ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7

ન્ય્સ્_2,2.68: સમાનપ્રસવાત્મિકા જાતિઃ ॥
પ્રસૂત ઇતિ પ્રસવઃ સમાનબુદ્ધેર્ભિન્નેષુ પસોત્રી યા જાતિઃ સા ઽવશ્યં સમાનપ્રત્યયં પ્રસૂતે ન પુનર્યા સમાનપ્રત્યયં પ્રસૂતે સા જાતિઃ ।
પાચકાદિષુ વ્યભિચારાદિતિ ।
વ્યક્ત્યાકૃતિભ્યાં ભેદકત્વમાત્રેણ ચૈતલ્લક્ષણં ન તુ સર્વથા વેદિતવ્યમ્ ।
યસ્તુ વૈયાત્યાત્પ્રત્યક્ષે ઽપિ વિપ્રતિપદ્યતે તં પ્રત્યનુમાનાન્યાહ ।
ગવાદિષ્વનુવૃત્તપ્રત્યય
ઇતિ ।
( 333 । 18 ) વ્યપદેશ ઇતિ સમ્બન્ધિના સમ્બન્ધાન્તરસ્ય વિશેષણં પુરુષો વ્યપદિશ્યતે રાજ્ઞ ઇત્યનેનેતિ ।
ગોર્ગોત્વાનુવૃત્તિપ્રત્યયા ઇતિ ।
પૂર્વમનુવૃત્તપ્રત્યયમાત્રંપક્ષીકૃતમ્
ઇહ તુ ગોર્ગોત્વાનુવૃત્તિપ્રત્યય ઇત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
કીર્તિત ઇતિ ।
યથા લિઙ્ગં વિવક્ષિતમન્તરત્વાત્ ।
અન્યત્ર યથાલિઙ્ગં પ્રત્યય ઇતિ ।
નપુંસકમનપુંસકેનેતિ નપુંસકત્વં નાશઙ્કનીયમિતિ ।
ઇતિ મિશ્રશ્રીવાચસ્પતિવિરચિતાયાં ન્યાય-વાર્ત્તિકતાત્પર્યટીકાયાં દ્વિતીયાધ્યાય-સ્ય દ્વિતીયમાહ્નિકમ્ ।
દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમમાહ્નિકં
ન્ય્સ્_3,1.1: દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થગ્રહણાત્ ॥
અત્ર ભાષ્યં પરીક્ષિતાનિ પ્રમાણાનિ પ્રમેયમિદાર્ની પરીક્ષ્ય ઇતિ ।
વૃત્તાનુકીર્તનં પ્રમેયપરીક્ષાં વર્તિષ્યમાણાં પ્રતિ વૃત્તાયાઃ પ્રમાણપરીક્ષાયાહેતુભાવં દર્શયિતુમ્ ।
પ્રમાણેન હિ પ્રમેયં પીક્ષ્યતે નાન્યેન ।
ન ચ તદપરીક્ષિતં પ્રમેયપરીક્ષાયૈ પ્રભવતિ ।
તસ્માત્પ્રમાણપરીક્ષા હેતુઃ હેતુમતી પ્રમેયપરીક્ષેતિ ।
દ્વાદશવિધં પ્રમેયં તત્કસ્માત્પ્રથમત
આત્મૈવ પરીક્ષ્યતે ન પ્રમેયાન્તરમિત્યત આહ ।
તચ્ચાત્માદીત્યાત્મા વિચાર્યત ઇતિ ।
(335।5) આત્મૈવ હિ પ્રમેયેષુ પ્રથમમુદ્દિષ્ટો લક્ષિતશ્ચેતિ તદનુરોધાદાત્મૈવ પ્રથમં પરીક્ષ્યતે ન પ્રમેયાન્તરાણીતિ ।
અત્ર ચ યદ્યપિ સ્વરૂપેણાત્મન્યેવ પરીક્ષાં પ્રતિજાનીતે તથા ઽપિ લક્ષણપરીક્ષાદ્વારેણ લક્ષ્યપરીક્ષણાલ્
લક્ષણપરીક્ષૈવ દ્રષ્ટવ્યા ।
યથા ચેયમાત્મલક્ષંણપરીક્ષા તથોપરિષ્ટાદ્દર્શયિષ્યતે ।
તદેતદ્વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
આનન્તર્યાદિતિ ।
કિં પુનઃ પ્રયોજનં પ્રમેયપરીક્ષાયાઃ ન હિ નિષ્પ્રયોજનં પરીક્ષન્તે પ્રેક્ષાવન્ત ઇત્યત આહ ।
યદ્વિષયો ઽહઙ્કાર
ઇતિ ।
અહઙ્કાર ઇત્યાત્માદિવિષયં મિથ્યાજ્ઞાનં નિદિંશતિ ।
શરીરાદ્યભેદેનાત્મદર્શનં ખલુ સંસાર પ્રવર્તયતીત્યુક્તં દ્વિતીયસૂત્રે ।
અનેન પ્રમેયપરીક્ષાયાઃ પ્રયોજનવત્ત્વં દર્શિતમ્ ।
અત્ર ભાષ્યકારેણ વિચારપૂર્વરૂપઃ સંશયો દર્શિતઃ ।
કિં દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસંઘામાત્રમાત્મેતિ ।
સંશયકારણં ચોક્તં વ્યપદેશસ્યેતિ ।
યદ્યપિ વૃક્ષપ્રાસાદયોરવયવિસમુદાયયોરન્યયોરેવાવયવેન સમુદાયિના ચ વ્યપદેશસ્તથાપ્યવયવ્યભાવં સમુદાયં ચ સમુદાય્યનતિરિક્તં મન્વાનસ્ય પરસ્યોદાહરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તદેતદ્વાર્તિકકાર
આક્ષેપ્તું પૃચ્છતિ ।
કિં પુનરસ્યેતિ ।
ઉત્તરંવ કિં શરીરેતિ ।
આક્ષિયતિ નેતિ ।
સમાનધર્મણો ધર્મિણો દર્શનાત્સંશયો ન પુનરદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
સમાધત્તેઃ ।
નેચ્છાદિસૂત્રેતિ ।
ઇચ્છાદયો હિ કાર્યત્વાલ્લિઙ્ગમાત્મન ઇતિ દર્શિતમ્ ।
તાન્યેવ તુ લિઙ્ગાનિ દર્શયત્યેષિતારં પરીક્ષન્તે ।
કિં દેહેન્દ્રિયવ્યતિરિક્ત એષિતૈભ્યઃ સિધ્યતિ આહો સ્વિદભિન્ન ઇતિ યુક્તો વિચારઃ ।
અપિ ચાયમાત્મશબ્દાભિધેયો ધર્મી સર્વતન્ત્રસિદ્ધઃ કેવલમસ્ય શરીરેણં સહ ભેદાભેદે વાદિનાં વિવાદ ઇત્યાહ ।
અવિપ્રતિપત્તેશ્ચેતિ ।
(336।1) નનુ ચાત્માસત્ત્વે પરૈઃ પ્રમાણાન્યજાતત્વાદીન્યુપન્યસ્તાનિ તત્ર કથં ન તત્સત્ત્વે વિપ્રતિપત્તિરત આહ ।
અસત્ત્વપ્રતિપાદકપ્રમાણાભાવાચ્ચેતિ ।
વાદ્યેવાસૌ ન ભવતિ યો ધર્મિણિ વિપ્રતિપદ્યતે ન હિ ધર્મિણિ વિપ્રતિપદ્યમાનસ્યાસ્તિ કિં ચિત્પ્રમાણં સર્વસ્ય તસ્યાશ્રયાસિદ્ધેરપ્રમાણત્વાત્ ।
અભાવસ્ય ચ ભાવાધીનનિરૂપણસ્યાત્યન્તાસદ્ભાવાનિરૂપણાત્ ।
તસ્માદ્ધર્મ્યભાવવાદી ન લૌકિકો ન પરીક્ષક
ઇત્યુન્મત્તવદુપેક્ષણીયઃ ।
ધર્મ્યસિદ્ધિવાદિનાં પ્રમાણમુપન્યસ્યતિ ।
ન નાસ્તીતિ ।
નિરાકરોતિ ।
તત્ર નાસ્ત્યાત્મેતિ ।
યત્પુનરપરે સમાદધુઃ
અનાદિવાસનોદ્ભૂતવિકલ્પરિનિષ્ઠિતઃ ।
શબ્દાર્થસ્ત્રિવિધો ધર્મી ભાવાભાવોભયાશ્રયઃ
॥ ભાવાશ્રયો યથા નીલમિતિ અભાવાશ્રયો યથા શશવિષાણમિતિ ઉભયાશ્રયો યથા ઽમૂર્તમિતિ ।
અમૂર્તં હિ ભવતિ વિજ્ઞાનં ભવતિ ચ શશવિષાણમ્ ।
તસ્મિન્બાહ્યાનુપાદાને સાધ્યે ઽસ્યાનુપલમ્ભનમ્ ।
તથા હેતુર્ન તસ્યૈવાભાવઃ શબ્દપ્રયોગત ઇતિ ।
સો ઽયમાત્મવિકલ્પો બાહ્યોપાદાનો ન ભવતીતિ ।
યથા નીલવિકલ્પો બાહ્યનીલોપાદાનઃ નૈવમાત્મવિકલ્પો બાહ્યોપાદાનં
ઇત્યર્થઃ ।
તત્રૈવં ભવાન્પ્રષ્ટવ્યો જાયતે ।
કિમાત્મવિકલ્પસ્ય બાહ્યોપાદાનત્વમાત્રં પ્રતિષિધ્યતે કિં બાહ્યાત્મોપાદાનત્વમ્ ।
પૂર્વસ્મિન્ સિદ્ધાસાધનં મા ભૂદાત્મવિકલ્પો બાહ્યનીલાદ્યુપાદાનઃ કિં નઃ છિન્નમ્ ।
ઉત્તરસ્મિંસ્તુ કલ્પે ક્વાયં બાહ્યાત્મા સિદ્ધઃ યદુપાદાનત્વં વિકલ્પસ્ય પ્રતિષિધ્યતે ।
સિદ્ધશ્ચેત્ ક્વાપિ નાસ્યાત્યન્તાય પ્રતિષેધઃ ।
અસિદ્ધશ્ચેત્ કથમપ્રતીતસ્ય નિષેધઃ ।
પ્રતીતો વિકલ્પે બાહ્યે નિષિધ્યતે ચૈત્ર ઇવ ગેહે ચત્વરતલે નિષિધ્યત ઇતિ ચેત્ ।
એવમપિ યત્ર પ્રતીતસ્તત્ર ન નિષિધ્યતે યથા ભવદ્ભિરેવોક્તં ન તસ્યૈવાભાવઃ શબ્દપ્રયોગત ઇતિ ।
બાહ્યશ્ચાત્મા વિકલ્પેન નોપદર્શિત ઇતિ પ્રસક્ત્યભાવાન્ન શક્યો નિષેદ્ધુમ્ ।
અપ્રદર્શિતોપ્યધ્યવસિત ઇતિ પ્રસક્ત એવેતિ ચેત્ ।
નનુ વિકલ્પસ્ય કો ઽયમધ્યવસાયો નામ ।
ગ્રહણાદતિરિક્તઃ ગ્રાહ્યસ્ય સ્વાકારસ્ય વાલીકસ્ય વા બાહ્યાધ્યારોપ ઇતિ ચેત્ ।
ન બાહ્યાવિષયા વિકલ્પા બાહ્યમારોપયન્તીતિ ચિત્રમ્ ।
ન હિ આરોપવિષયરોપ્યે અજાનન્ આરોપયિતુર્મહતીત્યસકૃદાવેદિતમ્ ।
અપિ ચ અલીકં પ્રતીયમાનં યથા ન નિષેદ્ધું શક્યં પ્રતીયમાનત્વાદેવમસ્ય બાહ્યત્વમપિ ।
મિથ્યાત્વાત્પ્રતિષિધ્યત ઇતિ ચેત્ તત્કિમલીકમપિ સત્યં યત્તદુલ્લઙ્ઘ્ય બાહ્યત્વં પ્રતિષેદ્ધુમધ્યવસિતો ઽસિ બાહ્યભેદગ્રહમ્તદધ્યવસાયો ન પ્રસઞ્જક
ઇતિ ન નિષેધગોચરઃ ।
ન ચ જ્ઞાનકાર આત્મા પરમાર્થસન્ બાહ્યત્વેનારોપ્યમાણઃ પ્રતિષિધ્યત
ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
વિજ્ઞાનમયે હિ સર્વથા બાહ્યસ્યાગ્રહ તત્સમારોપસંભવાત્ ।
અત્યન્તાસતશ્ચ બાહ્યસ્ય વિજ્ઞાનાત્મનો ગ્રહે તથાવિધેનાસતા વિજ્ઞાનાનાત્મના વિજ્ઞાનગ્રહ્યેણ કિમપરાદ્ધં યેન તદ્ગ્રાહ્યો ન સ્યાદિતિ વિજ્ઞાનનયો દત્તજલાઞ્જલિઃ પ્રસજ્યેત ।
ન ચાયમાત્મા પૂર્વાપરકાલાવસ્થાયી ક્ષણિકવિકલ્પાકારો ભવિતુમર્હતિ યેન તદાકારો બાહ્યત્વેન પ્રતિષિધ્યતે ।
તસ્માદન્યત્ર દૃષ્ટમન્યત્ર સમારોપ્ય પ્રતિષિધ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
સ ચ સમારોપઃ ક્વ ચિત્સ્વકારણપ્રભવઃ ક્વ ચિત્પ્રતિષિધ્યતે યથેન્દ્રિયાદિદોષાદુત્પન્નરજતજ્ઞાનસ્ય શુક્તિકાયાં નેદં રજતમિતિ ।
ક્વચિત્પુનરાહાર્યો યથા નેહ ચૈત્ર ઇતિ ।
તસ્માદાત્મનો દેશકાલાન્તરે વસ્તુનિ વિકલ્પનં વિજ્ઞાને ચાસંભવાદત્યન્તાસત્તો સમારોપઃ તદભાવાદાત્મન્યેવ નાસ્તિ અસ્તિ ચેત્કથમત્યન્તાય નિષેધઃ ।
તસ્માદાત્મા નાસ્તીતિ પદયોર્વ્યાઘાતઃ ।

યદ્યપ્યાત્મા નાસ્તીતિ પદાનિ તથા ઽપિ નાસ્તીત્યૈકપદ્યં વિવક્ષિત્વા પદે ઇતિ દ્વિવચનોપપત્તિઃ ।
પદ્યતે ગમ્યતે ઽનેનાર્થ
ઇતિ વિવક્ષિત્વા પદસમુદાયો ઽપિ પદમુચ્યતે ।
યદ્યપિ ઘટાદીનાં દેશાન્તરાદૌ નિષેધસ્તથા ઽપિ આત્મનો ઽત્યન્તાય ભવિષ્યતિ ન હિ પ્રતિષેધાન્તરધર્મમવશ્યં પ્રતિષેધાન્તરમનુબધ્નાતીત્યત આહ ।
સર્વશ્ચાયમિતિ ।
ઉપપાદિતમેતદધસ્તાદ્ યથા ચાનનુભૂતમશક્યમારોપયિતુમિતિ ન ક્વ ચિદાત્મન્યન્યાધારત્વમુક્તં પિણ્ડાદ્યાધારા ઇતિ ।
પૃચ્છતિ ।
કિમયમિતિ ।
(337।2) યન્ન ક્વ ચિદસ્તિ તદત્યન્તમસદ્ તથા ચાયં તસ્માદત્યન્તમસન્નિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરં ન નાસ્તીતિ ।
ન તાવન્ન ક્વ ચિદસ્તીતિ વાક્યમાત્માનં સ્વરૂપેણ નિષેધતિ દેશરૂપવિશેષપ્રતિષેધાત્ ।
શઙ્કિતા આહ ।
કેયં વાચોયુક્તિરિતિ ।
ઉત્તરવાદ્યાહ ।
એષા વાચોયુક્તિરિતિ ।
એષા વક્ષ્યમાણાર્થા ।
તદર્થમાહ ।
યદ્યથાભૂતમિતિ ।
ન હિ પદાર્થાનાં સત્તા દેશબલેન વ્યાપ્તા યેન દેશવત્ત્વં નિવર્ત્તમાનં તાં નિવર્ત્તયેદિતિ ભાવઃ ।
ન ચ કાલવિશેષપ્રતિષેધો ઽપીતિ ।
કાલાન્તરપ્રતિયોગી એકૈકઃ કાલઃ કાલવિશેષઃ તત્પ્રતિષેધો ઽપ્યાત્મન્યયુક્તઃ
ન હિ યથા ઘટાદિષ્વવચ્છેદાર્થઃ કાલઃ તથા નિત્ય આત્મનિ ।
પ્રધ્વંસાભાવવાન્ ઘટઃ ખલ્વાસન્નિ તથાત્વા પ્રાગભાવવાન્ ઘટો ભવિષ્યતિ ન તથા આત્મા ।
અતીતપ્રાગભાવો ઽનાગતપ્રધ્વંસઃ
ઘટો વર્તમાનો ન ચ તથા આત્મા તસ્માન્નાસ્યાવચ્છેદાર્થેન ત્રૈકાલ્યમુપાવર્તતે ।
અતીતાનાગતવ્યપવૃક્તવર્ત્તમાનક્રિયાવ્યઙ્ન્યઃ કાલો ઽસ્તિ સદા નિત્યાનાં યતો ઽસ્ત્યાત્મા વિદ્યતે વ્યોમેતિ તસ્માદવચ્છેદકત્રૈકાલ્યાપ્રાપ્તેઃ
ન ત્રૈકાલ્યપ્રતિષેધઃ ।
અતીતાનાગતવ્યપ્રવૃક્તક્રિયાવ્યઙ્ન્યસ્ય ચ વર્તમાનસ્યાશક્યનિષેધત્વાદ્ નાત્મનિ કાલપ્રતિષેધ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
આત્મપ્રતિષેધં ચેતિ આત્મેતિ હિ પદં લોકસિદ્ધં પદ્યતે હ્યનેન કશ્ચિદર્થઃ યેન ન કશ્ચિદર્થઃ પદ્યતે તદપાર્થકં ભવિતુમર્હતિ ।
કિમસતઃ સતા સાધર્મ્યમિતિ ।
તર્હિ ભવતાં સિદ્ધાન્તે સર્વોપાખ્યારહિતમસંત્પ્રમેયમપીતિ ભાવઃ ।
અથ શરીરાદેરાત્મત્વં કલ્પિતં નિષિધ્યતે શરીરાદયો નાત્માન ઇતિ તત્રાહ ।
આત્મસામાન્યં ચેતિ ।
અથ શરીરાદીતિ ।
અહઙ્કારસ્તાવત્પરમાર્થતઃ શરીરાદિવિષયઃ સ્થૂલો ઽહં ગોરો ઽહમિતિ પ્રત્યયાત ।
તમિમમાત્મેતિ કલ્પયિત્વા વિપર્યસ્યતિ તદનુરૂપં વ્યપદિશતિ વ્યવહરતિ ચ ।
સો ઽયં વિપર્યયઃ પ્રતિષિધ્યતે નાસ્ત્યાત્મેતિ ।
નિરાકરોતિ ।
એવં શરીરાદીતિ ।
( 338 । 1 ) ન હ્યહઙ્કારસમારોપવિષયસત્ત્વમનભ્યુપગચ્છતઃ સમારોપ ઉપપદ્યતે તસ્માત્તત્પ્રતિષેધતો વ્યાઘાત
ઇત્યર્થઃ ।
ચતુર્ણામુપાદાનરૂપત્વાત્ તમસ
ઇતિ ।
રૂપરસગન્ધસ્પર્શાશ્ચત્વારો ઘટાદિરૂપેણ પરિણતાસ્તેષામુપાદાનરૂપં ન ભ ઇતિ ઉપાદીયતૈત્યુપાદાનમ્ ।
ઉપાદેયરૂપત્વાદિતિ ક્વ ચિત્પાઠઃસતુ સુસમઃ ।
સો ઽયં વાત્સીપુત્રાણાં વૈભાષિકાણાં સિદ્ધાન્તઃ તેન વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
સુગમમન્યત્ ।
અથાયં ભાવપ્રતિષેધ ઇતિ ।
(339।16) ન જન્માત્રપ્રતિષેધો ઽપિ તુ આત્માનો ભાવઃ સત્તા પ્રતિષિધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વતન્ત્રસ્ય ધર્મસ્ય સમવાયાદન્યસ્યાદર્શનાદિતિ ।
નિકાયો દેવમનુષ્યતિર્યગાદીનામનૌત્તરાધર્યેણાવસ્થિતઃ સંઘાતઃ તદ્વિશિષ્ટાભિરિત્યર્થઃ ।
કાર્યં કારણં વેતિ ।
( 340 । 14 ) યદિ વિષાણમવયવસ્તદા કારણં યદિ તુ કેશનખાદિતુલ્યત્વેનાનારમ્ભકત્વાન્નાવયવસ્તદા કાર્યં તસ્માત્તત્પ્રભવતીતિ ।
ઉક્તમપ્યર્થં પુનર્વિકલ્પયન્ પર્યનુયોગાર્થમાહ ।
ઇદં શશવિષાણં નાસ્તીતિ બ્રુવાણ ઇતિ ।
સામાન્યપ્રતિષેધો વિષાણસમ્બન્ધમાત્રપ્રતિષેધ ઇતિ ।
વિશેષપ્રતિષેધઃ કાર્યકારણભાવલક્ષણસમ્બન્ધપ્રતિષેધ ઇતિ ।
વિષયસ્વભાવભેદાનુવિધાયીતિ ।
અહમિતિ વિજ્ઞાનં માનસં વિષથસ્યાત્મનો યઃ સ્વભાવભેદઃ કર્તૃત્વભોક્તૃલક્ષણો જાને ઽહં ભુઞ્જૈત્યાદિસ્તદનુવિધાયિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ન કેવલમાત્મસ્વરૂપમાત્મજ્ઞાનસ્ય વિષયસ્તથા સતિ પરસમવેતક્રિયા ફલશાલિત્વાભાવેનાત્મનઃ કર્મત્વાભાવેનાકર્મતયા તદ્વ્યાપ્યજ્ઞાનસ્યાપિ નિવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદા તુ ધર્મવદાત્મવિષયં જ્ઞાનં ભવતિ તદા ધર્માણાં પરસમવેતકિયાફલશાલિતયા તદ્વ્યાપ્તસ્ય જ્ઞાનસ્યાપિ નિવૃત્તિરિતિ ।
જાનાતિશ્ચાત્મધર્મકર્મા આત્માનમપિ ગોચરયતીતિ સૂક્તં વિષયસ્વભાવભેદાનુવિધાયીતિ ।
અહઙ્કારાલમ્બનેતિ ।
( 341 । 16) આલમ્બ્યતે અનેનેત્યાલબ્નં જ્ઞાનમહઙ્કારેણ ચ વિષયિણા વિષયમુપલયતિ ।
દેશયતિ ।
નનુ ભવત્યહં ગૌર ઇતિ ।
પરિહરતિ ન ભવતીતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
ન વ્યપદેશમાત્રં દેહાદ્યવ્યતિરિક્તાત્મસદ્ભાવસાધનમસ્માભિરુક્તં યેનાનૈકાન્તિકં ભવેત્ ।
અપિ ત્વનુભવઃ ।
સ ચ ન શરીરાદિષ્વિદમો વિષયેષ્વસ્તિ ।
અપિ ત્સંભિન્નેદંવિષયો ઽહંપ્રત્યયઃ શરીરાદયસ્તુ મતુબ્લોપાદભેદોપચારાદ્વા ઽહમા વિષયીક્રિયન્તે ।
મમાત્મેતિ તુ વ્યપદેશમાત્રં ન પુનઃ શરીરાદિષ્વિવ મકારસ્તત્ર મુખ્યો ભેદેનાપ્રતિભાસનાત્ ।
રાહોઃ શિર ઇતિવત્તુ મમકાર આત્મનિ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
અત એવાહ ।
મમપ્રત્યયેતિ ।
(342।2) ન પુનર્મમકારમાત્રં તસ્માત્સર્વં રમણીયમ્ ।
વિરુદ્ધા પ્રતિપત્તિર્વિપ્રતિપત્તિર્બાધિતેતિ યાંવત્ ।
કઃ સાધનાર્થ ઇતિ ।
કઃ સાધનશબ્દસ્યાર્થઃ ।
અથાનુપલબ્ધિરપિ નાસ્તીતિ ।
ભાવરૂપો ધર્મો ઽસતિ વિરુધ્યતે નાસદ્રૂપ ઉભયોઃ સમાનશીલત્વાદિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
કઃ સાધનાર્થો ઽનુપલબ્ધેરિતિ ।
અસત્યાસ્તુચ્છાયા અનુપલબ્ધેઃ કઃ સાધનત્વરૂપો ઽર્થ ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે ।
અથ કલ્પિતસ્યેતિ ।
(343) નાપલબ્ધિસ્તુચ્છા કિં તુ તત્ત્વાન્તરં સત્ સા તુ કલ્પિતાશ્રયતયા નાશ્રયાસિદ્ધેત્યર્થઃ ।
એતદ્વિકલ્પ્ય નિરાકરોતિ ।
કથં કલ્પિતસ્યેતિ ।
ન હિ તાત્ત્વિક્યનુપલબ્ધિઃ પરમાર્થસદાશ્રયા કલ્પિતસત્ત્વસ્ય ધર્મિણો ધર્મો ભવિતુમર્હતીત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં કલ્પમાશઙ્કતે ।
અથાસત્ત્વેનેતિ ।
નિરાકરોતિ ।
સિધ્યત્યનુપલબ્ધિરિતિ ।
અસત્ત્વેન કલ્પિતસ્પય પારમાર્થિકં સત્ત્વમનુમન્તવ્યમ્ ।
અસત્યસત્ત્વકલ્પનાયા અયોગાત્ તથા ચ ભાવાશ્રયાનુપલબ્ધિસ્તાત્વિકી સિધ્યત્યેવ ।
યદર્થં ત્વસૌ તદેવ પારમાર્થિકમસત્ત્વમાત્મનો ન સિધ્યતિ અસત્ત્વસ્ય કાલ્પનિકત્વાભ્યુપગમાદ્ભવદ્ભિરિત્યર્થઃ ।
અપિ ચાયમસત્વેન સન્તમાત્માનં કલ્પયિત્વા ઽત્યન્તાસત્વમનુપલબ્ધેરસ્ય સાધયિતુમધ્યવસિતઃ ।
તચ્ચાસ્ય સધર્મેણાનુપલબ્ધ્યા ન સિધ્યતિ ।
ન જાતુ સ્થાણુધર્મેણ કલ્પિતેન પુરુષે સ્થાણુત્ત્વં પારમાર્થિકં શક્યં સાધયિતુમિત્યાહ ।
કિમર્થં ચાયમાત્મેતિ ।
રૂપાદિશબ્દેભ્યો ઽન્યત્વે સતીતિ ।
યદિ હિ પદત્વાદિત્યુચ્યતે રૂપાદિશબ્દૈરનૈકાન્તિકં સ્યાદત ઉક્તમ્ ।
રૂપાદિશબ્દેભ્યો ઽન્યત્વે સતીતિ ।
યદ્યેકપદત્વાદિત્યુચ્યેત રૂપાદિશબ્દૈરનૈકાન્તિકં સ્યાદત ઉક્તં રૂપાદિશબ્દેભ્યો ઽન્યત્વેસતીતિ ।
તથા ઽપિ રૂપવિજ્ઞાનવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા ઇત્યયં શબ્દો રૂપાદિવાચકો યઃ શબ્દો રૂપં વેદના સંજ્ઞા વિજ્ઞાનમિત્યાદિસ્તતો ઽન્યો ઽસમસ્તાદન્યઃ સમસ્ત ઇતિ તેનાનૈકાન્તિકત્વમત

ઉક્તમેકેતિ ।
તેન રૂપાદિવાચકૈકપદવ્યતિરિક્તં યદેકપદં તદ્રૂપાદિવ્યતિરિક્તસ્ય વાચકં યથા ઘટાદિપદં તથા ચાત્મપદં તસ્માત્તદપિ તથેતિ ।
એતેનેતિ ।
આત્મશબ્દસાધ્યત્વેનૈવાસંભિન્નેદંપ્રત્યયો ઽહંપ્રત્યયો વ્યાખ્યાતઃ ।
શઙ્કતે અસિદ્ધ ઇતિ ।
ઘટ ઇતિ રૂપાદય એવૈકોદકાહરણાવચ્છિન્ના ઉચ્યન્તે ।
ન તુ રૂપાદ્યતિરિક્તો ઘટો નામ કશ્ચિદસ્તીત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
અત્રોક્તમિતિ ।
ઉપાદેયરૂપત્વાત્તમસ
ઇતિ ।
યથા દાય ઇતિ દેયમુચ્યતે એવમુપાદાયેત્યનેનોપાદેયમિતિ ।
સવિષયત્વં સદ્વિષયત્વં સિદ્ધાન્તિનોક્તમિતિ મન્વાનશ્ચોદયતિ તમઃ શબ્દસ્ય સવિષયત્વ
ઇતિ ।
યદ્યપ્યભાવવિષયત્વે ઽપિ ન નિર્વિષયત્વં તથા ઽપિ દેશકાભિમાનમનુવિદધાનઃ પરિહરતિ ન સૂત્રાર્થે પુનર્દૃષ્ટાન્તો નાસ્તીતિ ।
(344।10) પૂર્વમાત્માનુપકારકત્વે સાધ્યે દૃષ્ટાન્તાભાવ ઉક્તઃ પુનરિહોચ્યૈત્યર્થઃ ।
દેશયતિ ।
અથાત્મશબ્દ ઇતિ ।
યો યોવર્ણાત્મકઃ સસર્વો ઽનિત્યવિષયો યથા ઘટાદિશબ્દઃ
તથા ચાનિત્યત્વે સતિ તદ્વિજ્ઞાનમેવ સ્યાન્નાત્મેતિ ફલત આત્મપ્રતિષેધ ઇત્યર્થઃ ।
એતદપિ દૂષયતિ ।
તથાપીતિ ।
નિત્યશબ્દસ્તાવન્નિત્યમાચષ્ટે અન્યથા ન તત્પ્રતિષેધ ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે અથેતિ ।
સિદ્ધસાધનનિવૃત્ત્યર્થં શરીરાદિવ્યતિરિક્તવિષય ઇતિ ।
નિરાકરોતિ તથાપીતિ ।
રૂપાદિસ્કન્ધપઞ્ચકાતિરિક્તં નાસ્તીતિ ભવતાં રાદ્ધાન્તસ્તદતિરિક્તાભ્યુપગમેન વિરુધ્યતૈત્યર્થઃ ।
યદિ વિવક્ષિતાર્થવ્યતિરેકેણેતિ ।
(345।8) વાદિનો હિ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાસંઘાતસ્પય પારાર્થ્યં વિવક્ષિતં પરાર્થાશ્ચક્ષુરાદય
ઇતિ બ્રુવતોપવ ન સંઘાતપરાર્થત્વં તચ્ચેહ પક્ષધર્મતાબલાત્સિધ્યદસ્યાભિપ્રાયેણ વ્યાપ્યતે ન તુ સાક્ષાદ્વિવક્ષિતં તદ્વદિહાભિપ્રાયવ્યાપ્તં વિવક્ષિતમારોપ્ય યદ્યન્વયવિરોધૌ દેશ્યેતે તતઃ સર્વાનુમાનોચ્છેદઃ એતચ્ચેશ્વરસિદ્ધૌ નિપુણતરમુપપાદયિષ્યતે ।
અથાનુમાનેન બાધ્યત--ઇતિ ।
સંઘાતત્વાનુમાનમેવાભિપ્રેતવિપરીતસંઘાતપરાર્થત્વપક્ષો વ્યવસ્થાલક્ષણાનિષ્ટપ્રસઙ્ગરૂપતર્કસહાયમસ્ય બાધકં પ્રાણાદિસત્ત્વાનુમાનં ચેતિ ।
એકદેશેન ચ એકદેશાન્તરાણામિતિ બ્રુવતો વાર્તિકકારસ્ય ગૃહપ્રપ્રાસાદાયતો નાવયવિનો વિજાતીયાનામનારમ્ભકત્વાદિત્યભિમતમ્ ।
અકાર્યકારણભૂતાનાં ચેતિ ।
(347।19) યથા હિ કાલાક્ષીં ગામીક્ષિતવતઃ સ્વસ્તિમત્યાં ગવિ ભવતિ પ્રતિસંધાનં ન ચૈતયોરસ્તિ કાર્યકારણભાવ
ઇત્યર્થઃ ।
સ્વં ચૈતન્યં ત્વાત્મનઃ સ્વાતન્ત્ર્યે સત્ત્યવ્યવસ્થાનાચ્ ચક્ષુરાદિવદિતિ હેતુઃ પ્રમાણસંશયવિપર્યયસ્મૃતિષુ યો ઽનુસ્યૂત
એક ઉપલભ્યતે સ ચેતનઃ સ્વાતન્ત્ર્યે સત્યવ્યવસ્થાનાત્ ।
યસ્ત્વચેતનો નાસૌ સ્વાતન્ત્ર્યે સત્યવસ્થિતો યથા ચક્ષુરાદિરિતિ વ્યતિરકી હેતુઃ ।
યદ્યવ્યવસ્થાનાદિત્યેતાવન્માત્રમુચ્યેત તતો મનસાનૈકાન્તિકં સ્યાદત ઉક્તં સ્વાતન્ત્ર્યે સતીતિ ।
અથ વા કૃતમવ્યવસ્થાનેન સ્વાતન્ત્ર્યમેવ કેવલમસ્તુ ચૈતન્યસાધનમિત્યાહ ।
નાચેતન
આત્મેતિ ।
પ્રમાણંસશયવિપર્યયસ્મૃતિષ્વનુસ્યૂતમનુભૂતમ્
ઉપલક્ષયતિ ।
નિરાકૃતમપ્યર્થં પ્રકારાન્તરેણ પુનરુપન્યસ્ય નિરાકરોતિ ।
પૃથિવ્યાદિનિત્યત્વસાધન ઇતિ ।
ભાષ્યં ભિન્નનિમિત્તાવિતિ ।
ભિન્નમિન્દ્રિયં નિમિત્તં યયોઃ, અનન્તકર્તૃકૌ--આત્મૈકકર્તૃકૌ,
સમાનવિષયૌ--દ્રવ્યમેકં વિષય ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.2: ન વિષયવ્યવસ્થાનાત્ ॥
પૂર્વપક્ષસૂત્રમ્--- ન વિ--ત્ (સૂ. 2) ॥ યદ્ભાવાભાવાનુવિધાયિનૌ જ્ઞાનભાવાભાવૌ તચ્ચેતનમ્ ।
ઇન્દ્રિયભાવાભાવાનુવિધાયિનૌ તાવિતિ તદેવ ચેતનમિતિ ભાવઃ ।
સિદ્ધાન્તભાષ્યં સંદિગ્ધત્વાદહેતુઃ અનન્યથાસિદ્ધાવન્વયવ્યતિરેકૌ કારણત્વામાત્રે પ્રમાણં ન તુ કર્તા ન ચેતનશ્ચેતનં કરણમિત્યત્રેત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.3: તદ્વ્યવસ્થાનાદેવાત્મસદ્ભાવાદપ્રતિષેધઃ ॥
વિષયવ્યવસ્થાનં ચ વિરુદ્ધમિન્દ્રિયાદીનામચૈતન્યસ્ય સાધનાદિત્યાહ ।
યચ્ચોક્તમિતિ ।
તદ્વ્ય--ધઃ (સૂ.3) ॥
સર્વજ્ઞ ઇત્યસ્ય વિવરણં સર્વવિષયગ્રાહી સર્વેષામિન્દ્રિયાણાં ચ યે વિષયાસ્તદ્ગ્રાહી ઇન્દ્રિયાન્તરાણિ પ્રમાણાન્તરાણિ ચ પુનર્વ્યવસ્થિતવિષયાણિ તેનાર્વાગપિ સર્વજ્ઞ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
તત્રેદમભિજ્ઞાનમિતિ ।
અસાધારણં ચિન્હમભિજ્ઞાનમુચ્યતે તચ્ચાપ્રત્યાખ્યેયમનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
ચેતનવૃત્તમભિજ્ઞાનમપ્રત્યાખ્યેયમુદાહ્રિયત
ઇતિ યોજના ।
અનિયતપર્યાયમનિયતક્રમમિત્યર્થઃ ।
અનેકવિષયમર્થજાતમિતિ ।
અનેકપદાર્થો વિષયો યસ્યાર્થજાતસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
ક્વ ચિત્પાઠો ઽનેકવિષયમર્થજાતમિતિ સ સુગમ
એવ ।
આકૃતિમાત્રં ત્વિતિ ।
સામાન્યમાત્રમિત્યર્થઃ ।
તદેતચ્ચેતનવૃત્તં દેહાદિભ્યો વ્યાવર્તમાનં તદતિરિક્તં ચેતનં સાધયતીતિ સ્થિતં નેચ્છાદ્યાધારત્વં દેહાદીનામિતિ

ન્ય્સ્_3,1.4: શરીરદાહે પાતકાભાવાત્ ॥
સૂત્રાન્તરમવતારયતિ ભાષ્યકારઃ ઇતશ્ચ દેહાદિવ્યતિરિક્ત આત્મા ન દેહાદિસંઘાતમાત્રમિતિ ।
શરીર--વાત્ (સૂ. 4) ॥
પ્રાણાતિપાતે પાતકાભાવપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
અયં યદ્યપિ ભૂતચૈતનિકાનાં નાનિષ્ટપ્રસઙ્ગસ્તથા ઽપિ શાક્યાન્પ્રતિ દ્રષ્ટવ્યઃ તે હિ પ્રાણાતિપાતકૃતં પાતકમિચ્છન્તિ ।
એવં ચ ન બુદ્ધિરાત્મેતિ વક્તવ્યે દેહાદિગ્રહણં વિચિત્રાભિસંધિત્વાત્પુંસાં,
યદિ કશ્ચિદ્ભૂતચૈતનિકઃ પ્રાણાતિપાતકૃતં પાતકં નેચ્છેત્તં પ્રતિ દૂષણં ભવત્વેવમર્થમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
વાર્તિકમ્ ।
અકૃતકૃતાભ્યાગમનાશદોષ
ઇતિ ।
(350।17) યેનાકૃતં કર્મ પ્રાણાતિપાતઃ તસ્ય પાતકાભ્યાગમો યેન ચ કૃતં તસ્ય નાશ
ઇત્યર્થઃ ।
શાસ્ત્રચોદિતં ફલમનુષ્ઠાતરીત્યયમુત્સર્ગો યત્ર પુનઃ શાત્રમન્યસ્ય ફલમાહ યથા શ્રાદ્ધે વૈશ્વાનરીયેષ્ટ્યાદૌ તત્ર ભવતુ પુત્રકૃતસ્ય શ્રાદ્ધસ્ય પિતૃગામિ ફલં પિતૃકૃતાયા વા જાતેષ્ટેઃ પુત્રગામિ ફલમિતિ ।
ભાવના સ્મૃતિહેતુઃ સંસ્કારઃ ।
યત્કાયેતિ ।
(351।2) યેન કાયેનોપલક્ષિતઃ કશ્ચિચ્ચિત્સન્તાનઃ કાયાન્તરવર્ત્યપિ ફલં ભુઙ્ક્તિત્યર્થઃ ।
એકનિમિત્તાનાં પ્રત્યયાનાં પ્રતિસંધાનાદિતિ ।
ઉક્તમેતદ્ યથા નર્તકીભ્રૂલતાભઙ્ગે એકસ્મિન્ બહૂનાં પ્રતિસંધાનમિતિ ।
સર્વાવસ્થોપલબ્ધેરિતિ ।
(352।7) સર્વાવસ્થાસુ બીજાવયવાનામુપલબ્ધેઃ પરમાણ્વવસ્થત્વે ત્વનુપલમ્ભઃ સ્યાત્ ।
તસ્માન્ન બીજાવયવાઃ પચ્યમાના અઙ્કુરોત્પત્તૌ પરમાણ્વવસ્થા ભવન્તિ ।
અપિ ત્વવયવિન એવ પચ્યન્તૈત્યર્થઃ ।
પરમાણ્વવસ્થા બીજાવયવા ન બીજત્વાદિજાતિવિશેષવન્તમારબ્ધુમર્હન્તીત્યુક્તં સિદ્ધાન્તિનેતિ મત્વા દર્શયતિ ।
યદિ તર્હીતિ ।
પરિહરતિ નાનેનૈવોક્તોત્તરત્વાદિતિ ।
પ્રતિસંધાનાય બીજત્વજાતીયાનવયવાન્ લક્ષિતુમસ્માભિર્બીજાવયવાનાં પરમાણ્વન્તો વિભાગો નિષિદ્ધઃ કલ્પાદૌ ત્વારમ્ભે પરમાણૂનાં ન પ્રતિસંધાનમસ્તિ ન હિ પૂર્વસર્ગે યે બીજમારેભિરેવ સાંપ્રતમપિ ત એવારભન્તે નાન્ય ઇતિ પ્રતિસન્ધાનનિયમઃ
અપિ ત્વન્યેભ્યો ઽપિ ભવન્તીતિ ભાવઃ ।
પૈલુકણ્ઠઃશઙ્કતે ।
આમધ્યાત્પાકાનુપપત્તિરિતિ ચેત્ ।
પરિહરતિ નાપ્રતિબન્ધાદિતિ ।
સાન્તરાણ્યેવાવયવિદ્રવ્યાણીત્યર્થઃ ।
અથાયમવયવાનુપ્રવેશો દ્રવ્યસ્ય વિનાશકઃ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ ।
યદિ ચાયમવયવાનુપ્રવેશ
ઇતિ ।
( 353 । 6 ) ભાજનગતાનામપાં ભાજનવિનાશે ઽવસ્થાનમેવ ન સ્યાત્ ।
સાન્તરત્વે તુ તાવત્ય
એવાપો ભાજને સ્પન્દન્તે યાવતીભિર્બહિઃ શીતસ્પર્શોપલબ્ધિર્ભવતિ માત્રયા ચ તત્ર કાલપરિપાકવશાદનવસ્થાનમપિ વિનાશે તુ સહસાનવસ્થાનમપાં ભાજનગતાનાં ભવેદિત્યર્થઃ ।
વ્યવહિતે દ્રવ્યે સ્ફટિકભાજને ન તુલ્યોપલબ્ધિરિતિ શઙ્કતે ।
સુખી સ્યામિતિ તત્ક્રિયેતિ ચેત્ ।
યદ્યપિ વિશરારવઃ સ્કન્ધાસ્તથા ઽપ્યનાદ્યવિદ્યાવાસનાવશો ઽયમેકમહઙ્કારાસ્પદં સત્ત્વં મિત્યભિમન્યમાનઃ સુખી ભવેયં દુઃખી મા ભૂવમિતિ તૃષ્ણક્ પ્રવર્ત્તતૈત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ તન્નાનનુભૂતત્વાદિતિ ।
યથા ચ ક્ષણિકાનાં વિજ્ઞાનાનાં પરસ્પરવાર્ત્તાનાભિજ્ઞતયા ન પ્રતિસંધાનક્ષમત્વં તથોપપાદિતમસ્માભિરાત્મલક્ષણાવસર ઇતિ ।
નાનાગતાનામનુત્પત્તેઃ સત્ત્વાદિતિ (354।17) ન ચ બ્રહ્મચર્યાદિપરિપાકસહિતેન જ્ઞાનક્ષણેનાસમર્થો જ્ઞાનક્ષણો જન્યતે સ ચ ન જ્ઞાનાન્તરં પ્રસૂતૈત્યનાગતાનુત્પત્તિરસમર્થસ્ય ચ ક્ષણસ્ય સ્વભાવતો વિનાશ ઇતિ યુક્તમ્ ।
અસમર્થક્ષણોત્પાદસ્યૈવ સહકારિસાપેક્ષત્વાનપેક્ષત્વાનુપપત્તેઃ ।
યથા ચૈતત્તથા ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગાવસરે ઉપપાદયિશ્યતે

ન્ય્સ્_3,1.5: તદભાવઃ સાત્મકપ્રદાહેપિ તન્નિત્યત્વાત્ ॥
વૈનાશિકો નૈયાયિકપક્ષવત્સાંખ્યપક્ષે ઽપિ હિંસાતત્ફલાનુપપત્તિમાપાદયિતું હિંસાં તત્ફલસંભવં પૂર્વપક્ષયતિ ।
ઇયં તુ હિંસેતિ (355।7) વ્યક્તેરિતિ ।
સદેવ કાર્યં કારણેન વ્યજ્યતે ન ત્વસત્ ક્રિયતૈત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ નેતિ ।
ત્રિવિધો ઽપ્યયં ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામો નિત્યાત્ ધર્મિણો ન ભિદ્યતે ઇતિ પરિણામાનિત્યત્વં ધર્મિનિત્યત્વેન વિરુધ્યતે ।
અવિરોધાય વા ધર્મિણો ઽનિત્યત્વાભ્યુપગમે વૈનાશિકપક્ષોક્તદોષપ્રસઙ્ગ
ઇત્યર્થઃ ।
ગુણ ઇતિ ।
ઋજુત્વવક્રત્વે ખલુ ગુણૌ પ્રચયસંયોગવિભાગવિશેષૌ સત્યેવ દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગે ઉદયવ્યયવન્તાવનુભૂયેતે ઇતિ તદેતદ્
નૈયાયિકપક્ષદૂષણં સાંખ્યપક્ષે ઽપ્થાપાદ્ય નૈયાયિકં પૃચ્છતિ અથાત્મનો નિત્યસ્યેતિ ।
(356।10) નૈયાયિક
આહ ।
સુખ દુઃખે ઇતિ ।
નિત્યાદાત્મનો વ્યતિરિક્તાભ્યાં પુણ્યપાપાભ્યામાત્મધર્માભ્યામનિત્યાભ્યામાત્મધર્માવેવ સુખદુઃખે જન્યેતે ઇત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
નિત્યસ્યાનિત્યધર્માધાનમેવોપકારો ન તુ નિત્યસ્વરૂપકરણં યેન તદનિત્યં સ્યાત્ ।
ધર્મશ્ચ ધર્મિણો ભિન્નો ન તુ ધર્મિસ્વભાવઃ ।
યથા ચ ભેદાવિશેષે સત્યપિ વહ્નિધૂમયોરેવ કાર્યકારણભાવો ન વહ્નિક્રમેલકયોર્વસ્તુસ્વભાવનિયમાત્ ।
એવં ભેદાવિશેષે ઽપિ આત્મનઃ પુણ્યપાપયોરેવ ધર્મધર્મિભાવો નાત્માકાશયોઃ પુણ્યાકાશયોર્વેતિ લેશમાત્રમન્નોક્તં વિસ્તરસ્તુ ક્ષણભઙ્ભઙ્ગે ભવિષ્યતીતિ ।
નાનેકાન્તાદિતિ ।
વાદ્યભિમતપરમાણુનિત્યત્વગ્રાહિપ્રમાણદાર્ઢ્યેનાનૈકાન્તિકત્વમુક્તં ન તુ બૌદ્ધરાદ્ધાન્તે નિત્યઃ પરમાણુરિતિ ।
અત એવાપરિતોષેણાન્યથાસિદ્ધિમાહ ।
ચર્મણશ્ચાનિત્યત્વમિતિ ।
તદ્વતાં ચોપલાદીનામવસ્થાનાદિતિ ।
નાસતિ વિનાશપ્રત્યયે વિનાશે ઽસ્તિ કિં ચિત્પ્રમાણમ્ ।
ઉપલાદિષુ ચાવયવવિભાગવિનાશાભ્યાં પ્રાગ્ ન વિનાશો ઽનુભૂયતે ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગશ્ચ નિષેત્સ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
આરબ્ધકાર્યાણાં દ્રવ્યાન્તરાનારમ્ભિકા ઇતિ ।
(357।15) અવયવ્યારમ્ભકાત્સંયોગાદ્ભેદ
ઉક્તઃ ।
વિક્રિયાયાં ચ દૃષ્ટાન્તાભાવ ઇતિ ।
ધર્મોત્પાદમન્તરેણાવિનશ્યતો ધર્મોત્પાદમન્તરેણાવિનશ્યતો ધર્મિસ્વરૂપસ્ય વિક્રિયાયામિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે યદ્યેવમિતિ ।
યદ્યેવંભૂતોપ વિકારઃ યાદૃશો ઘટાદીનાં શ્યામતાનિવૃત્તૌ લોહિતોત્પાદે વિકારસ્તાદૃશો નાત્મન ઇતિ યદિ શઙ્કતૈત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
આત્મન્યપીતિ ।
ન બાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્ય એવ વિકારો ઽપિ તુ ધર્માન્તરોત્પાદમાત્રં તચ્ચાત્મન્યપ્યસ્તીતિ

ન્ય્સ્_3,1.6: ન કાર્યાશ્રયકર્તૃવધાત્ ॥
વૈકલ્યં વા પ્રમાપણં વેતિ ।
( 358 । 8 ) યથા શરીરમુપધ્નન્ હિનસ્ત્યેવં ચક્ષુરાદ્યુત્યાટયન્ હિનસ્ત્યેવેતિ ।
પૃચ્છતિ કુત એતદિતિ ।
સ્વરૂપતો હિંસાસમ્ભવે ભાક્તી હિંસા ન યુક્તેતિ વૈનાશિકસ્નયાભિસન્ધિઃ ।
ઉત્તરં હિંસાફલોપભોગસ્યેતિ ।
વૈનાશિકસ્યાપિ વિશરારૂણાં ભાવાનાં ન સ્વરૂપહિંસા કારણજન્યેતિ વિલક્ષણોત્પાદો હિંસેતિ વક્તવ્યં તત્ર કારણવ્યાપારસમ્ભવાત્ તથા ચ તત્રાપિ હિંસાભાક્તીતિ ભાક્તત્વસ્યોભયત્રાપ્યવિશેષાદ્
યસ્મિન્પક્ષે કૃતહાનમકૃતાભ્યાગમદોષો નાસ્તિ સ પક્ષો ઽભ્યુપેતવ્યઃ ।
સ ચ નિત્યત્ત્વપક્ષઃ
તસ્માત્પારિશેષ્યાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ।
જ્ઞાનચિકીર્ષાપ્રયત્નાનાં સમવાયઃ કર્તૃત્વમિતિ ।
( 359 । 3 ) ઉપાયતદ્વ્યપાપારાણામનભિજ્ઞો હિ ચિકીર્ષન્નપિ ન કર્તા એવમભિજ્ઞો ઽપ્પયચિકીર્ષન્
તથા ચિકીર્ષન્નપ્યલસતયા અપ્રયતમાનો ન કર્ત્તેતિ ।
સુખદુઃખસંવિત્સમવાય ઇતિ ।
સ્વસુખદુઃખેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અસ્તિ હિ પરકીયસુખદુઃખસાક્ષાત્કારો યોગિનાં ન ચૈતે ભોગિનઃ

ન્ય્સ્_3,1.7: સવ્યદૃષ્ટસ્યેતરેણ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ॥
ઇતશ્ચ દેહાદિવ્યતિરિક્ત આત્મા કુતઃ ।
સવ્ય--ત્ (સૂ. 7) ॥
તત્ર માનસમનુવ્યવસાયલક્ષણં પ્રત્યભિજ્ઞાનં ભાષ્યકારો દર્શયતિ ।
તમેવૈતર્હીતિ ।
વ્યવસાયં બાહ્યેન્ર્દિયજં પ્રત્યભિજ્ઞાનમાહ ।
સ એવાયમર્થ ઇતિ ।
અસ્યૈવપવ ચાનુવ્યવસાયઃ પૂર્વઃ

ન્ય્સ્_3,1.8: નૈકસ્મિન્નાસાસ્થિવ્યવહિતે દ્વિત્વાભિમાનાત્ ॥
તદેતચ્ચક્ષુરૈક્યેનાક્ષિપતિ ।
નૈક--ત્ (સૂ. 8) ॥
ન્ય્સ્_3,1.9: એકવિનાશે દ્વિતીયાવિનાશાદ્ નૈકત્વમ્ ॥
સમાધત્તે ।
એક--ત્વમ્ (સૂ. 9) ॥
વિનાશાવિનાશલક્ષણવિરુદ્ધધર્માધ્યાસાન્નાનાત્વમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.10: અવયવનાશે ઽપ્ય્ અવયવ્યુપલબ્ધેરહેતુઃ ॥
આક્ષેપ્તાહ ।
અવ તુઃ (સૂ. 10) ॥
ન્ય્સ્_3,1.11: દૃષ્ટાન્તવિરોધાદપ્રતિષેધઃ ॥
સમાધાતા આહ ।
દૃષ્ટા--ધઃ (સૂ. 11) ॥
તૃતીયં વ્યાખ્યાનમાહ ।
અથ વા એકવિનાશસ્યાનિયમાદિતિ ।
એકત્વે ચક્ષુષો વિનાશનિયમો ન સ્યાત્ ।
સવ્યસ્યૈવ ચક્ષુષો ન દક્ષિણસ્યેતિ ।
એકત્વાત્સવ્યવિનાશે દક્ષિણસ્યાપિ નાશપ્રસઙ્ગાત્ ।
દૃશ્યતે ચાયં નિયમઃ ।
તસ્માદ્
દ્વાવર્થૌ પૃથગાવરણૌ પૃથગુપધાતૌ ચેતિ ।
અપિ ચ યદિ ચક્ષુરેકં સવ્યેન નાસાવંશેનાવપીડિતં તતોઙ્ગુલ્યા ઽવપીડિતં યથૈકં ભિન્નભિવાવભાસયતિ ।
અવપીડનેનિવર્તમાને ભિન્નાવભાસૌ તાવર્થૌ સંદધાતીતિ ।
તથા નાસાવંશાવપીડિતં ભિન્નમિવ દર્શયેત્ તન્નિવૃત્તૌ સન્દધ્યાદિવેત્યાહ ।
અવપીડવનાચ્ચૈકસ્ય ચક્ષુષ ઇતિ ।
રશ્મિભેદાદ્વિષયસન્નિકર્ષસ્ય ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
અઙ્ગુલ્યવપીડિતેન ચક્ષુષાં દૃષ્ટાન્તેન વિરોધાદિત્યર્થઃ ।
એકવિનાશેનેતરવિનાશો વા દૃષ્ટાન્તઃ ।
તેન વિરોધાદિતિ।વ સ ખલુ દૃશ્યમાનશ્ચૈકાન્તાવધારણાદતશ્ચેતિ દૃષ્ટાન્ત
ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તદેતત્પ્રકરણં વાર્ત્તિકકારો દૂષયતિ ।
સિદ્ધત્વાદનારમ્ભ ઇતિ ।
યુક્તો ઽન્યઃ સમુચ્ચયઃ શાસ્ત્રે ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
કાણસ્તથા ન પશ્યતિ પિહિતૈકલોચનો વા યથા ઽવિકલેન્દ્રિયઃ ।
તત્ર યદિ સવ્યદક્ષિણાધિષ્ઠાનભેદભિન્નં ચક્ષુર્ન્ન ચૈતદ્ દ્વયમણુના મનસા યુગપદધિષ્ઠાતું શક્યમિત્યન્યતરદધિષ્ઠેયમ્ ।
તથા ચ સર્વ
એવૈકૈકેન પક્ષુષા પશ્યતીતિ પિહિતૈકલોચનેનાતુલ્યોપલમ્ભઃ
અવિકલાક્ષસ્ય સ્યાત્ ।
ન ચૈવમસ્તિ એકત્વે તુ તદુભાભ્યામધિષ્ઠાનાભ્યાં વિનિર્યત્ક્વ ચિદપિ મનસા ઽધિષ્ઠિતમેવેત્યવિકલાક્ષસ્ય ન વિકલાક્ષવદુપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માદેકમનેકાધિષ્ઠાનં ચક્ષુરિતિ ।
પ્રકરણવિરોધશ્ચેન્દ્રિયપઞ્ચત્વાદિતિ (360) ।
ન ચૈતદેકસ્મિન્ શરીરે જાત્યભિપ્રાયં પ્રાણાદીનાં વ્યક્તીનાં ચતસૃણાં વ્યક્ત્યન્તરેણ સમભિવ્યાહારોપપત્તેર્ન તુ જાત્યા ન હિ ભવતિ બ્રાહ્મણયુધિષ્ઠિરાવાગતાવિતિ કિં તુ બ્રાહ્મણરાજન્યાવિતિ વા વશિષ્ઠયુધિષ્ઠિરાવિતિવા ।
વિનષ્ટે ઽપ્યેકસ્મિન્નધિષ્ઠાને યો ઽવિનષ્ટો ઽવશિષ્યતે તેન પ્રત્યયમાત્રં કારણસ્યેવ ભવતિ ।
ન ચ નાસાવંશાવપીડિતેન સર્વેષાં સર્વદા સર્વત્ર દ્વિચન્દ્રવદ્વિભ્રમપ્રસઙ્ગઃ ।
આગન્તુકામવપીડનં ભ્રમહેતુર્નૌત્પત્તિકમિતિ કાર્યદર્શનાત્કલ્પ્યતે

ન્ય્સ્_3,1.12: ઇન્દ્રિયાન્તરવિકારાત્ ॥
તદેવં પ્રતિસન્ધાનદ્વારેણાત્મનિ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણયિત્વા અનુમાનમિદાનીં પ્રમાણયતિ ।
અનુમીયતે ચાયમિતિ ।
( 361 । 15 ) વિપ્રતિપન્નં હિ પ્રતિ યતિસન્ધાનમુક્તં પરમાર્થતસ્તુ અનુભવાનુસારસાર્ગો ઽયમિતિ મન્તવ્યમ્ ॥
ઇન્દ્રિ--ત્ (સૂ. 12) ॥
કસ્ય ચિદમ્લચિરબિલ્વાદેરનુભૂતસ્ય તેન સહચરિતં રૂપં વા ગન્ધં વા ઽનુભવતિ ।
અથ તત્સહચરિતં રસમનુસ્મરતિ સ્મૃત્વા ચેચ્છતિ ઇચ્છાતો રસનેન્દ્રિયવિકારો દન્તોદકસંપ્લવલક્ષણઃ પ્રવર્તતે તદ્દર્શનાચ્ચાસ્યેચ્છાનુમીયતે ઇચ્છયા ચ સ્મૃતિઃ સેયં સ્મૃતિરસત્યાત્મનિ સર્વેન્દ્રિયવિષયવેદિનિ ન ભવિતુમર્હતીતિ

ન્ય્સ્_3,1.13: ન સ્મૃતેઃ સ્મર્તવ્યવિષયત્વાત્ ॥
અસ્યાક્ષેપસૂત્રમ્ ।
ન સ્મૃ--ત્ (સૂ. 13) ॥ સ્મૃતિરાત્માનં કારણત્વેનાવગમપેત્
વિષયત્વેચ વા ।
ન તાવત્કારણત્વેન તસ્યાઃ સંસ્કારકારણત્વાત્ ।
ન વિષયત્વેન સ્મર્તવ્યવિષયત્વાત્ ।
સ્મૃતાચ્ચ તસ્માદિન્દ્રિયાન્તરવિકારોત્પત્તિરિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.14: તદાત્મગુણસદ્ભાવાદપ્રતિષેધઃ ॥
સમાધત્તેઃ
તદા--ધઃ (સૂ. 14) ॥
અસત્યાત્મનિ સ્મૃત્યનુત્પત્તિન્દર્શયિત્વા સ્મર્તવ્યાર્થવિષયૈવ સ્મૃતિર્નાત્મવિષયેતિ પૂર્વપક્ષિણો ઽવથારણં ખણ્ડયતિ ।
અપરિસંખ્યાનાચ્ચસ્મૃતિવિષયસ્યેતિ (સૂ. 15) ॥
માનસાનુવ્યવસાયજનિતસંસ્કારકારણાસુ ચતસૃષ્વપિ સ્મૃતિષુ નાર્થમાત્રં વિષયો ઽપિ તુ જ્ઞાનજ્ઞાતૃજ્ઞેયાનિ સર્વ એવ વિષયાઃ ચતુર્ષુ વાક્યેષુ એકત્ર જ્ઞાનં ક્રિયા કારકાન્નિષ્કૃષ્ટા યથા અમુષ્મિન્ મમ જ્ઞાનમભૂદિતિ અગૃહ્યમાણો ઽપ્યર્થઃ સ્મૃતિસન્નિધાપનાદમુષ્મિન્નિત્યુચ્યતે કારકાદનિષ્કૃષ્ટાપ્યેકત્ર પૂર્વાપરીભૂતભાવનાપ્રધાના જ્ઞાનક્રિયાગમ્યતે અજ્ઞાસિષમહમમુમર્થમિતિ ।
અન્યત્ર તુ જ્ઞાનભાવને કારકાદનિષ્કૃષ્ટે કતૃપ્રધાને યથા જ્ઞાતવાનહમમુમર્થમિતિ ।
અન્યત્ર જ્ઞાનભાવને કારકાદનિષ્કૃષ્ટેકર્મપ્રધાને યથા ઽસાવર્થો મયા જ્ઞાત ઇતિ ।
સમાનાર્થમિતિ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞાતૃપ્રકાશનં સમાનમિત્યર્થઃ ।
એવં તાવદગૃહ્યમાણેર્ ઽથે સ્મૃતિઃ પ્રદર્શિતા ।
અત પ્રત્યક્ષેર્ ઽથે સ્મૃતિઃ પ્રદર્શ્યતે ।
અથ પ્રત્યક્ષેર્ ઽથ ઇતિ ।
સ્મૃતિરિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનમાહ સ્મૃતિચ્છાયાવાહિત્વાત્ ।
અદ્રાક્ષમિતિ ।
પૂર્વાર્થમર્થદર્શનં પરામૃષપિ તેનાર્થદર્શનાનુભવઃ કલ્પ્યતામનુભવકલ્પના તુ કુતસ્ત્યેત્યત આહ ।
ન ખલ્વસવિદિતે સ્વે દર્શને ઇતિ ।
અપિ ત્વર્થદર્શનં તદ્દર્શનં ચ સંવિદિતે એવેત્યર્થઃ ।
કુત એતદિત્યત આહ ।
એતદદ્રાક્ષમિતિ ।
યસ્માદનુભવપુરસ્ક્ષરં યદત્રાદ્રાક્ષમિતિ ભવતિ નૂનં તત્રાનુભવપ્રથા ઽપ્યભૂદિતિ કલ્પનીયમિત્યર્થઃ ।
ઇતો ઽપિ ન શરીરગુણઃ સ્મૃતિઃ બાલ્યે અનુભૂતસ્ય વાર્ધકે સ્મરણાત્ ।
અન્યદ્ધિ બાલશરીરમન્યચ્ચ વૃદ્ધશરીરમિતિ ।
આસ્તાં તાવત્પ્રત્યભિજ્ઞાતં,
સાદૃશ્યમપિ દુર્વિજ્ઞાનમ્ ।
ન ચ પરમાણૂનાં ચૈતન્યં, તે હિ પ્રત્યેકં વા ચેતયેરન્ મિલિતા વા ।
પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે અનેકચૈતન્યે એકસ્મિન્ શરીરે નૈકમિત્યનિયમો ભવેત્ ।
ન હિ નાનાચેતનાનામૈકમત્યનિયમો દૃષ્ટઃ
મિલિતાનાં તુ ચૈતન્યે પરમાણૂનામાવાપોદ્વાપભેદેન મેલકસ્પય નાનાત્વાત્સ એવાન્યોપલબ્ધસ્યાન્યેન સ્મૃત્યભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માન્ન શરીરાધારા ચેતનેતિ ।
પરેષાં કારિકાં દૂષયતિ વાર્તિકકારઃ ।
એતેન ન તચ્ચક્ષુષિ નોરૂપ ઇતિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
( 263 । 6 ) આત્મનઃ પારિશેષ્યાત્સિદ્ધેઃ સ્મૃત્યાધારત્વવ્યુત્પાદનેનેત્યર્થઃ ।
યત્રાધિકરણે તજ્જ્ઞાનં નિષ્ઠિતં ભવેન્ન તદધિકરણમસ્તિ ન ચ નાસ્તીતિ વ્યાહતમ્ ।
સ્યાદેતદ્ નાયં વિશેષપ્રતિષેધો ન ચક્ષુષિ વિજ્ઞાનં ન રૂપ ઇતિ, કિં તુ યે ચક્ષુરાદ્યાશ્રયં વિજ્ઞાનં મન્યન્તે તન્મતં પ્રતિષિધ્યતે ।
આધારવત્તં તુ ન પ્રતિષિદ્ધમપ્રસક્તત્વાદિત્યત આહ ।
કસ્ય વેતિ ।
અપિ ચૈષા કારિકા આત્માભાવવિવક્ષયા પ્રયુક્તા આત્મસત્ત્વમેવ પ્રતિપાદયન્તો વિવક્ષિતવિરુદ્ધેત્યાહ ।
અયં ચ વિજ્ઞાનસ્યેતિ ।
તદેવં ભાષ્યમતેનેન્દ્રિયાન્તરવિકારાદિતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાય વાર્તિકકારઃ સ્વમતેન વ્યાચષ્ટે ।
અથ વૈકસ્યેતિ ।
ઉક્તમેવ પ્રતિસંધાનં પુનનિન્દ્રિયાન્તરવિકારદ્વારેણ દર્શયતિ સૂત્રં યથા ચ પ્રતિસંધાનં દેહેન્દ્રિયાદિવ્યતિરિક્તમાત્માનં પ્રતિપાદયતિ તથા ઽધ સ્તાદેવ વિવૃતમિત્યાહ ।
ઉક્તન્યાયમિતિ ॥ 12-15 ॥
ન્ય્સ્_3,1.15: નાત્મપ્રતિપત્તિહેતૂનાં મનસિ સંભવાત્ ॥
ન્ય્સ્_3,1.16: જ્ઞાતુર્જ્ઞાનસાધનોપપત્તેઃ સંજ્ઞાભેદમાત્રમ્ ॥
મતિઃ સ્મૃત્યનુમાનાદિજ્ઞાનમ્ ।
યદ્યપિ ચેદં પ્રાતિસ્વિકસંસ્કારાદિકારણકં તથાપ્યવશ્યમેતેનેન્દ્રિયજેન ભવિતવ્યં જ્ઞાનત્વાદ્રૂપાદિજ્ઞાનવદિતિ, તચ્ચેન્દ્રિયમસતિ ચક્ષુરાદૌ ભાવાન્મતેશ્ચક્ષુરાદ્યતિરિક્તં મન
ઇત્યુચ્યતે ।
નનુ ભવતુ કરણાન્તરં મનઃ તત્તુ કથમિન્દ્રિયાન્તરસહકારિ કથં ચાણુપરિમાણમિત્યત
આહ ।
તચ્ચ જ્ઞાનાયૌગપદ્યલિઙ્ગમિતિ ॥ 15-16 ॥
ન્ય્સ્_3,1.17: નિયમશ્ચ નિરનુમાનઃ ॥
વાર્તિકં યદિ સર્વં વિજ્ઞાનં સમાધનમુચ્યતે મનસ્યપીતિ ।
( 364 । 17 ) ન ચ તત્ર મન એવ કરણમાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાદિતિ તદન્યસ્ય કરણત્વે તજ્જ્ઞાનાયાપીન્દ્રિયાન્તરમુપાસનીયમિત્યનવસ્થા,
અનિન્દ્રિયજત્વે તુ મતાવપિ સંસ્કારાદ્યેવ કારણમસ્તીતિ કૃતં મનસેતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ -- ઓમિતીતિ ।
યથા કારણસત્તયા કાર્યં જનિતં કારણં જ્ઞાયતે એવં મનઃસત્તયા મનોલિઙ્ગજ્ઞાનં જનિતં મનો જ્ઞાપયતિ ।
તચ્ચ લિઙ્ગજં મનોજ્ઞાનં મનઃસત્તાહેતુકમ્ ।
ન ચ સ્વાત્મનિ વૃતિવિરોધઃ
ન હિ મનઃસત્તાયાં મનઃકરણં મનોજ્ઞાને વા મનોજ્ઞાનં કરણં યેન સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધઃ સ્યાત્ ।
કેવલં વા મનઃ સ્વજ્ઞાને કરણં યેનૈકત્ર કર્મકરણત્વે સ્યાતામ્ ।
અપિ તુ મનોજ્ઞાને લિઙ્ગજ્ઞાનસહિતં મનઃ કરણં તત્સ્વરૂપં તુ લિઙ્ગજ્ઞાનસાહિત્યાદિતિ ન સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધઃ ।
નાપ્યેકસ્યવ કેવલસ્ય કર્મકરણભાવ
ઇતિ ભાવઃ ।
સ્યાદેતદ્ લિઙ્ગજ્ઞાનસહિતસ્ય મનસઃ કરણત્વે મા ભૂદેકસ્યૈવ કર્મકરણભાવઃ સ્વરૂપેણ કર્મત્વાદ લિઙ્ગજ્ઞાનસાહિત્યેન ચ કરણત્વાત્ ।
યદા તુ યોગિના પ્રત્યક્ષેણ મનો ગૃહ્યતે તદા કથમેકસ્ય કર્મકરણભાવ
ઇત્યત આહ ।
યસ્ય તુ મનઃ પ્રત્યક્ષમિતિ

ન્ય્સ્_3,1.18: પૂર્વાભ્યસ્તસ્મૃત્યનુબન્ધાજ્જાતસ્ય હર્ષભયશોકસંપ્રતિપત્તેઃ ॥
શાસ્ત્રાર્થભૂતાભ્યુદયનિઃશ્રેયસોપયોગિનં પરલોકં પરિચિક્ષિષુઃ પરીક્ષાહેતુ ભૂતં સંશયમાહ ।
કિં પુનરયમિતિ ।
( 365 । 8) અત્ર વાર્ત્તિકકારઃ સંશયં દૂષયન્ પ્રકરણાન્તરારમ્ભમાક્ષિપતિ ।
એતસ્મિન્નર્થ ઇતિ ।
દેહેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાભ્યો વ્યતિરિક્તત્વામાત્મનો દર્શયતા બાલ્યકૌમારયૌવનવાર્દ્ધકભેદે ઽપિ ચૈકાત્મપ્રતિસંધાનમર્થાદુપપાદયતા શરીરનાશાદૂર્ધ્વમાત્મસદ્ભાવો દર્શિતઃ ।
તાવતા ચ નઃ પ્રયોજનં તત્કિમવશિષ્યતે યત્ર સંશયોયત્કૃતે ચ પ્રકરણોત્થાનમિત્યર્થઃ ।
સમાધતે ।
નાનારભ્યમિતિ ।
સિદ્ધે ઽપિ દેહાદિવ્યતિરેકે બાલ્યાદિષુ ચાનુગમે કિમયમાત્મા આ શરીરોત્પત્તેરા ચ પ્રાયણાદ્યાવદ્દેહસંતાનભાવી આહો ખિદુપરતે ઽપિ દેહાદિસંતાને ઽનુવર્તત
એવેત્યેષ વિમર્ષો ઽદ્યાપિ ન નિરાકૃત ઇતિ તન્નિરાસાયેદં પ્રકરણમારભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ભાષ્યં દેહભેદાદિતિ ।
લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી ।
બાલ્યકૌમારયૌવનવાર્ધકદેહભેદમભિસમીક્ષ્નય પ્રતિસંધાનાદસ્યાવસ્થાનં સિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
વાર્ત્તિકમ્ ।
અભિપ્રેતવિષયપ્રાર્થનપ્રાપ્તાવિતિ ।
અભિપ્રેતવિષયપ્રાપ્તાવિતિ વક્તવ્યે પ્રાર્થનાગ્રહણમ્ ઇષ્યમાણતમત્વં સૂચયતિ ।
નેષ્યમાણપ્રાપ્તૌ ઇર્ષો ઽપિ ત્વિષ્યમાણતમપ્રાપ્તૌ તેનાભિપ્રેતવિષયસ્ય પ્રાર્થનાયાં સત્યાં પ્રાપ્તાવિત્યર્થઃ ।
હાનાનશક્યતેતિ ।
(366।1) વિષયેણ વિષયિણીં બુદ્ધિમુપલક્ષયતિ ।
અનિષ્ટો વિષયો મરણાદિસ્તસ્ય સાધનમહિવ્નયાઘ્રાદિસ્તસ્યોપનિપાતઃ સન્નિધાનં તસ્મિન્સતિ વ્યાઘ્રાદિજિહાસોરશક્યહાનમેતદિતિ બુદ્ધિર્ભયં સા હિ કસ્યાપિ જનયતિ ।
ઇષ્ટવિષયવિયોગે સતિ તત્પ્રાપ્ત્યશક્યપ્રાર્થનો શોકઃ ।
તસ્યૈવ પુરુષસ્ય યઃ પ્રાપ્ત્યશક્યઃ તત્ર પ્રાર્થના શોકઃ
ય ઇષ્ટો વિષયઃ પ્રાપ્તુમશક્યસ્તત્ર પ્રાર્થના ઇદં મે ઉપપદ્યતાં ભવત્વિતિ ઇત્થંભૂતા ચેયં પ્રાર્થપના ન સ્વરૂપેણ શોક ઇત્યત આહ ।
ઇષ્ટવિષયવિયોગે સતીતિ ।
અનર્હણેનેતિ યાવત્ ।
તદયમર્થઃ ।
ઇષ્ટવિયોગે તત્પ્રાપ્ત્યશક્યતાજ્ઞાનં શોક ઇતિ ।
અનર્હણેન પ્રાપ્ત્યશક્યતાજ્ઞાનં શોચતઃ સૂચયતિ ।
પ્રત્યક્ષબુદ્ધિનિરોધ ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષગ્રહણેન ગ્રહણમાત્રમુપલક્ષયતિ ।
તદનુગૃહીતઃ સ્મૃત્યનુગૃહીતઃ ।
તદનુસંધાનવિષય ઇતિ ।
અનુસંધીયતૈત્યનુસંધાનં સ્મૃતે યદનુસંધેયં તદ્વિષય ઇત્યર્થઃ ।
તથા ઽપિ સ્મૃતિપ્રત્યભિજ્ઞયોરવિશેષ
ઇત્યત આહ ।
વર્તમાનસ્ય વિષયસ્ય દૃશ્યસ્ય તદ્ભાવવિષય ઇતિ ।
દૃષ્ટો હિ નિરાલમ્બનો બાલઃ સ્ખલન્માતુરઙ્કાત્પતનસ્યાનિષ્ટસાધનત્વમનુસ્મૃત્યેદં ચ પતનમિતિ પરામૃષ્ય તસ્યાનિષ્ટસાધનત્વમનુપ્રાય રુદન્માતુર્મઙ્ગલ્યભુરઃ- સૂત્રં વિક્ષિપ્ય હસ્તૌ વેપમાન ઉપાદદાનઃ તસ્યાનયા ચેષ્ટવયા ભયશોકાવનુમીયેતે ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.19: પદ્માદિષુ પ્રબોધસંમીલનવિકારવત્તદ્વિકારઃ ॥
દૃષ્ટેન વિશેષિતત્વાદિતિ ।
( 367 । 14 ) દૃષ્ટશબ્દેન વિશેષિતો વ્યવસ્થાપિતઃ કાર્યકારણભાવો ન શક્યો વ્યુદસિતુમિત્યર્થઃ ।
અથાત્મન ઉત્પત્તિનિરોધાનુમાનમિતિ ।
યદ્વિકારિ તદુત્પત્તિનિરોધધર્મકં દૃષ્ટં યથા પદ્મં તથા ચાત્મા તસ્માદનિત્ય ઇત્યર્થઃ ।
યદિ ધર્મોપજનનમાત્રં વિકારઃ સ આકાશાદિષ્વપીત્યનેકાન્તઃ ધર્મ્મધર્મિણોશ્ચ ભેદાન્ન ધર્મોપજનનાપાયૌ ધર્મિણિ યુજ્યેતે ઇતિ નાનિત્યત્વાનુમાનં વિકારાત્ ।
અસ્માકં સ્વાત્મનિત્યત્વે ઽનુમાનમસ્તીત્યાશયેન નિત્યત્વાનુમાન માહ ।
તન્ન યુક્તમિતિ ।
સર્વદામૂર્તત્વાદિતિ ।
ઘટાદયો ઽપ્યેકસ્મિન્ ક્ષણેભવન્ત્યમૂર્તાઃ પરિમાણવિશેષો હિ મૂર્ત્તિઃ ન ચ દ્રવ્યસમાનકાલોત્પત્તિર્ગુણાનામિતિ તન્નિવૃત્ત્યર્થ સર્વદેત્યુક્તમ્

ન્ય્સ્_3,1.20: નોષ્ણશીતવર્ષકાલનિમિત્તત્વાત્ પઞ્ચાત્મકવિકારાણામ્ ॥
પઞ્ચાત્મકાનાં પદ્માદીનાંવ વિકારાઃ પઞ્ચાત્મકવિકારા ઇતિ

ન્ય્સ્_3,1.21: પ્રેત્યાહારાભ્યાસકૃતાત્ સ્તન્યાભિલાષાત્ ॥
સામાન્યતો ઽધિગતસ્ય વિશેષજ્ઞાપનાર્થમિતિ ।
હર્ષાદિના સામાન્યત ઇચ્છામાત્રમવગતં તદ્વિશેષસ્તુ સ્તન્યાભિલાષો રાગશ્ચાત્રોક્ત
ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.22: અયસો ઽયસ્કાન્તાભિગમનવત્તદુપસર્પણમ્ ॥
અય--ણમ્ (સૂ. 22) ॥ ન પૂર્વાભ્યસ્તનુબન્ધ એવ પ્રવૃત્તિકારણમ્ ।
અયસો ઽયસ્કાન્તોપસપણે તદભાવાત્ ।
યદિ ચ બાલકસ્ય પૂર્વાભ્યસ્તસ્મૃત્યનુબન્ધો ભવેજ્જાત્યન્ધબધિરાદયસ્તજ્જન્માનુભૂતાન્ ગન્ધસ્પર્શાન્ જાત્યન્તરાનુભૂતાન્ રૂપસ્પર્શાદીનપિ વ્યાચક્ષીરન્નિત્યભિપ્રાયઃ ।
વિકલ્પ્ય દૂષયતિ ।
કિમિદમિતિ ।
( 369 । 2 ) યૌવનાદ્યવસ્થાયાં ચેતનસ્ય પ્રવૃત્તિઃ ક્ષીરાદૌ પૂર્વાભ્યસ્તસ્મૃત્યનુબન્ધહેતુકા પ્રતીતેતિ બાલ્યાવસ્થાયામપિ ચેતનસ્ય તદ્ધેતુકૈવ ભવિતુમર્હતિ તેન હેતુના ચેતનપ્રવૃત્તેઃ સ્વાભાવિકસમ્બન્ધાવગમાદ્ વહ્નિનેવ ધૂમસ્ય ।
એવં વ્યવસ્થિતે યત્ર સ્મૃતેઃ કાર્યં દૃશ્યતે તન્માત્રવિષયૈવ બાલસ્પય સ્મૃતિવ્યમિતિ નાન્યત્ર ।
ન ચ ય એક સ્મરતિ તેનાપરમપિ સ્મર્તવ્યમિતિ કશ્ચિન્નિયમહેતુરસ્તિ યેન જાત્યન્ધબધિરાદયો રૂપાદિભેદાન્ વ્યાચક્ષીરન્ અદૃષ્ટપરિપાકોદ્બોધિતસ્ય સંસ્કારસ્ય તન્નિયમેન નિયમોપપત્તેઃ ।
અદ્યત્વઽપિ ચાનુભૂતેષુ કસ્ય ચિદેવ સ્મરત્યાત્મા ન સર્વસ્યેતિ

ન્ય્સ્_3,1.23: નાન્યત્ર પ્રવૃત્ત્યભાવાત્ ॥
ભાષ્ય ન ચ સ્તન્યાભિલાષલિઙ્ગમન્યદિતિ ।
સ્તન્યાભિલાષો લિઙ્ગમસ્ય નિમિત્તાન્તરસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
અન્યત્ર લોષ્ટાદૌ લોષ્ટાદેરિતિ યાવત્ ।
ષષ્ઠીસપ્તમ્યોરભેદાર્થત્વાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ લોષ્ટાદેરન્યસ્યાયસ્કાન્તપ્રવૃત્ત્યભાવાદ
અયસશ્ચ સનિમિત્તમુપસર્પણમિતિ પૂર્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
સંપ્રતિ ત્વન્યથા વ્યાચષ્ટે અયસઃ ખલ્વપીતિ ।
નિપાતસમુદાયઃ કલ્પાન્તરં દ્યોતયતિ

ન્ય્સ્_3,1.24: વીતરાગજન્માદર્શનાત્ ॥
પૂર્વાનુભૂતવિષયાનુચિન્તનમિતિ ।
એકવિષયઃ સ્મૃતિપ્રવાહો વિજાતીયપ્રત્યયાસંભિન્નશ્ચિન્તનં,
તચ્ચાનુભવશ્ચ પશ્ચાદ્ભવતીત્યનુચિન્તનં,
ન ચ તત્સ્મૃતિમન્તરેણ ભવતિ, ન હિ તત્ર પ્રવાહઃ પ્રવાહિણં વિનાસ્તિ તદેવાનુચિન્તનં પૂર્વાનુભૂતવિષયપ્રાર્થનાર્થઃ સઙ્કલ્પઃ પ્રાર્થના સઙ્કલ્પઃ સ ચ પૂર્વાનુભૂતવિષય
ઇત્યર્થઃ ।
અથાસ્મિન્નેવજન્મનિ ઇન્દ્રિયજો વિષયાનુભવો ઽન્વયવ્યતિરેકાવધારિતેષ્ટોપાયતાસહાકરી કસ્માદ્ રાગહેતુર્ન ભવતીત્યત આહ વાર્તિક્વકારઃ ।
ન વિષયાવગમાસમર્થેષ્વિતિ ।
તદનેન પૂર્વાનુભવશ્ચ વિષયાણામન્યસ્મિન્ જન્મનીતિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્

અત્રાયમુદિતાનુવાદ ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
તસ્યાર્થઃ ઉદિતમિદં ચોદ્યમ્ અયસ્કાન્તદૃષ્ટાન્તેન ચોદ્યેન, તથાપિ તસ્યાનુવાદો નિદર્શનાર્થઃ ।
પૂર્વમયસ્કાન્તો નિદર્શનમિદાનીં તુ ઘટાદીનામુત્પદ્યમાનાનાં રૂપાદયો નિદર્શનમિતિ તદર્થમિત્યર્થઃ ।
ચોદ્યસ્યોદિતાનુવાદત્વાત્પરિહારો ઽપ્યુદિતાનુવાદ
એવેતિ ।
તન્મયત્વાદ્રાગ ઇતિ ।
( 370 । 3 ) અભ્યુપેત્યાદૃષ્ટકારણત્વં રાગાદીનાં પરિહૃતં પરમાર્થતસ્તુ તન્મયત્વાદ્રાગ
ઇત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતદ્ યદિ પૂર્વાભ્યસ્તસ્મૃત્યનુબન્ધાદ્રાગાદીનામુત્પાદો હન્ત મનુષ્યજન્માનન્તરં પ્રાપ્તકરભભાવસ્ય મનુષ્યજન્મોચિતાનાં ભાવાનામાનન્તર્યાત્તદનુરૂપા એવ રાગાદયો ભવેયુર્ન કરભભાવાનુરૂપાઃ કરભજાતેરસ્ય વિજાતીયજન્મસહસ્રવ્યવહિતત્વાદત
આહ ।
જાતિવિશેષાચ્ચેતિ ।
કર્મણઃ સંસ્કારોદ્બોધકત્વાત્કરભજાત્યર્થેન કર્મણા જન્મસહસ્રવ્યવહિતાપિ કરભભાવનોદ્બોધ્યતે નાનન્તરાપિ મનુષ્યભાવના પ્રાયણાભિભૂતેતિભાવઃ

ન્ય્સ્_3,1.25: સગુણદ્રવ્યોત્પત્તિવત્ત્દુત્પત્તિઃ ? ॥
નનુ સગુણદ્રવ્યોત્પત્તિવદિતિ સાધનપક્ષે મા ભૂદનૈકાન્તિકાપાદનપક્ષે તુ કો દોષ ઇત્યત આહ વાર્તિકકારઃ ।
અનૈકાન્તિકપક્ષે સૂત્રં ન કસ્માત્ નોક્તોત્તરત્વાત્ ।
ઉક્તોત્તરમેતદ્યત
ઇતિ

ન્ય્સ્_3,1.26: ન સંકલ્પનિમિત્તત્વાદ્રાગાદીનામ્ ॥
॥ અપિ ચ મનુષ્યત્વેન તુલ્યત્વે ઽપિ પ્રજ્ઞામેધાપ્રકર્ષનિકર્ષભેદદર્શનાત્ પ્રાગ્ભવીયાભ્યાસકલ્પના અદ્યત્વે ઽપિ હિ શાસ્ત્રાભ્યાસસ્તદ્ગોચરપ્રજ્ઞામભિવર્ધયન્નન્વયવ્યતિરેકાભ્યામનુભૂયતે સો ઽયમિહ જન્મન્યકૃતશાસ્ત્રાભ્યાસસ્ય તદ્વિષયઃ પ્રજ્ઞામેધાતિશયઃ પ્રાગ્ભવીયાભ્યાસાતિશયં સ્વકારણમવગમયતિ, જનસ્ય તિર્યગાદિજાતિશતવ્યવધાનપરિમ્લાનપ્રાગ્ભવીયસંસ્કારસ્ય પ્રજ્ઞામેધાનિકર્ષ ઇતિ કલ્પનીયં તસ્માન્નિત્યસ્યાત્મનઃ કર્માવિદ્યાનિબન્ધનો ઽનાદિરેષો ઽ નેકવિધશરીરપરિગ્રહપરિત્યાગપ્રવાહો ઽપવર્ગાન્ત
ઇતિ સિદ્ધમ્

ન્ય્સ્_3,1.27: પાર્થિવં ગુણાન્તરોપલબ્ધેઃ ॥
આત્માનન્તરમુદ્દિષ્ટં શરીરં પરીચિક્ષિષમાણો ઽવાન્તરસઙ્ગતિમાહ ભાષ્યકારઃ અનાદિશ્ચેતનસ્ય શરીરયોગ
ઇત્યુક્તમ્ ।
પરીક્ષોપયોગિનિર્વેદસાધનત્વમાહ ।
સ્વકૃતકર્મેતિ ।
પરીક્ષાપૂર્વરૂપં સંશયમાહ ।
કિં ઘ્રાણાદિવદિતિ ।
એકદ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચપ્રકૃતિકતામાસ્થિષત શરીરસ્ય વાદિનઃ સો ઽયં સંખ્યાવિકલ્પઃ ।
અત્ર વાર્તિકકારઃ સ્વાતન્ત્રયેણ શરીરપરીક્ષાયાં સઙ્ગતિમાહ ।
આત્માનન્તરમિતિ ।
ભાષ્યમતેન સઙ્ગતિમાહ ।
અથ વેતિ ।
અવાન્તરસઙ્ગતેસ્તાત્પર્યમાહ તસ્મિન્ પરીક્ષ્યમાણ ઇતિ ।
માનુષં શરીરં પાર્થિવં ગન્ધવત્ત્વાત્ પાર્થિવપરમાણુવદિતિ ।
ન કારણં કાર્યસ્યાત્મા તત્કથમેકાત્મકમિત્યત
આહ ।
એકાત્મકમિત્યેકસ્વભાવં સ્વો ભાવો ભવિતૄણાં જાતિઃ એકજાતીયસમવાયિકારણત્વે હિ તત્ત્દેકજાતીયં સ્યાદ્ નાન્યથેત્યર્થઃ ।
પરોક્તાન્ હેતૂનન્યથાસિદ્ધયિષ્યપ્રથમં તાવત્સુહૃદ્ભાવેનાહ નત્વિદમબાદિભિરિતિ ।
( 371 । 3 )
ન્ય્સ્_3,1.28: પાર્થિવાપ્યતૈજસં તદ્ગુણોપલબ્ધેઃ
ન્ય્સ્_3,1.29: નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસોપલબ્ધેશ્ ચાતુર્ભૌતિકમ્
ન્ય્સ્_3,1.30: ગન્ધક્લેદપાકવ્યૂહાવકાશદાનેભ્યઃ પાઞ્ચભૌતિકમ્
પરોક્તસાધનમન્યથાસિદ્ધમુક્ત્વા બાધકમુક્તં ભાષ્યકૃતા તદનુભાષ્ય વાર્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
તદિદમનેકપ્રકૃતીતિ ।
પૃથિવ્યુદકાભ્યામારભ્યમાણમગન્ધં કારણગન્ધસ્યૈકસ્યાનારમ્ભકત્વાત્ ।
અયમભિસન્ધિઃ પૃથિવ્યાપ્યપરમાણૂ તાવન્નૈકં દ્વ્યણુકમારબ્ધુમર્હતઃ
તયો રૂપરસસ્પર્શવત્ત્વેન તદારમ્ભસમ્ભવે ઽપિ ગન્ધવત્ત્વાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવં પાર્થિવાણુસમવેતસ્ય ગન્ધસ્યૈકત્વેનાનારમ્ભકત્વાત્ ।
નાપિ પાર્થિવરમાણુદ્વયમેકશ્ચપાથસીયઃ પરમાણુરિત્યણૂનામારમ્ભકત્વે ગન્ધવત્ત્વોપપત્તિરિતિ સામ્પ્રતમ્ ।
પરમાણૂનાં બહૂનામનારમ્ભકત્વાત્ ।
તથા હિ ત્રયઃ પરમાણવો ન કાર્યદ્રવ્યમારભન્તે પરમાણુત્વે સતિ બહુત્વસંખ્યાયુક્તત્વાદ્
ઘટોપગૃહીતપરમાણુપ્રચયવત્ ।
આરમ્ભકત્વે તેષાં ઘટોપગૃહીતાનાં કપાલશર્કરાચૂર્ણક્રમો ઘટનાશે નોપલભ્યેત દ્વ્યણુકે ચ વિજાતીયાનારમ્ભકત્વે સિદ્ધે તેનૈવ દૃષ્ટાન્તેનાન્યત્રાપિ વિજાતીયેનારમ્ભો નિષેધ્યઃ ।
એતેન પાર્થિવાવયવાનાં મહતાં પાથસીયૈરવયવૈઃ શરીરારમ્ભઃ પ્રત્યુક્તઃ
વિજતીયાનામનારમ્ભકત્વસ્ય દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ વિનિશ્ચયાદિતિ ।
તદનેન વાર્તિકકૃતા ષડ્વિંશતિકલ્પા નિરાકૃતા ઇતિ ।
યદિ પુનરેકૈકં કારણં સ્યાત્ તતઃ કિં ભવેદિત્યત આહ ।
એકકારણત્વે ત્વિતિ ।
( 372 । 6 ) નિત્યં નિરપેક્ષમેકં કારણમિતિ સતતોત્પત્તિઃ કાર્યસ્ય ભવેત્ ।
કારણવિનાશાત્તદ્વિભાગાદ્વા દ્રવ્યં વિનશ્યતિ ન ચૈકસ્ય કારણસ્ય નિત્યસ્ય વિનાશો ઽસ્તિ ।
ન ચ બિભાગઃ તસ્ય સદ્વિતીયવસ્ત્વાશ્રયત્વાત્ ।
એકસ્ય ચ દ્વિતીયાભાવાત્ ।
વિનાશકારણાભાપવાત્કૃતકનિત્યત્વપ્રસઙ્ગરૂપમસહાયમેકમવયવિનિ ન રૂપમારભત ઇતિ નીરૂપો ઽવયવી તથા ચ રૂપસંસ્કારાભાવેનાવયવી નોપલભ્યેતેત્યર્થઃ

29

ન્ય્સ્_3,1.31: શ્રુતિપ્રામાણ્યાચ્ચ ॥
સ્પૃતિરુત્પત્તિરિત્યર્થઃ ।
ન્યાયસિદ્ધમર્થં શ્રુતિરૂપોદ્બલયતિ ન પુનરસ્ય પ્રાપિકા સાંખ્યરાદ્ધાન્તાબલમ્બનેનાપ્યસ્યાઃ કથં ચિદુપપત્તેઃ

ન્ય્સ્_3,1.32: કૃષ્ણસારે સત્યુપલમ્ભાદ્ વ્યતિરિચ્ય ચોપલમ્ભાત્સંશયઃ ॥
ઉદ્દેશક્રમાનુરોધાચ્છરીરાનન્તરમિન્દ્રિયાણાં પરીક્ષાં પ્રતિજાનીતે ભાષ્યકારઃ ।
અથેદાનીમિન્દ્રિયાણિ પ્રમેયક્રમણેતિ ।
તત્ર પરીક્ષાપૂર્વરૂપં સંશયમાહ ।
કિમાવ્યક્તિકાનિ આહો સ્વિદ્ભૌતિકાનીતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
યદાપિ ભૌતિકાનિ તદાપિ કિં કૃષ્ણસારં યદેતદુપલભ્યતે તદેવેન્દ્રિયમ્
આહો તદધિષ્ઠાનં તૈજસમિત્યપિ સંશયો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
વિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ ।
તત્ર પૂર્વઃ સાંખ્યનૈયાયિકયોર્વિપ્રતિપત્તેઃ ।
ઉત્તરસ્તુ સૌગતનૈયાયિકયોરિતિ ।
આવ્યક્તિકત્વમાહઙ્કારિકત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અહઙ્કારાદ્ધિ બુદ્ધિવિકારાદ્વૈકારિકાપદેકાદશેન્દ્રિયાણિ જાયન્ત ઇતિ સાંખ્યાઃ ।
આવ્યક્તિકત્વં ત્વવ્યક્તસ્ય મૂલકારણત્વાદુક્તમ્ ।
વિપ્રતિપત્તિબીજં પૃચ્છતિ ।
કુતઃ સંશય ઇતિ વિપ્રતિપત્તિમાહ કારણે કાર્યોપચારાત્ ।
ઉત્તરં કૃષ્ણસારે સતીતિ ।
કૃષ્ણસારે સત્યુપલમ્ભાત્ કૃષ્ણસારમેવ ચક્ષુરિતિ બૌદ્ધાઃ ।
વ્યતિરિચ્ય ચોપલમ્ભાત્ તદતિરિક્તં તચ્ચાહઙ્કારિકમ્ ।
અહઙ્કારસ્યપ વિભુત્વેનાપ્રતિધાતાત્ ।
ભૌતિકત્વે કાચાભ્રપટલાદિભિર્ભૌતિકૈઃ પ્રતિઘાતપ્રસઙ્ગાદિતિ સાંખ્યાઃ

