
svamatenottaramāha /
caturguṇatvādiriti /
etaduktaṃ bhavati yasmāccaturguṇatvena pārthivaṃ ghrāṇaṃ rasanādibhya āpyādibhyaḥ pradhānaṃ tasmādasyāgandhavattvaṃ nāsti yena gandhaṃ na gṛhṇīyāt /
na nvevaṃ rasavattvāndikamapyasti ghrāṇasyati rasādikamapi gṛhṇīyādata uktaṃ guṇotkarṣāditi /
sarveṣāṃ samavāyāviśeṣe 'pi gandhasyaiva ghrāṇautkarṣa iti gandhameva gṛhṇāti tenāgandhavattvaniṣedhaparaṃ pradhānyābhidhānaṃ na punargandhagrahaṇe gandhavattvaṃ prayojakamapi tu gandhasyotkarṣa iti siddham /
tatrotkarṣapadārthaṃ pṛcchati vārttikāraḥ ko guṇotkarṣaḥ /
uttaraṃ svaguṇābhivyaktisāmarthyaṃ svo guṇo ghrāṇasya mandhaḥ tajjātīyaścandanādisamaveto 'pi gandhaḥ sva ityucyate /
na punaḥ svaguṇamevābhivyanakti ghrāṇaṃ ghrāṇasamavetasya hi gandhasyādṛṣṭavaśāttādṛśo nirmāṇabhedo yena sajātīyaṃ candanādisamavetaṃ gandhamabhivyanakti yathā mṛgamadādigandhaṃ pārthivadravyāntarasamaveto gandha iti /
ata evāha yena guṇena yad dravyamutkṛṣyate sa tajjātīyābhivyañjakatvādutkṛṣṭo bhavati /
tasmin dravyaiti śeṣaḥ /
yaḥ punargandhaguṇatvāditi /
gandhamātraguṇatvodeva ghrāṇaṃ gandhasya vyajjakaṃ na tu mandhasyotkarṣādityarthaḥ /
tasya vādinaḥ sarveṣāmeva pārthivānāṃ guṇānāmupalabdhiprasaṅgaḥ
ghrāṇagrāhyatvaprasaṅga ityarthaḥ

7.68

NyS_3,1.68: tavdyavasthānaṃ tu bhūyastvāt //
nanu bhavato 'pi kuto vyavasthitiriti sūtramavatārayituṃ pṛcchati /
kasmātpunariti /
tadvya--t ( sū. 68 ) //
arthanirvṛttīti /
arthaḥ puruṣārthaḥ /
pravibhaktasyeti /
itarebhyo viśiṣṭasya /
saṃskārakārita iti /
adṛṣṭakārita iti

7.70

NyS_3,1.69: saguṇānāmindriyabhāvāt //
śaṅkate /
yadi punarindriyasya gandha iti ( 396 / 6 ) nirākaroti /
tenaiva tasyeti /
NyS_3,1.70: tenaiva tasyāgrahaṇācca //
tadetadgrahaṇakavākyaṃ sopaskāraṃ vyācaṣṭe /
yadīnidrayaṃ svagandhaṃ gṛhṇīyātte tava darśanenāsāvindriyagandhaḥ, athendriyagandhastato nendriyagrāhyaḥ syāt /
kasmānnendriyagrāhya indriyagandha
ityata āha /
gandhaṃ ca gṛhṇaditi /
co hetvarthe /
na cātmasādhanaṃ karaṇamastīti manastu liṅgavadātmani karaṇaṃ na kevalamityuktam /
tulyatvamāpādayituṃ siddhāntī pūrvapakṣiṇamanuyuṅkte kasmātpunaridaṃ na codyata iti /
pūrvapakṣyāha na codyata iti /
siddhāntavādyāha tulye ghrāṇena svasya gandhasyāgrahaṇamiti /
tulyatāmevāpādayati etadapyadeśanīyamiti

7.75

NyS_3,1.71: na śabdaguṇopalabdheḥ //
NyS_3,1.72: tadupalabdhiritaretaradravyaguṇavaidharmyāt //
( 397 / 11 ) śabdaguṇatvameva dikkālayoriti ceda nāmni vivādaḥ dikkālayorhi śabdaguṇatve satyasādhāraṇayogitvena na parāparavyatikarakāraṇatvaṃ pṛthivyādivadbhavitumarhatīti /
tathā ca śabdaguṇaṃ parāparapratyayakāraṇaṃ cākāśameveti nāmni vivādaḥ /
dikkālau tu parāparavyatikarakāraṇe kalpanīyau tena vyatiriktāvityarthaḥ /
api cākāśamicchata
ākāśapratyākhyānaṃ ca sāmarthyānupalabdheriti /
rūpādisākṣātkāre hi indriyāṇāmindriyatvameva svarūpasāmarthyaṃ taccakṣurādidravyasya dṛṣṭaṃ na guṇādīnāmityarthaḥ

Original text: Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc