ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6

ઇતિ મિશ્રશ્રીવાચસ્પતિવિરચિતાયાં ન્યાયવાર્તિકતાત્પર્યટીકાયાં
દ્વિતીયાધ્યાયસ્યાદ્યમાહ્નિકમ્ ।
ચતુષ્ટ્વપરીક્ષા ।
ન્ય્સ્_2,2.1: ન ચતુષ્ટ્વમ્ ઐતિહ્યાર્થાપત્તિસંભવાભાવપ્રામાણ્યાત્ ॥
અયથાર્થ ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
પ્રમાણાનાં નિભાગોદ્દેશો યઃ સો ઽયથાર્થઃ ।
તદેતદ્વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ઠે પ્રત્યક્ષેતિ ।
( 274 । 3 ) એવં વિભ્રાન્તસ્યાક્ષેપ ઇતિ ભાષ્યમતેન સૂત્રં વ્યાખ્યાય પ્રકારાન્તરેણાપિ વ્યાચષ્ટે ।
સંશયવ્યુદાસાર્થં વા પ્રકરણમ્ ।
સૂત્રં તુ સંશયાર્થમ્ ।
ન ચતુષ્ટ્વં નિશ્ચેતું શક્યં, કસ્માત્ ।
ઐતિહ્યાર્થાપત્તિસંભવાભાવપ્રામાણ્યાત્ ।
પરૈરભ્યુપગતાદસ્માકં સંશયાદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તાત્પર્યાન્તરમાહ ।
વિધીતિ ।
વિભાગોદ્દેશો ઽધિકનિષેધપર ઇતિ પૂર્વપક્ષે અયથાર્થઃ પ્રમાણોદ્દેશ
ઇતિ પૂર્વં વ્યાખ્યાતં, સમ્પ્રતિ તુ પ્રત્યક્ષાદિવિધિપરો ઽસાવારમ્ભઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દાઃ પ્રમાણાનીતિ ।
અધિકનિષેથસ્ત્વર્થલભ્ય ઇતિ પક્ષમભિપ્રેત્યોક્તમિત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
તાત્પર્યાન્તરમાહ દોષવતામિતિ ।
તાત્પર્યાન્તરમાહ પ્રત્યક્ષાદિષ્વિતિ ।
અન્તર્ભાવપરાત્પ્રકરણાદર્થાદ્વિભાગોદ્દેશસ્ય યથાર્થતા સિધ્યતીત્યર્થઃ ।
દેશયતિ ।
સિદ્ધત્વાદિતિ ।
ન હિ યાવત્સૂચ્યતે સૂત્રકારેણ તાવદવશ્વમુપપાદનીયં ભાષ્નયકારાદિભિરપિ તદુપપાદનસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ નાવધારપણપ્રયોજનસ્ય પ્રમાણાન્તરનિરાસસ્યેતિ ।
યત્સૂચનમાત્રાદનુક્તમપિ લભ્યતે તત્સૂત્રકારેણ નોચ્યતે યચ્ચ સૂચિતમપિ તિરોહિતમિવ તત્સૂત્રકારેણોદ્ધાટનીયમેવ,
ન હિ તત્રાસ્તિ નિશ્ચયો ઽસ્મદભિમતમેવ વદન્તિ ભાષ્યકારાદયો નાન્યદિતિ ભાવઃ ।
કિમત્રાર્થાદાપદ્યત ઇતિ પ્રશ્નઃ ।
ઉત્તરં સત્સુ ભવતીતિ ।
( 275 । 1 ) પ્રત્યનીકસ્ય ગ્રહણાદિતિ ।
અપાં પાતપ્રત્યનીકસ્યોપાતસ્ય ગ્રહણાત્તદ્વિરોધિનઃ પાતવિરોધિનો વાય્વભ્રસંયોગસ્ય ગ્રહણં તદિદં કિલાભાવાખ્યં પ્રમાણં પ્રમીયતે મેઘોદયે ઽપિ યતોયપાતાભાવેન વાય્વભ્રસંયોગ
ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તમાહ તાન્યેતાનીતિ ।
નનુ ભવિષ્યત્યસૌ વિષય ઉક્તલક્ષણાનામગોચરઃ પ્રમાણાનામ્ પ્રવર્ત્સ્યન્તિ ચ તત્ર ઇતિહ્યાદીનિ પ્રમાણાન્તરાણીત્યત આહ ।
વિષયાભાવાચ્ચેતિ ।
ચોદયતિ અથ પ્રયોજન ભેદાદિતિ ।
તદેતદતિપ્રસઙ્ગાપાદનેન દૂષયતિ ।
એવં તર્હ્યષ્ટત્વમિતિ ।
ન તાવત્સન્તિ તાદૃશઃ પ્રયોજનસામાન્યવિશેષાઃ યૈઃ પ્રયોજનવન્તિ પ્રમાણાનિ પરસ્પરતો વ્યાવર્ત્તયેયુઃ અપિ તુ ભેદમાત્રાદ્વ્યાવર્ત્તયન્તીતિ વક્તવ્યમ્ ।
તથા ચાતિપ્રસઙ્ગેનાષ્ટત્વસંખ્યાવ્યાવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
અથન વિષયસામાન્યેતિ ।
રૂપત્વાદિતિ વિષયસામાન્યં તસ્ય સ્વસ્વવ્યક્તિષ્વવ્યતિરેક
એકત્વં તસ્માદિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતઞ્ નિ યુક્તસ્તર્હીતિ ।
નિરુપાધાનસ્વરૂપમેકં વ્યાપકત્વાન્વિતત્વસંજ્ઞિત્વોપધાનાસ્ત્રય
ઇતિ ચત્વારો વિષયસામાન્યવિશેષા ઇતિ ચતુષ્ટ્વપ્રતિષેધો ન યુક્તમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,2.2: શબ્દ ઐતિહ્યાનર્થાન્તરભાવાદ્ અનુમાને ઽર્થાપત્તિસંભવાભાવાનર્થાન્તરભાવાચ્ચાપ્રતિષેધઃ ॥
યદ્યેતાનીતિ ।
યદ્યૈતિહ્યાદીનિ પ્રમાણાનિ ક્વ પ્રત્યક્ષાદૌ કિમૈતિહ્યાદ્યન્તર્ભવતીતિ વક્તવ્યમ્ ।
અપ્રમાણસ્ય ।
પ્રમાણાન્તર્ભાવો ન ભવતીતિ પ્રમાણાનીત્યુક્તમ્ ।
યત્ખલ્વનિર્દ્દિષ્ટપ્રવક્તૃકં પ્રવાદપારમ્પર્યમૈતિહ્યં તસ્ય ચેદાપ્તઃ કર્ત્તા નાવધારિતઃ તતસ્તત્પ્રમાણમેવ ન ભવતીતિ યદ્રીત્યુક્તમ્ ।
અથાક્ષરપરમ્પરેત્યવગતં તત્રાપ્તોપદેશ
ઇતિ શબ્દલક્ષણાન્નાતિવર્ત્તતે તદિદમુક્તમ્ ।
સમાનલક્ષણત્ત્વાદિતિ ।
પૃચ્છતિ કથમર્થાપત્તિરિતિ ।
( 276 । 1 ) અસત્સુ મેઘેષુ વૃષ્ટિર્ન ભવતિ સત્સુઃ
ભવતીતિ સેયમર્થાપત્તિઃ કથમનુમાનેન સંગૃહ્યતે ।
ઉત્તરન્દ્વયોરિતિ ।
અત્રોદાહરણમાહ ।
યત્ર યત્રેતિ ।
ઉદાહરણસ્ય સાધ્યવિકલત્વમુદાહરતિ ।
એકં ત્વિતિ ।
યદિ દિવૈવ ન ભુઙ્ક્ત ઇતિ કાલવિશેષપ્રતિષેધો નિશ્ચીયતે તતો રાત્રૌ ભુઙ્ક્ત ઇતિ કાલાન્તરવિધાનં ગમ્યતે ન તુ કાલવિશેષનિશ્ચયો ઽપિ તુ દિવા ભુઙ્ક્ત એવ નેતિ ।
ભોજનાદિક્રિયાયાઃ
યા ઽન્યાસનાદિક્રયા તન્નિષેધનિષેધેન રાત્રિભોજનાક્ષેપાદિતિ ।
દિવૈવ ન ભુઙ્ક્તૈત્યસ્યૈકસ્ય પ્રાપ્તૌ ભવેદ્રાત્રૌ ભુઙ્ક્તે ઇતિ ક્રિયાન્તરનિષેધાઃ
નિષેધસ્ય ચ પ્રાપ્તૌ ન વક્તવ્યં રાત્રૌ ભુઙ્ક્તૈત્યર્થઃ ।
તદેતદ્દૂષયતિ ।
એતત્તુ ન સમ્યગિતિ ।
પ્રાપ્તિપૂર્વિકા હિ પ્રતિષેધા ભવન્તિ ।
ન ચેહ ભુઞ્જાનસ્યાભુઞ્જાનસ્ય વા ક્રિયાન્તરાભાવઃ પ્રસક્તો યેનાસૌ પ્રતિષધ્યતે ભુઙ્ક્ત એવ નેતિ ।
ન હિ કશ્ચિદ્ભુઙ્ક્ત એવ ન ભુઞ્જાનો ન વીક્ષતે ।
અન્તતો ઽસ્ત્યાદેરપિ ક્રિયાયાઃ
ભાવાત્ ।
વ્યાપૃતઃ કદા ચિન્ન વ્યાપારાન્તરં કુર્યાદપિ કિં પુનરવ્યાપૃતઃ સ હિ વ્યાપારાન્તરાણ્યવ્યાસક્તઃ કરોત્યેવેત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ તસ્માદિતિ ।
કાલપ્રતિષેધો દિવૈવ ભુઙ્ક્ત ઇત્યસ્ય પ્રતિષેધ
ઇત્યર્થઃ ।
ક્રિયાન્તરપ્રતિષેધનિવૃત્તેરસમ્ભવેન નિરાકૃતત્વાદપ્રાપ્તત્વાન્ન પ્રતિષેધ ઇતિ ભાવઃ ।
ક્રિયાન્તરપ્રતિષેધ ઇતિ ।
અન્તરશબ્દો વિશેષવચનઃ
તેન ભોજનક્રિયાયા યદન્તરં વિશેષઃ ક્રિયાન્તરરહિતત્વં ભુઙ્ક્ત એવં તસ્ય પ્રતિષેધ ઇત્યર્થઃ ।
સામાન્યતોદૃષ્ટમિતિ ।
યત્ર ન કાર્યકારણયોર્ગમ્યગમકભાવઃ તત્સામાન્યતોદૃષ્ટમિતિ

ન્ય્સ્_2,2.3: અર્થાપત્તિરપ્રમાણમ્ અનૈકાન્તિકત્વાત્ ॥
સત્યમેતાનીતિ ભાષ્યમ્ ।
તસ્યાર્થઃ ।
સત્યમેતાન્યૈતિહ્યાદીનિ પ્રમાણાનિ ન તુ પ્રમાણાન્તરં નૈવ પ્રમાણાન્તરમનુમાનાદિભ્ય
ઇત્યુક્તમ્ ।
ન તુ પ્રમાણત્વમેવામીષાં ન મૃષ્યામહ ઇતિ ભાવઃ ।
વાર્ત્તિકમ્ અર્થાપત્તિમાત્રસ્યેતિ ।
( 277 । 2 ) દિવ્યા ન ભુઙ્ક્તે ઇત્યાદેરર્થાપત્તેરૈકાન્તિકત્વાદિતિ

ન્ય્સ્_2,2.4: અનર્થાપત્તૌ અર્થાપત્ત્યભિમાનાત્ ॥
સ્વમતેન દૂષયિત્વા સૌત્રં દૂષણમાહ ।
યામપિ ભવાનિતિ ।
ન સત્સુ મેઘેષુ વૃષ્ટિર્ભવત્યેવેત્યર્થો યેન વ્યભિચારો દેશ્યેતાપિ તુ અસત્સુ ન ભવતીતિ ।
તથા ચ ન વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,2.5: પ્રતિષેધાપ્રામાણ્યં ચાનૈકાન્તિકત્વાત્ ॥
યદિ તુ યત્ર વિષયેર્ ઽથાપત્તિરૈકાન્તિકી તતો વિષયાન્તરં કલ્પયિત્વા ઽનૈકાન્તિકં દેશ્યેત તતો યઃ પ્રતિષેધવિષયઃ પ્રામાણ્યમર્થાપત્તેઃ
તતો વિષયાન્તરમર્થાપત્તેઃ સત્ત્વં પ્રતિષેધવિષયં કલ્પયિત્વા પ્રતિષેધસ્યાપ્રામાણ્યં શક્નુમો વક્તું તથા ચ પ્રતિષેધાપ્રામાણ્યાન્નાર્થાપત્તેરપ્રામાણ્યમિત્યાહ ।
પ્રતિ--ત્ ( સૂ. 5 ) ॥ એવં હ્યેકાન્તિકઃ પ્રતિષેધઃ સ્યાદ્ યદ્યર્થાપત્તેઃ પ્રામાણ્યં સત્તાં ચ પ્રતિષેધતિ ।
ન તુ સત્ત્વં પ્રતિષેદ્ધુમર્હત્યનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
ન હિ યદનૈકાન્તિકં તત્ સર્વં નાસ્તિ પ્રમેયત્વાદીનાં નિત્યત્વસાધને અનૈકાન્તિકાનાં સત્વાત્ ।
યસ્માદર્થાષત્તેર્વિશેષ ઇતિ ।
( 278 । 1 ) અર્થાષત્તેર્વિશેષઃ પ્રામાણ્યં ન હ્યર્થાપત્તિમાત્રં સત્તેતિ

ન્ય્સ્_2,2.6: તત્પ્રામાણ્યે વા નાર્થાપત્ત્યપ્રામાણ્યમ્ ॥
ન ચાનૈકાન્તિકત્વં પ્રમાણત્વપ્રતિષેધે ઽસ્તીતિ યદિ મન્યતે પૂર્વપક્ષી, એવં તર્હિ---
તત્પ્રામા--ણ્યમ્ ( સૂ. 6 ) ॥ વિપ્રતિપત્તિરપ્રતિપત્તિર્વા નિગ્રહસ્થાનમિતિ વદત ઇત્યર્થઃ ।
યા ઽપિ મીમાંસાભાષ્યકૃતાર્ ઽથાપત્તિરુદાહૃતા જીવતશ્ચૈત્રસ્ય ગેહાભાવદર્શનેન બહિર્ભાવસ્યાદૃષ્ટસ્ય કલ્પનેતિ ।
તદપ્યનુમાનમેવ યદા ખલુ સન્નેકત્ર નાસ્તિ તદા ઽન્યત્રાસ્તિ યદા વા ઽવ્યાપક એકત્રાસ્તિ તદા ઽન્યત્ર નાસ્તિ સો ઽયં સ્વશરીર એવ વ્યાપ્તિગ્રહઃ સુકરઃ ।
તથા ચ સતો ગેહાભાવદર્શનેન લિઙ્ગેન બહિર્ભાવદર્શનમનુમાનમ્ ।
ન ચ તસ્ય સત્વેન ગેહાભાવઃ શક્યો ઽપહ્નોતું યેનાસિદ્ધો ગેહાભાવોન વા સત્ત્વમપન્હૂયેત યેન સત્ત્વમેવાનપપદ્યમાનં ન સ્વાત્માનં બહિરવસ્થાપયેત્ ।
તથા હિ સત્ત્વમાત્રં વા વિરુધ્યતે ચૈત્રસ્ય ગેહાભાવેન મેહસત્ત્વં વા ચૈત્રસ્ય ।
ન તાવદ્યત્ર ક્વ ચન સત્ત્વસ્યાસ્તિ વિરોધો ગેહે અસત્તયા સમાનવિષયત્વાભાવાત્ ।
દેશસામાન્યેન ગૃહવિશેષાક્ષેપો ઽપિ પાક્ષિક
ઇતિ સમાનવિષયતયા વિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
ન પ્રમાણવિનિશ્ચિતસ્ય સાંશયિકેન પ્રતિક્ષેપાયોગાત્ ।
નાપિ પ્રમાણવિનિશ્ચિતો ઽભાવ એવ પાક્ષિકં તસ્ય ગૃહસત્વં પ્રતિક્ષિપન્સત્વમપિ પ્રતિક્ષેપ્તું સાંશયિકત્વં વા ઽપનેતુમર્હતીતિ યુક્તમ્ ।
ગૃહાવચ્છિન્નાભાવેન ગૃહસત્ત્વં વિરુદ્ધત્વાત્પ્રતિષિધ્યતે ન તુ સત્ત્વમાત્રં તત્ર તસ્યૌદાસીન્યાત્ ।
તસ્માદ્ગૃહાભાવેન સિદ્ધેન સતો બહિર્ભાવો ઽનુમીયત ઇતિ યુક્તમ્ ।
એતેન વિરુદ્ધયોઃ પ્રમાણયોરવિરોધાપાદનં વિષયવ્યવસ્થયા અર્થાપત્તિવિષયઃ પરાસ્તઃ ।
અવચ્છિન્નાનવચ્છિન્નયોરવિરોધાત્ ।
તસ્માદ્
નાનુમાનાત્ પ્રમાણાત્પ્રમાણાન્તરમર્થાપત્તિરિતિ સ્થિતમ્

ન્ય્સ્_2,2.7: નાભાવપ્રામાણ્યમ્ પ્રમેયાસિદ્ધેઃ ॥
નાભા--દ્ધેઃ
( સૂ. 6 ) ॥ નાભાવજ્ઞાનં પ્રમાણં, કસ્માત્ પ્રમેયસ્યાભાવસ્યાસિદ્ધેઃ ।
નો ખલુ સર્વોપાખ્યારહિતં પ્રમાણજ્ઞાનવિષયભાવમનુભવતિ ।
કેવલં કાલ્પનિકો ઽયમભાવવ્યવહારો લૌકિકાનામિતિ પૂર્વપક્ષઃ

ન્ય્સ્_2,2.8: લક્ષિતેષ્વલક્ષણલક્ષિતત્વાદલક્ષિતાનાં તત્પ્રમેયસિદ્ધિઃ ॥
સિદ્ધાન્તમાહ ।
અભાવસ્ય ભૂયસીતિ ।
સર્વજનીનાભાવપ્રત્યયવ્યવહારૌ ન કાલ્પનિકૌ ભવિતુમર્હતઃ ।
ન ચ કલ્પના ઽપિ સર્વોપાખ્યારહિતં ગોચરયિતુમર્હતીત્યુક્તં વિપરીતખ્યાતિસાધનાવસરે ।
ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગાવસરે ચ તસ્યોપાખ્યેયત્વમુપપાદવિષ્યતે ।
તસ્માદસ્ય પ્રામાણ્યાદ્યુક્તઃ પ્રામાણાન્તર્ભાવઃ ।
તદેતત્સર્વં વાર્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
નાભાવઃ પ્રમાણમિતિ ।
યથોક્તં દૂષયતિ ।
કશ્ચૈવમાહેતિ ।
અભાવો હિ પ્રમેયમુચ્યતે ન તત્સ્વરૂપેણ પ્રમાણમપિ તુ તદ્વિષયા પ્રતિપત્તિઃ ।
સા ચ પ્રત્યક્ષફલમુપાદાનાનદિબુદ્ધૌ પ્રમાણં યથા ઽગ્રે તથા વક્ષ્યતે ।
વર્ષાભાવપ્રત્યયસ્તુ વાય્વભ્રસંયોગે ઽનુમાનમુક્તમ્ ।
પ્રતિપદ્ય ચાનયતીતિ ।
( 279 । 4 ) લક્ષણાભાવેન વિશેષણેનાવચ્છિન્નાન્યાનેતવ્યત્વેન પ્રતિપદ્યાનયતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ લક્ષણાભાવજ્ઞાનં વિશિષ્ટે વાસસિ પ્રત્યયં જનયત્સાધકતમત્વાત્પ્રમાણં ભવતિ

ન્ય્સ્_2,2.9: અસત્યર્થે નાભાવ ઇતિ ચેન્ નાન્યલક્ષણોપપત્તેઃ ॥
અસ-ત્તેઃ ( સૂ. 9 ) ॥
ભાવાધીનનિરૂપણત્વાત્પ્રાપ્તિપૂર્વકત્વાચ્ચ પ્રધ્વંસ એવાભાવઃ ।
તસ્ય ભાવપૂર્વકત્વાત્ ।
નાન્યો ઽસ્ત્ય ભાવ ઇતિ મન્વાનસ્ય પૂર્વપક્ષઃ ।
નાપરિજ્ઞાનાદિતિ ।
પ્રત્યક્ષં હિ પ્રમાણં પ્રમેયાભાવં વ્યવસ્થાપયતિ ।
તચ્ચ પ્રધ્વંસવત્પ્રાગભવે ઽપિ તુલ્યમ્ ।
પ્રતિયન્તિ હિ લૌકિકા દધ્નિ ક્ષીરાભાવમિવ ક્ષીરે દધ્યભાવમ્ ।
નનુ સૂત્રમન્યેષુ વાસસ્સુ લક્ષણાભાવરૂપાણામુપપત્તિં સદ્ભાવમાહ ।
ન ત્વભાવોપલબ્ધિં બ્રૂષે તત્કુતો ન વિરોધ ઇત્યત આહ ।
અત ઉક્તાર્થં સૂત્રમિતિ ।
વ્યતિરેકમુખેન સૂત્રસ્યોક્તો ઽથઃ ।
અત એવાહ ભાષ્યકારઃ ।
નૈવમલક્ષિતેષ્વિતિ ।
લક્ષણાદર્શનેન હિ લક્ષણાભાવદર્શનમુપલક્ષિતમ્

ન્ય્સ્_2,2.10: તત્સિદ્ધેરલક્ષિતેષ્વહેતુઃ ॥
યાનિ તાનિ લક્ષિતેષ્વિતિ ।
ન કસ્ય ચિલ્લક્ષિતસ્ય ન સન્તિ યાનિ ચ સન્તિ તેષામભાવો વ્યાહતઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ યત્ર લક્ષણાનિ સન્તિ તત્ર તેષામભાવો વ્યાહતઃ
યત્ર ચ ન સન્તિ તત્રાપ્યભાવો ઽનુપપન્નઃ ।
તસ્ય ભાવાધીનનિરૂપણસ્ય તદભાવે ઽશક્યનિરૂપણત્વાદિતિ ।
પરિહરતિ નાપરિજ્ઞાનાદિતિ ।
ભાવજ્ઞાનાધીનનિરૂપણો ભવત્યભાવો ન તુ ભાવાધીનનિરૂપણઃ પ્રાગભાવો ઽપિ ચ શક્યો ભવિષ્યદ્ભાવજ્ઞાનેનાન્યત્રાવસ્થિતભાવજ્ઞાનેન વા નિરૂપયિતુમિતિ ન પ્રાગભાવાભાવ
ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,2.11: ન લક્ષણાવસ્થિતાપેક્ષાસિદ્ધેઃ ॥
ન્ય્સ્_2,2.12: પ્રાગુત્પત્તેરભાવોપપત્તેશ્ચ ॥
અભાવદ્વૈતમિતિ ।
પ્રકૃતાપેક્ષં પ્રકૃતં પ્રધ્વંસમાત્રવાદિનં પ્રતિ પ્રાગભાવપ્રતિપાદનં પરમાર્થતસ્તુ પ્રથમમભાવેદ્વૈતં તાદાત્મ્યાભાવઃ સંસર્ગાભાવશ્ચેતિ સંસર્ગાભાવો ઽપિ પ્રાક્પ્રધ્વંસાત્યન્તાભાવભેદેન ત્રિવિધ
ઇતિ ચતસ્રો વિધા અભાવસ્યેતિ ।
અસત્યર્થેનાભાવઃ ।
તત્સિદ્ધેરલક્ષિતેષ્વહેતુરિતિ ચોભે અપ્યેતે છલસૂત્રે ઇતિ ।
( 280 । 3 ) યો યો ઽભાવઃ સ સર્વઃ સત્યર્થે ભવતિ યથા પ્રધ્વંસઃ ન ચ તથા લક્ષણાભાવ
ઇતિ સામાન્યચ્છલમ્

તત્સિદ્ધેરિતિ તુ વાક્છલં યાનિ લક્ષણાનિ ભવન્તિ કથં તાન્યેવ ન ભવન્તીતિ હિ તસ્યાર્થઃ ॥ 11-12 ॥
ન્ય્સ્_2,2.13: આદિમત્ત્વાદૈન્દ્રિયકત્વાત્ કૃતકવદુપચારાચ્ચ ॥
તદેવં શબ્દપરીક્ષાં પ્રસ્તુત્ય તસ્ય પ્રામાણ્યં પરીક્ષ્ય વિભાગોદ્દેશઃ પરીક્ષિતઃ સંપ્રતિ શબ્દપરીક્ષાશેષં વર્ત્તયન્નાહ ।
આપ્તોપદેશઃ શબ્દ ઇતિ ।
સંશયકારણં વિપ્રતિપત્તિં દર્શયન્
જરન્મીમાઙ્કાનાં મતમાહ ।
આકાશગુણઃ શબ્દ ઇતિ ।
અભિઘાતપ્રેરિતેન હિ વાયુના યાવદ્વેગમભિપ્રતિષ્ઠમાનેન કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નનભોભાગસમવેતઃ
નિત્યઃ શબ્દો વ્યજ્યત ઇતિ ।
તદેતદ્વાર્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
એકે તાવદિતિ ।