ન પ્રદીપાદિભિરનેકાન્તાદિતિ ।
વર્તિદેશસ્યેન પિણ્ડિતેન તેજસા પ્રદીપેનાનેકાન્તાત્ ।
પ્રભા હિ વિસારિણી તમર્વં પ્રાપ્ય પ્રકાશયતિં ન તુ પ્રદીપ ઇત્યર્થઃ ।
વિષયીભાવાદિતિ ચેદિતિ ।
ઉત્પાદવિશેષ એવ સ તાદૃક્ ચક્ષુરર્થક્ષણયોર્યતો ઽપ્રાપ્તયોરપિ વિષયવિષયિભાવાદ્વેદ્યવેદકત્વં,
ન ચાયં વ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટયોરિતિ ન તયોર્વેદ્યવેદક ભાવ ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ નોક્તોત્તરત્વાત્ ।
સ એવાર્થો વિપ્રકષ્ટો ન વિષયઃ સન્નિકૃષ્ટશ્ચ વિષય ઇત્યેકસ્ય વિષયીભાવસ્તદભાવશ્ચાયુક્તઃ ક્ષણભઙ્ગશ્ચ નિષેત્સ્યત ઇતિ ભાવઃ
ન્ય્સ્_3,1.33: મહદણુગ્રહણાત્ ॥
તત્ર સાંખ્યમુત્થાપ્ય બૌદ્ધપક્ષં દૂષયતિ ।
અભૌતિકાનીતિ ।
કૃષ્ણસારાધિકગ્રહણે વિવક્ષિતેર્ ઽથગ્રહણં સંપાતાયાતં ન તુ તદત્ર વિવક્ષિતમ્ અસાધકત્વાદિતિ ।
ધાના અઙ્કુરઃ ॥
અભૌતિકત્વં તુ વ્પયાપકત્વાદિતિ ।
( 374 । 2 ) તદ્યથા વિજ્ઞાનાદ્યભૌતિકં મહચ્ચાણુ ચ ગૃહ્ણાતીત્યર્થઃ ।
એકદેશિમતેન દૂષણમાહ ।
ન ભૌમિકેષુ પ્રદીપાદિષ્વિતિ ।
નનુ બુદ્ધિર્યદિ મહદણ્વોઃ પ્રકાશનં તત્ કિમિદાનીં સર્વસ્યૈવાપ્રકાશનમિત્યત આહ ।
અવધાપરિતસ્યત્વર્થસ્યેતિ ।
નચ હાનોપાદાનોપેક્ષાબુદ્ધયો ઽણ્વ્યો મહત્યો વેતિ ભાવઃ ।
પૂર્વપક્ષ્યાહ નેન્દ્રિયે ઽપિ સમાનત્વાદિતિ ।
તદેવમેકદેશિનો ઽસાધારણત્વાપાદને પૂર્વપક્ષિણાપવ દૂષિતે સિદ્ધાન્ત્યાહ ।
અભૂતાત્મકં વ્યાપકં ચેતિ ।
સાંખ્યઃ શઙ્કતે ।
વૃત્તિરિતિ ।
ઇન્દ્રયાણાં વૃત્તયો જ્ઞાનહેતવઃ પ્રતિષિધ્યન્તૈત્યર્થઃ ।
યુગપદનેકગ્રહણપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ ।
યદ્યપિ સાંખ્યીયરાદ્ધાન્તે દીર્ઘાં શષ્કુલીં ભક્ષયતો ગુગપદનેકજ્ઞાનોત્પત્તિરભિમતા તથા પિ ક્વચિત્ ક્રમો ઽપિ દૃશ્યતે સ ન સ્યાદ્
વૃત્તિમતો ઽવસ્થાને તદભિન્ના વૃત્તિરપ્યવતિષ્ઠત ઇતિ તન્માત્રાધીનોત્પત્તીનાં વિજ્ઞાનાનાં ક્રમો ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ઉભયં નેષ્યત ઇતિ ।
( 376 । 4 ) વૃત્તિભ્યો ઽનન્યત્વં વૃત્તિમતો નેષ્યતે નાપિ વૃત્તીનામનન્યત્વં વૃત્તિમત ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.34: રશ્મ્યર્થસંનિકર્ષવિશેષાત્ તદ્ગ્રહણમ્ ॥
નૈયાયિકઃ સાંખ્યં દૂષયતિ ॥ રશ્મ્ય...ણમ્ (સૂ. 34) ॥
આહઙ્કારિકત્વે ચક્ષુર્ન પ્રતિહન્યતે યદિ તત્ કાચાભ્રપટલાન્તરિતપ્રકાશવત્ કુડ્યાન્તરિતમપિ પ્રકાશયેત્ ।
ન ચૈવમસ્તિ,
તસ્માત્કૃષ્ણસારાધિષ્ઠાનં તેજ એવ ભૌતિકં પ્રાપ્ય ગૃહ્ણાતિ કુડ્યાન્તરિતં ત્વર્થમપ્રાપ્તં ન ગૃહ્ણાતિ ।
કાચાભ્રપટલાન્તરિતે તુ વક્ષ્યતિ ।
ભૂયો ઽવયવસન્નિકર્ષાનુગ્રહ
ઇતિ ।
ઇન્દ્રિયાવયવાનામર્થાવયવૈઃ ઇન્દ્રિયાવયવાનામર્થેન
અર્થાવયવાનામિન્દ્રિયેણ ઇન્દ્રિયસ્યાર્થેનેતિ

ન્ય્સ્_3,1.35: તદનુપલબ્ધેરહેતુઃ ॥
તદનુપલબ્ધેરિતિ ।
નોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમનુપલભ્યમાનં શક્યમનુમાતું નરવિષાણાદીનામપ્યનુમાનપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.36: નાનુમીયમાનસ્ય પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધિરભાવહેતુઃ ॥
પરિહારઃ નાનુમીયમાનસ્યેતિ ।
સત્યમનુપલબ્ધિનલક્ષણપ્રાપ્તમનુપલભ્યમાનં ન શક્યમનુમાતું ન તુ મહત્ત્વાદ્યેવોપલક્ષણપ્રાપ્તેરપિ તુ રૂપવિશેષો ઽપિ ।
ન ચાસૌ વિશેષ ઉદ્ભવસમાખ્યાતઃ કૃષ્ણસારાધિષ્ઠાનસ્પય ચક્ષુષો ઽસ્તીત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.37: દ્રવ્યગુણધર્મભેદાચ્ચોપલબ્ધિનિમયઃ ॥
યત્રોપલબ્ધિસ્તત્રૈતદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તતો મહત્ત્વાદિષુ મધ્યે યત્કિં ચિદેકં વક્તવ્યં સૂત્રકારેણ યત્રોપલબ્ધિસ્તત્રૈતદિત્યકસ્માદેવ સિદ્ધેરનેકોપાદાનવૈયર્થ્યં તસ્માત્સમ્ભાવનાયોગ્યતાભિધાનપદં સૂત્રમ્ ॥
નનુ યથાશ્રુતં મહત્ત્વાદ્યુપલબ્ધિકારણમસ્તિ ચાક્ષુષસ્ય રશ્મેરિતિ કસ્માદયં નોપલભ્યત ઇત્યત આહ ।
દ્રવ્યગુણધર્મેતિ

ન્ય્સ્_3,1.38: કર્મકારિતશ્ચેન્દ્રિયાણાં વ્યૂહઃ પુરુષાર્થતન્ત્રઃ ॥
અનેકરશ્મિસન્નિધાને સ્પર્શસ્યોદ્ભૂતૌ સત્યાં દ્રવ્યં દહ્યેત રૂપોદ્ભૂતૌ સત્યાં વ્યવહિતત્વાદાદૌ નિપતિતેન ચક્ષુરન્તરેણ દ્રવ્યસ્યાનુપલબ્ધ્યા ભવિતવ્યમ્ ।
શઙ્કતે અથાનેકેતિ ।
( 379 । 9 ) નાનાનયનાવયવૈરેકો ઽસૌ નયનાવયવ્યારભ્યતૈત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ એવં સતીતિ ।
નાનાનયનાવયવૈરારબ્ધ એકો ઽસૌ નયનાવયવી સમગ્રાસમગ્રચક્ષુઃપુરુષસાધારણ
ઇત્યુપલબ્ધિસ્તુલ્યા સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
ન્ય્સ્_3,1.39: મધ્યન્દિનોલ્કાપ્રકાશાનુપલબ્ધિવત્તદનુપલબ્ધિઃ ॥
ન્ય્સ્_3,1.40: ન રાત્રાવપ્યનુપલબ્ધેઃ ॥
ન હિ યદ્યસ્યાભિભાવકં તત્તસ્ય વ્યઞ્જકમિતિ ।
( 380 । 17 ) રાત્રૌ યદ્ લોષ્ટતેજસો ઽભિભાવકં દિવા કથં તદેવાસ્ય વ્યઞ્જકં યેન તદભાવાદ્રાત્રૌ લોષ્ટતેજો નોપલભ્યેત ઇત્યર્થઃ ।
અપિશબ્દાદ્ગમ્યત
ઇતિ ।
ન રાત્રાવપીતિ સૂત્રગતાદિત્યર્થઃ ॥ 39-40 ॥
ન્ય્સ્_3,1.41: બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહાદ્ર વિષયોપલબ્ધેરનભિવ્યક્તિતો ઽનુપલબ્ધિઃ ॥
સો ઽયં ચક્ષુષો રશ્મિઃ કિમભાવાન્નોપલભ્યતે કિં વા ઽનુદ્ભૂતેરત્રાહ ભાષ્યકારઃ ઉપપન્નરૂપા ચેયમનભિવ્યક્તિતો ઽ
નુપલબ્ધિરિતિ યોજના ।
અનભિવ્યક્તિતો ઽનુદ્ભૂતેરિત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુર્બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહાદ્વિષયોપલબ્ધેઃ
વિષયશ્ચ સ્વંરૂપમાત્મનો ઽન્યચ્ચ ।
એતદુક્તં ભવતિ યદુપલબ્ધૌ બાહ્યપ્રકાશમનુગ્રાહકમપેક્ષતે તસ્યાનુદ્ભૂતેરેવાનુપલબ્ધિર્ન ત્વભિભૂતેઃ
યથા હેમન્તે વિષક્તાવયવસ્યાપ્યસ્ય દ્રવ્યસ્ય ।
આપ્યં હિ દ્રવ્યં વિષક્તાવયવં સ્વવિષયોપલબ્ધૌ બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહમપેક્ષમાણં દૃષ્ટં ચક્ષુરપિ ચ વિષયોપલબ્ધૌ બાહ્યપ્રકાશમપેક્ષતે નિરાલોકેતસ્યાપ્રવૃત્તેઃ ।
તસ્માદ્વિષયોપલબ્ધૌ બાહ્યપ્રકાશાપેક્ષત્વાત્તદનુદ્ભૂત્યા ન પ્રતીયતે ન પુનરભિભૂત્યેતિ સિદ્ધં પ્રકૃતમ્ ।
તદેતદ્વાર્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
તસ્ય વિદ્યમાનસ્યેતિ

ન્ય્સ્_3,1.42: અભિવ્યક્તૌ ચાભિભવાત્ ॥
કસ્માત્પુનર્નાયનસ્યેતિ ।
અસ્યોત્તરમ્ ।
અભિભવનીયસ્ય રૂપમાહ ।
યદુદ્ભૂતરૂપમિતિ ।
( 381 । 7 ) તદ્વૈધર્મ્યમનુદ્ભૂતરૂપસ્યાહ ।
અનુદ્ભૂતરૂપશ્ચેતિ ।
અનુદ્ભૂતરૂપસ્યાભિભવાભાવે નિદર્શનમાહ ।
યદનુદ્ભૂતરૂપમિતિ ।
બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહાપેક્ષસ્ય ચાભિભવાભાવે નિદર્શનમાહ ।
યચ્ચ બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહાપેક્ષમિતિ ।
કૃષ્ણસારં રશ્મિમદિત્યુચ્યમાને પ્રસન્નાન્ધસ્યાપિ કૃષ્ણસારં રશ્મિમત્સાધ્યેત તથા ચાપસિદ્ધાન્ત
ઇત્યત આહ ।
વિપ્રતિપત્તિવિષય ઇતિ ।
તેન વિપ્રતિપતિવિષયઃ કૃષ્ણસારં રૂપં ચ રશ્મિમદિતિ સાધ્યનિર્દ્દેશઃ ।
ઉપલબ્ધૌ નિમિત્તત્ત્વાદિત્યુચ્યમાને ગન્ધાદિભિરનૈકાન્તિકં સ્યાદત ઉક્તં રૂપોલબ્ધાવિતિ ।
રૂપસાક્ષાત્કાર ઇત્યર્થઃ ।
તથાપિ સન્નિકર્ષાદિભિરનૈકાન્તિકમત
ઉક્તં દ્રવ્યત્વે સતીતિ ।
તથાપિ મનસાનૈકાન્તિકમત
ઉક્તં નિયતસ્પય સાધનાઙ્ગસ્યેતિ ।
અસાધારણસ્ય સાધનાઙ્ગત્વે સતીતિ ।
મનસસ્તુ સાધારણસ્ય સાધનાઙ્ગસ્ય રૂપોપલબ્ધૌ નિમિત્તત્વમ્ ।
સાધનં સમુદાયસ્તદઙ્ગમવયવઃ ।
અથ વેતિ ।
દ્રવ્યત્વે સતિ નિયતત્વે ચાર્થપ્રકાશકત્વાદિત્યુચ્યમાને ઘ્રાણાદિભિરનૈકાન્તિકં સ્યાદત ઉક્તં સ્ફટિકાદિવ્યવહિતેતિ

ન્ય્સ્_3,1.43: નક્તઞ્ચરનયનરશ્મિદર્શનાચ્ચ ॥
માનુષં ચક્ષૂરશ્મિમદિતિ ।
રૂપાદ્યુપલબ્ધિનિમિત્તત્વાદિતિ સાવધારણં રૂપાદીનામેવેતિ ।
તેન ન મનસા ઽનૈકાન્તઃ ।
તથાપિ સન્નિકર્ષેણાનૈકાન્ત ઇત્યત ઉક્તમપ્રાપ્તિસ્વભાવત્વ
ઇતિ ।
ઇતશ્ચ ભૌતિકાનીન્દ્રિયાણિ ચક્ષૂરસનત્વગ્ઘ્રાણાનીત્યર્થઃ ।
તથાપિ શ્રોત્રસ્ય રૂપં ન જ્ઞાયતે કીદૃશં તદિત્યત
આહ ।
ભૂતં શ્રોત્રમ્ ।
( 382 । 3 ) અર્થપ્રકાશકત્વાદિત્યુચ્યમાને મનસાનૈકાન્તિકમત આહ પ્રાપ્તેતિ ।
ન હિ રૂપાદિભિઃ સહાસ્તિ મનસઃ પ્રાપ્તિસ્તથાપિ મનસ્યેવાયૈકાન્તઃ
આન્તરં હિ દુઃખાદિ મનઃ પ્રાપ્ય પ્રકાશયત્યત
આહ બાહ્યેતિ ।
તથાપિ સન્નિકર્ષાદૃષ્ટાદિભિરનૈકાન્તો ઽત
આહ ।
દ્રવ્યત્વે સતીતિ ।
શઙ્કાભાષ્યં જાતિભેદવદન્દ્રિયભેદ
ઇતિ ચેત્ ।
નિરાકરોતિ ધર્મભેદમાત્રં ચાનુપપન્નમ્ ।
વૃષદંશનયનસ્ય રશ્મિમત્વં માનુષનયનસ્ય તુ ન તત્ત્વમિતિ યો ઽયં ધર્મભેદઃ સ એવ માત્રં તચ્ચાનુપપન્નમ્ ।
ચો ઽવધારણે ભિન્નક્રમઃ ।
અનુપપન્નમેવેતિ યોજના ।
કુતો ઽનુપપન્નમિત્યત્ર હેતુમાહ આવરણસ્યેતિ ।
તથા હિ ધૂમવત્વં પર્વતે રસવત્યાં ચાન્યત્ તથાઽપ્યેષ વિશેષો ઽસ્યાગ્નિમત્ત્વાનગ્નિત્વે પ્રત્યપ્રયોજકઃ ।
એવં બિડાલત્વમનુષ્યત્વે અપ્રયોજકે ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.44: અપ્રાપ્યગ્રહણં કાચાભ્રપટલસ્ફટિકાન્તરિતોપલબ્ધેઃ ॥
ન્ય્સ્_3,1.45: કુડ્યાન્તરિતાનુપલબ્ધેરપ્રતિષેધઃ ॥
ન્ય્સ્_3,1.46: અપ્રતીઘાતાત્ સંનિકર્ષોપપત્તિઃ ॥
સો ઽપ્રતિહન્યમાન
ઇતિ ।
સ રશ્મિરપ્રતિહન્યમાનઃ કાચેન કાચં વ્યતિભિદ્યાર્થેન સમ્બધ્યતે કાચાન્તર્ગતેન ॥ 44-46 ॥
ન્ય્સ્_3,1.47: આદિત્યરશ્મેઃ સ્ફટિકાન્તરિતેપિ દાહ્યે ઽવિઘાતાત્ ॥
વાર્તિકમ્ અવ્યૂહ્યમાનાવયવદ્રવ્યાનુપ્રવેશ
ઇતિ ।
( 383। 10 ) યસ્ય દ્રવ્યસ્ય ભર્જનકપાલાદેરવયવા ન વ્યૂહ્યન્તે પૂર્વોત્પન્નદ્રવ્યારમ્ભકસંયોગનાશેન દ્રવ્યાન્તરજનકસંયોગોત્પાદનં વ્યૂહનં તન્ન ક્રિયન્તે તસ્ય દ્રવ્યસ્ય ભર્જનકપાલાદેરવ્યૂહ્યમાનસ્યાવયવવ્યૂહનમવયવિનો ઽપીતિ અવ્યૂહ્યમાનસ્યેત્યુક્તમ્ ।
તસ્ય ભર્જનકપાલાદેરન્તરાવયવૈર્યો ઽભિસમ્બન્ધો વહ્નેઃ સો ઽપ્રતિઘાતઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ સાન્તરત્વાદવયવિદ્રવ્યાણાં તદવિનાશેનાગ્નેર્યો ઽનુપ્રવેશઃ સો ઽપ્રતિઘાત
ઇતિ ।
પ્રવેશે ઽપ્રતિઘાતમુક્ત્વા નિઃસરણૈ ઽપ્યવિઘાતમાહ ।
અન્તર્વ્યવસ્થિતસ્ય વા દ્રવ્યસ્ય મધૂદકાદેર્બહિરવસ્થિતહસ્તાદિપ્રાપ્તિઃ
તસ્ય કીદૃશસ્ય બહિરિત્યત આહ ।
અવ્યૂહ્યમાનાવયવસ્ય શલાકાદેસ્તસ્ય બહિરિતિ

ન્ય્સ્_3,1.48: નેતરેતરધર્મપ્રસઙ્ગાત્ ॥
ન્ય્સ્_3,1.49: આદર્શોદકાયોઃ પ્રસાદસ્વાભાવ્યાદ્ રૂપોપલબ્ધિવત્તદુપલબ્ધિઃ ॥
દ્રવ્યાન્તરાસંપૃક્તદ્રવ્યસમવાયઃ સ્વચ્છતેત્યર્થઃ ।
પ્રસઙ્ગાત્પ્રતિબિમ્બભ્રમોત્પાદક્રમમાહ ।
આદર્શાદિષ્વિતિ ।
( 384 । 10 ) યદભિમુખમગ્રમિતિ ।
દ્રષ્ટુઃ પુરુષસ્યાભિમુખં નયનરશ્મેઃ પરાવૃત્તસ્યાગ્રં તદભિમુખં મુખાદિ પશ્યતિ ।
સારૂપ્યનિબન્ધનત્વાદ્વિભ્રમાણાં સારૂપ્યમિહાપ્યાહ ।
યથા ઽગ્રતો ઽવસ્થિતસ્ય પુરુષસ્ય મુખં લોચનરોચિરપ્રશ્મિસમ્બન્ધભિમુખમેવમેતદિતિ ।
નન્વાદર્શપ્રતિહતશ્ચેદ્ નયનરશ્મિઃ પરાવૃત્તઃ કથં પશ્ચાદભિમુખવિભ્રમહેતુઃ હન્ત ભોઃ પાતમાત્રાદાદર્શજ્ઞાનેન ભવિતવ્યં પશ્ચાત્પ્રતિમ્બિવિભ્રમેણ,
ન ચૈવમસ્તિ યૌગપદ્યપ્રતિભાસાદિત્યત આહ ।
આદર્શેતિ ।
કુતસ્તર્હિ મણિકૃપાણાદેર્દર્પણતલેષુ નાનાનિર્ભાસઃ પ્રતિબિમ્બાવભાસ ઇત્યત આહ
આદર્શરૂપાનુગ્રહાદિતિ ॥ 48-49 ॥
ન્ય્સ્_3,1.50: દૃષ્ટાનુમિતાનાં નિયોગપ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ ॥
ન્ય્સ્_3,1.51: સ્થાનાન્યત્વે નાનાત્વાદ્ અવયવિનાનાસ્થાનત્વાચ્ચ સંશયઃ ॥
સંપ્રતિ તેષામેવેન્દ્રિયાણામેકાનેકત્વે પરીચિક્ષિષુઃ સંદિગ્ધે ।
અથાપિ ખલ્વેકમિતિ ।
પ્રશ્નપૂર્વકં સૂત્રમવતારયતિ ।
કુતઃ સંશયઃ
॥ સ્થાના--યઃ (સૂ. 51) ॥
તત્ર કે ચિદિદં સૂત્રં ભાષ્યમતાનપેક્ષં યથાશ્રુતિ વ્યાચક્ષતે ।
તદ્દૂષણપુરઃસરં ભાષ્યવ્યાખ્યાનં ગૃહીતુ યથાશ્રુતિ વ્યાખ્યાનં પરેષાં સૂત્રપાઠપૂર્વકમુપન્યસ્યતિ ।
એકે ત્વિતિ ।
( 385 । 13 ) અનુપપન્નરૂપશ્ચાયમિતિ ।
અત્ર હિ યથાશ્રુતિ સ્થાનાન્યત્વ ઇતિ નિયિત્તસપ્તમ્યા નાનાત્વસ્ય બીજં સ્થાનાન્યત્ત્વમુક્તં ન ત્વેકત્વસ્યેતિ ।
એકત્વસ્ય તુ બીજં નાનાસ્થાનત્વં યથોક્તમ્ ।
અવયવિનાનાસ્થાનત્વાદિતિ ।
અવયવીત્યેકત્વમુપલક્ષયતિ ।
સ્થાનાન્યત્વં ચ સ્થાનસ્યાન્યત્વમુચ્યતે ।
નાનાસ્થાનત્વં ચ નાનાસ્થાનાનિ યસ્યેત્યન્યપદાર્થઃ સ્થાનાન્યત્વાદન્યઃ
ન તુ ધર્મદ્વયં સાક્ષાત્સંશયકારણમિત્યેકતરસ્યૈકાનેકસાધારણ્યં વાચ્યમ્ ।
તત્ર યદિ તાવદેવં ક્રિયતે સંશયઃ સ્થાનાન્યત્વે નાનાત્વૈકત્વદર્શનાદિતિ ।
યદા સૂત્રાર્થાલોચનેનૈકત્વે સ્થાનાન્યત્વસ્યાદર્શનાન્ન સમાનધર્મઃ સૂત્રં ખલ્વેકત્વે નાનાસ્થાનત્વમાહ ન સ્થાનાન્યત્વમ્ ।
અનેકત્વમાત્રે હિ તદુક્તં સૂત્રકારેણ સ્થાનાન્યત્વે નાનાત્વાદિતિ ।
અથ નાનાસ્થાનત્વે સત્યેકત્વાનેકત્વદર્શનાત્સંશય
ઇતિ એતદ્ દૂષયતિ ।
તદા દ્રવ્યં નાનાસ્થાનમનેકં ન કિં ચિદ્ દૃષ્ટં સૂત્રમ્ ।
અવયવિનાનાસ્થાનત્વાદિતિ સૂત્રં નાનાસ્થાનત્વેનૈકત્વમાહ ન તુ નાનાત્વમપિ યત્પુનર્ઘટાદ્યનેકં ન તન્નાનાસ્થાનમુક્તં સૂત્રકૃતા ।
અપિ તુ સ્થાનાન્યત્વં સૂત્રકૃતોક્તં સ્થાનાન્યત્વે નાનાત્વાદિત્યનેન દૂષણભુપંસહરતિ ।
સો યં સંશય ઉભયથા ઽનુપપન્ન ઇન્દ્રિયેષુ યથાશ્રુતસૂત્રપરિગ્રહેણ
ઉભયથા સ્થાનાન્યત્વેન નાનાસ્થાનત્વેન ચેત્યર્થઃ ।
તદેવં પરવ્યાખ્યાનં દષયિત્વા ભાષ્યકારીયસ્ય વ્યાખ્યાનસ્ય યુક્તત્વમાહ સ્થાનેષુ તુ યુક્તઃ ।
સ્થાનેષ્વિતિનિમિત્તસપ્તમી નાનાસ્થાનત્વનિમિત્ત
ઇન્દ્રિયેષ્વેકત્વાનેકત્વસંશયો યુક્તઃ નાનાસ્થાનં ખલ્વેકમવયવિદ્રવ્યં દૃષ્ટમનેકં ચ ભિન્નભાજનગતં ફલમિતિ ।
ઇન્દ્રિયવિષયં નાનાસ્થાનત્વનિમિત્તકં સંશયમાહ ।
કિં નાનાસ્થાનાનીન્દ્રિયાણિ ઉત નાનાસ્થાનમેકમિન્દ્રિયમિતિ ।
તદિદમુક્તં ભાષ્યકારેણ બહૂનિ દ્રવ્યાણિ નાનાસ્થાનાનિ દૃશ્યન્તે નાનાસ્થાનશ્ચ સન્નેકો ઽવયવી ચ ।
તેનેન્દ્રિયેષુ ભિન્નસ્થાનેષુ સંશય ઇતિ ।
સૂત્રે ઽપિ સ્થાનાન્યત્વે ઇત્યનેન નાનાસ્થાનત્વમેવોપલક્ષણીયમિત્યવિરોધઃ ।
યથાશ્રુતસ્તુ ન સૂત્રાર્થ ઇત્યાહ ।
ઇન્દ્રિયેષુ તુ ન સ્થાનનાનાત્વાત્સમ્ભવતિ ।
ન ચ નાનાસ્થાનત્વાદિતિ ।
( 386 । 1 ) કિં ત્વિન્દ્રિયવિષયો નાનાસ્થાનત્વાદેવ સંશયો ભાષ્યકારીયઃ સાધીયાનિત્યર્થઃ ।
તદેવં પરોક્તં સંશયબીજં દૂષયિત્વા ભાષ્યકારીયં સંશયબીજં દર્શયિત્વા વાર્ત્તિકકારઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ સંશયબીજમાહ ।
શરીરવ્યતિરેકિત્વાત્સત્ત્વાચ્ચ સંશય ઇતિ ॥ 50-51 ॥
ન્ય્સ્_3,1.52: ત્વગવ્યતિરેકાત્ ॥
પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ ।
ત્વગ--ત્ (સૂ. 52) ॥
કઃ પુનરવ્યતિરેક ઇતિ ।
ઘટાદિપ્રાપ્તં ચક્ષસ્ત્વચો વ્યતિરિચ્યત એવેતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્ ।
સર્વાધિષ્ઠાનસમ્બન્ધ ઇતિ ।
સૌત્રસ્યાવ્યતિરેકશબ્દસ્ય વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ ।
સતિ ભાવો વેતિ ।
તદનેન યસ્યાં ચ સત્યામિતિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
ચો વિકલ્પાર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તભાષ્યં નેન્દ્રિયેતિ ।
લોકવિરોધ ઇતિ ।
લોક્યતે જ્ઞાયતે ઽનેનેતિ લોકઃ પ્રમાણં તદ્વિરોધ
ઇત્યર્થઃ ।
અનેકેન ચાનિન્દ્રિયેણેતિ ।
શરીરં પાર્થિવં ભૂતાન્તરસમ્પૃક્તં ચ તદિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ શરીરાવયવભૂતાનિ પૃથિવ્યાદિના વ્યાપ્તાનીત્યનેકાન્તઃ ।
ન વ્યાઘાતાદિતિ ।
પરદોષોદ્ભાવનપંર ન પુનરત્વગવયવત્વમિન્દ્રિયાન્તરાણામભિમતમિતિ

ન્ય્સ્_3,1.53: ન યુગપદાર્થાનુપલબ્ધેઃ ॥
એવં ભાષ્યકારીયસિદ્ધાન્તમુતત્વા સૌત્રસિદ્ધાન્તમાહ ।
સૂત્રેણ ચાભિસમ્બન્ધઃ સિદ્ધાન્તસ્ય ॥ ( 387 । 8 ) ન યુ--બ્ધેઃ (સૂ. 53) ॥
નૈતદસ્ત્યેકમિન્દ્રિયમિતિ ।
કસ્યાદ્ ? યુગપદર્થાનુપલબ્ધેરિતિ ।
તદેતત્સૂત્રં ભાષ્યદૃષ્ટ્યા વ્યાચષ્ટે વાર્ત્તિકકારઃ ।
યસ્યૈકમિન્દ્રિયમિતિ ।
તદ્વેતદ્વ્યાખ્યાનં દૂષયતિ ।
નૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યાણામિતિ ।
ભાષ્યવ્યાખ્યાનં દૂષયિત્વા સૂત્રમન્યથા વ્યાખ્યાતું ભૂમિરચનાં કરોતિ ।
એવં બ્રુવાણ
એકેન્દ્રિયવાદીતિ ॥ ( 388 । 5 ) સામિ--અર્ધમ્ ।
એકમપીન્દ્રિયમર્ધં પ્રાપ્ય ગૃહ્ણાતિ અપ્રાપ્તં ચાર્ધમેકદેશ ઇતિ યાવત્ ।
કરણધર્મમતિક્રામન્તં પ્રતિ યુગપદુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગો દૂષણમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.54: વિપ્રતિષેધાચ્ચ ન ત્વગેકા ॥
એકત્વપ્રતિષેધાદેવ પારિશેષ્યાન્નાનાત્વં સેત્સ્યતીત્યત આહ નાસાધના ક્રિયેતિ ।
( 389 । 7 ) એકત્વં ચ કથમિતિ ।
ન શક્યઃ પક્ષો દૂષયિતુમિત્યુક્તમ્ ।
પૃચ્છતિ ।
કથં તર્હીતિ ।
ઉત્તરમ્ ।
પ્રતિષેધાચ્ચાનન્તરમિતિ ।
યદ્યપ્યનન્તરશબ્દપ્રયોગે પઞ્ચમી ન સ્મર્યતે તથા ઽપ્યન્યશબ્દસ્યાધ્યાહારેણ પઞ્ચમી વ્યાખ્યેયા ।
અનન્તરં પ્રતિષેધાદન્યઃ સ્થાપનાહેતુરિતિ યોજના ।
અથ વેતિ ।
વ્યતિરેકી હેતુર્દ્વયોર્વિરુદ્ધયોરેકતરનિષેધેનૈકત(નીં)રં વ્યવસ્થાપયતિ ।
યથા નૈરાત્મ્યનિષેધેન જીવચ્છરીરસ્પય સાત્મકત્વમિતિ

ન્ય્સ્_3,1.55: ઇન્દ્રિયાર્થપઞ્ચત્વાત્ ॥
સૂત્રમાક્ષિપતિ ।
ઇદં તુ સૂત્રમિતિ ।
એષ ન્યાયો મયા વાચો ભઙ્ગ્યા સૂત્રિત
ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.56: ન તદર્થબહુત્વાત્ ॥
પૂર્વપક્ષિણઃ સૂત્રમ્ ।
ન ત--ત્ (સૂ. 56) ॥
પૂર્વપક્ષમાક્ષિપતિ ન વિરોધાદિતિ ।
પૂર્વપક્ષિણઃ સમાધાનં નાસાધનાદિતિ

ન્ય્સ્_3,1.57: ગન્ધત્વાદ્યવ્યતિરેકાદ્ ગન્ધાદીનામપ્રતિષેધઃ ॥
સિદ્ધાન્તઃ--- ગન્ધ--ધઃ (સૂ. 57)
ન્ય્સ્_3,1.58: વિષયત્વાવ્યતિરેકાદેકત્વમ્ ॥
ન્ય્સ્_3,1.59: ન બુદ્ધિલક્ષણાધિષ્ઠાનગત્યાકૃતિજાતિપઞ્ચત્વેભ્યઃ ॥
યસ્યાધિષ્ઠાનં ભિન્નમિતિ ।
( 391 । 10 ) ભિન્નં નિયતમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ રૂપવ્યઞ્જકસ્ય કૃષ્ણસારમેવાધિષ્ટાનં ન કર્ણશષ્કુલ્યાદિ એવમન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યસ્ય પુનઃ સિદ્ધાન્તિનો ઽધિષ્ઠાનાભેદસ્તથા ચ તદધિષ્ઠાનસ્યેન્દ્રિયસ્યાપિ ભેદઃ તસ્યૈકાધિષ્ઠાનવિનાશેન તદ્ગતસ્યેન્દ્રિયસ્ય વિનાશે ઽપ્યધિષ્ઠાનાન્તરાશ્રિતસ્યેન્દ્રિયાન્તરસ્યાવસ્થાનમિતિ નૈકાધિષ્ઠાનનાશે સર્વાધિષ્ઠાનનાશાત્સર્વેન્દ્રિયનાશલક્ષણઃ
તથૈકાધિષ્ઠાનાવસ્થાને સર્વેન્દ્રિયાવસ્થાનલક્ષણો દોષ ઇતિ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટોપેક્ષણીય ઇતિ ।
ઉપેક્ષણીયસ્યાપિ પુરુષાર્થત્વં ભવતિ કેન ચિત્પ્રકારેણ, યદિ હિ તત્ર પુરુષઃ પ્રવર્તતે તતો નિષ્ફલે કર્મણિ પ્રવૃત્તઃ પુરુષસ્તપ્યેત ।
દુઃખં કર્મેત્યનુ ભવો લોકસ્ય, ઉપેક્ષણીયત્વે તુ તન્ન તસ્ય ભવતિ ॥ 58-59 ॥
ન્ય્સ્_3,1.60: ભૂતગુણવિશેષોપલબ્ધેસ્તાદાત્મ્યમ્ ॥
તત્ર પાર્થિવં ઘ્રાણં રૂપરસગન્ધસ્પર્શેષુ નિયમેન ગન્ધસ્ય વ્યઞ્જકત્વાદ્ બાહ્યપાર્થિવવદિતિ ।
યથા હિ મૃગમદગન્ધવ્યઞ્જકાઃ કુક્કુટોચ્ચારાદયઃ પાર્થિવા ઇત્યર્થઃ ।
ન ચાતપેનાનેકાન્તઃ ।
ન હ્યતપો ગન્ધવ્યઞ્જકો ઽપિ તુ જલાભિભૂતો ગન્ધો દ્રવ્યાણાંવ નોપલભ્યતે કેવલં જલમાતયો ઽપનયતિ ન તુ ગન્ધં દ્રવ્યસ્યાભિવ્યનક્તિ તસ્માન્નાનેકાન્તઃ ।
એવં રસનમિન્દ્રિયમાપ્યં ગન્ધાદિષુ મધ્યે નિયમેન રસસ્ય વ્યઞ્જકત્વાદ્
દન્તાન્તરસ્યન્દમાનોદકવિન્દુવત્ ।
ન ખલુ વિશુષ્યદાસ્યો મોદકાદિરસમનુભવતિ ।
એવં તૈજસં ચક્ષુઃ ગન્ધાદિષુ મધ્યે નિયમેન રૂપસ્ય વ્યઞ્જકત્વાત્ પ્રદીપાદિવત્ ।
એવં વાયવીયં ત્વગિન્દ્રિયં ગન્ધાદિષુ મધ્યે સ્પર્શસ્યવ વ્યઞ્જકત્વાત્ સ્વેદોદબિન્દુશતિસ્પર્શવ્યઞ્જકવ્યજનપચનવત્ ।
નિયમગ્રહણં મનોનિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
મધ્ય ઇતિ ચાવધારણસિદ્ધ્યર્થમ્ ।
અન્યથા ઘ્રાણાદીનાં ગન્ધત્વાદિવ્યઞ્જકત્વેનાવધારણં ન સ્યાત્ ।
તદેતદાહ ।
એવં શેષેષ્વિતિ ।
( 392 । 19 ) એવં ચેન્દ્રિયપઞ્ચત્વેન હસ્તપાયૂપસ્થવાચામિન્દ્રિયત્વનિષેધો ઽપિ સૂચિત ઇન્દ્રિયલક્ષણવિરહાત્ ।
યચ્છરીરસંયુક્તં સંસ્કાર(ક)દોષવ્યતિરિક્તં સાક્ષાત્પ્રતીતિસાધનં તદિન્દ્રિયમિતિ હીન્દ્રિયલક્ષણં, ન ચૈતદસ્તિ હસ્તાદિષુ ।
તજ્ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં લક્ષણમિમાનિ કર્મેન્દ્રિયાણીતિ ચેત્ ।
હન્તૈનષામિન્દ્રિયત્વલક્ષણાન્તરં વક્તવ્યમ્ ।
શરીરાશ્રિતમસાધારણકાર્યકારીન્દ્રિયમિતિ લક્ષણમિતિ ચેત્ ।
વક્તવ્યમેષામસાધારણં કાર્યમ્ ।
ઉક્તં વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાઃ પઞ્ચાનામિતિ ।
નન્વાદાનવિહરણોત્સર્ગાસ્તાવદ્વક્રહસ્તાદિભિરપિ શક્યાઃ કર્તુમ્ ।
અપિ ચાસ્તિ કણ્ઠહૃદયામાશયપક્વાશયાદીનાં ગિરણાદિતત્તદસાધ રણં કાર્યમિતિ તાન્યપીન્દ્રિયાણિ પ્રસજ્યેરન્નિતિ તસ્માદ્યત્કિઞ્ચિદેતદપીતિ

