Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (with commentary) · Chapter 6

iti miśraśrīvācaspativiracitāyāṃ nyāyavārtikatātparyaṭīkāyāṃ
dvitīyādhyāyasyādyamāhnikam /
catuṣṭvaparīkṣā /
NyS_2,2.1: na catuṣṭvam aitihyārthāpattisaṃbhavābhāvaprāmāṇyāt //
ayathārtha iti bhāṣyam /
pramāṇānāṃ nibhāgoddeśo yaḥ so 'yathārthaḥ /
tadetadvārttikakāro vyācaṣṭhe pratyakṣeti /
( 274 / 3 ) evaṃ vibhrāntasyākṣepa iti bhāṣyamatena sūtraṃ vyākhyāya prakārāntareṇāpi vyācaṣṭe /
saṃśayavyudāsārthaṃ vā prakaraṇam /
sūtraṃ tu saṃśayārtham /
na catuṣṭvaṃ niścetuṃ śakyaṃ, kasmāt /
aitihyārthāpattisaṃbhavābhāvaprāmāṇyāt /
parairabhyupagatādasmākaṃ saṃśayāditi sūtrārthaḥ /
tātparyāntaramāha /
vidhīti /
vibhāgoddeśo 'dhikaniṣedhapara iti pūrvapakṣe ayathārthaḥ pramāṇoddeśa
iti pūrvaṃ vyākhyātaṃ, samprati tu pratyakṣādividhiparo 'sāvārambhaḥ pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇānīti /
adhikaniṣethastvarthalabhya iti pakṣamabhipretyoktamityapaunaruktyam /
tātparyāntaramāha doṣavatāmiti /
tātparyāntaramāha pratyakṣādiṣviti /
antarbhāvaparātprakaraṇādarthādvibhāgoddeśasya yathārthatā sidhyatītyarthaḥ /
deśayati /
siddhatvāditi /
na hi yāvatsūcyate sūtrakāreṇa tāvadavaśvamupapādanīyaṃ bhāṣnayakārādibhirapi tadupapādanasiddheriti bhāvaḥ /
pariharati nāvadhārapaṇaprayojanasya pramāṇāntaranirāsasyeti /
yatsūcanamātrādanuktamapi labhyate tatsūtrakāreṇa nocyate yacca sūcitamapi tirohitamiva tatsūtrakāreṇoddhāṭanīyameva,
na hi tatrāsti niścayo 'smadabhimatameva vadanti bhāṣyakārādayo nānyaditi bhāvaḥ /
kimatrārthādāpadyata iti praśnaḥ /
uttaraṃ satsu bhavatīti /
( 275 / 1 ) pratyanīkasya grahaṇāditi /
apāṃ pātapratyanīkasyopātasya grahaṇāttadvirodhinaḥ pātavirodhino vāyvabhrasaṃyogasya grahaṇaṃ tadidaṃ kilābhāvākhyaṃ pramāṇaṃ pramīyate meghodaye 'pi yatoyapātābhāvena vāyvabhrasaṃyoga
iti /
siddhāntamāha tānyetānīti /
nanu bhaviṣyatyasau viṣaya uktalakṣaṇānāmagocaraḥ pramāṇānām pravartsyanti ca tatra itihyādīni pramāṇāntarāṇītyata āha /
viṣayābhāvācceti /
codayati atha prayojana bhedāditi /
tadetadatiprasaṅgāpādanena dūṣayati /
evaṃ tarhyaṣṭatvamiti /
na tāvatsanti tādṛśaḥ prayojanasāmānyaviśeṣāḥ yaiḥ prayojanavanti pramāṇāni parasparato vyāvarttayeyuḥ api tu bhedamātrādvyāvarttayantīti vaktavyam /
tathā cātiprasaṅgenāṣṭatvasaṃkhyāvyāvṛttirityarthaḥ /
athana viṣayasāmānyeti /
rūpatvāditi viṣayasāmānyaṃ tasya svasvavyaktiṣvavyatireka
ekatvaṃ tasmādityarthaḥ /
nirākarotañ ni yuktastarhīti /
nirupādhānasvarūpamekaṃ vyāpakatvānvitatvasaṃjñitvopadhānāstraya
iti catvāro viṣayasāmānyaviśeṣā iti catuṣṭvapratiṣedho na yuktamityarthaḥ

NyS_2,2.2: śabda aitihyānarthāntarabhāvād anumāne 'rthāpattisaṃbhavābhāvānarthāntarabhāvāccāpratiṣedhaḥ //
yadyetānīti /
yadyaitihyādīni pramāṇāni kva pratyakṣādau kimaitihyādyantarbhavatīti vaktavyam /
apramāṇasya /
pramāṇāntarbhāvo na bhavatīti pramāṇānītyuktam /
yatkhalvanirddiṣṭapravaktṛkaṃ pravādapāramparyamaitihyaṃ tasya cedāptaḥ karttā nāvadhāritaḥ tatastatpramāṇameva na bhavatīti yadrītyuktam /
athākṣaraparamparetyavagataṃ tatrāptopadeśa
iti śabdalakṣaṇānnātivarttate tadidamuktam /
samānalakṣaṇattvāditi /
pṛcchati kathamarthāpattiriti /
( 276 / 1 ) asatsu megheṣu vṛṣṭirna bhavati satsuḥ
bhavatīti seyamarthāpattiḥ kathamanumānena saṃgṛhyate /
uttarandvayoriti /
atrodāharaṇamāha /
yatra yatreti /
udāharaṇasya sādhyavikalatvamudāharati /
ekaṃ tviti /
yadi divaiva na bhuṅkta iti kālaviśeṣapratiṣedho niścīyate tato rātrau bhuṅkta iti kālāntaravidhānaṃ gamyate na tu kālaviśeṣaniścayo 'pi tu divā bhuṅkta eva neti /
bhojanādikriyāyāḥ
yā 'nyāsanādikrayā tanniṣedhaniṣedhena rātribhojanākṣepāditi /
divaiva na bhuṅktaityasyaikasya prāptau bhavedrātrau bhuṅkte iti kriyāntaraniṣedhāḥ
niṣedhasya ca prāptau na vaktavyaṃ rātrau bhuṅktaityarthaḥ /
tadetaddūṣayati /
etattu na samyagiti /
prāptipūrvikā hi pratiṣedhā bhavanti /
na ceha bhuñjānasyābhuñjānasya vā kriyāntarābhāvaḥ prasakto yenāsau pratiṣadhyate bhuṅkta eva neti /
na hi kaścidbhuṅkta eva na bhuñjāno na vīkṣate /
antato 'styāderapi kriyāyāḥ
bhāvāt /
vyāpṛtaḥ kadā cinna vyāpārāntaraṃ kuryādapi kiṃ punaravyāpṛtaḥ sa hi vyāpārāntarāṇyavyāsaktaḥ karotyevetyarthaḥ /
upasaṃharati tasmāditi /
kālapratiṣedho divaiva bhuṅkta ityasya pratiṣedha
ityarthaḥ /
kriyāntarapratiṣedhanivṛtterasambhavena nirākṛtatvādaprāptatvānna pratiṣedha iti bhāvaḥ /
kriyāntarapratiṣedha iti /
antaraśabdo viśeṣavacanaḥ
tena bhojanakriyāyā yadantaraṃ viśeṣaḥ kriyāntararahitatvaṃ bhuṅkta evaṃ tasya pratiṣedha ityarthaḥ /
sāmānyatodṛṣṭamiti /
yatra na kāryakāraṇayorgamyagamakabhāvaḥ tatsāmānyatodṛṣṭamiti

NyS_2,2.3: arthāpattirapramāṇam anaikāntikatvāt //
satyametānīti bhāṣyam /
tasyārthaḥ /
satyametānyaitihyādīni pramāṇāni na tu pramāṇāntaraṃ naiva pramāṇāntaramanumānādibhya
ityuktam /
na tu pramāṇatvamevāmīṣāṃ na mṛṣyāmaha iti bhāvaḥ /
vārttikam arthāpattimātrasyeti /
( 277 / 2 ) divyā na bhuṅkte ityāderarthāpatteraikāntikatvāditi

NyS_2,2.4: anarthāpattau arthāpattyabhimānāt //
svamatena dūṣayitvā sautraṃ dūṣaṇamāha /
yāmapi bhavāniti /
na satsu megheṣu vṛṣṭirbhavatyevetyartho yena vyabhicāro deśyetāpi tu asatsu na bhavatīti /
tathā ca na vyabhicāra ityarthaḥ

NyS_2,2.5: pratiṣedhāprāmāṇyaṃ cānaikāntikatvāt //
yadi tu yatra viṣayer 'thāpattiraikāntikī tato viṣayāntaraṃ kalpayitvā 'naikāntikaṃ deśyeta tato yaḥ pratiṣedhaviṣayaḥ prāmāṇyamarthāpatteḥ
tato viṣayāntaramarthāpatteḥ sattvaṃ pratiṣedhaviṣayaṃ kalpayitvā pratiṣedhasyāprāmāṇyaṃ śaknumo vaktuṃ tathā ca pratiṣedhāprāmāṇyānnārthāpatteraprāmāṇyamityāha /
prati--t ( sū. 5 ) // evaṃ hyekāntikaḥ pratiṣedhaḥ syād yadyarthāpatteḥ prāmāṇyaṃ sattāṃ ca pratiṣedhati /
na tu sattvaṃ pratiṣeddhumarhatyanaikāntikatvāt /
na hi yadanaikāntikaṃ tat sarvaṃ nāsti prameyatvādīnāṃ nityatvasādhane anaikāntikānāṃ satvāt /
yasmādarthāṣatterviśeṣa iti /
( 278 / 1 ) arthāṣatterviśeṣaḥ prāmāṇyaṃ na hyarthāpattimātraṃ satteti

NyS_2,2.6: tatprāmāṇye vā nārthāpattyaprāmāṇyam //
na cānaikāntikatvaṃ pramāṇatvapratiṣedhe 'stīti yadi manyate pūrvapakṣī, evaṃ tarhi---
tatprāmā--ṇyam ( sū. 6 ) // vipratipattirapratipattirvā nigrahasthānamiti vadata ityarthaḥ /
yā 'pi mīmāṃsābhāṣyakṛtār 'thāpattirudāhṛtā jīvataścaitrasya gehābhāvadarśanena bahirbhāvasyādṛṣṭasya kalpaneti /
tadapyanumānameva yadā khalu sannekatra nāsti tadā 'nyatrāsti yadā vā 'vyāpaka ekatrāsti tadā 'nyatra nāsti so 'yaṃ svaśarīra eva vyāptigrahaḥ sukaraḥ /
tathā ca sato gehābhāvadarśanena liṅgena bahirbhāvadarśanamanumānam /
na ca tasya satvena gehābhāvaḥ śakyo 'pahnotuṃ yenāsiddho gehābhāvona vā sattvamapanhūyeta yena sattvamevānapapadyamānaṃ na svātmānaṃ bahiravasthāpayet /
tathā hi sattvamātraṃ vā virudhyate caitrasya gehābhāvena mehasattvaṃ vā caitrasya /
na tāvadyatra kva cana sattvasyāsti virodho gehe asattayā samānaviṣayatvābhāvāt /
deśasāmānyena gṛhaviśeṣākṣepo 'pi pākṣika
iti samānaviṣayatayā virodha iti cet /
na pramāṇaviniścitasya sāṃśayikena pratikṣepāyogāt /
nāpi pramāṇaviniścito 'bhāva eva pākṣikaṃ tasya gṛhasatvaṃ pratikṣipansatvamapi pratikṣeptuṃ sāṃśayikatvaṃ vā 'panetumarhatīti yuktam /
gṛhāvacchinnābhāvena gṛhasattvaṃ viruddhatvātpratiṣidhyate na tu sattvamātraṃ tatra tasyaudāsīnyāt /
tasmādgṛhābhāvena siddhena sato bahirbhāvo 'numīyata iti yuktam /
etena viruddhayoḥ pramāṇayoravirodhāpādanaṃ viṣayavyavasthayā arthāpattiviṣayaḥ parāstaḥ /
avacchinnānavacchinnayoravirodhāt /
tasmād
nānumānāt pramāṇātpramāṇāntaramarthāpattiriti sthitam

NyS_2,2.7: nābhāvaprāmāṇyam prameyāsiddheḥ //
nābhā--ddheḥ
( sū. 6 ) // nābhāvajñānaṃ pramāṇaṃ, kasmāt prameyasyābhāvasyāsiddheḥ /
no khalu sarvopākhyārahitaṃ pramāṇajñānaviṣayabhāvamanubhavati /
kevalaṃ kālpaniko 'yamabhāvavyavahāro laukikānāmiti pūrvapakṣaḥ

NyS_2,2.8: lakṣiteṣvalakṣaṇalakṣitatvādalakṣitānāṃ tatprameyasiddhiḥ //
siddhāntamāha /
abhāvasya bhūyasīti /
sarvajanīnābhāvapratyayavyavahārau na kālpanikau bhavitumarhataḥ /
na ca kalpanā 'pi sarvopākhyārahitaṃ gocarayitumarhatītyuktaṃ viparītakhyātisādhanāvasare /
kṣaṇabhaṅgabhaṅgāvasare ca tasyopākhyeyatvamupapādaviṣyate /
tasmādasya prāmāṇyādyuktaḥ prāmāṇāntarbhāvaḥ /
tadetatsarvaṃ vārtikakāro vyācaṣṭe /
nābhāvaḥ pramāṇamiti /
yathoktaṃ dūṣayati /
kaścaivamāheti /
abhāvo hi prameyamucyate na tatsvarūpeṇa pramāṇamapi tu tadviṣayā pratipattiḥ /
sā ca pratyakṣaphalamupādānānadibuddhau pramāṇaṃ yathā 'gre tathā vakṣyate /
varṣābhāvapratyayastu vāyvabhrasaṃyoge 'numānamuktam /
pratipadya cānayatīti /
( 279 / 4 ) lakṣaṇābhāvena viśeṣaṇenāvacchinnānyānetavyatvena pratipadyānayati /
etaduktaṃ bhavati lakṣaṇābhāvajñānaṃ viśiṣṭe vāsasi pratyayaṃ janayatsādhakatamatvātpramāṇaṃ bhavati

NyS_2,2.9: asatyarthe nābhāva iti cen nānyalakṣaṇopapatteḥ //
asa-tteḥ ( sū. 9 ) //
bhāvādhīnanirūpaṇatvātprāptipūrvakatvācca pradhvaṃsa evābhāvaḥ /
tasya bhāvapūrvakatvāt /
nānyo 'stya bhāva iti manvānasya pūrvapakṣaḥ /
nāparijñānāditi /
pratyakṣaṃ hi pramāṇaṃ prameyābhāvaṃ vyavasthāpayati /
tacca pradhvaṃsavatprāgabhave 'pi tulyam /
pratiyanti hi laukikā dadhni kṣīrābhāvamiva kṣīre dadhyabhāvam /
nanu sūtramanyeṣu vāsassu lakṣaṇābhāvarūpāṇāmupapattiṃ sadbhāvamāha /
na tvabhāvopalabdhiṃ brūṣe tatkuto na virodha ityata āha /
ata uktārthaṃ sūtramiti /
vyatirekamukhena sūtrasyokto 'thaḥ /
ata evāha bhāṣyakāraḥ /
naivamalakṣiteṣviti /
lakṣaṇādarśanena hi lakṣaṇābhāvadarśanamupalakṣitam

NyS_2,2.10: tatsiddheralakṣiteṣvahetuḥ //
yāni tāni lakṣiteṣviti /
na kasya cillakṣitasya na santi yāni ca santi teṣāmabhāvo vyāhataḥ /
etaduktaṃ bhavati yatra lakṣaṇāni santi tatra teṣāmabhāvo vyāhataḥ
yatra ca na santi tatrāpyabhāvo 'nupapannaḥ /
tasya bhāvādhīnanirūpaṇasya tadabhāve 'śakyanirūpaṇatvāditi /
pariharati nāparijñānāditi /
bhāvajñānādhīnanirūpaṇo bhavatyabhāvo na tu bhāvādhīnanirūpaṇaḥ prāgabhāvo 'pi ca śakyo bhaviṣyadbhāvajñānenānyatrāvasthitabhāvajñānena vā nirūpayitumiti na prāgabhāvābhāva
ityarthaḥ

NyS_2,2.11: na lakṣaṇāvasthitāpekṣāsiddheḥ //
NyS_2,2.12: prāgutpatterabhāvopapatteśca //
abhāvadvaitamiti /
prakṛtāpekṣaṃ prakṛtaṃ pradhvaṃsamātravādinaṃ prati prāgabhāvapratipādanaṃ paramārthatastu prathamamabhāvedvaitaṃ tādātmyābhāvaḥ saṃsargābhāvaśceti saṃsargābhāvo 'pi prākpradhvaṃsātyantābhāvabhedena trividha
iti catasro vidhā abhāvasyeti /
asatyarthenābhāvaḥ /
tatsiddheralakṣiteṣvaheturiti cobhe apyete chalasūtre iti /
( 280 / 3 ) yo yo 'bhāvaḥ sa sarvaḥ satyarthe bhavati yathā pradhvaṃsaḥ na ca tathā lakṣaṇābhāva
iti sāmānyacchalam

tatsiddheriti tu vākchalaṃ yāni lakṣaṇāni bhavanti kathaṃ tānyeva na bhavantīti hi tasyārthaḥ // 11-12 //
NyS_2,2.13: ādimattvādaindriyakatvāt kṛtakavadupacārācca //
tadevaṃ śabdaparīkṣāṃ prastutya tasya prāmāṇyaṃ parīkṣya vibhāgoddeśaḥ parīkṣitaḥ saṃprati śabdaparīkṣāśeṣaṃ varttayannāha /
āptopadeśaḥ śabda iti /
saṃśayakāraṇaṃ vipratipattiṃ darśayan
jaranmīmāṅkānāṃ matamāha /
ākāśaguṇaḥ śabda iti /
abhighātapreritena hi vāyunā yāvadvegamabhipratiṣṭhamānena karṇaśaṣkulyavacchinnanabhobhāgasamavetaḥ
nityaḥ śabdo vyajyata iti /
tadetadvārtikakāro vyācaṣṭe /
eke tāvaditi /
avinaśyadādhāramapi saṃyogādyanityamityata āha /
ekadravyamiti /
tathā 'pi pārthivāṇugatai rūpādibhiranaikāntikamata
āha /
ākāśaguṇaśceti /
ekadravyatve satyākāśaguṇatvādityetāvatābhimatasiddheravinaśyadādhāratvaṃ tatprapañcārthaṃ veditavyam /
saṃyogavibhāganādā iti /
bherīdaṇḍasaṃyogaprerito vāyuḥ karṇaśaṣkulīmantamākāśaṃ prāptaḥ śabdasya vyañjakaḥ evaṃ vaṃśadalavibhāgaprerito vāyuḥ śabdasya vyañjaka iti draṣṭavyam /
saṃyogavibhāgau pāramparyeṇa, nādastu sākṣāditi /
sāṃkhyīyamatamāha /
gandhādisahavṛttiriti /
pañcatanmātrotpannabhūtasūkṣmasamudāyārabdhapṛthivyādivikāro goghaṭādivṛttiḥ śabdo yogyadeśasya āhaṅkārikatayā vyāpakaṃ viṣayadeśasya śrotrendriyaṃ vikurvannavasthita
eva gṛhyate /
tadetadāha /
apare punariti /
bhūtaviśeṣābhighātā iti /
bherīdaṇḍābhighātā ityarthaḥ /
vaiśeṣikamatamāha /
ākāśaguṇa iti /
bauddharāddhāntamāha /
mahābhūtasaṃkṣobhaja iti ( 281 / 2 ) nāsambandhāditi /
yadā bhāvo 'sti tadā prākpradhvaṃsābhāvānnānityatvam /
anutpannavinaṣṭayośca prasaṅgāditi /
na tāvatprakpradhvaṃsābhāvayoḥ sahabhāvo 'sti tasmātpratyekameva tāvadanityatvaṃ tathā cānutpanne vastuni naṣṭe vā 'nityatvaprasaṅgaḥ /
na cedaṃ dṛṣṭamiṣṭaṃ vā bhāvadharmatvenānityatvasya pratīteranityo ghaṭa iti /
na kevalamanityatvasya bhāva iti paramasminpakṣe na yujyate ṣaṣṭyarthaśca nāsti /
kasmād bhāvasyābhāvo dharmo na bhavatītyata āha /
na ca dharmakāla iti /
co hetvarthe /
śaṅkate /
atheti /
bhavanneva hi yasmātprāg
na bhavati paścācca tasmāttasyābhāva iti ṣaṣṭhayupapattirityarthaḥ /
uttaram evamapīti /
satyaṃ bhavanneva na bhavatīti, na tvenāvatā 'syābhāvasaṃbandho bhinnakālatvāt /
tasmānnāsmaduktaṃ kiṃ citpratiṣiddhamityarthaḥ /
lokavirodhamudbhāvayati ghaṭasya prāgabhāva iti /
asaṃbandhe ṣaṣṭhīprayogo 'yaṃ bhāktaḥ bhāvādhīnanirūpaṇatvaṃ ca bhaktirityarthaḥ /
api ca vartamānavastu nityamityucyate tasya bhāvo nityatā /
bhavatu kimetāvatā 'pītyata āha /
varttamāne ceti /
( 282 / 1 ) vināśo 'syāvaśyantayā bhaviṣyatīti avaśyaṃbhāvino vināśasya sannidhānena sambandhamupacarya matupaḥ prayoga
ityarthaḥ /
upalabdhilakṣaṇaprāptasyeti /
( 283 / 7 ) na hi sato vināśo 'sti yenāsaṃbandho bhāvasya deśyeta kiṃ tu yathā satava āvirbhāvo janma
evaṃ sata evātyantatirobhāvo vināśa iti anityateti cākhyāyate tirobhāvasya ca satā saha samānakālatayā sambandha upapadyata iti bhāvaḥ /
tirobhāvaśca ghaṭādinā 'pi saṃbhavatītyupalabdhilakṣaṇaprāptasyetyuktam /
tadetatsāṃkhyīyaṃ mataṃ dūṣayati /
etattuśūnyamabhidhānamiti /
pradhānavikāratvādviśvasya vikārasya ca prakṛterananyatvātprādhanikasya kasya (?) cidupalambhānnāstyeva tadvastu yadatyantaṃ nopalabhyata iti sāṃkhyasiddhāntastaṃ bādhata
ityarthaḥ /
api ca yathā sato na vināśaḥ evamasato 'pi janma nāsti tathā cānupajātaviśeṣasya vastunastirobhāvo na yuktaḥ viśeṣopajanena ca kathaṃ sata utpattirviśeṣasyaiva prāgasattvāt sattve vā prāgapyanupalabdhiprasaṅga iti /
ye punariti /
anitya evānityatā svārthikastalpratyaya
ityarthaḥ /
dūṣayati /
etattu na yuktam1 pāṇinerapi smṛtiḥ pramāṇāvirodhinī tattvavyavasthāheturna tadvirodhinyapi, asti ca ṭhagādīnāṃ svārthikatve pramāṇavirodhaḥ /
tathā hi prakṛtipratyayoḥ samabhivyāhāro na syād na khalvekārthayoḥ samabhivyāhāro dṛṣṭaḥ na hi bharati vṛkṣaḥ śiṃśapā itivadvṛkṣastaruriti prayogaḥ /
kathaṃ tarhyeko dvau bahava iti cet /
na /
liṅgaviśeṣavyaktyarthatvādvibhaktiprayogasya
evaṃ yāvakādiṣvapi viruddhajātyantaravyavacchedaḥ pratyayārtho veditavyaḥ /
yathā ca vyācakṣate śabdāḥ yāva eva yāvaka iti /
tadidamuktam /
anupalabhyamānabhedānāmapyanumānato bheda
iti /
kimanumānaṃ /
ṣaṣṭyā bhedaviṣayatvamiti tvatalabhiprāpayaṃ nityatvānityatvayoḥ prakṛtatvāt /
tasya bhāvastvatalāviti tvataloḥ ṣaṣṭīsamarthādutpatteḥ sarvaviṣayaṃ tvanumānamuktamiti /
avadhyapekṣānapekṣeti /
( 284 / 3 ) sattaivobhayāntāvadhyapekṣā bhavatyanityatā saiva ca tadanapekṣā nityatā avadhiścopalakṣaṇaṃ na viśeṣaṇam tacca bhinnakālamapi bhavatyeva yathā mṛtāyāṃ mātari devadattāyāṃ devadattāputro yajñadatta iti bhūtapūrvagatvā devadattā svaputramupalakṣayati yadā ca kāryatvaṃ samavāyastadobhayāntāvacchinnā sattā nityatā /
yadā tu pūrvāntāvacchinnā sattaivotpattistadā 'parāntāvacchinnā sattā anityateti na hvetulakṣaṇavyākhyānāvasaroktena virodha iti /
kāryātmalābhahetuḥ samavāya
iti /
kāryasyātmalābhaḥ svakāraṇasambandhitvaṃ tasya hetuḥ samavāyaḥ /
samavāyo hi samavetatvaṃ bhavati samavāyaḥ kāraṇaviśiṣṭakāryatvamiti /
nimittakāraṇabhedānuvidhānamutpattidharmakatvaṃ gamyagamakayorabhedavivakṣayā

NyS_2,2.14: na ghaṭābhāvasāmānyanityatvād nityeṣvapyanityavadupacārācca //
NyS_2,2.15: tattvabhāktayornānātvavibhāgādavyabhicāraḥ //
nimittakāraṇāni bherīdaṇḍasaṃyogādayaḥ /
tadbhedātkhalu śabdo bhinno bhavati /
śaṅkate saṃyogavibhāgeti /
( 285 / 2 ) yathā hi kāraṇabhedena bhedo dṛśyate evaṃ vyañjakabhedenāpi maṇikṛpāṇadarpaṇādivyajyamānasya mukhasya bhedo dṛṣṭaḥ tasmāt saṃśaya iti /
śrotraṃ tāvanna śabdadeśaṃ gacchatyamūrttatvāditi /
karṇaśaṣkulyavacchinnaṃ hi nabhaḥ śrotraṃ, na ca karṇaśaṣkulī mūrttā 'pi satī vaktṛvakramupasarpati pratyakṣaṃ hi karṇaśaṣkulī śrotrasthā gṛhyate tasmādgacchadapi karṇaśaṣkulyapadhānavirahānna nabhomātraṃ śrotraṃ tasmānmā karṇaśarūkulī yāsīt tadupakṛtaṃ tu nabho gacchatīti yo manyate taṃ pratyetaduktamiti draṣṭavyam /
kriyākāraṇaguṇasamavāyāditi /
nodanābhidhātasamavāyādityarthaḥ /
nāyaṃ nirapekṣārtha iti/yadyapiva samavāyikāraṇaṃ patane kattravye gurutvamapekṣate tathā 'pi caramabhāvinimittāntaraṃ nāpekṣata iti nirapekṣaśabdāsyārthaḥ /
yadyapi pratibandhakāpagamo bhavati caraprabhāvī tathā 'pi na nimittāntaraṃ pratibandhe hi sati gurutvaṃ na karoti kāryamautsargikaṃ na punaḥ pratibandhakāpagamasyāpi tatra nimittabhāvakalpanā yuktā tadanvayavyatirekasyānyathāsiddheriti bhāvarūpaṃ vā caramabhāvinimittāntaraṃ nāpekṣata
ityanapekṣārthaḥ /
viṣayābhāvācceti /
( 286 / 3 ) kriyotpādaṃ prati yogyatā kriyāviṣayastāmāśritya kriyā bhavati sā mūrtiḥ na cāsāvasarvagatadravyaparimāṇalakṣaṇātmākāśādau sarvagate samasti tasmānnaite kriyāvanta
ityarthaḥ /
tato 'ntyasyātimāndyāditi /
nāntyaḥ śabdāntaramārabhate na kevalamasau svakāraṇaṃ śabdaṃ nāśayati, kintu so 'pi svakāraṇena śabdena nāśyate tadidamanayoḥ kāryakāraṇavirodhitvam /
ādyastu kāryeṇaiva nāśyate madhyānāṃ tvaniyama
iti /
jaranmīmāṃsakamatamutthāpayati eva eveti cediti /
eka eva teṣāṃ śabdo nabhoguṇo nabho vitatyāvasthitaḥ parimāṇavadityarthaḥ /
śabdasaṃskārapakṣaṃ kakṣīkṛtya dūṣaṇamāha /
na sarvairupalabdhiprasaṅgāditi /
na kima iti ( 287 / 2 ) praśnasyetyarthaḥ /
śabdasyākāśavṛttitvāditi /
ākāśasya sarvagatatvena tatra vyaktaḥ sarvatraiva vyakta iti sarvatraivopalambhastadavastha evetyarthaḥ /
abhyupetyaikadeśamāha /
ekadeśābhivyaktau cārthapratyayo na syāt /
varṇasādhyasya kāryasyaikadeśenākaraṇāt /
yathā nānāvarṇe pade ekavarṇābhivyaktau nārthapratyaya
iti /
syādetad ekadeśa eva varṇaḥ tathā ca varṇasādhyaṃ kāryamekadeśaḥ śaktaḥ kartumityata āha /
sarva eva vyāpakāpa bhavantīti /
etasminpekṣe varṇaikadeśavyaktirabhyupagamyate tasmādvyāpakādvarṇādavyāpaka ekadeśo 'nyaityarthaḥ /
nanvastvekadeśata evārthapratyaya ityata āha /
etasmin pakṣe varṇaikadeśavyaktirabhyupagamyate na ca varṇaikadeśaḥ śakyo nirūpayitum /
alpīyasā hi prayatnena varṇamuccaritaṃ matirna gṛhṇāti gṛhṇatī vā varṇameva gṛhṇāti na tu tadekadeśaṃ kadā cidapītyarthaḥ /
nirūpaṇamabhyupetyāha /
na ca nirūpitāditi /
bahavastahiṃ varṇā vyajyantāṃ tannirūpaṇāccārtho gamyata ityata āha /
eteneti /
yastu manyate na vastuto 'styekadeśaḥ śabdasya kiṃ tu saṃskārasyāvyāpyavṛttitvamevaikadeśaḥ /
bhavataḥ pakṣe śabdasyāvyāpyavṛttitvameva nabhasa
ekadeśa iti taṃ prati doṣāntaramāha kolāhalaśca syāditi /
yadyucyate kaścideva dhvaniḥ kaṃ cideva śabdaṃ vyanakti tataśca na kolāhala iti tatrāha /
niyamaśca na syāditi /
( 288 / 5 ) samānadeśānāmapi rūparasādīnāṃ vyañjakaniyama ityata uktaṃ samānendriyagrāhyāṇāmiti /
tathā pi bhinnadeśānāṃ samānendriyagrāhyāṇāmapi na sahasā sarveṣāṃ vyaktirityata uktaṃ samānadeśānāmiti /
śaṅkate yadyasya vyañjakamiti /
na hi vyañjakānāṃ vyañjakatvaṃ vyakteranyataḥ pratīyate sā ca niyateti vyañjakānāmapi niyamasiddhirityarthaḥ /
pariharati tannādṛṣṭatvāt /
anyeṣāmeva bhūtānāṃ vyañjakānāṃ vyaṅnyānāṃ cāniyamova dṛṣṭa ihāpi niyamaṃ vighaṭayati /
kāryāṇāṃ tu samānadeśānāmapi samānendriyagrāhyāṇāmapi rūpādīnāṃ saṃkhyādīnāṃ ca dṛṣṭaḥ kāraṇaniyama iti śabdānāmapi niyatakāraṇatayotpattiniyama
upapadyata iti bhāvaḥ /
samastavastvavyavadhānena sāmānyānāṃ sarvasāmānyasaṃgataṃ samastaṃ vastviti manvānaḥ śaṅkate /
sāmānyavaditi /
sarvārthāvyavadhāne 'pi kiṃ cideva vastu kena cideva sāmānyena saṃbaddhaṃ na sarvaṃ sarveṇetyāśayavānnirākaroti /
nānabhyupagamāditi /
yadyapyekadeśasthānāṃ samānendriyagrāhyāṇāṃ sattvanaratvabrāhmaṇatvānāṃ svarūpabhedasaṃsthānayonivyaṅnyānāṃ pratiniyatavyañjakavyaṅnyatvaṃ tathā 'pi samānadeśatvābhāvānna vyabhicāraḥ /
sattvasya padārthatrayasamavāyādadhikadeśatayā naratvasya brāhmaṇavat kṣatriyādiṣu sadbhāvāt
brāhmaṇatvasya kṣatriyādiparihārāt kaṭha diṣveva bhāvād nyūnādhikadaśatayā na samānadeśatvamiti /
etena śrotrasaṃskāre 'pyanimo boddhavyaḥ
yathonmīlanasaṃskṛtamindriyaṃ samānadeśānsvagrāhyānsakṛdeva darśayati na tu kiṃ cideveti sarvamavadātam /
api ca sarvaśabdasya tālvādisaṃyogavyaṅnyatve taduparame vidūre śabdenopalabdhavyaṃ na copalabhyate /
vāyusaṃtānavyaṅnyatve tu prāguktaniyamābhāva eva doṣa iti śaṅkottarābhyāṃ darśayati /
yadiceti /
api cāyaṃ nityaḥ śabdaḥ prādeśiko vā syādvyāpako vā ubhayathā 'pi doṣa iti śaṅkottarābhyāṃ darśayati /
nimittasannidhāne ceti /
( 289 / 10 ) syādetat /
mā bhūdrāyusaṃtāno vyañjakaḥ santi khalu vāyuguṇā nādāste 'sya śabdasya vyaṅktāpara ityata āha /
nādopalabdhau ceti /
na tāvannādo nāma vāyuguṇaḥ kaścidupalabhyate,
abhyupetyāpi brūmaḥ /
nādopalabdhāvapi yatra vāyustatra tadguṇo 'ṅgīkartavyaḥ na ca viprakṛṣṭenapuruṣeṇa śabdepalabdhau tatra vāyurasti tadguṇo vā nādaḥ vāyusantānagamanaṃ cātmin pakṣe neṣyate yasmādvimakṛṣṭena puruṣeṇa śabdopalabdhena vyañjako nāda iti /
syādetat
mā bhūdvāyusaṃtāno mā ca bhūttadguṇo nādaḥ śabdasya vyañjako vāyavīyāstu saṃyogavibhāgā vyañjakā bhavantītyata āha /
eteneti /
yastu manyate pratyabhijñaiva bhagavatī śabdasyemasādhinī tadānuguṇyāya vyāpinaḥ śabdasya guṇasya dravyasya vā prayatnapreritā vāyavo yāvadvegaṃ pratiṣṭhamānāḥ śrotraṃ śrotrāvacchinnaśabdaviśeṣaṃ vā saṃskurvanto vyañjakā iti kalpyate /
na ca samānadeśānāṃ samānendriyagrāhyāṇāṃ niyatavyañjakavyaṅnyatvaṃ na dṛṣṭamitīmaṃ prasaṅgaṃ pratyabhijñā mṛṣati so 'yamanayā bādhitaviṣayo vilīyata
iti taṃ pratyāha /
kṛtakavadupacārāt /

( 290 / 1 ) atra copacāreṇa prayogeṇa tatkāraṇaṃ śabdabhedapratyayamupalakṣayati /
asti hi śukasārikāmanuṣyavakraprabhaveṣu gakārādiṣu sphuṭatarā rūpabhedapratyayāḥ puṃsām /
evaṃ strīpuṃsaprabhaveṣu strīpuṃsabhedaprabhaveṣu ca /
na ceyamaupādhikī na tu svarūpata iti vācyam /
tathā hyaugādhikatvamānubhāvikaṃ vāsyād yathā kuṅkumāruṇā taruṇīti /
upapattigocaro vā yathā kṛpāṇadhārāyāṃ jale va pratibimbahetau rociṣṇutāyāṃ dīrghaśyāmatāyāṃ mukhasya na tāvadānubhāvikaṃ,
viditopādheḥ khaluḥ tadbhavati yathā viditakuṅkumasya kuṅkumāruṇeti /
śukādibhedamaviduṣo 'pi ca kāṇḍapaṭādyāvṛte śukādau śabdabhedapratyayo bhavati yata etadunnayati śukodīritā mañjutamā gātheti /
nāpyaupādhikatvamupapattigocaraḥ
na hi śabdasvarūpasamavāyino bhedasyaupādhikatve kicidasti pramāṇaṃ mukhasyeva maṇidarpaṇakṛpāṇagatasya /
na khalu viruddhaparamāṇeṣu darpaṇādiṣu viruddhaparimāṇānāṃ pratibimbānāmutpādaḥ saṃbhavati /
śabdānāṃ tu saṃyogavibhāgayonīnāṃ yuktastadbhedena rūpabhedaḥ /
syādetat /
tīvramandatvādayo dharmāḥ paraṃ bhidyante na tu tadāśrayaḥ śabdaḥ na hyanyasya bhenenānyo bhettumarhati atiprasaṅgāt /
na hi rūparasādīnāṃ yugapadbhāvināṃ vā kramabhāvināṃ vā saṃyogādīnāṃ bhede dravyaṃ bhidyate /
kathamekasyaiva śabdasyāparyāyeṇa tīvramandatvādiviruddhadharmasaṃsarga iti cet /
ata evaupādhiko 'stu mukhasyevābhedino 'paryāyeṇa kṛpāṇādiṣu dīrghaparimaṇḍalatvādiḥ /
atrocyate, na vayaṃ dharmabhedamātreṇa dharmiṇo bhedamācakṣmahe kiṃ tu dharmabhedamātraprathā uta dharmibhedo 'pi prathata iti nirūpyatām, asti hi gaurgauriti prathānugame 'pi śuṅkakapilakapotikāsu goṣu dharmibhedāvagāhinī prathā /
asti ca dharmamātrabhedāvagāhinī prathā dharmiṇamabhinnamākalayantī yathā śālaprānthuḥ
vṛthulaviśālavakṣāḥ pralambabhujo nīlotpaladalaśyāmaḥ siṃhāsyo navāmbhodadhvanirgambhīramadhuraghoṣaścakorekṣaṇaḥ kṣatriyayuveti /
seyaṃ śukaśārikāmanuṣyeṣu yugapadgakārānuccārayatsu tīvramandrānunāsikādigakārāvagāhinī prathā kimekameva kṣatriyayuvānamiva gakāramanekadharmavantamālambate eko gakāro nānādharmeti kiṃ vā yatheyaṃ śuklā gauriyaṃ kapilā gauriti tathā tīvro 'yaṃ gakāro mando 'yaṃ gakāro 'nunāsiko 'yamiti bhavanta eva vidāṃpava kurvantu /
seyaṃ gottvamiva kapilādiyu goviśeṣeṣu gatvaṃ tīvramandādiśabdabhedeṣvālambamānā pratyabhijñā ca bhedaprathā copapatsyate /
api ca yugapattīvramandatvādilakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargādapi gakārāṇāṃ parasparatastapanakhadyotavadbhedamanumimīmahe /
na cāyaṃ viruddhadharmasaṃsargo na gakārādiniveśī kiṃ tvāpādhikaḥ upādhayaśca bhidyanta eva na gakāra
iti sāṃpratam /
gakāparasamavāyinaḥ pratīyamānasyāsati bādhake aupādhikatvakalpanāyogāt /
pratyabhijñānasya ca gatvasāmānyālambanatvenopaṣatteḥ /
api caupādhikatvapakṣe tālvādisaṃyogadharmo vā tadabhighātapreritadhvanidharmo vā tīvrānunāsikatvādiḥ śabde samāroṣyata ityāstheyam /
na cāroṣyamajānatāmāropaḥ saṃbhavati /
na ca dhvanīnāṃ tālvādisaṃyogavibhāgānāṃ vā dharmaḥ śrotreṇa śakyo grahītuṃ tadanyadharmavat /
na caite tadārnī pramāṇāntareṇopanīyante smṛtā vā yenāropyeran /
na ca dhvanibhedasaṃskāravaśācchrotrasyaitādṛśaḥ sāmarthyabheda āvirbhavati /
yena āropyāgrahe 'pi bhramo bhavati /
na ca maṇḍūkavasāktākṣāṇāmivānavagatāsmṛtoramāṇāmapi prathamākṣasannipātādvaṃśeṣūragāropa iti sāṃpratam /
sarvāsāmeva bhrāntīnāṃ pramāṇagṛhītāropyāropaviṣayagrahaṇapuraḥsaratvaniyamāt /
tadanusāreṇa maṇḍūkavasāktākṣāṇāmapi vaṃśeṣūragabhramo vyākhyeyaḥ /
vaṃśānāṃ tāvadasti bhūyaḥ sārūpyamurageṇa tena caite tanmātreṇa rūpeṇa śaknuvanti gṛhītāḥ smārayitumuragam /
evamapi yadanyeṣāṃbhramo na bhavati tatra sarpākāravyāvṛttavaṃśagraho hetuḥ maṇḍūkavasāñjanaṃ ca vaṃśākārapidhānamātrahetuḥ /
na ca prayamākṣasannipātādeva bhrama iti prāmāṇikaṃ kṣaṇabhedasya durjānatvāt /
ca cāgṛhītasarpasya bhavatīti yuktaṃ śakyaṃ vaktum /
tasmin janmani janmāntareva vā sarpagrahasambhavāt /
dhvanidharmastvanunāsikatvādirasminneva janmanijanmāntare 'pyaśakyagraha eva /
tasmādvarṇasamaveto 'nunāsikatvādiḥ pratīyamānāṃ varṇadharma eva naupādhikaḥ tathā ca yugapadviruddhadharmayogātparasparamanyatvaṃ gakārādīnāmiti yuktam /
tadanenābhisaṃdhinoktaṃ kṛtakavadupacārāditi /
tadetadvārtikakāro vyācaṣṭe /
tīvraṃ mandamiti kṛtakamupacaryata
iti /
śabdaviṣayatvena viruddhadharmamupalakṣayati /
aparānapi śabdānityatvahetūnāha /
kṛtakavadupacārādityaneneti /
sāmānyavata ityetāvataiva jātinirākaraṇe siddhe viśeṣagrahaṇaṃ sādharmyaṃ sāmānyamiti bhramanirākaraṇārtham /
taddhi prameyatvasattvādikaṃ guṇa iva jātyādāvapyastīti /
viśeṣapadena tu jātigrahaṇānnivarttitaṃ bhavati /
upalabhyasyeti tūpariṣṭātsphuṭībhaviṣyatīti /
śaṅkate tīvraśabdasyeti /
tīvratvadharmānvayavyatirekānuvidhāyipravṛttistīvraśabado na śabdaṃ dharmiṇamabhidhātumarhatīti yathoktamātrasyākṣepa
ityarthaḥ /
nirākaroti /
na śabdaśabdena samānādhikaraṇasyeti /
etacca vyaktyākṛtijātayaḥ padārtha ityatra pratipādayiṣyate /
śaṅkate vyañjakasyeti /
svakāraṇātkhalu vyañjakācchabdajñānamutpannaṃ tīvraṃ mandaṃ ceti /
tena tīvrajñānajñeyaḥ śabdo 'pi tīvra iva mandajñānajñeyaḥ śabdo manda iva bhāsate na tvājānato 'sya tīvratvaṃ mandatvaṃ vā yena bhidyata ityarthaḥ /
nirākaroti nābhiśraveti /
anyatkhalvanyena samānajātīyenābhibhūyate na tu tadeva tena, na hi madhyandrinolkāprakāśasaṃbandhī paṭaḥ paṭunā sāvitreṇa prakāśena prakāśamānamātmānamātmanā 'bhibhavati /
evaṃ gakāro 'pi tīvradhvaniprakāśyaṃ gakāramātmānamabhibhavet /
yadi tvayaṃ mandadhvaniprakāśyo gakārastīvradhvaniprakāśyādgakārādanyo bhavati /
tato madhyadinolkāprakāśaḥ savitṛprakāśena cālpatvādabhibhūyate iti yujyate tadidaṃ śeṣaṃ bhāṣyauktamiti /
satyamanyadanyenābhibhūyate tathā 'pi na gakārasya nānātvamapi tu tadgrahaṇānāṃ teṣāṃ cābhibhāvyābhibhāvakabhāvo na gakārasyetyanenābhiprāyeṇa śaṅkate /
grahaṇamiti /
nirākaroti /
na grahaṇabhesyeti /
arthabhedādhīnanirūpaṇo grahaṇabhedo nārthabhedamantareṇa śakyo nirūpayituṃ, na ca bhedenānirūpitaḥpa śakyo 'bhibhāvyābhibhāvakabhāvena pratyetumityarthaḥ /
nityaṃ grahaṇabhedaḥ syāditi /
grahaṇabhedadarśanābhyupagame niyatamarthabhedo 'bhyupagantavyaḥ /
tathā ca sarvameva bhidyata iti nābhinnaṃ kiṃ cidbhavet /
bhedo 'pi na syādabhedāśrayatvādbhedasyetyarthaḥ /

abhiśravānupapattiśceti /
( 291 / 1 ) yasminneva kṣaṇe pūrvaṃ jñānamuttareṇotpadyābhibhavanīyaṃ tadaiva tena vināśyate na cāsato 'bhibhava
ityarthaḥ /
sāṃkhyamate 'pi nābhibhava ityāha /
abhibhaveti /
parājitaṃ sāṃkhyaṃ dṛṣṭvā nāsmākamayamastyanuyoga
iti manvāno mīmāṅgakaḥ punaḥ śaṅkate /
sarvatreti /
nirākaroti neti /
sāṅkhyaścodayati /
yadi saṃtānavṛttiriti /
pariharati /
śabdasaṃtānasya nimittabhedābhimukhyenādau prāpteriti /
( 291 / 8 ) nimittabhedo bherīśaṅkhatālvādiśca tadābhimukhyena yaḥ karṇaśaṣkulyavaruddhasya nabhasaḥ śrotrasya bhāgaḥ sthitastasminnādau ca
utṣannaḥ śabdastasya prāpteḥ pūrvādidigavasthitaśaṅkhādijanmā 'yaṃ śabda ityanumīyate /
etaduktaṃ bhavati viśiṣṭadigdeśāvasthitaśaṅkhādiprabhavaśabdasaṃtānajanyasya tas śabdasya ko 'pi dharmabhedaḥ śrotragocaro yasmāttasya viśiṣṭadigdeśāvasthitaśaṅkhādiprabhavatvamanumīyate na cāsau sāmānyaviśeṣo 'vyapadeśyatvānnāsti /
na hīkṣukṣīraguḍādīnāṃ madhuratvāvāntarasāmānyabhedaḥ pratyakṣavedanīyāḥ śakyā avyapadeśyatapayā pratyākhyātum /
anubhavaśca samānaḥ /
tasmādānumānikaḥ śabde digdeśapratyaya iti /
yaḥ śabdasaṃtāna iti /
saṃtanotīti saṃtānaḥ ādyaḥ śabdo yo jāyate sa saṃtānotīti sambandhaḥ yasmāttanimittādabhimukhe neti yojanā /
ādyaśabdeti /
tadabhimukhabhāgayuktaḥ śabda iti /
tadevaṃ svamatamutkvā paramatamāha /
eke tviti /
parokṣe vaktarīti śeṣaḥ /
yadyapi jātyandhānāmapi kathaṃ cidabhimukhapṛṣṭhapārśvataḥ śabdavivekaḥ saṃbhavati tathāpi pūrvāparadigvibhāgo nāstītyata uktaṃ jātyandhānāmiti // 13-14 //
NyS_2,2.16: santānānumānaviśeṣaṇāt //
etaccābhāve nāstīti /
( 293 / 3 ) na sattāṃsabandho nobhayāntāvacchinnatvamityarthaḥ // 15-16 //
NyS_2,2.17: kāraṇadravyasya pradeśaśabdenābhidhānād nityeṣvapyavyabhicāra iti //
nanu yadyanyadvyāpakatvaṃ nāsti kathaṃ tarhi bhavadbiḥkaṃṣāṃ cidvyāpakatvamavyāpakatvaṃ ca keṣāṃ cidiṣyataityata āha /
vayaṃ tu vyāptimaṅgulirūpasyeti ( 296 / 6 ) /
yatra yatrāśrayopalabdhistatra tatra yadvastūpalabdhiyogyaṃ sadupalabhyate tadvyāpakaṃ tena balākāvyāpakamapi śauklyaṃ mandamandāloke balākāyāmupalabhyamānāyāmapi nopalabhyate yogyatābhāvāt /
īdṛśaṃ saṃyogādīnāṃ vyāpakatvamaśakyaṃ guṇatvena sādhayitumanupalabdhivirodhādityāha /
na punaḥ śabdādaya iti /
upalabdhiyogyā iti śeṣaḥ /
sarvavastuviṣayaṃ ca svābhimattaṃ vyāpakatvāvyāpakatvaṃ saṃkṣipyāha /
samuditasthānānāmiti /
samuditasthānā hi sattādayo gotvādayaśca vyāpakā ekasamudāthyupalambhe 'pyupalabdheḥ saṃyogādayastu samuditasthānā avyāpakāḥ
na hyete samudāyinyekasminnirūpyante, api tu samuditeṣveva ekāśrayāṇāṃ rūpādīnāṃ vyāpakānāmavyāpakānāṃ ca śabdabuddhyādīnāmāśrayopalabdhātupalabdhyanupalabdhī vyāptyavyāptī iti yojanā /
ekasamudāyītyatraikagrahaṇamaśeṣasamudāyinivṛttyartham /
na tveko vivakṣitastadgrahaṇaṃ vā tena katipayāvayavopalabdhau tadanupalabdhau copalabhyamāno 'vayavī vyāpakatvenokto bhavati /
mūrtimattvādibhya ityādigrahaṇena sparśavattvāvyāpitvādīni gṛhyante /
kāryākāśasaṃyogo vipratipattiviṣaya
iti /
yadi kāryākāśasaṃyogamātraṃ pakṣīkriyate tato vinaśyadāthāradravyavartinaḥ saṃyogasyetyastyata
eva yāvaddravyabhāvityamityapasiddhāntaḥ syādityata uktaṃ vipratipattiviṣaya iti /
tenaivānaikāntikaṃ syādata uktamavinaśyadādhāratva
iti /
tathā 'pi paṭasya nīlīdravyasaṃyogena yāvaddravyabhāvinā 'naikāntikaṃ syādityata
uktaṃ kriyāvaddravyavṛttitve iti /
vivakṣitaparasparavibhāgahetukriyāvattvamiha grāhyam /
kva citpaṭyate vipratipattiviṣayā vibhāgina ākāśādayaḥ kriyāvaddravyasaṃyogitvātparamāṇuvaditi,
atra yadyākāśādayo vibhāgina iti sādhyeta tata ātmādibhirapi vibhāginaḥ syurityapasiddhāntaḥ syādata uktaṃ vipratiprattiviṣayā iti /
tato mūrttena vibhāgo na inyabhimataṃ labhyate /
saṃyogasyacāvyāpyavṛttitvapiti /
pradeśavatoḥ khalvāmalakayoḥ saṃyogo vyāpyavṛttitā saṃyogasyākāśādāvapi pradeśavaddravyasāmānyaṃ tenākāśādau pradeśāpacāra ityuktaṃ, saṃprati sāmānyāntaraupacārabījamāha ekasya ceti /
( 297 / 4 ) yathā ghaṭa eko 'nekamūrttimaddravyasaṃyogī pradeśavānevamākāśamityarthaḥ /
katamasminnartha iti praśnaḥ /
tasyārthaḥ/ ... tattvabhāktayornānātvasya vibhāgādavyabhicāraḥ ...
... saṃtānānumānaviśeṣaṇāt ...
... kāraṇadravyasya pradeśaśabdenābhidhānā ...
diti sūtrairevānaikāntikatvaparihārādasminnarthe sūtraṃ na śrūyate ityayuktamiti /
uttaraṃ niṣpradeśamākāśamiti /
na hi kāraṇadravyasya pradeśaśabdenābhidhānāditi sūtramākāśādīnāṃ niṣpradeśatvaṃ sākṣād
brūtaityarthaḥ /
evaṃ sthite bhāṣyakārīyapraśne vārtikakāraḥ svamuttaramāha /
arthato 'dhigateriti /
viṣayāntaraṃ praśnottarayorāha śabdasaṃtāneti /
bhāṣyakārīyamuttaramāha dvau pakṣau na vyavasthāpayatīti bhāṣyasyārthaḥ niṣpradeśatvamātmādīnāṃ śabdasaṃtānaṃ ca sākṣādācakṣāṇaḥ sūtrakāraḥ pakṣaṃ vyavasthāpayenna tu tenedamabhihitamiti anumānatarośca pañcānāṃ rūpāṇāṃ catarṇāṃ vā saṃpadaḥ śākhā bahava ityarthaḥ

NyS_2,2.18: prāguccāraṇādanupalabdherāvaraṇādyanupalabdheśca //
sato 'nupalabdhikāraṇābhāva
iti /
( 298 / 2 ) prākpradhvaṃsābhābhyāṃ vyabhicāro yā mūditi sata ityuktam

NyS_2,2.19: tadanupalabdheranupalambhādāvaraṇopapattiḥ //
atra jātivādinaḥ sūtradvayaṃ ... tadanupalabdheranupalambhādāvaraṇopapattiḥ ...
āvaraṇānupalabdhestāvadupalabdhirna saṃbhavati /
anupalabdhisvarūpavirodhāt /
tasmāpadāvaraṇānupalabdhirvaktavyā tathā cāvaraṇānupalabdherabhāve satyāvaraṇopalabdhistayā tvāvaraṇasadbhāvaḥ /
jñānasya nirālambanatvāyogāt /
NyS_2,2.20: anupalambhādapyanupalabdhisadbhāvavad nāvaraṇānupapattiranupalambhāt //
yadi pūrvoktadoṣabhayādanupalabhyamānā 'pyāvaraṇānupalabdhirasti tathā satyanupalabdheranaikāntikatvānnābaraṇābhāvo 'nupalambhāditi /
tadiha dvābhyāṃ sūtrābhyāmanaikāntikatvaṃ deśitam /
asyāvatārabhāṣyam evaṃ ca sati tattvamiti /
tadeta dvārtikakāro vyācaṣṭe evaṃ ceti /
sūtrayostātparyaṃ praśnapūrvakamekatra darśayati ko 'sya vākyasyeti /
atra siddhāntī kiṃ matra jñeyaṃ pratyātmavedanīyatvāditi /
siddhāntyāha evaṃsatīti /
yadyāvaraṇānupalabdhiparupalabhyate mānasena pratyakṣeṇa tadā nānaikāntikatvaṃ na cāvaraṇasadbhāvaḥ /
uttaravākyamiti /
jātyuttaravākyamityarthaḥ /
nāsyotthānamastīti /
na sūtradvayasyāpyutthānamastītyarthaḥ /
nanu pūrveṇaiva sūtreṇāvaraṇopapattau darśitāyāṃ kṛtamanupalambhādityanena sūtreṇetyata
aha /
abhyanujñāvādeneti /
pūrvasūtreṇānupalabdheranupalambhādabhāva
uktaḥ iha tvanupalambhādapi yadyanupalabdhernābhāvāditi tadanenābhyanujñāyā anaikāntikatvamucyata
iti nāpārthakametatsūtramityarthaḥ /
sūtragato 'pirabhyupagamāṃśamavadyotayati /
etadevāha bhāṣyakāraḥ /
yadyapyanujānāti bhavāniti /
tadanena sūtradvayenānaikāntikatvamuktamiti sthitam // 19-20 //
NyS_2,2.21: anupalambhātmakatvādanupalabdherahetuḥ //
asyottarasūtram---
anu--tuḥ (sū. 21) //
jātivādyanupalabdheranupalabdhirnāsti virodhāditi manyate tatra vidhiviṣayapramāṇagocaratā 'nupalabdhau virudhyeta /
nanu niṣedhagocarapramāṇaviṣayatā 'pi, tataścopalabdhiṃ niṣedhatā pramāṇena manasā 'nupalabdhigrahaṇaṃ na virodhamāvahati tadayaṃ sūtrārthaḥ /
anupalabdherāvaraṇānupalabdheranupalambhātmakatvādāvaraṇopalabdhiniṣedhātmakatvāt tadanupalabdheranupalambhādityayamāvaraṇopapattau na hetuḥ /
asiddhatvād
niṣedhaviṣayeṇānupalabdheranupalambhāditi /
tadetadbhāṣyakāro vyācaṣṭe /
yadupalabhyata iti /
yadupalabhyate vidhiviṣayeṇa pramāṇena tadasti yannopalabhyate yanniṣedhaviṣayeṇa pramāṇenopalabhyate tannāstīti /
tasmādanupalambhātmakaṃ niṣedhaviṣayapramāṇāgamyamasaditi sthitam /
upalabdhyabhāvaścānupalabdhiḥ seyamabhāvatvānnopalabhyate vidhiviṣayeṇa pramāṇena /
śeṣaṃ sugamam /
asya vārtikakāraḥ paramatātparyamāha /
atathājātīyeneti /
anuttaraṃ jātyuttaramityarthaḥ /
yathājātīyaka
iti /
upalabdhasya hi śabdasyāsatyanupalabdhikāraṇe prāgūrddhaṃ coccāraṇādanupalabhyamānasyānityasya sadharmā nānya ātmādirdṛṣṭo 'nitya iti /
nanu prāgūrddhaṃ coccāraṇānmā bhūcchabda iti etāvatā 'pi nityāntaravaidharmyeṇa kasmānna nityaḥ śabdaḥ na hyātmākāśādayo nityāḥ sarvathāpa sarveṣāṃ sadharmāṇaḥ mā bhūdeṣāmabheda
ityata āha /
uktaṃ ceti /
anityatvasādhanamāha /
anitya iti /
pratyakṣatvādityucyamāne gotvādibhirvyabhicāraḥ syādata uktaṃ vyāpakadravye samavāye satīti /
tathā 'pyātmasamavāyinaikatvena vyabhicāraḥ syādata uktam /
avyāpakasyāsamavāye satīti /
tathā 'pyā tmasamavāyitvasyeti amūrttatvādityucyamāne ghaṭādibhiḥ pradeśavadbhiḥ prathame kṣaṇe vyabhicāro 'ta uktaṃ sarvadeti /
tathā 'pi kriyāguṇādibhirvyabhicārasteṣāmapi hi samavāyikāraṇaṃ pradeśa ityata uktam /
dravyasya sata iti

NyS_2,2.22: asparśatvāt //
NyS_2,2.23: na karmānityatvāt //
NyS_2,2.24: nāṇunityatvāt

24 // tadevaṃ svapakṣasādhanamutkvā vipratipattinimittaṃ parapakṣasādhanamupanyasya nirākaroti /
atha śabdasyeti /
( 299 / 19 ) asparśena karmaṇaivobhayato vyabhicāre labdhe nityenāṇunā vyabhicārodbhāvanaṃ kṛtakatvānityatvavatsamavyāptikatvanirākaraṇārthaṃ draṣṭavyam // 22-24 //
NyS_2,2.25: saṃpradānāt //
NyS_2,2.26: tadantarālānupalabdherahetuḥ //
NyS_2,2.27: adhyāpanādapratiṣedhaḥ //
NyS_2,2.28: ubhayoḥ pakṣayoranyatarasyādhyāpanādapratiṣedhaḥ //
NyS_2,2.29: abhyāsāt //
NyS_2,2.30: nānyatvepyabhyāsasyopacārāt //
ayaṃ tarhi hetuḥ sampradānāditi /
saṃpradīyamānatvādityarthaḥ /
dātṛpratigrahītrorantarāle śabdo 'sti adhyāpanāda guruṇā śiṣyāpaya dīyamānatvāda dhanūrvedavidācāryeṇa śiṣyāya dīyamāneṣvādivaditi // 25-30 //
NyS_2,2.31: anyadanyasmād ananyatvādananyadityanyatābhāvaḥ //
yadyanyannāma jagati bhavet tato nyatve 'pyabhyāsasyopa cārādityanenānaikāntikatavamudbhāvyeta tadeva nāstīti vācchalena pratyavatiṣṭate /
anya--vaḥ (sū. 31) //
NyS_2,2.32: tadabhāve nāstyananyatā tayoritaretarāpekṣasiddheḥ //
tasya parihārasūtram /
tada--ddheḥ (sū. 32) //
tayoranyānanyayormadhye 'nanyasyānyāpekṣasiddherityarthaḥ /
na cānyasvarūpāttadananyaditi parasmādapyananyadbhavitumarhati /
na hi nīlamātmano 'nanyaditi pītādapyananyaditi /
anyadeva hi pītānnīlamiti paramārthaḥ /
ayaṃ tāvatpratyayaḥ puruṣāntare nibarttamāno dṛṣṭa iti /
( 302 / 9 ) yadā khalvekasya puruṣasya tatpratyayo bhavati tadā 'vaśyaṃ na puruṣāntarasya,
tasmātpratyayāvyāvṛttirasiddhaiveti /
evametaditi /
satyaṃ viśeṣadarśanaṃ tatpratyayanivṛttihetuḥ tadabhāve tu viśeṣādarśanasya na śakyaṃ saṃśayahetutvaṃ nivārayitumityarthaḥ /
yatpunaretadgośabda
iti /
gośabdo gośabda ityekākāraḥ pratyayo naikamantareṇa bhavitumarhati /
atha bhrāntaḥ kasmānna bhavatītyata āha /
na ca gośabdasyeti /
bhrāntatve hi tato gośabdādarthapratyayo bhrāntaḥ yathā samāropitadhūmabhāvayā maśakavartyā dhūmadhvajānumānam /
tasmādabhrānto gośabdaikatvapratyayaḥ sthāyitāmasya sūcayatītyarthaḥ /
dūṣayati etadapīti /
yuktā tu kāraṇasāmānyāttatpratyayasyāvyāvṛttiriti gośabdabuddheḥ kāraṇamālambaṃna gośabdastasya sāmānyaṃ gatvamotvaṃ gośabdatvamiti yāvat /
tasmāttatpratyayasya vyāvṛttiryuktā gośabdo gośabda ityevaṃrūpā /
kathamiti praśnaḥ
gobuddhau gobuddhipratyayo na vyāvarttate jātyabhiprāyamekavacanaṃ gobuddhāviti /
yathā hi gobuddhiṣubhinnāsvapi parasparaṃ gobuddhirgobuddhirityanugatāvabhāsinī prathā gobuddhitvasāmānyopadhānā svakāraṇabhūtā gobuddhīrālambate evaṃ gośabdo gośabda
iti ṣuddhirapi gośabdatvopadhānā gośabdavyaktīrna punargośabdavyaktimekāmanekadeśakālavyāpinīm /
na cāsyā gośabdabuddherityatrāpi jātāvekavacanam /
gośabdo gośabda iti buddhyanugatiḥ--sāmānyanibandhanā anugatitve sati gośabdabuddhisambandhitvāt /
gośabdabuddhirgośabdabuddhirityanugatabuddhivaditi /
bhinnamabhedena vidvān yaścānupalabdhaviśeṣa
eva nivarttate taṃ prati tasya vastunaḥ kiṃ viśeṣo 'sti nāstīti bhavanta eva praṣṭavyāḥ /
ubhayatra doṣamāha yadyastīti /
dvyātmakamiti /
bhinnamabhinnamityarthaḥ /
aśeṣapuruṣaviṣayatayeti /
ādhāratayetyarthaḥ

NyS_2,2.33: vināśakāraṇānupalabdheḥ //
NyS_2,2.34: aśravaṇakāraṇānupalabdheḥ satataśravaṇaprasaṅgaḥ //
kāraṇadravyavibhāga /
iti /
( 303 / 5 )
vibhāgenāsamavāyikāparaṇasaṃyogavināśo lakṣitaḥ tatkāryatvāt // 33-34 //
NyS_2,2.35: upalabhyamāne cānupalabdherasattvād anapadeśaḥ //
anapadeśo 'heturityarthaḥ /
ubhayamitīti /
yadā kramelakaṃviṣāṇitvādaśvatvena sādhayati tadā 'sya na viṣāṇaṃ nāpi tatsambandhaḥ
yathā viṣāṇitvaṃ kramelake 'siddhaṃ tathā 'numānena vināśakāraṇopalabdhau tadanupalabdhirasiddheti /
aśvaviṣāṇa saṃbandhasyābhāvāditi /
aśvatvaviṣāṇatvayoryataḥ ko 'pi saṃbandho 'śveṣu siddho nāsti tasmādvirodhādanumānametadaśābhanamityarthaḥ /
tasmādyathā viruddhāddhetoranumānamasadevamasiddhādapītyarthaḥ /
śaṅkate karmatvavaditi cet /
nirākaroti /
tacca na āśrayasyānityatvāt /
karmatvāśrayaḥ karma tasyānityatvādityarthaḥ /
śabdasya nityasyāśravaṇamanupapannam aśravaṇakāraṇānupapatteriti brūmaḥ /
tannāśrayānityatvāditi grahaṇakavākyaṃ vibhajate /
karmatvasya punariti /
pratighātidravyasaṃyogastvantyasya śabdasya nirodhaka iti bhāṣyam /
tasyārthaḥ /
pratighātidravyaṃ kuḍyādi tatsaṃyogo nabhasaḥ /
etaduktaṃ bhavati ghanataradravyasaṃyuktaṃ nabho na śabdasamavāyikāraṇatāṃ pratipadyate tataśca sannapyasamavāyikāraṇaṃ śabdo na śabdāntaramārabhate tasya va svakāraṇaṃ tatkāraṇasya tasmādvināśo bhavatīti draṣṭavyam /
evamanyatrāpīdṛśa eva śabdavināśaheturūhanīya
iti /
itaśca śabdo 'nitya ityāha /
ghaṇṭāyāmaśrihanyamānāyāmiti /
yadi ghaṇṭāsthena vyañjakenānyavṛttinā vā 'vasthitena santānavṛttinā vā nityaḥ śabdo vyajyeta tatastāratārataratāratamamandamandatarādiśrutibhedo na syāt /
nityasya ca śabdasya na svābhāviko bhedo nāpyaupādhika ityupapāditamadhastāt /
yadi tu tāratamādayastāvanta eva śabdā nityāstatastāvanta eva yugapadeva gamyeran viśeṣābhāvād ekohyeṣāṃ vyañjakaḥ sthira iti /
atha santānavṛttistathā 'pi sarva eva tatsantatipatitāḥ samarthā ityādyenaiva sarve vyajyeran na tu samānadeśānāṃ samānendriyagrāhyāṇāṃ vyañjakaniyamo yukta ityupapāditamadhastāt /
kāraṇatve tu dhaṇṭāsthasya saṃtānavṛtteryuktaṃ yattāratamādibhedena kāraṇabhedātkāryabheda iti /
tātparyārthaḥ /
yugapadanekaśabdopalabdhiprasaṅga iti /
( 304 / 5 ) anekasya tāratamādeḥ śabdasyopalabdhiprasaṅga
ityarthaḥ /
ghaṇṭāsthaṃ cābhivyaktikāraṇaṃ kathamanyatra vattramānamiti /
śrotre vartamānamityarthaḥ /
dvitīyaṃ kalpamāśaṅkya dūṣayati /
athānyagatamiti /
ghaṇṭāsabandhyeṣa śabda iti hi tāvallaukikapratyayaḥ so 'yamanyagate śabdavyañjake yathaikasyāṃ dhaṇṭāyāṃ bhavati tathā ghaṇṭāntareṣvapi tatpratyāsanneṣu bhavedaviśeṣāt /
tasmādekaghaṇṭāsthatve niyamaheturvaktavya
iti /
asati śabdabhede śrutīnāmiti /
śabdajñānānāmityarthaḥ /
nāda iti vāyudharmo 'bhidhīyata iti śaṅktate vyāmohapratyaya iti /
yathā hi vastutaḥ svacchadhavale sphaṭikamaṇau lākṣārasāvasekatiraskṛtadhavalimni lohitaḥ sphaṭika iti pratyayaḥ evamabhivyañjakavṛttistāratvādirbhrāntyāḥ śabde pratīyate ityarthaḥ /
nirākaroti /
na viśeṣahetvabhāvāditi /
na hi samīcīnātpratyayāttāro 'yaṃ śabda iti pratyayasya kaścidviśeṣaheturasti bādhakapratyayo yenaiṣa mithyāpratyayaḥ syādityarthaḥ /
na ca nirbījā bhrāntirapi saṃbhavitumarhati dīrghatvādibhramāṇāṃpa tu śabde 'sti bījamityāha /
yadi cāyamiti /
yāni khalu dīrghāṇi vaṃśaprabhṛtīni eṣāmavayavo vā 'pacayaḥ samānajātīyopacaya
ihāpyaviratabhṛtau śabdasaṃtāne vivṛtakāraṇaniṣpanne samasti samānajātīyopacaya
iti tatsādharmyād dīrghatvabhrama eva śabdasaṃtāna
eva tāro mahānityucyate tatrāpyasti samānajātīyopacayo 'sti ca sphuṭataratvaṃ mahānapi sphuṭataro 'yamapi tatheti mahānityucyate /
śaṅkate tulyamiti cet /
yathā hyanityavāde ghaṇṭāsthamavasthitaṃ saṃtānavṛtti na yugapattāramandānutpādayati rki tu kramaṇaiva evaṃ nityānapi śabdān krameṇa vyaṅkṣyatītyarthaḥ /
nirākaroti /
na tannimittasya kadā cidbhāvāt /
na tāvannityavādibhistāratvādidharmabhedena śabdabhedo 'bhyupeyate tathā caikenāvasthitena ghaṇṭāsthena saṃtānavṛttinā vyajyamāna ekasmin śabde nityaṃ śrutibhedaḥ kādācitko nopapadyate /
śabde tvanitye 'npayasminnanyasmin kriyamāṇe saṃtānavṛttinā kāraṇena tadbhedātkāryatvātkādācitkatvācca śrutibhedopapattiriti vaiṣamyamityarthaḥ /
tacca kāraṇamiti /
( 305 / 8 )
nimittakāraṇamityarthaḥ /
pāṇisaṃśleṣamapekṣamāṇāditi /
sparśavadvegavaddravyasaṃyogāda ghaṇṭāyāṃ karma karmavadghaṇṭākāśasaṃyogāttādṛśācchabdaścetyekaḥ kālaḥ tatkarma pāṇyabhidhātamapekṣamāṇaṃ vibhāgasamakālaṃ saṃskāraṃ ghegākhyaṃ karoti /
sā ghaṇṭā calantyādhyātmikaṃ vāyumupagṛhṇāti ghaṇṭātadavayavasaṃyuktā vāyuparamāṇava
evādhyātmiko vāyuḥ tadupagraho ghaṇṭānayāḥ svavegamapekṣamāṇāyā vāyusaṃyogādvāyau kriyotpādakatvaṃ tataścānilakarmaṇo ghaṇṭānilasaṃyogo vāyugatavegāpekṣo ghaṇṭāyāṃ karmārabhate /
tadidamāha sā ca vāyunā 'bhihatā punaḥ karma karoti /
tadevaṃ vāyughaṇṭāsaṃyogo ghaṇṭāvegāpekṣo ghaṇṭākāśasaṃyogaśca śabdamārabhata iti draṣṭavyam /
tataśca karmaṇā saṃskāraḥ saṃskāreṇa punaḥ karma śabdaścetyapi draṣṭavyam /
sugamamanyat

NyS_2,2.36: pāṇinimittapraśleṣācchabdābhāve nānupalabdhiḥ //
deśayati atha ghaṇṭāstha
iti /
na khalu kāraṇavināśe kāryocchedo, mā bhūtkulālādinivṛttāvapi ghaṭādinivṛttirityarthaḥ /
pariharati na brūma
iti /
yadyapi nimittanivṛttāvapi kāryaṃ nivarttate yathā 'pekṣābuddhināśād
dvitvādi tathā 'pi nimittanivṛttāvapi tadanivṛttimabhyupagamyaiva parihāra iti mantavyam

NyS_2,2.37: vināśakāraṇānupalabdheścāvasthāne tannityatvaprasaṅgaḥ //
siṃhāvalokitanyāyena pūrvoktaṃ hetu dūṣayati /
vināśeti /
( 306 / 3 ) pratyakṣeṇa śabdavināśakāraṇānupalabdheścāvasthāne śabdasya śabdopalabdherapi nityatvaprasaṅgaḥ /
na hi tasyā api vināśakāraṇaṃ pratyakṣeṇopalabhyata iti tadanena vināśakāraṇānupalabdhirityasyānaikāntikatvamudbhāvitam

NyS_2,2.38: asparśatvādapratiṣedhaḥ //
saṃprati sāṃkhyaḥ pratyavatiṣṭhate /
kampasamānāśrayasyeti /
anuvṛtto nādaḥ śabdo 'nunāda iti /
vaiyadhikaraṇye hīti /
dravyapraśleṣāsamānādhikaraṇasyaivava saṃskārasyocchedaḥ syād na vyadhikaraṇasya śabdasya, vyadhikaraṇasya tūcchedābhyupagame 'tiprasaṅgaḥ syāt tasmāt kampasaṃtānasaṃskārasamānāśrayaḥ śabdo 'bhyupagantavyaḥ /
tadanenākāśāśrayatvaṃ śabdasya pratiṣiddhaṃ tadetadvārttikakāro vyācaṣṭe /
vyadhikaraṇatvādayuktamiti //
asyottarasūtram /
aspa--dhaḥ (sū. 38) //
prāpyakāritvamindriyāṇāṃ vyavasthitaṃ prāk /
ghaṇṭādyāśrayaḥ śabdo na śrotraṃ prāpnoti /
evaṃ hi prāpnuyād yadi ghaṇṭā karṇaśaṣkulīmāgacchet karṇaśaṣkulī vā ghaṇṭāṃ, na caitadubhayamasti /
na cāhaṅkārikamindiyaṃ vyāpītyuktam /
tasmācchabdādhāro niḥsparśo vyāpī vākāśastadādhāraḥ śabdaḥ śrotramāyāti saṃtānavṛttyeti yuktaṃ tathā ca śravaṇamasyopapannaṃ nānyatheti /
tadetadvārttikakṛdvibhajate,
asparśeti /
yena kena ciditi /
mandatareṇa vā mandatamenavā kāraṇaśabdenetyarthaḥ /
anekaḥ saṃskāra iti tattvaṃ śabdabhedāditi /
ekasya hi saṃskārasya dharmabhedakalpanāyāṃ kalpanāgauraprasaṅgaḥ saṃskārastāvadeko dharmo dharmabhedāśceti /
tadiha dharmabhedasthāne 'stu saṃskārabhedaḥ kṛtamatraikena dharmiṇā /
na ca saṃskārabhedeṣu dharmabhedāḥ kalpanīyāḥ saṃskārabhedamātrādeva kāraṇātkāryabhedopapattau tadgatadharmabhedakalpanāvaiyarthyāditi bhāvaḥ/yasya ca vaiśeṣikasyaikaḥ saṃskārastasyeṣoḥ pātaḥ prāpnoti saṃskārasya hīṣormūrtadravyasaṃyogo vināśako 'vināśako vā, vināśakaśced
ādyenaiva mūrttadravyasaṃyogena tasya vināśādagatvaiva yāvadgantavyamiṣoḥ pātaprasaṅgaḥ /
dvitīye tu kalpe kṛtakasyāpi saṃskārasya vināśakāraṇābhāvenāvināśānna kadā cidapi pātaḥ syāt prayogaśca iṣvādivegaḥ kṣaṇikaḥ vegatvāt ghaṭādigatavegavaditi

NyS_2,2.39: vibhaktyantaropapatteśca samāse //
vibha--se ( sū. 39 ) //
saṃkhyānāṃ rūparasagandhasparśaśabdasamudāyo vīṇāveṇuśaṅkṣādidravyaṃ tatra samāse samudāye sthita eva vyajyata iti darśanaṃ tasminsamudāye sāṃkhyābhimate vibhaktyantaropatteśca na vyajyeta śabdaḥ yadi samudāye vyajyeta śabdaḥ vibhaktiśca ṣaḍjadhaivatagāndhārādibhedena vibhāgāntaraṃ ca ṣaḍjajātīyasyaiva tāramandrādirūpaṃ nopapadyate na hi tadgatānāṃ gandhādīnāmekasminneva dravye vīṇādau nānājātīyānāṃ ca pratikṣaṇaṃ bhedo dṛśyate tasmādvibhaktyantarotpatterna samāse vyajyate śabdaḥ api tvākāśaguṇaḥ kriyata iti sāṃpratam /
sūtravyākhyayaiva bhāṣyavārttike vyākhyāte

NyS_2,2.40: vikārādeśopadeśāt saṃśayaḥ //
tadevaṃ rūpādisanniviṣṭaḥ śabdo vyajyata iti sāṃkhyamate dūṣite sa eva sāṃkhyo varṇeṣu prakṛtivikārabhāvaśrutermṛtsuvarṇādivatpariṇāminityā varṇā iti yadi pratyavatiṣṭhate tatra parīkṣāmārabhatedividhaścāyaṃ śabda iti /
vikāropadeśo 'pi na dhvanimātre śabde 'stīti na tasya pariṇāminityatāmāpādayitumarhati kevalaṃ varṇātmanyāpādayed yadyasaṃdehaḥ syād, asti tu tatrāpi saṃdehaḥ /
tathā hi iko yaṇaci ityādikaṃ vikāropadeśamācakṣata eke /
anye tvādaśopadeśaṃ, tatra vyākhyātṛvipratipatteḥ saṃśayaḥ /
tannāparīkṣya śakyamavadhārayitumityarthaḥ /
tatra parīkṣāyāmādeśopadeśastattvamityavadhārayate /
ādeśopadeśa iti /
suvarṇajātīyāḥ khalvavayavā anyatamavyūhaparityāgenānyatamaṃ vyūhamāpadyamānā rucaka iti vā varddhamāna
iti vā pariṇamante, asti hi teṣu sarveṣu suvarṇajātīyānāmavayavānāmanugamaḥ
na tu yakāre ikārasya vā tadārambhakasya vā avayavasyānugamamīkṣāmahe /
tasmādvikārābhābādādeśatvamasya niścinuma iti /
upapattyantaraṃ cāvikāre darśayati /
bhinnakāraṇayośceti /
yadi hīkāravikāro yakāraḥ syād yakāraprayogāyekāramupādadānāstatkāraṇaṃ vivṛtakaraṇaṃ pūrvamupādadīran /
tannirapekṣāstu yakāraṃ prayokṣyamāṇā īṣatspṛṣṭakaraṇamupādadate tasmānnekāravikāro yakāra ityutpaśyāmaḥ /
upapattyantaramāha /
avikāre ceti /
kārakajñāpakayorhetvoraviśeṣamāha /
ubhayatreti /
upapattyantaramāha /
prayujyamāneti /
yathā hi kṣīraṃ kālavipākāpekṣaṃ dadhi bhavaddṛśyate na tathekāro yakāro bhavannityarthaḥ /
yadi na vikāraḥ kathaṃ tarhi śabdānvākhyānamiko yaṇarcātyata āha /
avikāre ceti /
ikaḥ prayogaprasaṅgeḥ saṃhitāyāṃ yaṇaḥ prayogamāha tatsūtre na punarigvikāraṃ yaṇamityarthaḥ /
nanu mā bhūdvikāraḥ pariṇāmor 'thāntaraṃ tu bhaviṣyati tato nityāvarṇā bhaviṣyantītyata āha /
etāvaccaitaditi /
pariṇāmo vetyāpātataḥ kāryakāraṇabhāvo veti paramārthaḥ /
na jātu kṣīraṃ tadavayavā vā dadhirūpeṇa pariṇamante na hyavayavā avayavisvabhāvāḥ
tasmātkāryakāraṇabhāva eva tāttvika iti /
sa ca varṇeṣu nāsti iganapekṣasya yaṇo niṣpatteḥ /
tasmādikprayogaprasaṅge saṃhitāyāṃ yaṇaḥ prayoga ityanvākhyānārtha iti /
itaścāyamādeśopadeśa
ityāha /
varṇasamudāyeti /
varṇasyaikasya vāstavatvāt kadācidvikāra upapadyate buddhiḥ samāhāramātrasya tu tatsamudāyasya na vikārasambhavaḥ /
tasmāttatrākāmenāpyādeśopadeśo vaktavyaḥ /
sa varaṃ kḷptatvādekasminnapyastu varṇa iti ityarthaḥ

NyS_2,2.41: prakṛtivivṛdvau vikāravṛddheḥ //
itaśca na prakṛtivikārabhāvaḥ /
prakṛtivivṛdvāviti /
mahadbhiḥ khalu tūlapiṇḍairārabdhaḥ sthūlaḥ piṇḍo 'lpaiścārabdho mahānalpa iti dṛṣṭaṃ tadvadihāpi dīrghekāravikārasya yakārasyekāravikārādbhavitavyaṃ viśeṣeṇa, na cāsti viśeṣaḥ tasmānna prakṛtivikārabhāva
ityarthaḥ

NyS_2,2.42: nyūnasamādhikopalabdhervikārāṇāmahetuḥ //
asyākṣepasūtram---
nyūna--tuḥ ( sū. 41 ) // alpena hi nyagrodhavījenārabdho nyagrodhatarurmahān tato 'timahatā vā nārikelabījenārabdho nārikelataruralpaḥ nārikelabījaireva parasparāpekṣamāṇasamairārabdhaḥ sama iti /
asya pratyācayānasūtram /
dvividhasyāpi hetoriti /
yadi ca nyūnasamādhikopalabdheriti sādhanaṃ tadā dvividhasya hetorabhāvād
dṛṣṭāntamātrasya cāsādhakatvāt /
pratidṛṣṭāntasya ca saṃbhavādityetad dūṣaṇam

NyS_2,2.43: nātulyaprakṛtīnāṃ vikāravikalpāt //
yadi ca nyūnasamādhikopalabdherityanenānaikāntikodbhāvanaṃ prakṛtyanuvidhānasya kriyate tadā dūṣaṇapakṣe nātulyaprakṛtīnāṃ vikāravikalpāditi dūṣaṇam /
anaikāntikadoṣasyāsambandhatvaṃ nāma nyūnasamādhikatve tu prakṛtyanuvidhānaṃ vikāparāṇāmapracyutam /
tathā hyatulyāyāḥ prakṛterivakārā vikalpyante prakṛtibhedamanuvidhīyante, na jātu nyagrodhabījād
nārikelapādapo bhavati bhavati ca nyagrodhabījānnyagrodhapādapa
iti /
etaduktaṃ bhavati prakṛtibhedānuvidhānaṃ vikārabhedānāṃ brūmopa na pūnastadvivṛddhihrāsābhyāṃ tadvivṛddhihrāsau yenānaikāntikatvamudbhāvyeta tasmādanaikāntikodbhāvanamasaṃbaddhāmityarthaḥ /
na tvivarṇamanuvidhīyate yakāra iti bhāṣyam /
tasyārtho na tvivarṇabhedamanuvidhīyate iti /
tasmādanudāharaṇaṃ nyūnasamādhikabhāve dravyavikāra iti

NyS_2,2.44: dravyavikāre vaiṣamyavad varṇavikāravikalpaḥ //
asyākṣepasūtram--- dravyavikāra iti /
( 308 / 1 ) na prakṛtibhedamavaśyamanuvidhīyante vikārāḥ dravyatvena tulyatve 'pi prakṛtīnāṃ vikāravaiṣamyaṃ tathā ca dīrghahrasvābhyāṃ vaiṣamye vikāravaiṣamyaṃ bhaviṣyati prakṛtisāmyaiva vikāravaiṣamyam iti bhāvaḥ

NyS_2,2.45: na vikāradharmānupapatteḥ //
tatra pratyākhyānasūtram /
na vikāradharmeti /
yadyapi prakṛterdravyatvamabhedastathā 'pi vikārabhede prakṛtibheda evopayujyate na punaḥ prakṛterabhedaḥ
tadvikārāṇāṃ tu yadabhinnaṃ rūpaṃ dravyatvaṃ tatra tasyopayoga iti sthite parihāro 'nvaya
(syākṣepasūtraṃ dravyevikāra iti/) grahaṇaṃ parihāra uktaḥ

NyS_2,2.46: vikāraprāptānāmapunarāpatteḥ //
itaśca na santi varṇavikārā ityāha /
vikāreti /
no khalu kṣīravikāro dadhi punaḥ kṣīraṃ dṛṣṭamityarthaḥ /
ananumānāditi pramāṇābhāvamupalakṣayati

NyS_2,2.47: suvarṇādīnāṃ punarāpatterahetuḥ //
asyākṣepaḥ suvarṇādīnāmiti sūtram /
sādhanapakṣe dūṣaṇaṃ vyabhicārāditi

NyS_2,2.48: na tadvikārāṇāṃ suvarṇabhāvāvyatirekāt //
dūṣaṇapakṣe doṣamāha /
suvarṇodāharaṇopapattiśceti /
tathā hi /
ye suvarṇajātīya avayavā rucakatvamāpannāsta eva pūrvavyūhaparityāgena vardhamānatāmāpannāḥ punā rucakatvamāpadyante tadavayavānāṃ tatra pratyabhijñāyamānatvāta /
na tvihekāro yakārānugata ikārayakārānugato vā 'nyaḥ kaściddharmī dṛśyate ya ittvaṃ parityajya yattvamāpadyate varṇatvaṃ tvanugatamapi na dharmi,
kiṃ tu dharma eva /
na ca nivartamāna īkāro yakārasya dharmo bhavitumarhati dharmadharmiṇoḥ samānakālatvādityarthaḥ

NyS_2,2.49: nityatve 'vikārādanityatve cānavasthānāt //
nanu dadhyatreti prayoge kadekārasyotpadya nirodhaḥ /
tathā dadhi atreti prayoge kadā yakārasyotpadya nirodha ityata āha /
tadetadavagṛhya saṃdhāna iti /
avagraho 'saṃhitā dadhi atretyuccārya dadhyatretyuccāryate dadhyatreti vā saṃdhāya dadhi atretyavagṛhyataityarthaḥ /

NyS_2,2.50: nityānāmatīndriyatvāttaddharmavikalpācca varṇavikārāṇāmapratiṣedhaḥ //
jātivādī pratyavatiṣṭhate /
nityapakṣe tāvaditi /
yathā hi satyapi nityatve ke cidatīndriyāḥ yathā paramāṇvākāśādayaḥ ke cidaindriyakāḥ yathā gotvādayaḥ evaṃ satyapi nityatve paramāṇvākāśādayo na prakṛtivikārabhūtāḥ
varṇāstu prakṛtivikārabhāvamāpatsyante /
nityā apatyirthaḥ /
seyaṃ vikalpasamā jātirityāha /
virodhāditi /
na khalvaindriyakatvānaindriyakatvābhyāmasmi kaścinnityatvasya virodhaḥ /
prakṛtivikārabhāvena tvasti, na hi saṃbhavati kāryaṃ ca nityaṃ cetyarthaḥ /

NyS_2,2.51: anavasthāyitve ca varṇopalabdhivat tadvikāropalabdhiḥ //
anityapakṣe jātivādyāha /
anavasthāyitve ceti /
yathā satyapyanavasthāyitve varṇā indriyeṇa sambadhya svaviṣayaṃ jñānaṃ janayanti evaṃ vikāramapi kariṣyantītyarthaḥ /
seyaṃ sādharmyasamā jātirityāha /
asaṃbandhāditi /
katipayakṣaṇāvasthānena varṇānāṃ kṣaṇikānāmapi svaviṣayajñānahetubhāvo yujyate avagṛhya ciraṃ sthitvā yadā saṃdhīyate saṃdhāya vā cariṃ sthitvā yadā vigṛhyate tadā varṇānāmanityānāṃ na tāvantaṃ kālamavasthānamastīti nopalabdhihetutvena vikārakṛtatvaṃ varṇānāṃ tulyam /
tasmādasaṃbandhādasamarthā varṇopalabdhirvarṇavikārapratipāda ityarthaḥ /
mābhūdrarṇopalabdhirvarṃṇavikāreṇa sākṣātsaṃbaddhā odaśavirodhitayā tu tannivṛttyā pāriśeṣyādvikāraṃ sādhayiṣyatītyata āha /
na ca varṇopalabdhiriti

NyS_2,2.52: vikāradharmitve nityatvābhāvāt kālāntare 'vikāropapatteścāpratiṣedhaḥ //
tadevaṃ jātyuttaramutthitameva māritaṃ kṛtvā bhāṣyakāro 'traivārthe sūtraṃ paṭhati /
vikāradharmitva iti /
vārtikam upalabhyamānasya cekārasya yatvānupapatteriti /
( 309 / 17 ) avagṛhya ciraṃ sthitvā saṃdhāya yadā yatvaṃ tadopalabhyamānatekārasya nāstītyarthaḥ

NyS_2,2.53: prakṛtyaniyamād varṇavikārāṇām //
itaśca varṇavikārānupapattiḥ /
prakṛtyaniyamāditi /
kṣīrajātīyasya dadhijātīyo vikāro na punaḥ kadā cidapi dadhijātīyasya kṣīrajātīyā vikārā upalabhyante /
iha tu yathekārajātīyasya yakārajātīyo vikāro dadhyatreti dṛśyate evaṃ yakārajātīyasyāpi vikāra ikārajātīyo dṛśyate yathā vyatheḥsati prasāraṇe yakārasyekāra
iti /
tasmādaniyamānna prakṛtivikāparabhāva
ityarthaḥ

NyS_2,2.54: aniyame niyamād nāniyamaḥ //
atra cchalavādī pratyavatiṣṭhate /
aniyame niyamāditi

NyS_2,2.55: niyamāniyamavirodhādaniyame niyamāccāpratiṣedhaḥ //
tadetasya vākchalatvamāpādayati /
niyamāniyamavirodhāditi /
niyamāniyamasāmānādhikaraṇyaṃ virudhyate na tvādhārādheyabhāva ityarthaḥ

NyS_2,2.56: guṇāntarāpattyupamardahrātavṛddhileśaśleṣebhyastu vikāropapattervarṇavikārāḥ //
tadevaṃ prakṛtivikārabhāvaṃ nirākṛtya vikāravacanavyaktiṃ śabdānāmādeśapakṣe samarthayati /
na ceyaṃ varṇavikāropapattiriti /
ekasyāprayoge anyasya prayogo vikāra
iti sāmānyalakṣaṇam /
tasya viśeṣānāha /
sa bhidyata iti /
upamardde nāmeti /
yathā 'sterbhūriti /
leśaḥ sta ityatrāsterakāralope sakāramātrasya leśasyaikadeśasya vyavasthāpanam /
śleṣapa
āgamaḥ prakṛteḥ pratyayasya vā /
atrāpi kevalasyāprayoge viśiṣṭasya prayoga ityetāvatā vikārasāmānyalakṣaṇaṃ lakṣaṇīyam /
etena vārttikamapi vyākhyātameveti

NyS_2,2.57: te vibhaktyantāḥ padam //
tadevamuktena krameṇa varṇānāmanityatāṃ pratipādya śabdaprāmāṇyopayogi padaṃ nirūpayati /
te vi--dam ( sū. 57 ) //
evaṃ kila ke citpaśyanti na varṇāḥ pratipādayantyarthān
te hi pratyekaṃ vā anvayadhiyamādadhīran nāgadantā iva śikyālambanaṃ militā vā grāvāṇa
iva piṭharadhāraṇam /
tatra na tāvatpūrvaḥ kalpaḥ /
pratyekamarthapratyayānutpādāt /
varṇāntaroccāraṇānarthakyācca /
nāpi saṃhatāḥ ekavaktṛprayoge kramaniyamena saṃghātānupapatteḥ /
anekakartṛkaprayoge 'pi satyapi yaugapadye arthapratyayānutpādanāt /
nāpi kramavatpūrvavarṇānubhavabhāvitasaṃskārasahito 'ntyavarṇapratyayo 'rthapratyayaheturiti sāṃpratam /
bhāvanāparanāmnaḥ saṃskārasya svotpādakānubhavaviṣayasmṛtijananādanyatra sāmarthyādarśanāt /
na hi gavānubhavajanitaḥ saṃskāraḥ karoti smṛtiṃ turaṅgame /
api ceyamantyavarṇaśrutiḥ svārthasaṃketasmṛtyapekṣā vārthapratyayamādadhīta anapekṣā vā, tadapekṣatve tatkāle antyavarṇaśrutiruparatā kṣaṇikatveneti kayā saṅketasmṛtirapekṣyate antyavarṇaśrutisamaye ca saṃketasmṛtiranāgateti kimantyavarṇapratyayo 'pekṣeta /
saṃketasmṛtyanapekṣatve agṛhītasaṃketasyāpi prathamaśrāviṇor 'thapratyayaprasaṅgaḥ /
na hi ciradhyastasyānapekṣitasmṛteḥ saṃketagrahasyāsti kaścidupayoga iti /
na ca bhāvanākhyasaṃskārasahito 'ntyavarṇaḥ pratyāyako 'rthasya /
nāpyanya eva kaścitpūrvavarṇānubhavajanitaḥ saṃskāraḥ prokṣaṇādibhiriva vrīhyāderantyavarṇapratyayasahakārīti yuktam /
anekādṛṣṭakalpanāprasaṅgāt /
sa eva tāvadadṛṣṭacaraḥ kalpanīyastasya cānekatvamiti so 'yaṃ varṇebhyor 'thapratyayo bhavannanupapadyamānastadatiriktaṃ sphoṭānubhavamāyatate /
asti hi bhinnaṣvepi varṇeṣu vākyamidamekaṃ padamiti cā sarvajanīno 'nubhavaḥ /
na cāsau bhinnavarṇālambano bhavitumarhati ekasya nānātvavirodhāt /
tasmādvarṇātiriktaṃ padaṃ vākyaṃ vā'lambate /
tacce pratyekameva dhvanayo 'bhivyañjayanti kevalaṃ pūrve dhvanayaḥ svarūpamābhāsayante caramastu vyaktam /
na ceyamarthe vidhā saṃbhavinī pratyakṣajñānaniyatatvāt
vyaktavyaktāvabhāsitāyāḥ pade pratyakṣe upapattiḥ
arthasya tu padagamyasyāpratyakṣasya mānāntareṇa grahaṇamastīti agrahaṇaṃ vā na tu sphuṭāsphuṭatvābhyāṃ yogaḥ /
api ca yasminnanuvartamāne yadvyāvartate tattasmādbhidyate yathā suvarṇākyaveṣvanuvartamāneṣu kaṭakamukuṭādayaḥ /
anuvartamāneṣu tu varṇeṣu vyāvartante padabhedāstasmātte 'pi varṇebhyo bhinnā iti tānpratyāha /
te vibhaktyantāḥ padam /
ta eva varṇā eva padaṃ na tu tadatiriktaṃ sphoṭākhyamityarthaḥ /
idamatrākūtam /
na tāvadvarṇātiriktaḥ padātmā kaścidupalabhyate pratyakṣeṇa, padamiti tu vyapadeśastāneva varṇān bahūnapyekasmṛtisamārohitayā vā ekārthadhīhetutayā vā abhinnakārakāvasthāvattayā vālambate bhāktaḥ /
na caivamanyonyasaṃśrayaḥ
nartte padāvadhāraṇāpadarthādhigamo na cārthādhigamantareṇa padāvadhāraṇamiti /
ekasmṛtibuddhisamārohiṇāṃ varṇānāmasatyarthavattayā 'vabodhe sujñānatvāt tanmātrasya ca svārthena saṃketagrahasyāpi sukaratvāt taduttarakālatvācca padamiti kārakaśabdapravṛtteḥ /
itarathā sarveṣu kārakaśabdeṣu durvāramitaretarāśrayatvaṃ kāryopahitamaryādatvātkārakāṇāṃ tadanupātitvācca tacchabdānāṃ, tasmādvyapadeśamātrānurodhena naikaikavarṇamātrāvabhāsinīṣu śrotrajāsu buddhiṣu tadāhitavāsanālabdhajanmāyāṃ cānu bhūtavarṇasaṃkalanātmikāyāṃ smatibuddhāvaprathamāno varṇavibhāgopamardena na śakyaḥ padātmā pratyakṣa
iti vaktuṃ, nāpi nirbhāgasya sphuṭāsphuṭatve vā bhāgaviparyāsova vā yujyate, no khalu sarvathā 'dṛśyamāno nāma sphuṭaḥ nāpi samāropaviṣayaḥ /
na hi sāmānyātmanā 'pyagṛhītā śuktī rajatatvasamāropaviṣayaḥ /
na ca nirbhāgepadātmani gṛhīte kiṃ cidasyāgṛhītamavaśiṣyate yadagrahaṇādavyaktatvaṃ vā samāropo vā bhavet /
na ca tadeva tadaiva tena gṛhītamagṛhītaṃ ca saṃbhavati /
tasmānna pratyakṣasya tadābhāsasya vā gocaraḥ padātmā /
nāpyanumānasyārthapratyayaliṅgajanmanaḥ parasparāśrayaprasaṅgāt /
na tāvatsattāmātreṇa padātmār 'thapratyayamādhatte mā dhānnityatvena nityamenam /
tasmātsvajñānena /
tacca svajñānamarthapratyayāt tathā ca satyarthapratyaye padapratyayaḥ padapratyaye ca satyarthapratyaya iti vyaktamanyonyāśrayatvam /
na ceyamarthadhīrvarṇebhyo nodetumarhati te hi pūrvamanubhūtāḥ pratyekam anubhūtatākramopasṛṣṭā ekabuddhisamārohiṇaḥ śaknuvantyarthadhiyamādhātum /
na cākramānukramaviparītakramāṇāmaviśeṣo varṇānām /
pūrvānubhavasanniveśānusāritvātsmṛteḥ
tatsanniveśasya ca viśeṣādviśeṣopapattiḥ /
abhede 'pi ca varṇānāṃ na hi hinetyādau padabheda upapatsyate vinā 'pi sphoṭakalpanām /
kramabhedānuvidhāyitvātpadabhedasya, arthapratyayakārakatvaṃ ca na varṇamātrāṇāmapi tu kramanyūnātiriktatvādyupahitānām /
tattadupadhānaṃ na tulyatve 'pi varṇānāmanyadanyaditi padabhedasiddhiḥ /
tasmād dṛṣṭebhya eva varṇebhyo dṛṣṭaprakārānupātibhyor 'thapratyayotpattirupapadyamānā nādṛṣṭaṃ sphoṭātmānaṃ dṛśyamānavarṇabhedāpahnavena kalpayitumarhatīti siddham /
te vibhaktyantāḥ padamiti /
yathādarśanaṃ vikṛtā iti bhāṣyam /
guṇāntarāpattyādibhirādarśarūpeṇa vikṛtāḥ yathādarśanaṃ yathāpramāṇaṃ na tu prakṛtivikārabhāvena tasnapavaya pramāṇabādhitatvādityarthaḥ /
vārttikam
arthapratyayastarhi na prāpnotīti /
sphoṭavādina
ukto 'bhiprāyaḥ /
uttaram /
antyavarṇapratyayāditi /
varṇeṣu pratyayo varṇapratyayaḥ /
antyaścāsau varṇapratyayaśceti antyavarṇapratyayaḥ sakalavarṇāvagāhinī smṛtiḥ /
sā ca prācaḥ pratyekavarṇānubhavānapekṣyāntyā bhavati /
yadyevamagṛhītasaṃketānāmapyasāvastīti teṣāmarthapratyayaprasaṅgaḥ syādityata āha /
pūrvavarṇapratisandhānapratyayāpekṣāditi /
saṃketagrahaṇasamayaḥ pūrvaḥ tadbhāvino varṇāḥ pūrve teṣāṃ pratisaṃdhānaṃ yāvatāṃ yajjātīyānāṃ gṛhītaḥ saṃketastādṛśāstāvantastajjātīyā evaitaityevamākāraṃ tadeva pratyayastadapekṣāt /
na cāsāvagṛhītasaṃketānāmastīti sannapyantyavarṇapratyayo nārthasya pratyāyaka ityarthaḥ /
abhidheyasya kriyāntarayogādviśiṣyamāṇarūpaḥ śabdo nāma,pa antaraśabdo viśeṣavacanaḥ kriyāviśeṣayogāddhetorityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /

yasyābhidheyaṃ kriyāviśeṣasabandhena vināna paryavasyati tannāma ākhyātārthastu yadyapi kva cit kriyayā 'pi sambadhyate yathā 'bhikrāmaṃ juhoti bhuktvā vrajatītyādiṣu tathā 'pi juhoti vrajatītyādayo na kriyāsambandhamantareṇa na paryavasyanti api tu tatsamabhavyāhṛtā api saṃbadhyante /
nāmārthastu na pūrvāparībhūtapradhānakriyāpadārthamantareṇa paryavasyati /
ata evāhuḥ--yatrānyat kriyāpadaṃ na śrūyate tatrastirbhavantīparaḥ prayoktavyaḥ
tathā ca brāhmaṇe 'bhikrāmaṃ bhoktuṃ bhaktetyādayaśca samuccayādyapekṣāḥ kriyāviśeṣamantareṇāparyavasyanto nāmatvena saṃgṛhītā bhavanti /
asyodāharaṇamāha /
yathā brāhmaṇa iti /
asyārthamāha kriyākārakasamudāyaḥ kārakasaṃkhyāviśiṣṭaḥ /
atra hi kriyāśabdena brāhmaṇasya bhāvo brāhmaṇatvamabhidhīyate bhāvaśabdasya kriyārthatvāt /
bhavitā ca brāhmaṇaḥ kārakam /
tayorbrāhmaṇatvabrāhmaṇayoḥ samudāyaḥ sa ca kārakasya bhaviturbrāhmaṇasyaikatvasaṃkhyayā viśiṣṭo brāhmaṇa ityetasmānnāmapadādgamyata
ityarthaḥ /
ākhyātalakṣaṇamāha /
kriyākālayogābhidhāyi kriyāpradhānamākhyātaṃ kriyāyāḥ kālayogaḥ pūrvāparībhāvaḥ /
kālayogāddhi saṃbhavati tadabhidhāyi /
tadanena pāka ityādernāmapadād
vyavacchinati /
evamapi bhuktvā bhoktumityādāvapi nāmni prasaṅgaḥ /
asti hi tatrāpi kālāvadhipūrvāparībhūtakarmakṣaṇapracayapratyayo 'nyathā odanamiti karmasambandho na syād
ata uktaṃ kriyāpradhānamiti /
svaniṣṭhā hyākhyātāt kriyā pratīyate nānyatantrā /
bhoktumityādau tu kriyāntaramanteṇa na paryavasyantīti kriyā gamyate /
vrajatītyādau tu na tathā tadidaṃ kriyāprādhānyam /
tadanena pacati paceta pacyate sthīyataityādi sarvamākhyātaṃ saṃgṛhītaṃ bhavati /
na kva cidapi nāmni prasaṅgaḥ yadapyastyādi nāmākhyātapratirūpakaṃ tatrāpi sannityasyārthe siddharūpe tadvarttate na punaḥ pūrvāparībhūtakriyārthatvamiti draṣṭavyam /
yasmānnāmnā sarvaṃ padaṃ vyāpyata iti /
( 311 / 6 ) bāhulyaṃ vyāptyarthaḥ /
prāyeṇa hi vākye bahūni nāmapadāni ākhyātaṃ punarekamevaikasmin vākye ākhyātabhede vākyabhedāditi /
adhikaraṇamākṣipati na padādarthādhigatiriti /
padena hi viśeṣo vā 'bhidhīyate sāmānyaṃ vā tatra viśeṣābhidhānaṃ tāvad dūṣayati /
viśaṣa iti /
anavasthānamanavadhāraṇamiti /
sāmānyābhidhānamāsthāyāha na padasyeti /
dūṣayati na sāmānyasyeti /
vyavahārāya hi vākyamuccārayanti vṛddhāḥ
na tu vyasanitayā /
na cāsti sāmānyasādhyaḥ kaścidvyavahāraḥ kiṃ tu sarvo vyavahāro viśeṣasādhyaḥ /
na cāsya padaṃ vācakaṃ tadvākyameva vākyārthasya vācakamiti ta padārthacintāvasara
ityākṣepārthaḥ /
samādhatte na sāmānyaviṣayatvesatīti /
na tāvatpadātiriktamasti vākyaṃ nāmetyuktamadhastāt /
na ca varṇamālaiva padārthapratipādanāvāntaravyāpārānapekṣā vākyārthabodhinīti yuktam /
anapekṣintasaṃketagrahāyāstadavabodhanaṃ prathamaśrāviṇo 'viditasaṃketasya vākyārthabodhaprasaṅgaḥ /
yataḥ saṃketagrahāpekṣatve vākyārthena sahānantyavyabhicārābhyāṃ vākyasaṃketagrahāsaṃbhava
ityakāmenāpi padānāṃ svārthe saṃketo 'bhyupagantavyaḥ /
tasmātpadānāṃ sāmapānyamarthastatpratipādanāvāntaravyāpārāṇāṃ ca yathā vākyārthapratipādakatvaṃ tathā 'smābhistattvabindau nipuṇataramupapāditam /
seyaṃ padātsāmānyapratītirgauriti vā aśva iti vā sarvagabīṣu sarvāśveṣu vopasarpantī śukla iti kṛṣṇa iti vā viśeṣaśrutyāpava niyamyataityarthaḥ /
pṛcchati kathaṃ punariyamiti /
tiṣṭhati gacchatītyādayo 'pi na padatvena viśeṣe varttitumarhanti sambandhagrahaṇāsambhavāt /
tasmādete 'pi sāmānyavacanā iti bhāvaḥ /
uttaraṃ naiveyamiti /
tadevaṃ padasya sāmānyavācakatvaniścayādākṛtivyaktyo śca padātpratītervādināṃ vipratipatterbhavati saṃśayaḥ /
kiṃ tritayamartha āho anyatama iti /
ethaṃ tāvatsāmānyāvagamādvācakatvaṃ niścitya cintāntarāvatāro darśitaḥ /
saṃprati dvitayāvagamātpadasya vācakatvaśaṅkaiva nāsti tasmādyuktaścintāntarāvatāra
ityāha bhavatu veti /
pratītivasiddhamanujānāti kriyā ca tatsādhanaṃ cati /
bhavitā gaurityarthaḥ

NyS_2,2.58:: vyaktyākṛtijātisaṃnidhāvupacārāt saṃśayaḥ //
kimanyatamaḥ padārtha
utaitatsarvamiti bhāṣyam /
tatrānyatamārthamāha vārttikakāraḥ /
kiṃ vyaktiriti /
( 312 / 9)

NyS_2,2.59: yāśabdasamūhatyāgaparigrahasaṃkhyāvṛddhyapacayavarṇasamāsānubandhānāṃ vyaktāvupacārād vyaktiḥ //
atra yāśabdādiprayogasāmarthyādvyaktireva padārtha ityeke manyante /
syādetat /
vyaktivadākṛtirapi bhidyataityākṛterapyabhidhāyakaṃ kasmānna bhavatītyata
āha /
ākṛterapīti /
gotvaṃ ca jātirupādhirmaviṣyati tena nātiprasaṅgaḥ /
na copādherabhidhānam /
anabhihitasyāpi tacchabdenopahitāvacchedakatvadarśanāt /
yathā gārgikayā ślāghataityatra ślāghopādhivihito vuñ na ślāghāmāheti bhāvaḥ /
NyS_2,2.60: na tadanavasthānāt //
tamimaṃ vyaktyabhidhānaniyamavādinamapākaroti /
nāneneti /
NyS_2,2.61: sahacaraṇasthānatādarthyavṛttamānadhāraṇasāmīpyayogasādhanādhipatyebhyo brāhmaṇamañcakaṭarājasaktucandanagaṅgāśākaṭānnapuruṣeṣvatadbhāve 'pi tadupacāraḥ //
nāpratīta upādhirupahitāvacchedāya prabhavati /
na ca gārgikayetyatropādhirvuñābhihito 'pi na pratīyate ślāghata iti padāntareṇa tasyābhidhānāt /
yatra tu ślāghata iti na prayujyate na tatra vuñobhāvābhidhāyinaḥ sādhutvamasti /
seyaṃ vyadhikaraṇe 'nupādhau gatiḥ /
samānādhikaraṇe tu paśvādāvupādhau pratyayāntaśabdavācyatvameva /
yathā dṛtihariḥ śveti /
atra hi dṛtiharirityetāvataiva paśau labdhe tadviśeṣaniyamārtha śveti prayujyate /
na ca prayogādevopādhergamyamānatvādanabhidhānaṃ sāṃpratam /
tadupādhyanabhidhāyinastatra prayoganiyamasya paryanuyojyatvāt /
ananuyojyatve anāderlokaprayogasya sarveṣāmeva śabdānāmanabhidhāyakatvaprasaṅgaḥ /
prayoganiyamādeva hi tebhyo 'pyartho 'vagamyate /
athāpratipādakasya prayoganiyamo nopapadyata iti yatra prayogastatpratipādakatvamityabhyupeyate tadupādhāvapi samānam /
tathā ca smarati bhagavānkātyāyanaḥ
tadantavācyaḥ samānaśabdo 'yamiti /
samānaśabdaḥ samānādhikaraṇaśabdo ya upādhirasau pratyayāntaśabdavācya
ityarthaḥ /
tasmādvyaktiniyame apratītā jātiraśaktā /
na ca gośabdādanyadasyāḥ pratyāyakamastīti sā 'pi tena pratyāyanīyeti siddhaṃ na vyaktimātraṃ padārtha iti

kaṭārtheṣu vīraṇeṣu vyūhyamāneṣviti bhāṣyam /
kaṭaṃ karotīti nirvartyasya kaṭasya karmatvamanupapannaṃ kārakādhikārīyatvāt karmasaṃjñāyāḥ,
kriyānimittasya ca kārakatvāt /
asiddhasya ca kriyāyāḥ pūrvaṃ nimittabhāvāyogāt /
tasmāttādarthyanimittādeva kaṭaśabdaḥ kaṭārtheṣu vīraṇeṣu vyūhyamāneṣu vartate /
vīraṇānāṃ ca vā racyamānānāmasti kaṭakriyāpūrvabhāvitvena nimittabhāva iti

NyS_2,2.62: ākṛtis tadapekṣatvāt sattvavyavasthānasiddheḥ //
yadi na jātyā vinā vyaktiniyama iti jātirabhidheyā hanta bhoḥ sā 'pyākṛtyā niyantavpayetyākṛtirevābhidhīyatāmityāha /
yadi tarhīti /
( 314 / 9 ) etadapi dūṣayati /
atrāpi tadevopasthitaṃ na tadanavasthānāditi /
saṃsthānenāpi vyajyamānāṃ jātirekārthasamavāyādvyajyate ca vyavasthāpyate ca /
sā tu vyaktisaṃsthānābhyāṃ vyāvartamānābhyāmanuvartamānā 'bhinnabuddhyā 'vasīyate /
tādṛśī ca vyaktisaṃsthānābhidhānānapekṣeṇāpi padena śakyā bodhayituṃ, saṃsthānaṃ tu vyaktivadbhinnamānantyavyabhicārābhyāmaśakyasaṃketagrahaṇaṃ jātyabhidhānamapekṣya na śakyaṃ padenabodhayitumiti na saṃsthānāparanāmākṛtiḥ padārtha ityarthaḥ /
nāpi jātidvāreṇa vyaktivadākṛtiḥ padārtho jātyā sahāsambandhādityāha /
yasya ca jātyā yoga iti

NyS_2,2.63: vyaktyākṛtiyukte 'py aprasaṃgāt prokṣaṇādīnāṃ mṛdgavake jātiḥ //
astu tarhi jātireva padārthaḥ tatra hi sukaraḥ saṃketagrahaḥ vyabhicārābhāvāditi /
vyaktyākṛtyostu vyabhicāraḥ jātyabhidhāyino vyaktāvākṛtau caupacārikaḥ prayogo bhaviṣyatītyabhiprāyeṇāha /
astu tarhīti /
śeṣamasyātirohitārtham /
ekamanekatra varttata iti pratijānānopava nānuyoktavyaḥ /
ubhayena vyāghātāditi /
( 318 / 13 ) yadyekamanekatra vartamānaṃ prativyakti sarvātmanā vartata iti kiṃ tvanekamanekatra vartata iti prāptam /
evaṃ cānuyogādhikaraṇavyāghātaḥ /
athaikamanekatra vartamānaṃ prativyaktyekadeśena varttate tathā 'pi naikamanekatra vartate kiṃ tvanekamanekatreti ekadeśānāmanekatvāditi /
so 'yamubhayena vyāghātaḥ ukto 'vayavivāde

NyS_2,2.64: nākṛtivyaktyapekṣatvājjātyabhivyakteḥ //
NyS_2,2.65: vyaktyākṛtijātayastu padārthaḥ //
tadevamanyatamābhidhānaniyamaṃ nirākṛtyāniyamābhidhānaṃ siddhāntamāha /
vyaktyār--thaḥ ( sū. 65 ) //
idamatrākūtam /
gośabdoccāraṇānantaraṃ viditasaṃgaterekapade vyaktyā kṛtijātinirbhāsaḥ pratyaya udayamāsādayati na punaryathā gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ prativasatītyatra gaurvāhīkaṃ ityatra vā gaṅgātvagotvāvagamottarakālaṃ vākyārthe tatsambandhānupapattestadavinābhāvena vā lakṣyamāṇaguṇayogena vā tīraṃ vāhīko vā 'vagamyate tathehāvagatiḥ /
prayogaprācuryādatyantābhyāsenātiśīghratayā sannapi pratyayakramo na lakṣyate /
śīghratarabāṇahetukaśatapatraśatavyatibhedavaditi cet /
na asati bādhake balavati pratyayābhedaprathāyāmanyathākaraṇāyogāt /
tathāca sati na kva cidapyabhedo 'vatiṣṭheta tathā ca bhedo 'pi na syād abhedaśrayatvādbhedasya /
api ca na rūpiśūnyā rūpāvagatiḥ rūpaṃ ca dravyasya jātiḥ tena rūpyamāṇatvād rūpi dravyam /
na ca yena yadrūpyate tadanavagame tadavagamaḥ /
yathā nārthamantareṇa buddherupalambhanaṃ,
tasmājjātyupalambho dravyopalambhaikadeśo na dravyopalambhamantareṇa kevalaḥ sambhavati /
tasmādekīpalambhagocaratvānna jātijātimatorlakṣyalakṣaṇabhāvaḥ sa copalambhaḥ śabdajñānānantaraṃ jāyamānaḥ śābdaḥ /
na ca vācyamekopalambhagocaratve 'pi jātivyaktyorjātireva vācyā na vyaktiḥ
ekavācyatve 'pyubhayopalambhopapattāvubhayavācyatvakalpanānupapatteriti /
kāryavyaṅnyaṃ hikāraṇānāṃ sāmarthyaṃ kārya eva nākārye /
kāryaṃ cānubhavaḥ sa caika
eveti na sāmarthyabhedakalpanā /
taddvāreṇa tu karmaṇyapyucyate padamarthe samarthamiti kāryaṃ ca dvāramekamiti viṣayabhede 'pi sāmarthyamekameveti /
api capuruṣasaṅketāpekṣavṛttīnāṃ padānāṃ na kiṃ citsāmarthyaṃ nāma pramāṇagocaraḥ yadekamanekaṃ vā syāt /
etena nirūḍhalakṣaṇāyāṃ śabdasya jātyabhidhānopakṣīṇasya na vyaktisāmarthyaṃ kalpanīyam /
anyatrāvyāpṛtasya tatrārthasyaiva sāmarthyamiti yadāhustadapi nirastam /
sa khalvarthaḥ pratīto vā vyaktiṃ gamayed apratīto vā /
apratītasya gamakatve sarvadaiva vyaktyavagatiprasaṅgaḥ kāraṇasya nityatvāt /
pratītasya gamakatve duruttaramātmāśrayatvaṃ na hi jātipratyayādanyo vyaktipratyaya ityuktam /
tasmātsādhu pāramarṣaṃsūtraṃ vyaktyākṛtijāyastu padārtha iti /
saṃpratyanyāpohapadārthavādinamutthāpayati na vyaktyākṛtijātayastu padārtha iti ke ciditi /
( 321 / 3 ) atha dravyādivṛttitvāditi /
gavāśvasya tu nāśrayāśrayibhāva iti bhāvaḥ /
jātimanmātrābhidhāyako 'pi sacchabdo na bhavati /
kasmāt asvatantratvāditi /
jātimanto ghaṭapaṭādayaḥ, ca caite ghaṭādiśabdādiva nirapekṣātsacchabdātpratīyante kiṃ tu sacchabdād
ghaṭādiṣu buddhiḥ pariplavate ghaṭādiśabdāpekṣastu sacchabdo ghaṭādiniścayahetuḥ /
tasmāt
ghaṭādiśabdaparatantratvānna tadvato vācaka ityarthaḥ /
atha veti /
yadyatra praratantraṃ vartate tattasya na vācakaṃ yathā gaṅgāgavādiśabdāstīravāhīkādeḥ /
tathā ca jātiśabdā jātimati /
tasmānna jātimadvācakāḥ te hi jātimapekṣya jātimati vartanta iti tādṛśaṃ pāratantryamityarthaḥ /
atha jātyanapekṣaṃ kasmānna tadvati vartatataityata
āha /
uktaṃ cātrati /
( 321 / 3 ) astu tarhyaipacārika
eva tadvati pratyaya ityata āha tadvati ceti /
yathādhipatyalakṣaṇo guṇaḥ svāmino jitakāśini bhṛtye 'pyastīti tatra svāmiśabdaḥ prarvatate na tathā jātiguṇayogo vyakterityarthaḥ /
api ca anyaśabdo 'nyatra vartamānaḥ prathamaṃ tāvadanyadhiyamutpādayati athānyatra vartate yathā gośabdo gavi buddhimutpādya vāhīke vartate /
na ceha jātiśabdo jātau tadvyatikrameṇa pravṛttaḥ na caupacārikasya vṛttiyaugapadyamityāha /
kramavṛttyabhāvāt yugapadasaṃbhavācca /
guṇoparāgaṃ dūṣayati /
ayathārthajñānotpattiprasaṅgācca /
guṇoparāgādyathā nīlaḥ sphaṭika iti jñānamevaṃ sarvameva śābdañjñānaṃ vinā bādhakamayathārthameva syādityarthaḥ /
ekasvalakṣaṇābhidhānaṃ dūṣayati /
asādhāraṇeti /
aśakyasamayatvāccetyapi draṣṭavyam /
tadevamanyāpohavādinamutthāpya dūṣayati /
atrāsmābhiriti /
vyaktyākṛtijātayastistro 'smākaṃ padārthaḥ /
guṇapradhānabhāvastu kva cideva kasya cit jātimadvyaktyabhidhāne dvividhamapyasvātantryaṃ na saṃbhavati śabdānām /
na tāvadvyakijñāne janayitavye tadarthaṃ jātijñānaṃ pūrvamapekṣante śabdaḥ iti saṃbhavati /
dvayorapyekajñānavedyatvaniyamena paurvāparyāyogāt /
nāpi viśeṣavācakaṃ padaṃ vinā jātiśabdānāṃ buddhipariplavāttadviniścayāya viśeṣaśabdāpekṣayā svātantryam /
svaviṣaye jātiśabdādbuddherapariplavāt /
jātimadvyaktimātramasya hi viṣayo na cātra buddhipariplavaḥ /
vyaktiniyamastu viṣaya iti na tatra buddhipariplavo duṣyati /
dūrāddhi ārohapariṇāhavadadravyamātraṃ gocaraḥ pratyakṣasya na tu sthāṇuḥ puruṣo vā /
na cātra buddhipariplutiḥ pratyakṣakṣatiṃ kāṃ canāvahati /
na cāsmin pakṣe jātiśabdo vyaktyākṛtyoḥ paraśabdo yenaupacārikaḥ syāt /
na ca sāmānādhikaraṇyaṃ na kalpate jātivyaktipadayorekārthābhidhāyinorvaiyadhikaraṇyāyogāt /
tasmātsarvamavadātam /
evamanekāntavāde paroktadoṣāprasaṅgamabhidhāya dūṣaṇavākyaṃ paroktaṃ dūṣayan doṣābhāvamāha /
na vetai doṣā iti /
sattāśabda iti sattāyāḥ śabda
iti vā vigrahaḥ sattārūpaḥ śabda iti vānapava tatra pūrvasminkalpe sattāyā na vācakaḥ sattāśabda
iti vyāghātaḥ /
uttarasminkalpe na vācakaḥ sattāyā ityanena vyāghātaḥ sattāyā ityanena śabdena sattāmabhidhatse atha ca tasya vācako na sattāśabda
iti brūṣe tato vyāghātaḥ sattāśabda iti copalakṣaṇārthaṃ sattānayā na vācaka iti draṣṭavyam /
śaṅkate bhavadabhiprāyeṇeti /
nirākaroti /
neti /
yadyasmadabhiprāyārthaṃ pratipadyase arthapratītyadhīno 'bhyupagama iti abhyupagamaṃ brūṣe tattathā ca na niṣeddhumarhasīti bhāvaḥ /
atha niṣeddhuṃ pratyemi na punarabhyupaimītyāśaṅkyāha yaccedamiti /
( 322 / 4 ) dūṣayati tadapi neti /
atathābhūtasyāpuruṣabhūtasya sthāṇostathābhāvibhiḥ puruṣaiḥ sāmānyaṃ satyadhyāropitaḥ puruṣatvādidharmo yasya sa tathetyuktaḥ tasya pradhānamarthaḥ puruṣaḥ tadakārāpa pratītirityarthaḥ /
sattāyāḥ pradhānasādhanavācineti /
pradhānaṃ sādhanaṃ vyañjakatayā bhavitṛdravyaṃ tadvācī khalu sacchabdaḥ mattāśabdastu dravyopasarjanabhāvavācī na tasya dravyavācinā sāmānādhikaraṇyamityarthaḥ /
sāmānādhikaraṇyāsiddhiḥ saddravyaśabdayoriti /
siddhiḥ pratītiḥ sā bhavanmate na syāditi yaduktaṃ kaiścittadapyanena sāmānādhikaraṇyavyavasthāpanena pratyuktam /

vyākhyātopa nirākāryatvena /
svayaṃ prakḷptāṃ vācoyuktimiti /
( 323 / 3 )
jātiśabda iti sadādiśabdeṣu svayaṃ prakḷptā yā vacanavyaktistāṃ pratiṣedhati tatra cāsmākaṃ siddhasādhanamityarthaḥ /
sacchabdo jātiśabdastasya bhedavācakatvaṃ nāsya saṃmatamiti bhanvāno deśayati /
yadi tarhīti /
sugamaḥ parihāraḥ /
tathā 'pi nānvayī na vyatirekī ceti /
ye ye anantā na te jātiśabdavācyā iti na dṛṣṭāntaḥ /
sarvabhedapakṣīkaraṇāt /
nāpi yo jātiśabdavācyo na tatrānantyaṃ yathā gotvādikamiti śakyaṃpa vaktuṃ jātereva bhavanmate vyomāravindāyamānatvāditi bhāvaḥ /
śaṅkate athāpīti /
tathā satyanvayī dṛṣṭānto lakṣyata iti bhāvaḥ /
nirākaroti /
ayamapi neti /
viśeṣaṇopādānavirodhāt /
na hi bhedamantareṇa kiṃ cidasti vastusada yato viśeṣaṇaṃ vyāvarttayoditi bhāvaḥ /
hetubhāvānabhyupagamāditi /
( 324 / 5 ) na śabdo 'rthapratyāyane liṅga yena vyabhicāreṇa duṣyati /
na ca pratyāyakamātraṃ vyabhicāreṇa duṣyati cakṣurādīnāmapi nīlādivyabhicāreṇa pītādau varttamānatayā vyabhicāriṇāmapratyāyakatvaprasaṅgāt /
saṅketagrahastu satyapi bhedānāṃ vyabhicāre caikaikajātikroḍīkṛtānāṃ sukara eveti bhāvaḥ /
bhedavācakatvapratiṣedhāditi /
bhedavācakatve niṣiddhe dravyavācakatvaṃ niṣiddhaṃ bhavati dravyasya bhedatvāt /
tataśca dravyaśabda iti vyāghāta
ityarthaḥ /
uktottarametat sacchabdadravyaśabdayorekaviṣayatvāditi /
viśeṣamātraṃ viṣayaḥ sadādiśabdasya na punarniyato 'yameva nānya iti bhāvaḥ //
sattāśabdena dravyaguṇakarmāṇi nākṣipyanta
iti /
sāmānādhikaraṇyayogyatayetyarthaḥ /
tadantareṇa tadanupapatteḥ /
ākṣepāmātraṃ tu śakyaṃ vaktumityāha /
śakyaṃ vaktumiti /
pṛṣṭvāsacchabdasya guṇapradhānabhāvena trayor 'thā iti sūtrakāranyāyenāvadhārayati /
saditi cāyamiti /
arthakṛta iti /
arthaḥ kāryaṃ tatkṛtaḥ /
taduktaṃ bhavati yasya kāryeṇa sambandhastatpradhānaṃ yasya kāryasambandhāvacchedakatvaṃ tadaṅgamiti /
eteneti /
( 325 / 9 ) arthatrayābhidhānena /
na hi svāmipratyayo bhavati bhṛtye /
api tu tadarthakriyākāritayā svāmivyapadeśamātramityarthaḥ /
nātra kramo na yugapatpratyaya iti /
( 326 / 3 ) bhedādhiṣṭhāne kramayaugapadye naikasmin viśiṣṭadravyapratyaye sambhavati iti /
eteneti /
śabdasya sattāviśiṣṭadravyabācitvābhidhānenāyathārthajñānotpattiprasaṅgāditi pratyuktam /
paramārthasvacchadhavale hi sphaṭike nīlīdravyopadhānānnīlāpratyayo bhavatu bhrāntaḥ tasya paramārthato nīlaguṇāsamavāyāt /
sattāsamavāyastu dravyādīnāṃ pāramārthika
iti na dravyādiṣu saditi pratyayasya mithyātvamityarthaḥ /
na hi kaścicchabda iti /
svalakṣaṇānāmaśakyasamayatayā na kaścidapi śabdo bhavatā tadvācakatvenābhyupeyataityarthaḥ /
na ca jātiśabdasyeti /
jāterabhāvāditi bhāvaḥ /
na jātiśabdo bhedānāṃ vācakaḥ kasya tarhīti pūrvaṃ bhedānpradhānīkṛtyoktaṃ samprati tu jātiśabdānityetāvatā apauruktyam /
nāsti vivāda iti /
( 327 / 20 ) anyāpohajātyorlakṣaṇābhede nāsti vivāda ityarthaḥ /
dravyasacchabdayostu sāmānādhikaraṇyaṃ na ca średavācakāḥ śabdā iti vyāhatamiti /
( 328 / 4 ) dravyamiti hi vidhirūpamevaṃ sadityapi vidhirūpaṃ tacchabdau tayorvācakau tayoranyāpohārthatvaṃ vyāhataṃ vidhiśabdau cānyāpohārthāviti na sambhavati /
na ca bhedānabhidhāyinoḥ sāmānādhikaraṇyamapi yujyate /
bhinnābhyāṃ hi nimittābhyāmekasminnarthe bhedarūpe vartamānau samānādhikaraṇau bhavetāṃ bhedaṃ cennābhidhatto naikatra varteyātām /
avarttamānau ca bhinnapravṛttinimittaparyavasitau gauraśva itivanna samānādhikaraṇau bhavitumarhataḥ /
so 'yamaparo vyāghātaḥ /
bhedānabhidhānaṃ ca sāmānādhikaraṇyaṃ ceti /
tadanena vyāghātadvayamuktaṃ tadetadvyāghātadvayaṃ nirācikīrṣurāśaṅkate /
upacārato na vyāghāta iti cet /
tadetadvibhajate dravyasacchabdāviti /
tadanena prathamo vyāghātaḥ parihṛtaḥ /
dvitīyaṃ vyāghātaṃ śaṅkitā pariharati /
tāvetāviti /
brūtaḥ pratipādayato 'dhyavasyata
iti yāvat /
etadatrākūtam /
vikalpayonayo hi śabdāstadevābhiniviśante yadvikalpānāṃ gocaraḥ /
kāryakāraṇayoḥ sāmānādhikaraṇyena pratipatteḥ /
catuṣṭayī ceyaṃ vikalpānāṃ sadasaddharmisaddharmāvagāhināṃ jātiḥ /
gaurīśvaro nīlaṃ nittyamityevamādīnāṃ na ca vikalpānāṃ gocaro yo vikalpate deśakālāvasthābhedenaikatvenānusaṃdhīyate tadevedamiti /
eva ca sa śabdagocaraḥ tatra śabdānāṃ śakyasaṅketatvāt /
na ca svalakṣaṇāni trailokyavilakṣaṇānyevamiti na vikalpaviṣayaḥ /
na ca sāmānyaṃ nāma kiṃ cidasti yadviṣayaḥ syāt /
ata eva na tadvanti svalakṣaṇānyapi teṣāṃ sāmānyānāmabhāve tadvattāyāḥ svalakṣaṇeṣvabhāvāt /
api cāstu sāmānyaṃ vastusat tathā 'pi nityatvādanupakāryatayā svalakṣaṇādhāratvānupapattiḥ
ādhāratvamapi hi karaṇatvameva /
patanadharmāṇo hi badarādayaḥ kuṇḍādibhirapatanadharmāṇaḥ kriyanta /
na ca nityaṃ kriyata iti nādheyam /
tathā vṛkṣatvaśiṃśapātve svatantre eva sāmānye svaśabdābhyāmavagamite na gauraśvara itivatsāmānādhikaraṇyaṃ bhajetām /
api ca bhavatu nityasyāpyupakāryatvenādheyatvaṃ tathā 'pyetadvikalpanīyam /
kiṃ yenaiva svabhāvena tatsvalakṣaṇaṃ vṛkṣatvamupakaroti tenaiva śiṃśapātvamapi atha svabhāvāntareṇa /
atha hi svabhāvāntareṇapa svabhāvabhedādanyatsvalakṣaṇaṃ śiṃśapātvādhāro 'nyacca vṛkṣatvādhāra
iti punarapi gauraśva itivatsāmānādhikaraṇyābhāva
eva /
athaikena svabhāvena svalakṣaṇaṃ sarvasāmānyopakāri tathāpipava svabhāvābhede tadupakārādhīnasvabhāvānāṃ sāmānyānāṃ ca madhye ekasāmānyavataḥ svalakṣaṇasya ekena śabdena vikalpena vā grahaṇe sarveṣāṃ tadekopakāranibaddhasvabhāvānāṃ sāmānyānāṃ grahaṇātsad dravyapārthivavṛkṣaśiṃśapāvikalpānāṃ śabdānāṃ ca paryāyatvaprasaṅgaḥ /
yathāha/ ... ekopakārake grāhye nopakārāstato 'pare /
dṛṣṭa tasminnadṛṣṭā ye tadgrahe sakalagraha ...
iti /
tasmānna sāmānyavadbhedagocarā vikalpāḥ /
svalakṣaṇabhedagocaratvaniṣedhena jñānagrāhyākāragocaratvamapyapāstam /
svākāramabāhyaṃ bāhyamadhyavasyan vikalpaḥ svākārabāhyaviṣaya
iti cet /
yathāha ... svapratibhāse 'narthe 'rthādhyavasāyena pravṛtti ... riti /
atha ko 'yamadhyavasāyaḥ /
kiṃ grahaṇamāho svitkaraṇam /
uta yojanā atha samāropaḥ /
tatra svapratibhāsamanarthamarthaṃ kathaṃ gṛhṇīyāt kuryādvā vikalpaḥ na hi pītaṃ nīlaṃ śakyaṃ grahītuṃ kartuṃ vā śilpiśatenāpi /
nāpyagṛhītena svalakṣaṇena svākāraṃ yojayitumarhati vikalpaḥ /
na ca svalakṣaṇaṃ vikalpagocara iti copapāditam /
na ca svākāramanarthamartha āropayati /

na tāvadagṛhītaḥ svakāraḥ śakya āropayitumiti tadgrahaṇameṣitavyam /
tatkiṃ gṛhītvā āropayati atha yadaiva gṛhṇāti tadaivāropayati /
na tāvat pūrvaḥ pakṣaḥ na hi vikalpajñānaṃ kṣaṇikaṃ kramavantau grahaṇasamāropau kartumarhati /
uttarasmiṃstu pakṣe vikalpasvasamvedanapratyakṣā dvikalpākārādahaṅkārāspadādanahaṅkārāspadaṃ samāropyamāṇo vikalpo nāsvagocaro na śakyo 'bhinnaḥ pratipattuṃ nāpi bāhyasvalakṣaṇaikatvena śakyaḥ pratipattuṃ vikalpajñānena svalakṣaṇasya bāhyasvayāpratibhāsanāt /
tasmādeṣa vikalpaviṣayo na jñānaṃna jñānākāro nāpi bāhya ityalīka
evāstheyaḥ /
yathāha bhadantadharmottaraḥ/ ... buddhyā kalpikayā viviktamaparair yadrūpamullikhyate buddhirno na bahiriti ... /
tathāpi vikalpajñānādvāhyābhimukhī pravṛttistadarthināṃ na syāt /
tasmādalīkabāhyameṣāṃ viṣayaḥ
bāhyabhedāgrahaścāsya bāhyatvaṃ na punarbāhyābhedagrahaḥ /
vikalpagocareva bāhye tadabhedagrahasyāśaktvāt /
tasmānnirvikalpakapṛṣṭhabhāvino vikalpāḥ
tadupanītabāhyasvalakṣaṇabhedaṃ svagrāhyālīkasyāgṛhṇantaḥ
tadabhimukhaṃ pravarttayanti vyavahartṝnarthinaḥ pārarṃyeṇa tatsambandhāt /
prāpternna visamvādayanti lokam /
teṣāṃ ca vikalpaviṣayāṇāṃ na taireva vikalpaiḥ parasparato bhedo gṛhyate nāpi vikalpāntarairiti bhedāgrahādabhedamabhimanyate puruṣaḥ tadabhedāccāvamarṣāṇām abhedaḥ
tadabhedācca taddhetūnāmavikalpadhiyāmabhedaḥ
tadabhedācca svalakṣaṇānāmavikalpadhīviṣayāṇāmapyabhedaḥ /
yathā'ha/ ... ekapratyavamarṣasya hetutvāddhīrabhedīnī /
ekadhīhetubhāvena vyaktīnāmapyabhinnateti ...
// tat siddhamalīkaṃ bāhyaṃ viṣayovikalpānāṃ śabdānāṃ ceti /
taccedamanyavyāvṛttirūpaṃ bhāvābhāvasādhāraṇyāccātyantīvalakṣaṇānīṃ sālakṣaṇyāpādanācca tādrūpyānubhavācca /
tathā hi yadbhāvābhāvasādhāraṇaṃ tadanyavyāvṛttirūpameva /
yathāpa 'mūrttatvaṃ tat khalu vijñāne ca śaśaviṣāṇe ca sādhāraṇam /
tathā ca vivādādhyāsitā vikalpaviṣayāḥ ghaṭapaṭādaya
iti svabhāvahetuḥ /
gaurasti gaurnāstīti hi bhāvābhāvasādhāraṇo gāvādivikalpaviṣayo vidhirūpasvalakṣaṇavadbhāvāsādhāraṇye nāstītyanena na saṃbadhyate virodhāt /
astītyanenāpi na saṃbadhyate paunaruktyāt /
bhāvābhāvasādhāraṇagrahaṇañca nānimittaṃ nāpyanyanimittaṃ na hi vidhirūpaviṣayasya tatsvarūpaviṣayasya vā vidhidharmāpātinastatra nimittabhāvaḥ saṃbhavati /
tasmānnimittavattayā sādhāraṇagrahaṇaṃ vyāptaṃ vipakṣānnimittavattvasya vyāpakasyānupalabdhyā nivarttamānamanyavyāvṛttiviṣayatvena vayāpyata iti pratibandhasiddhiḥ /
api cātyantavilakṣaṇānāṃ sālakṣaṇyam anyavyāvṛttikṛtameva /
yathā gavāśvamahiṣamātaṅgānāmatyantavilakṣaṇānāmapi siṃhavyāvṛtyā sālakṣaṇyam /
tathā ca bāhyasya svalakṣaṇasya vidhirūpasya paramārthasato 'paramārthasatātyantavilakṣaṇena sālakṣaṇyamiti svabhāvahetuḥ /
bāhyaṃhi vidhirūpamapyagovyāvṛttam /
vikalpaviṣayo 'pi cedagovyāvṛttastataḥ sālakṣaṇyaṃ nānyathā tathā ca sālakṣaṇyamiti nimittavattayā vyāptaṃ tadanupalabdhyā vipakṣādvyāvarttamānaṃ svasādhyena vyāpyata iti pratibandhasiddhiḥ /
api cānubhūyata eva vikalpaviṣayo vyāvṛttirūpaḥ /
tathā hi /
tadapratibhāsane gāṃ badhāneti deśito 'śvaṃ badhnīyād goraśvādpa bhedenāpratibhāsanāt /
pratibhāse vā kathaṃ nāgovyāvṛttipratibhāsaḥ /
tasmādanyāpohagopacarau śabdavikalpāviti /
tadetaduktam vārtikakṛtā /
tāvetāvasaddravyavyudāsarūpeṇa pravartamānāvekamarthamadhikuruta
iti /
( 328 / 8 ) ekaṃ svalakṣaṇamadhyavasyataḥ adhyavasāyaśca svaviṣayasya svalakṣaṇādbhedenāgraha ityuktam /
atrocyate /
jātistāvadupapāditasadbhāvā tata eva tadvatīvyaktirapi paramārthasatī /
svābhāvikaśca sambandho vyakterjātyā saha nopakāramapekṣate /
api cānityasyāpyupakāryatā kṣaṇabhaṅgabhaṅgaupapādayiṣyate /
yathā caikopādhigrahe 'pi nopādhyantaraviśiṣṭagrahastathopapāditaṃ pratyakṣalakṣaṇāvasare /
na cātyantāsataḥ kena cidasadūpasya prathopapadyata- iti sārūpyanimittāṃ bhrāntimupapādayatā vārtikakṛtoktam /
upapāditaṃ cāsmābhiḥ /
tasmājjātimatyo vyaktayo vikalpānāṃ śabdānāṃ ca gocaraḥ
tāsāṃ tadvṛttīnāṃ rūpamatajjātīyavyāvṛttamityarthaḥ
atastadavagaternna gāṃ badhāneti codito 'śvādīn badhnāti /
na ca śabdārthasya jāterbhāvabhāvasādhāraṇyaṃ nopapadyate /
sā hi svarūpato nityā 'pi deśakālavikīrṇānantavyaktyāśrayatayā bhāvābhāvasādhāraṇī bhavatyastināstisambandhayogyā /
vartamānavyaktisambandhitā hi jāterastitā atītānāgatavyaktisambandhitā ca nāstiteti /
saṃdigdhavyatirekitvādanaikāntikaṃ bhāvābhāvasādhāraṇyamanyathāsiddhaṃ ceti /
jātimatī vyaktirvikalpagocaro nālīkamiti kasya vastunā saha sādṛśyāyānyavyāvṛtti--
rūpatāsthīyate /
api cālīkasya samastasāmarthyavirahiṇo 'tyantavisadṛśasya samarthena svalakṣaṇena vidhirūpeṇa kiṃ sādṛśyam /
anyavyāvṛttiriti cet /
nanvanyavyāvṛttirbhāvikī svalakṣaṇasya svabhāvo vā anyo vā na tatsvabhāvo vidhirūpeṇa virodhāt /
avirodhe vā vidhiniṣedhayorekatvādvidhirūpatāniṣedhenālīkasya svalakṣaṇasārūpyāyānyavyāvṛttirūpatopapādanamanarthakam /
vidhirūpeṇānucchena tucchasya sārūpyamanupapannamiti cet /
hanta bhoḥ svalakṣaṇasyāsti kiṃ tucchamapi rūpaṃ yenālīkasya tucchasya sārūpyaṃ syāt /
tathā satyayamekasya svalakṣaṇasya tucchātucchaviruddhasvabhāvadvayasamāveśamabhyupagacchan
ślāghanīyaprajño devānāṃpriyaḥ /
na ca svalakṣaṇodanyavyāvṛttiralīkamanyavyāvṛttaṃ svalakṣaṇena sarūpayati tathā sati hastimaśakāvapi rāsabhaḥ sarūpayet /
dharmo na ca svalakṣaṇadharmo vyāvṛttirbhavadbhirabhyupeyate /
syādetat /
adhyavasīyamānamapi svalakṣaṇaṃ na paramārthasat, api tu tadapi kalpitaṃ, tasmāttasya vidhiniṣedharūpatā na virudhyate, vastuni hi viruddhadharmādhyāso virudhyate nāvastuni tenāsya vidhirūpaparityāgena niṣedharūpatāmupādāyālīkasya sārūpyamupapadyate /
yathā'ha--- ... yacca gṛhyate yaccadhyavamīyate te dve apyanyabyāvṛttī na vastuna ...
iti /
athālīkasya svalakṣaṇasyālīkasādṛśye kiṃ sidhyati /
na tāvat tatra pravṛttiḥ asataḥ pravṛttiviṣayatvāyogāt /
satastu pravṛttivikalpasya na sādṛśyamasatā sādṛśye vā vṛthā alīkasvalakṣaṇābhyupagamaḥ /
atha na vayamalīkaṃ svalakṣaṇāntaramātiṣṭhāmahe kiṃ tvalīkasyaiva dāhapākādikasāmarthayaropam /
na tatsvalakṣaṇaṃ tasya sarvato vyāvṛttyā abhilāpasaṃsargāyogyatvena vikalpajñānapratibhāsābhāvāt /
abhilāpasaṃsargayogyasya cānvayino 'svalakṣaṇatvāt /

tasmātsvānvayino 'nyavyāvṛttirūpasyāsamarthasyāpi sāmarthyaṃ samāropya tattadarthino vyavaharttṝn pravarttante lokavikalpāḥ pāramparyeṇa sambandhātsamarthaṃ vastu prāpayanto na visaṃvādayanti lokamiti yuktamutpaśyāmaḥ /
athāsya atadarthakriyāsāmarthyāropaḥ kiṃ dṛṣṭārthakriyāsvalakṣaṇasālakṣaṇyenāho svidanādivāsanāvaśāt /
tatra svalakṣaṇena sarvato vyāvṛttena samarthena samastasāmarthyavirahiṇo 'nvayinā na kiñcidasti sārūpyam /
anyavṛttyā tu sārūpye vidhirūpeṇāpi prasaṅgaḥ /
tasyāstato bhedābhāvādityuktam /
anādivāsanāvaśāttu tadārope prathamadarśane 'pi nālikeradvīpāgatasya vahnau dāhapākādisāmarthyajñānaprasaṅgaḥ /
vahnisvalakṣaṇāddāhapākādikāriṇo bhedāgrahādalīkasya tadrūpasamāropa iti cet /
kiṃ svalakṣaṇe gṛhyamāṇe athāgṛhyamāṇe /
na tāvadgṛhmamāṇe tasya vikalpajñānagocaratvābhāvādityuktam /
tatsamayabhāvi tvavikalpakaṃ tattvaṃ gṛhṇadapi na vikalpe svaviṣayaṃ niveśayati /
tasya tato 'nyatvena tadvārttānabhijñatvāt /
evaṃ vikalpajñānamapi samanantarotpannanirvikalpakavyāpārapāramparye 'pi na svalakṣaṇaṃ gocarayitumarhati /
tasyābhilāpasaṃsargayogyapratibhāsaviṣayatvādityuktam /
samanantarapratyayādavikalpādutpattestadvyāpārapāramparyādatadgocaro 'pi tadgocara ivābhāsata iti cet /
anubhavavāsanābhāveṣu bhevadapīyaṃ gatirna tu parokṣābhāvāvagāhiṣvavidyāvāsanāprabhaveṣu saṃbhavati /
api cānubhavavāsanāprabhavasyāpi tadgocaratvābhimānastasminnaprathamāne tadutpattimātrānna bhavitumarhati /
agṛhyamāṇe tu vahnisvalakṣaṇe tato bhedāgraheṇa tadrūpārope trailokyarūpāropaprasaṅgo niyamahetorabhāvāt /
na hi tadānīmagṛhyamāṇatayā trailokyādvahnisvalakṣaṇasya kaścidviśeṣaḥ
vahnisvalakṣaṇaviṣayanirvikalpakaprabhavatvena tasminniyate avidyāvāsanāprabhaveṣu pradhāneśvarādivikalpeṣu tadabhāva iti niyamo na syāt /
na cāgraheṇa tadāropasaṃbhava ityuktam /
tasmādalīkasya bāhyatvaṃ vikalpagocara iti riktaṃ vacaḥ /
api ca jñānākāravatsvalakṣaṇavaccālīkagrāhyatvamapi na vikalpagocaro bhavitumarhati /
etaddhi kalpanādhīnamutpannāyāṃ kalpanāyāmutpannamiva vinaṣṭāyāṃ naṣṭamiva vikalpanābheda bhinnamiva na śakyamekatvena pratikarttum /
bhedānavamarṣāditi cet /
kimasyānavamṛṣṭamapi tattvam /
omiti cet /
na tarhiṃ kalpitam /
nanu nāsya bhedo 'pi svābhāvikaḥ svābhāviko hi bhedābhedābhyāṃ yujyate na tvalīkam /
mā bhūdbhedo 'sya svābhāvikaḥ kalpanādhīnaṃ tu tadalīkaṃ tadbhedādbhinnaṃ pratipattavyam /
anyathā tadadhīnattvāpatteḥ /
idameva hi tasya vikalpitasya kalpanādhīnatvaṃ yatkalpanābhedābhedānuvidhānaṃ nāma tadadhīnatve tu kalpitatvānupapatteranalīkatvaprasaṅgāt /
tanmā nāma bhūtāmasya svābhāvike nānātvaikatve na tu bhinnakalpanānupāti śakyamekatvena pratipattumiti bhinnaṃ pratipattavyam /
tatsiddhaṃ vikalpāgocaratvamalīkabāhyasya
abhilāpasaṃsargāyogyatvātsukhādisvalakṣaṇavaditi /
abhilāpasaṃsargāyogyaṃ hi tat tenāśakyasamayatvāt sukhādilakṣaṇavaditi /
śakyasamayatayā khalvabhilāpasaṃsargayogyatā vyāptā anyathā 'tiprasaṅgāt /
sālīkabāhyatāyāḥ prativikalpaṃ bhinnāyā vyāvarttamānā 'bhilāpasaṃsargayogyatvamapi vyāvarttayatīti pratibandhasiddhiḥ /
api cedamalīkamagovyāvṛttirūpaṃ vā taddharmo vā /
agovyāvṛttirūpaṃ cet /
na tadasiddhaṃ gavi śakyaṃ grahītum /
agauśca goniṣedhātmeti gosiddhimapekṣata iti duruttaramitaretarāśrayatvaṃ taddharmatve vā gotvamevāstu bhāvikaṃ taddharmo vidhirūpaḥ kṛtamalīkenāvidhirūpeṇa /
taddharmāṇāṃ tadbhāvikatvasādhanaṃ ca nirākṛtaṃ tasya ca bhāvābhāvasādhāraṇyamupapāditaṃ tadvistarādvibhyato 'pi bahutaravistare patitāḥ sma ityāstāmetannāstikamānopamarddanamiti /
upacārato na vyāghāta iti cediti śaṅkāyāḥ parihāravārttikam /
mukhyāsaṃbhavāditi /
( 328 / 11 ) sarvatra mukhyapūrvaka upacāro vā samāropo vā dṛṣṭaḥ tava tu rāddhānte na vidhiviṣayaḥ kaścidasti mukhyaḥ śabdo vā vikalpo vā sarvasya nivṛttigocaratvāt /
na cādhyavaseyo vidhiḥ saṃbhavatītyupapāditamadhastāditi bhāvaḥ /
na cānyāpohapakṣa upacāro yuktaḥ ubhayoḥ pradhānaśabdatvāditi /
na hi siṃhattvaṃ nāma kiṃ cidasti siṃhavyaktiṣu yanmānaṇavake na syāt /
api tu prasahyakāritvādivyudāso māṇavake nāstīti siṃhavyaktiṣviva māṇavake 'pi siṃhaśabdo mukhya eva syādityarthaḥ /
kiṃ gauragauriti /
( 329 / 5 ) aśvādirityarthaḥ /
praiṣyapratyayapūrvikā praiṣasya praiṣaviṣaye pravṛttiḥ saṃpratipattiḥ
aṅgavyatiriktasya cāṅginaḥ senāvanabahutvasaṃkhyādīnāṃ bhavadbhirabhyupagamādityarthaḥ /
kriyārūpatvāccāpohasya viṣayo vaktavya iti /
karma viṣayaḥ kriyāyāstadvaktavyamityarthaḥ kathamanyaviṣayāditi /
kathamanyaviṣayādapohadagoviṣayāgavi pratipattiriti /
athāgoriti /
( 330 / 2 ) asti hi kā cit kriyā yā 'nyasyānyaviṣayā /
yathā vijñānamātmanor 'thaḥ viṣayaṃ vetyarthaḥ /
nirākaroti /
kena goriti /
kriyā hi cetanānāṃ prayatnapūrvā bhavati /
apohalakṣaṇā ca kriyā niṣedharūpā niṣedhaśca prāptipūvakaḥ na hi goragotvaṃ kena citprasañjitaṃ yatprekṣāvatā vyapohyetetyarthaḥ /
kathaṃ cāgavīti /
agavīti padena yo 'yaṃ pratiṣedho nāsaupa gopratipattimantareṇa bhavatītyarthaḥ /
adhyāsānupapatterarthapratyayo na yukta iti /
apoharūpor 'thapratyayo na yukta
ityarthaḥ /
kimapoho vācyo 'thāvācya iti /
apohādiśabdenetyarthaḥ /
yadi vācya iti /
svarūpeṇaivāpoho vācyo na cāpohāpohenetyarthaḥ /
syādetat /
yadyanyāpohena śabdo na vartate kathaṃ tarhi dvyādiviśeṣeṣvanekaśabda ekāpohena vartate /
na hyatrānekatvaṃ nāma gotvamiva kiṃ cidasti sāmānyamityata āha /
anekamiti cāsya padasya dvayādiviṣayatvāt /
( 331 / 2 ) sāmānyādhigatāvekatvavarjitasaṃkhyātvasāmānyādhigatau viśeṣa āśrayitavyaḥ saṃkhyātvasāmānyamevaikatvavarjitaṃ tatra dvyādiviśeṣādhigatiheturna punaranyāpohamātramityarthaḥ /
na hyasati sāmānyaśabdādekatvavarjitasaṃkhyāsāmānyavācakādanekaśabdād
viśeṣāśrayaṇe anyāpohamātrādviśeṣādhgitiriti yojanīyam /
abrāhmaṇādiśabdānāmapīmeva gatiḥ /
tatrāpi puṃstvasāmānyameva brāhmaṇaśabdārtha
iti /
nīlotpalaśabdayośca pradhānatvāditi /
anīlānutpalavyudāsau hi pradhānau nīlotpalaśabdāvāhatuḥ
na hyetayorasti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ parasparāsaṃbandhāditi bhāvaḥ /
etena nīlotpalaśabdayorasminsiddhānte pradhānārthatvena vyutpādanena rājapuruṣaśabdau vyākhyātau pradhānatvena atrāpyarājāpuruṣavyavacchedayornāvacchedya vacchedakabhāvaḥ nāpi svasvāmibhāva ityarthaḥ /
samānādhikaraṇayośceti /

śabdavikalpayoḥ paramārthasadvastusaṃsparśāsambhavādityarthaḥ /

NyS_2,2.66: vyaktirguṇaviśeṣāśrayo mūrtiḥ //
yatra hi vyaktyākṛtijātīnāṃ samāveśastatra vyaktinirddhāraṇābhedaṃ lakṣaṇam /
tenākāśādyanavarodhe 'pi na doṣastatrākṛterabhāvāditi bhāṣyamatam /
yathāha bhāṣyakāraḥ na sarvaṃ dravyaṃ vyaktiriti /
yadyapi gurutvādayaḥ sāmānyaguṇāstathāpi guṇāntarebhyovyāvarttamānā guṇaviśeṣā ityucyante /
avyāpina iti /
sarvagatasya dravayasya parimāṇaṃ vyavacchinatti /
mūrcchitāḥ parasparaṃ saṃyuktā avayavā yasya tanmūrcchitāvayavam /
kathaṃ punarityādibhāṣyamākṣipati vārttikakāraḥ /
adhigatatvāditi /
svarūpāgavamapūvarkatvādvākyapratipādanasya svarūpāvagamo 'pi tannāntarīyakatvātsiddha
ityākṣepābhiprāyaḥ /
nirākaroti /
na nimittatraividhye sati tadviśeṣaviṣayajñānapanārthatvāt /
praśnasya śabdapravṛttinimittānāṃ traividhye sati tadviśeṣa
eva viṣayaḥ tajjñāpanamarthaḥ prayojanaṃ yasya sa tathoktaḥ/etaduktaṃ bhavati siddhaṃ kṛtvā bhedamabhidheyatvaṃ brayāṇāṃ pratipāditam /
saṃprati sa eva bhedaḥ pratipādyata iti /
sūtramiti /
bahūnāmarthānāṃ sūcanāditi bhāvaḥ /
atrabhāṣyavyākhyānamupanyasyati /
vyajyata iti /
( 332 / 2 ) dūṣayati etattuneti /
vyaktiḥ padārtha ityetat prakṛtaṃ tatra yathāvayavino vyakteḥ padārthatvamevam ākāśādīnāṃ cotkṣepaṇādīnāṃ ca tattathā lakṣaṇaṃ vyākhyeyaṃ yathā sarvaṃ saṃgṛhyate anyathā sūtrakāro 'kuśanalaḥ syātpa tadarthamāha /
vayaṃ tu brama iti /
atredaṃ vyākhyānam /
vyaktiriti lakṣyanirddeśaḥ śeṣaṃ lakṣaṇam /
guṇaviśeṣā iti dvedhā samāsaḥ guṇaśca viśeṣaśceti prathamo vigrahaḥ tenākṛtirnirākṛtā saṃgṛhī tāśca rūpādayo bhavanti /
tathā 'pyutkṣepaṇādivyakterasaṃgraha
iti dvitīyo vigrahaḥ /
guṇebhyo viśeṣā guṇaviśeṣāḥ guṇebhyo vyāvṛttā utkṣepaṇādaya
iti yāvat /
tathā 'pi na dravyaṃ saṃgṛhyataityata
āha /
āśraya iti /
tacchabdādhyāhārād guṇaviśeṣāśrayo dravyamityarthaḥ /
pratipadamiti /
guṇa iti ca viśeṣa iti cā'śraya iti ceti padāni /
atha vā guṇaviśeṣāṇāmāśraya iti ceti padāni /
atha vā guṇaviśeṣāṇāmāśraya iti guṇā rūpādayaḥ viśeṣāḥ karmāṇi guṇebhya ityarthāt /
teṣāmāśrayaścetidvandva eva teṣāmityarthādgamyate /
tatra mūrcchita itimūrchanaṃ saṃbandha iha cāsau samavāya iti

NyS_2,2.67: ākṛtirjātiliṅgākhyā //
jātiśca jātiliṅgāni ca jātiliṅgāni tānyākhyāyante yayā sā ākṛtiḥ /
śiraḥ pāṇyādivyūha
ākṛtirjātimanuṣyatvādikamācaṣṭe /
śironāsikālalādīnāṃ vyūho manuṣyatvajātiliṅgaṃ śira ācaṣṭe /
śirasā pādena gāmanuminvantīti bhāṣyam /
yadyapi gotvaṃ pratyakṣameva nākṛtivyaṅnyaṃ tathā 'pi vipratipadyamānaṃ pratyucyate anuminvantīti na punaḥ sarvā jātirākṛtyā liṅgyata iti /
mṛtsuvarṇarajatādikā hi rūpaviśeṣavyaṅgyā jātirnākṛtivyaṅnyā brāhmaṇatvādijātistu yonivyaṅgyā ājyatailādīnāṃ jātistu gandhena vā rasena vā vyajyate /
ata eva na sārṣapādīnāṃ tailatvamasti tadvyañjakayorgandharasayorabhāvāt /
bhāktastu tailaśabdaprayogaḥ kṣīrajātirapi rasavyaṅgyaiva ata evāmikṣāyāḥ kṣīratvaṃ na tu vājinasya tavyañjakasya rasabhedasya vājine 'bhāvād āmikṣāyāṃ ca bhāvāditi