અવિનશ્યદાધારમપિ સંયોગાદ્યનિત્યમિત્યત આહ ।
એકદ્રવ્યમિતિ ।
તથા ઽપિ પાર્થિવાણુગતૈ રૂપાદિભિરનૈકાન્તિકમત
આહ ।
આકાશગુણશ્ચેતિ ।
એકદ્રવ્યત્વે સત્યાકાશગુણત્વાદિત્યેતાવતાભિમતસિદ્ધેરવિનશ્યદાધારત્વં તત્પ્રપઞ્ચાર્થં વેદિતવ્યમ્ ।
સંયોગવિભાગનાદા ઇતિ ।
ભેરીદણ્ડસંયોગપ્રેરિતો વાયુઃ કર્ણશષ્કુલીમન્તમાકાશં પ્રાપ્તઃ શબ્દસ્ય વ્યઞ્જકઃ એવં વંશદલવિભાગપ્રેરિતો વાયુઃ શબ્દસ્ય વ્યઞ્જક ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સંયોગવિભાગૌ પારમ્પર્યેણ, નાદસ્તુ સાક્ષાદિતિ ।
સાંખ્યીયમતમાહ ।
ગન્ધાદિસહવૃત્તિરિતિ ।
પઞ્ચતન્માત્રોત્પન્નભૂતસૂક્ષ્મસમુદાયારબ્ધપૃથિવ્યાદિવિકારો ગોઘટાદિવૃત્તિઃ શબ્દો યોગ્યદેશસ્ય આહઙ્કારિકતયા વ્યાપકં વિષયદેશસ્ય શ્રોત્રેન્દ્રિયં વિકુર્વન્નવસ્થિત
એવ ગૃહ્યતે ।
તદેતદાહ ।
અપરે પુનરિતિ ।
ભૂતવિશેષાભિઘાતા ઇતિ ।
ભેરીદણ્ડાભિઘાતા ઇત્યર્થઃ ।
વૈશેષિકમતમાહ ।
આકાશગુણ ઇતિ ।
બૌદ્ધરાદ્ધાન્તમાહ ।
મહાભૂતસંક્ષોભજ ઇતિ ( 281 । 2 ) નાસમ્બન્ધાદિતિ ।
યદા ભાવો ઽસ્તિ તદા પ્રાક્પ્રધ્વંસાભાવાન્નાનિત્યત્વમ્ ।
અનુત્પન્નવિનષ્ટયોશ્ચ પ્રસઙ્ગાદિતિ ।
ન તાવત્પ્રક્પ્રધ્વંસાભાવયોઃ સહભાવો ઽસ્તિ તસ્માત્પ્રત્યેકમેવ તાવદનિત્યત્વં તથા ચાનુત્પન્ને વસ્તુનિ નષ્ટે વા ઽનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચેદં દૃષ્ટમિષ્ટં વા ભાવધર્મત્વેનાનિત્યત્વસ્ય પ્રતીતેરનિત્યો ઘટ ઇતિ ।
ન કેવલમનિત્યત્વસ્ય ભાવ ઇતિ પરમસ્મિન્પક્ષે ન યુજ્યતે ષષ્ટ્યર્થશ્ચ નાસ્તિ ।
કસ્માદ્ ભાવસ્યાભાવો ધર્મો ન ભવતીત્યત આહ ।
ન ચ ધર્મકાલ ઇતિ ।
ચો હેત્વર્થે ।
શઙ્કતે ।
અથેતિ ।
ભવન્નેવ હિ યસ્માત્પ્રાગ્
ન ભવતિ પશ્ચાચ્ચ તસ્માત્તસ્યાભાવ ઇતિ ષષ્ઠયુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્ એવમપીતિ ।
સત્યં ભવન્નેવ ન ભવતીતિ, ન ત્વેનાવતા ઽસ્યાભાવસંબન્ધો ભિન્નકાલત્વાત્ ।
તસ્માન્નાસ્મદુક્તં કિં ચિત્પ્રતિષિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
લોકવિરોધમુદ્ભાવયતિ ઘટસ્ય પ્રાગભાવ ઇતિ ।
અસંબન્ધે ષષ્ઠીપ્રયોગો ઽયં ભાક્તઃ ભાવાધીનનિરૂપણત્વં ચ ભક્તિરિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ વર્તમાનવસ્તુ નિત્યમિત્યુચ્યતે તસ્ય ભાવો નિત્યતા ।
ભવતુ કિમેતાવતા ઽપીત્યત આહ ।
વર્ત્તમાને ચેતિ ।
( 282 । 1 ) વિનાશો ઽસ્યાવશ્યન્તયા ભવિષ્યતીતિ અવશ્યંભાવિનો વિનાશસ્ય સન્નિધાનેન સમ્બન્ધમુપચર્ય મતુપઃ પ્રયોગ
ઇત્યર્થઃ ।
ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યેતિ ।
( 283 । 7 ) ન હિ સતો વિનાશો ઽસ્તિ યેનાસંબન્ધો ભાવસ્ય દેશ્યેત કિં તુ યથા સતવ આવિર્ભાવો જન્મ
એવં સત એવાત્યન્તતિરોભાવો વિનાશ ઇતિ અનિત્યતેતિ ચાખ્યાયતે તિરોભાવસ્ય ચ સતા સહ સમાનકાલતયા સમ્બન્ધ ઉપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
તિરોભાવશ્ચ ઘટાદિના ઽપિ સંભવતીત્યુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યેત્યુક્તમ્ ।
તદેતત્સાંખ્યીયં મતં દૂષયતિ ।
એતત્તુશૂન્યમભિધાનમિતિ ।
પ્રધાનવિકારત્વાદ્વિશ્વસ્ય વિકારસ્ય ચ પ્રકૃતેરનન્યત્વાત્પ્રાધનિકસ્ય કસ્ય (?) ચિદુપલમ્ભાન્નાસ્ત્યેવ તદ્વસ્તુ યદત્યન્તં નોપલભ્યત ઇતિ સાંખ્યસિદ્ધાન્તસ્તં બાધત
ઇત્યર્થઃ ।