ન્ય્સ્_3,1.61: ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દાનાં સ્પર્શપર્યન્તાઃ પૃથિવ્યાઃ ॥
ન્ય્સ્_3,1.62: અપ્તેજોવાયૂનાં પૂર્વં પૂર્વમપોહ્યાકાશસ્યોત્તરઃ ॥
ક્રમપ્રાપ્તમર્થલક્ષણં પરીચિક્ષિષમાણોર્ ઽથલક્ષણં સ્મારયતિ ।
ગન્ધાદયઃ પૃથિવ્યાદિગુણા ઇત્યુદ્દિષ્ટમિતિ ।
લક્ષિતમિતિ વક્તવ્યે સંમુગ્ધાભિધાનં સામાન્યાદુદ્દિષ્ટમિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર પરીક્ષામુખં સંશયમાહ ।
ઉદ્દેશશ્ચ નિયોગેતિ ।
નિયોગાદીનાં રૂપમાહ ।
તત્ર નિયોગ ઇતિ ।
તદેવં વિમૃષ્ય નિયોગસમુચ્ચયૌ પરિત્યજ્ય વિકલ્પમાલમ્બતે સૂત્રાભ્યામતો વિશેષણાર્થમિતિ ।
( 393 । 2 ) ગન્ધ---વ્યાઃ (સૂ. 61) અપ્ત---રઃ (62) ।
વિશેષણાર્થમિતિ ।
સૂત્રયોસ્તાત્પર્યમુક્તં તદેવં સ્ફુટયતિ ।
નિયમાર્થે ઇતિ ।
ઉત્તરેષ્વબાદિષ્વેકૈકશો ઽપકર્ષો ગન્ધાદીનાં સ્પર્શપર્યન્તાનામ્ ।
તથા હિ ચતુર્ષુ ગન્ધાપકર્ષોપસ્વપકૃષ્ટસ્ય ગન્ધસ્ય પુનરુદ્ભવો નાસ્તીતિ અદ્ભ્ય ઉત્તરે તેજસિ રસસ્યાપકર્ષઃ ।
એવમપકૃષ્ટયોશ્ચ ગન્થરસયોઃ પુનરુદ્ભાવો નાસ્તીતિ તેજૌત્તરે વાયૌ રૂપાપકર્ષ ઇતિ ।
એવમપકૃષ્ટાનાં ગન્ધરસરૂપાણાં પુનરુદ્ભવો નાસ્તીતિ વાયોરુત્તરસ્મિન્નાકાશે સ્પર્શસ્યાપકર્ષઃ ।
તદિદમુક્ત મેકૈકશ ઇતિ ।
અવ્યુત્પન્નો ઽયસુત્તરશબ્દો ઽનન્તરવચનઃ તેન બહૂનાં નિર્દ્ધારણે ઽપ્યુપવન્નાર્થ ઇતિ ।
ભવતુ વા તરબ્નિર્દેશઃ તથા ઽપિ ન દોષ ઇત્યાહ ।
ભવત્વિતિ ।
ક્વ ચિત્પાઠસ્તન્ત્રં વેતિ યથાભાષ્યમ્
સ્ફુટાર્થ એવ ॥ 61-62 ॥
ન્ય્સ્_3,1.63: ન સર્વગુણાનુપલબ્ધેઃ ॥
પૂર્વપક્ષી નિયોગપક્ષમુત્થાપયતિ ।
ન સ--બ્ધેઃ (સૂ. 63) ॥
પૃથિવ્યાદિપ્રકૃતીનાં ઘ્રાણાદીનાં ગન્ધાદિપ્રતિવ્યક્તિનિયમ એવમુપપદ્યતે યદિ ગન્ધમાત્રગુણા પૃધિવી રસમાત્રગુણા આપ
ઇત્યાદિ ન ત્વન્યથા ।
અન્યથા તુ પાર્થિવેન ઘ્રાણેન ગન્ધવદ્રસરૂપસ્પર્શા અપિ વ્યજ્યેરન્ અવિશેષાદિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.64: એકૈકશ્યેનોત્તરોત્તરગુણસદ્ભાવાદુત્તરાણાં તદનુપલબ્ધિઃ ॥
ન્ય્સ્_3,1.65: વિષ્ટં હ્યપરં પરેણ ॥
વિષ્ટં ણ (સૂ. 65) ॥
સંસર્ગસ્ય દ્વ્યાશ્રયત્વે ઽપિ ન દ્વયે સજાનત્વં યથા ઽગ્નિધૂમયોઃ સંબન્ધો ન્યથાઽગ્નેઃ સ હિ વ્યાપકો ધૂમે ધૂમધ્વજસ્ય ભાવ એવ નાભાવઃ ।
ધૂમસ્તુ વ્યાપ્યઃ તસ્પય વાન્હાવેવ ભાવો નાન્યત્રેતિ ।
એવમપરં પૃથિવ્યાદિ પરેણાબાદિના વિષ્ટં વ્યાપ્તં નાબાદિમન્તરેણાસ્તિ પૃથિવી ।
તેન પૃથિવ્યામબાદિગુણાનાં રસાદીનાં નિયમેનોપલમ્ભો ન ત્વબાદિષુ પૃથિવીગુણાનામ્,
એવમપ્સ્વનલાદિગુણો વ્યાખ્યાતઃ ।
વિષ્ટત્ત્વં સંયોગવિશેષો વ્યાપ્તિસ્ત્યિર્થઃ ।
ભાષ્યં તચ્ચૈતદ્ભૂતસૃષ્ટાવિતિ ।
ભૂતસૃષ્ટિપ્રતિપાદકેષુ પુરાણેષુ નૈતર્હીતિ ।
નેદાનીમનનુભવાદિત્યર્થઃ
॥ 64-65 ॥
ન્ય્સ્_3,1.66: ન પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ॥
સિદ્ધાન્તી વિકલ્પવાદ્યેતદ્
દૂષયતિ ।
નપા--ત્ (સૂ. 66) ॥
ત્રિવિધં હિ દ્રવ્યં ચાક્ષુષમિષ્યતે પ્રાર્થિવમાપ્યં તૈજસં ચ ।
તત્ર રૂપવત્ત્વેન તૈજસમેવ ચાક્ષુષં સ્યાદ્
નેતરદ્ રૂપવત્ત્વાત્ ।
ન ચ રૂપિદ્રવ્યસંતર્માચ્ચાક્ષુષત્વંપ્રરૂપથોચ્ચપિ પાર્થિવાપ્યયોરિતિ વાચ્યમ્ ।
નભોનભસ્વતોરપિ ચાક્ષુરત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્તિ હિ રૂપવતા તેજસા તયોઃ ઇતિ ।
અથ વા પાર્થિવાપ્યસંબન્ધિનો રસભેદસ્ય રૂપભેદસ્ય ચૈકાનેકવિધત્વેન પ્રત્યક્ષત્વાદિત્યાહ ભાષ્યકારઃ ।
રસયોર્વેત્યાદિ નોપપદ્યત ઇત્યન્તેન ।
પુનરસ્યૈવ વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ ।
સ્પર્શયોરિતિ ।
પાર્થિવાપ્યયોરિત્યસ્યોદાહરણમાત્રાર્થત્વાત્ ।
પાર્થિવતૈજસયોરિત્વપિ વ્યાખ્યાનમુક્તમ્ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ ।
અથ વેતિ ।
કાર્યસ્ય વ્યવસ્થિતગુણસ્ય દર્શનાત્ કારણમપિ વ્યવસ્થિતગુણમનુમપિતે ।
ન ચ સર્વત્ર સંસર્ગો યેનાન્યસ્ય ગુણો ઽન્યત્રોપલભ્યતે વિવેકસ્યાસંસર્ગસ્ય દર્શનાત્ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ ।
દૃષ્ટશ્ચતિ ।
ચો વિકલ્પાર્થઃ ।
નિયોગસ્તુ નિરનુમાનં ઇત્યાહ ।
નિરનુમાનં તુ વિષ્ટં હ્યપરંપરેણેત્યેતદિતિ ।
નિયમો ગન્ધ
એવ પૃથિવ્નયામિત્યેવમાદિઃ ।
તસ્ય કારણં પ્રમાણં નાસ્તિ તદ્બાધકસ્યૈવ પ્રમાણસ્યોક્તત્વાત્ ।
તસ્માદ્ભૂતસૃષ્ટિઃ કથં ચિદુપચારતો વ્યાખ્યેયેતિ ।
વિષ્ટત્વં સંયોગઃ સ ચ દ્વયોઃચ સમાન ઇતિ ।
અન્યગુણો યદન્યત્રોપલભ્યતે તત્કિં સંયોગાદોહો સ્વિદ્વ્યાપ્તેઃ, યદિ વ્યાપ્તેઃ નાયોગોલકે વહ્નિસંપૃક્તે વહ્નિગુણા ગૃહ્યેરન્ ।
તયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાભાવાત્ ।
ધૂમે ચ ગગનતલાવલમ્બિનિ ભૂમિષ્ઠેન વહ્નિના વ્યાપ્તેરગ્નેર્ગુણાગૃહ્યેરન્ તયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાત્ ।
તસ્માદન્યસંયોગો હેતુઃ સ ચોભયોરવિશિષ્ટ
ઇતિ તેજસા સંયુક્તસ્ય વાયોરપિ રૂપવત્ત્વેન ચાક્ષુષત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ

ન્ય્સ્_3,1.67: પૂર્વપૂર્વગુણોત્કર્ષાત્ તત્તત્પ્રધાનમ્ ॥
પૂર્વ--નમ્ (સૂ. 67) ॥
પ્રધાનતાપદાર્થં વ્યાચષ્ટે ભાષ્યકારઃ વિષયગ્રાહકત્વં ગન્ધાદિર્વિષયઃ ।
તદેવ વિષયગ્રાહકત્વં કુતસ્તત્રાહ ।
ગુણોત્કર્ષાત્તદભિવ્યક્તિસામર્થ્યાત્ ।
વિષયગ્રાહકત્વં ચેત્પ્રાધાન્યં તત્સર્વેષામેવેન્દ્રિયાણાં વિષયગ્રાહકત્વાદિત્યાશયવાન્ વાર્ત્તિકકરો ભાષ્યકારીય વ્યાખ્યાનમમૃષ્યમાણઃ પૃચ્છતિ ।
કા પ્રધાનતા ( 395 । 8 ) ।
સ્વમતેનોત્તરમાહ ।
ચતુર્ગુણત્વાદિરિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ યસ્માચ્ચતુર્ગુણત્વેન પાર્થિવં ઘ્રાણં રસનાદિભ્ય આપ્યાદિભ્યઃ પ્રધાનં તસ્માદસ્યાગન્ધવત્ત્વં નાસ્તિ યેન ગન્ધં ન ગૃહ્ણીયાત્ ।
ન ન્વેવં રસવત્ત્વાન્દિકમપ્યસ્તિ ઘ્રાણસ્યતિ રસાદિકમપિ ગૃહ્ણીયાદત ઉક્તં ગુણોત્કર્ષાદિતિ ।
સર્વેષાં સમવાયાવિશેષે ઽપિ ગન્ધસ્યૈવ ઘ્રાણૌત્કર્ષ ઇતિ ગન્ધમેવ ગૃહ્ણાતિ તેનાગન્ધવત્ત્વનિષેધપરં પ્રધાન્યાભિધાનં ન પુનર્ગન્ધગ્રહણે ગન્ધવત્ત્વં પ્રયોજકમપિ તુ ગન્ધસ્યોત્કર્ષ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
તત્રોત્કર્ષપદાર્થં પૃચ્છતિ વાર્ત્તિકારઃ કો ગુણોત્કર્ષઃ ।
ઉત્તરં સ્વગુણાભિવ્યક્તિસામર્થ્યં સ્વો ગુણો ઘ્રાણસ્ય મન્ધઃ તજ્જાતીયશ્ચન્દનાદિસમવેતો ઽપિ ગન્ધઃ સ્વ ઇત્યુચ્યતે ।
ન પુનઃ સ્વગુણમેવાભિવ્યનક્તિ ઘ્રાણં ઘ્રાણસમવેતસ્ય હિ ગન્ધસ્યાદૃષ્ટવશાત્તાદૃશો નિર્માણભેદો યેન સજાતીયં ચન્દનાદિસમવેતં ગન્ધમભિવ્યનક્તિ યથા મૃગમદાદિગન્ધં પાર્થિવદ્રવ્યાન્તરસમવેતો ગન્ધ ઇતિ ।
અત એવાહ યેન ગુણેન યદ્ દ્રવ્યમુત્કૃષ્યતે સ તજ્જાતીયાભિવ્યઞ્જકત્વાદુત્કૃષ્ટો ભવતિ ।
તસ્મિન્ દ્રવ્યૈતિ શેષઃ ।
યઃ પુનર્ગન્ધગુણત્વાદિતિ ।
ગન્ધમાત્રગુણત્વોદેવ ઘ્રાણં ગન્ધસ્ય વ્યજ્જકં ન તુ મન્ધસ્યોત્કર્ષાદિત્યર્થઃ ।
તસ્ય વાદિનઃ સર્વેષામેવ પાર્થિવાનાં ગુણાનામુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ
ઘ્રાણગ્રાહ્યત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_3,1.68: તવ્દ્યવસ્થાનં તુ ભૂયસ્ત્વાત્ ॥
નનુ ભવતો ઽપિ કુતો વ્યવસ્થિતિરિતિ સૂત્રમવતારયિતું પૃચ્છતિ ।
કસ્માત્પુનરિતિ ।
તદ્વ્ય--ત્ ( સૂ. 68 ) ॥
અર્થનિર્વૃત્તીતિ ।
અર્થઃ પુરુષાર્થઃ ।
પ્રવિભક્તસ્યેતિ ।
ઇતરેભ્યો વિશિષ્ટસ્ય ।
સંસ્કારકારિત ઇતિ ।
અદૃષ્ટકારિત ઇતિ

ન્ય્સ્_3,1.69: સગુણાનામિન્દ્રિયભાવાત્ ॥
શઙ્કતે ।
યદિ પુનરિન્દ્રિયસ્ય ગન્ધ ઇતિ ( 396 । 6 ) નિરાકરોતિ ।
તેનૈવ તસ્યેતિ ।
ન્ય્સ્_3,1.70: તેનૈવ તસ્યાગ્રહણાચ્ચ ॥
તદેતદ્ગ્રહણકવાક્યં સોપસ્કારં વ્યાચષ્ટે ।
યદીનિદ્રયં સ્વગન્ધં ગૃહ્ણીયાત્તે તવ દર્શનેનાસાવિન્દ્રિયગન્ધઃ, અથેન્દ્રિયગન્ધસ્તતો નેન્દ્રિયગ્રાહ્યઃ સ્યાત્ ।
કસ્માન્નેન્દ્રિયગ્રાહ્ય ઇન્દ્રિયગન્ધ
ઇત્યત આહ ।
ગન્ધં ચ ગૃહ્ણદિતિ ।
ચો હેત્વર્થે ।
ન ચાત્મસાધનં કરણમસ્તીતિ મનસ્તુ લિઙ્ગવદાત્મનિ કરણં ન કેવલમિત્યુક્તમ્ ।
તુલ્યત્વમાપાદયિતું સિદ્ધાન્તી પૂર્વપક્ષિણમનુયુઙ્ક્તે કસ્માત્પુનરિદં ન ચોદ્યત ઇતિ ।
પૂર્વપક્ષ્યાહ ન ચોદ્યત ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ તુલ્યે ઘ્રાણેન સ્વસ્ય ગન્ધસ્યાગ્રહણમિતિ ।
તુલ્યતામેવાપાદયતિ એતદપ્યદેશનીયમિતિ

ન્ય્સ્_3,1.71: ન શબ્દગુણોપલબ્ધેઃ ॥
ન્ય્સ્_3,1.72: તદુપલબ્ધિરિતરેતરદ્રવ્યગુણવૈધર્મ્યાત્ ॥
( 397 । 11 ) શબ્દગુણત્વમેવ દિક્કાલયોરિતિ ચેદ નામ્નિ વિવાદઃ દિક્કાલયોર્હિ શબ્દગુણત્વે સત્યસાધારણયોગિત્વેન ન પરાપરવ્યતિકરકારણત્વં પૃથિવ્યાદિવદ્ભવિતુમર્હતીતિ ।
તથા ચ શબ્દગુણં પરાપરપ્રત્યયકારણં ચાકાશમેવેતિ નામ્નિ વિવાદઃ ।
દિક્કાલૌ તુ પરાપરવ્યતિકરકારણે કલ્પનીયૌ તેન વ્યતિરિક્તાવિત્યર્થઃ ।
અપિ ચાકાશમિચ્છત
આકાશપ્રત્યાખ્યાનં ચ સામર્થ્યાનુપલબ્ધેરિતિ ।
રૂપાદિસાક્ષાત્કારે હિ ઇન્દ્રિયાણામિન્દ્રિયત્વમેવ સ્વરૂપસામર્થ્યં તચ્ચક્ષુરાદિદ્રવ્યસ્ય દૃષ્ટં ન ગુણાદીનામિત્યર્થઃ