અપિ ચ યથા સતો ન વિનાશઃ એવમસતો ઽપિ જન્મ નાસ્તિ તથા ચાનુપજાતવિશેષસ્ય વસ્તુનસ્તિરોભાવો ન યુક્તઃ વિશેષોપજનેન ચ કથં સત ઉત્પત્તિર્વિશેષસ્યૈવ પ્રાગસત્ત્વાત્ સત્ત્વે વા પ્રાગપ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
યે પુનરિતિ ।
અનિત્ય એવાનિત્યતા સ્વાર્થિકસ્તલ્પ્રત્યય
ઇત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ ।
એતત્તુ ન યુક્તમ્1 પાણિનેરપિ સ્મૃતિઃ પ્રમાણાવિરોધિની તત્ત્વવ્યવસ્થાહેતુર્ન તદ્વિરોધિન્યપિ, અસ્તિ ચ ઠગાદીનાં સ્વાર્થિકત્વે પ્રમાણવિરોધઃ ।
તથા હિ પ્રકૃતિપ્રત્યયોઃ સમભિવ્યાહારો ન સ્યાદ્ ન ખલ્વેકાર્થયોઃ સમભિવ્યાહારો દૃષ્ટઃ ન હિ ભરતિ વૃક્ષઃ શિંશપા ઇતિવદ્વૃક્ષસ્તરુરિતિ પ્રયોગઃ ।
કથં તર્હ્યેકો દ્વૌ બહવ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
લિઙ્ગવિશેષવ્યક્ત્યર્થત્વાદ્વિભક્તિપ્રયોગસ્ય
એવં યાવકાદિષ્વપિ વિરુદ્ધજાત્યન્તરવ્યવચ્છેદઃ પ્રત્યયાર્થો વેદિતવ્યઃ ।
યથા ચ વ્યાચક્ષતે શબ્દાઃ યાવ એવ યાવક ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્ ।
અનુપલભ્યમાનભેદાનામપ્યનુમાનતો ભેદ
ઇતિ ।
કિમનુમાનં ।
ષષ્ટ્યા ભેદવિષયત્વમિતિ ત્વતલભિપ્રાપયં નિત્યત્વાનિત્યત્વયોઃ પ્રકૃતત્વાત્ ।
તસ્ય ભાવસ્ત્વતલાવિતિ ત્વતલોઃ ષષ્ટીસમર્થાદુત્પત્તેઃ સર્વવિષયં ત્વનુમાનમુક્તમિતિ ।
અવધ્યપેક્ષાનપેક્ષેતિ ।
( 284 । 3 ) સત્તૈવોભયાન્તાવધ્યપેક્ષા ભવત્યનિત્યતા સૈવ ચ તદનપેક્ષા નિત્યતા અવધિશ્ચોપલક્ષણં ન વિશેષણમ્ તચ્ચ ભિન્નકાલમપિ ભવત્યેવ યથા મૃતાયાં માતરિ દેવદત્તાયાં દેવદત્તાપુત્રો યજ્ઞદત્ત ઇતિ ભૂતપૂર્વગત્વા દેવદત્તા સ્વપુત્રમુપલક્ષયતિ યદા ચ કાર્યત્વં સમવાયસ્તદોભયાન્તાવચ્છિન્ના સત્તા નિત્યતા ।
યદા તુ પૂર્વાન્તાવચ્છિન્ના સત્તૈવોત્પત્તિસ્તદા ઽપરાન્તાવચ્છિન્ના સત્તા અનિત્યતેતિ ન હ્વેતુલક્ષણવ્યાખ્યાનાવસરોક્તેન વિરોધ ઇતિ ।
કાર્યાત્મલાભહેતુઃ સમવાય
ઇતિ ।
કાર્યસ્યાત્મલાભઃ સ્વકારણસમ્બન્ધિત્વં તસ્ય હેતુઃ સમવાયઃ ।
સમવાયો હિ સમવેતત્વં ભવતિ સમવાયઃ કારણવિશિષ્ટકાર્યત્વમિતિ ।
નિમિત્તકારણભેદાનુવિધાનમુત્પત્તિધર્મકત્વં ગમ્યગમકયોરભેદવિવક્ષયા

ન્ય્સ્_2,2.14: ન ઘટાભાવસામાન્યનિત્યત્વાદ્ નિત્યેષ્વપ્યનિત્યવદુપચારાચ્ચ ॥
ન્ય્સ્_2,2.15: તત્ત્વભાક્તયોર્નાનાત્વવિભાગાદવ્યભિચારઃ ॥
નિમિત્તકારણાનિ ભેરીદણ્ડસંયોગાદયઃ ।
તદ્ભેદાત્ખલુ શબ્દો ભિન્નો ભવતિ ।
શઙ્કતે સંયોગવિભાગેતિ ।
( 285 । 2 ) યથા હિ કારણભેદેન ભેદો દૃશ્યતે એવં વ્યઞ્જકભેદેનાપિ મણિકૃપાણદર્પણાદિવ્યજ્યમાનસ્ય મુખસ્ય ભેદો દૃષ્ટઃ તસ્માત્ સંશય ઇતિ ।
શ્રોત્રં તાવન્ન શબ્દદેશં ગચ્છત્યમૂર્ત્તત્વાદિતિ ।
કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નં હિ નભઃ શ્રોત્રં, ન ચ કર્ણશષ્કુલી મૂર્ત્તા ઽપિ સતી વક્તૃવક્રમુપસર્પતિ પ્રત્યક્ષં હિ કર્ણશષ્કુલી શ્રોત્રસ્થા ગૃહ્યતે તસ્માદ્ગચ્છદપિ કર્ણશષ્કુલ્યપધાનવિરહાન્ન નભોમાત્રં શ્રોત્રં તસ્માન્મા કર્ણશરૂકુલી યાસીત્ તદુપકૃતં તુ નભો ગચ્છતીતિ યો મન્યતે તં પ્રત્યેતદુક્તમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ક્રિયાકારણગુણસમવાયાદિતિ ।
નોદનાભિધાતસમવાયાદિત્યર્થઃ ।
નાયં નિરપેક્ષાર્થ ઇતિ।યદ્યપિવ સમવાયિકારણં પતને કત્ત્રવ્યે ગુરુત્વમપેક્ષતે તથા ઽપિ ચરમભાવિનિમિત્તાન્તરં નાપેક્ષત ઇતિ નિરપેક્ષશબ્દાસ્યાર્થઃ ।
યદ્યપિ પ્રતિબન્ધકાપગમો ભવતિ ચરપ્રભાવી તથા ઽપિ ન નિમિત્તાન્તરં પ્રતિબન્ધે હિ સતિ ગુરુત્વં ન કરોતિ કાર્યમૌત્સર્ગિકં ન પુનઃ પ્રતિબન્ધકાપગમસ્યાપિ તત્ર નિમિત્તભાવકલ્પના યુક્તા તદન્વયવ્યતિરેકસ્યાન્યથાસિદ્ધેરિતિ ભાવરૂપં વા ચરમભાવિનિમિત્તાન્તરં નાપેક્ષત
ઇત્યનપેક્ષાર્થઃ ।
વિષયાભાવાચ્ચેતિ ।
( 286 । 3 ) ક્રિયોત્પાદં પ્રતિ યોગ્યતા ક્રિયાવિષયસ્તામાશ્રિત્ય ક્રિયા ભવતિ સા મૂર્તિઃ ન ચાસાવસર્વગતદ્રવ્યપરિમાણલક્ષણાત્માકાશાદૌ સર્વગતે સમસ્તિ તસ્માન્નૈતે ક્રિયાવન્ત
ઇત્યર્થઃ ।
તતો ઽન્ત્યસ્યાતિમાન્દ્યાદિતિ ।
નાન્ત્યઃ શબ્દાન્તરમારભતે ન કેવલમસૌ સ્વકારણં શબ્દં નાશયતિ, કિન્તુ સો ઽપિ સ્વકારણેન શબ્દેન નાશ્યતે તદિદમનયોઃ કાર્યકારણવિરોધિત્વમ્ ।
આદ્યસ્તુ કાર્યેણૈવ નાશ્યતે મધ્યાનાં ત્વનિયમ
ઇતિ ।
જરન્મીમાંસકમતમુત્થાપયતિ એવ એવેતિ ચેદિતિ ।
એક એવ તેષાં શબ્દો નભોગુણો નભો વિતત્યાવસ્થિતઃ પરિમાણવદિત્યર્થઃ ।
શબ્દસંસ્કારપક્ષં કક્ષીકૃત્ય દૂષણમાહ ।
ન સર્વૈરુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
ન કિમ ઇતિ ( 287 । 2 ) પ્રશ્નસ્યેત્યર્થઃ ।
શબ્દસ્યાકાશવૃત્તિત્વાદિતિ ।
આકાશસ્ય સર્વગતત્વેન તત્ર વ્યક્તઃ સર્વત્રૈવ વ્યક્ત ઇતિ સર્વત્રૈવોપલમ્ભસ્તદવસ્થ એવેત્યર્થઃ ।
અભ્યુપેત્યૈકદેશમાહ ।
એકદેશાભિવ્યક્તૌ ચાર્થપ્રત્યયો ન સ્યાત્ ।
વર્ણસાધ્યસ્ય કાર્યસ્યૈકદેશેનાકરણાત્ ।
યથા નાનાવર્ણે પદે એકવર્ણાભિવ્યક્તૌ નાર્થપ્રત્યય
ઇતિ ।
સ્યાદેતદ્ એકદેશ એવ વર્ણઃ તથા ચ વર્ણસાધ્યં કાર્યમેકદેશઃ શક્તઃ કર્તુમિત્યત આહ ।
સર્વ એવ વ્યાપકાપ ભવન્તીતિ ।
એતસ્મિન્પેક્ષે વર્ણૈકદેશવ્યક્તિરભ્યુપગમ્યતે તસ્માદ્વ્યાપકાદ્વર્ણાદવ્યાપક એકદેશો ઽન્યૈત્યર્થઃ ।
નન્વસ્ત્વેકદેશત એવાર્થપ્રત્યય ઇત્યત આહ ।
એતસ્મિન્ પક્ષે વર્ણૈકદેશવ્યક્તિરભ્યુપગમ્યતે ન ચ વર્ણૈકદેશઃ શક્યો નિરૂપયિતુમ્ ।
અલ્પીયસા હિ પ્રયત્નેન વર્ણમુચ્ચરિતં મતિર્ન ગૃહ્ણાતિ ગૃહ્ણતી વા વર્ણમેવ ગૃહ્ણાતિ ન તુ તદેકદેશં કદા ચિદપીત્યર્થઃ ।
નિરૂપણમભ્યુપેત્યાહ ।
ન ચ નિરૂપિતાદિતિ ।
બહવસ્તહિં વર્ણા વ્યજ્યન્તાં તન્નિરૂપણાચ્ચાર્થો ગમ્યત ઇત્યત આહ ।
એતેનેતિ ।
યસ્તુ મન્યતે ન વસ્તુતો ઽસ્ત્યેકદેશઃ શબ્દસ્ય કિં તુ સંસ્કારસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમેવૈકદેશઃ ।
ભવતઃ પક્ષે શબ્દસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમેવ નભસ
એકદેશ ઇતિ તં પ્રતિ દોષાન્તરમાહ કોલાહલશ્ચ સ્યાદિતિ ।
યદ્યુચ્યતે કશ્ચિદેવ ધ્વનિઃ કં ચિદેવ શબ્દં વ્યનક્તિ તતશ્ચ ન કોલાહલ ઇતિ તત્રાહ ।
નિયમશ્ચ ન સ્યાદિતિ ।
( 288 । 5 ) સમાનદેશાનામપિ રૂપરસાદીનાં વ્યઞ્જકનિયમ ઇત્યત ઉક્તં સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યાણામિતિ ।
તથા પિ ભિન્નદેશાનાં સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યાણામપિ ન સહસા સર્વેષાં વ્યક્તિરિત્યત ઉક્તં સમાનદેશાનામિતિ ।
શઙ્કતે યદ્યસ્ય વ્યઞ્જકમિતિ ।
ન હિ વ્યઞ્જકાનાં વ્યઞ્જકત્વં વ્યક્તેરન્યતઃ પ્રતીયતે સા ચ નિયતેતિ વ્યઞ્જકાનામપિ નિયમસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ તન્નાદૃષ્ટત્વાત્ ।
અન્યેષામેવ ભૂતાનાં વ્યઞ્જકાનાં વ્યઙ્ન્યાનાં ચાનિયમોવ દૃષ્ટ ઇહાપિ નિયમં વિઘટયતિ ।
કાર્યાણાં તુ સમાનદેશાનામપિ સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યાણામપિ રૂપાદીનાં સંખ્યાદીનાં ચ દૃષ્ટઃ કારણનિયમ ઇતિ શબ્દાનામપિ નિયતકારણતયોત્પત્તિનિયમ
ઉપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
સમસ્તવસ્ત્વવ્યવધાનેન સામાન્યાનાં સર્વસામાન્યસંગતં સમસ્તં વસ્ત્વિતિ મન્વાનઃ શઙ્કતે ।
સામાન્યવદિતિ ।
સર્વાર્થાવ્યવધાને ઽપિ કિં ચિદેવ વસ્તુ કેન ચિદેવ સામાન્યેન સંબદ્ધં ન સર્વં સર્વેણેત્યાશયવાન્નિરાકરોતિ ।
નાનભ્યુપગમાદિતિ ।
યદ્યપ્યેકદેશસ્થાનાં સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યાણાં સત્ત્વનરત્વબ્રાહ્મણત્વાનાં સ્વરૂપભેદસંસ્થાનયોનિવ્યઙ્ન્યાનાં પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ન્યત્વં તથા ઽપિ સમાનદેશત્વાભાવાન્ન વ્યભિચારઃ ।
સત્ત્વસ્ય પદાર્થત્રયસમવાયાદધિકદેશતયા નરત્વસ્ય બ્રાહ્મણવત્ ક્ષત્રિયાદિષુ સદ્ભાવાત્
બ્રાહ્મણત્વસ્ય ક્ષત્રિયાદિપરિહારાત્ કઠ દિષ્વેવ ભાવાદ્ ન્યૂનાધિકદશતયા ન સમાનદેશત્વમિતિ ।
એતેન શ્રોત્રસંસ્કારે ઽપ્યનિમો બોદ્ધવ્યઃ
યથોન્મીલનસંસ્કૃતમિન્દ્રિયં સમાનદેશાન્સ્વગ્રાહ્યાન્સકૃદેવ દર્શયતિ ન તુ કિં ચિદેવેતિ સર્વમવદાતમ્ ।
અપિ ચ સર્વશબ્દસ્ય તાલ્વાદિસંયોગવ્યઙ્ન્યત્વે તદુપરમે વિદૂરે શબ્દેનોપલબ્ધવ્યં ન ચોપલભ્યતે ।
વાયુસંતાનવ્યઙ્ન્યત્વે તુ પ્રાગુક્તનિયમાભાવ એવ દોષ ઇતિ શઙ્કોત્તરાભ્યાં દર્શયતિ ।
યદિચેતિ ।
અપિ ચાયં નિત્યઃ શબ્દઃ પ્રાદેશિકો વા સ્યાદ્વ્યાપકો વા ઉભયથા ઽપિ દોષ ઇતિ શઙ્કોત્તરાભ્યાં દર્શયતિ ।
નિમિત્તસન્નિધાને ચેતિ ।
( 289 । 10 ) સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂદ્રાયુસંતાનો વ્યઞ્જકઃ સન્તિ ખલુ વાયુગુણા નાદાસ્તે ઽસ્ય શબ્દસ્ય વ્યઙ્ક્તાપર ઇત્યત આહ ।
નાદોપલબ્ધૌ ચેતિ ।
ન તાવન્નાદો નામ વાયુગુણઃ કશ્ચિદુપલભ્યતે,
અભ્યુપેત્યાપિ બ્રૂમઃ ।
નાદોપલબ્ધાવપિ યત્ર વાયુસ્તત્ર તદ્ગુણો ઽઙ્ગીકર્તવ્યઃ ન ચ વિપ્રકૃષ્ટેનપુરુષેણ શબ્દેપલબ્ધૌ તત્ર વાયુરસ્તિ તદ્ગુણો વા નાદઃ વાયુસન્તાનગમનં ચાત્મિન્ પક્ષે નેષ્યતે યસ્માદ્વિમકૃષ્ટેન પુરુષેણ શબ્દોપલબ્ધેન વ્યઞ્જકો નાદ ઇતિ ।
સ્યાદેતત્
મા ભૂદ્વાયુસંતાનો મા ચ ભૂત્તદ્ગુણો નાદઃ શબ્દસ્ય વ્યઞ્જકો વાયવીયાસ્તુ સંયોગવિભાગા વ્યઞ્જકા ભવન્તીત્યત આહ ।
એતેનેતિ ।
યસ્તુ મન્યતે પ્રત્યભિજ્ઞૈવ ભગવતી શબ્દસ્યેમસાધિની તદાનુગુણ્યાય વ્યાપિનઃ શબ્દસ્ય ગુણસ્ય દ્રવ્યસ્ય વા પ્રયત્નપ્રેરિતા વાયવો યાવદ્વેગં પ્રતિષ્ઠમાનાઃ શ્રોત્રં શ્રોત્રાવચ્છિન્નશબ્દવિશેષં વા સંસ્કુર્વન્તો વ્યઞ્જકા ઇતિ કલ્પ્યતે ।
ન ચ સમાનદેશાનાં સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યાણાં નિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ન્યત્વં ન દૃષ્ટમિતીમં પ્રસઙ્ગં પ્રત્યભિજ્ઞા મૃષતિ સો ઽયમનયા બાધિતવિષયો વિલીયત
ઇતિ તં પ્રત્યાહ ।
કૃતકવદુપચારાત્ ।

( 290 । 1 ) અત્ર ચોપચારેણ પ્રયોગેણ તત્કારણં શબ્દભેદપ્રત્યયમુપલક્ષયતિ ।
અસ્તિ હિ શુકસારિકામનુષ્યવક્રપ્રભવેષુ ગકારાદિષુ સ્ફુટતરા રૂપભેદપ્રત્યયાઃ પુંસામ્ ।
એવં સ્ત્રીપુંસપ્રભવેષુ સ્ત્રીપુંસભેદપ્રભવેષુ ચ ।
ન ચેયમૌપાધિકી ન તુ સ્વરૂપત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તથા હ્યૌગાધિકત્વમાનુભાવિકં વાસ્યાદ્ યથા કુઙ્કુમારુણા તરુણીતિ ।
ઉપપત્તિગોચરો વા યથા કૃપાણધારાયાં જલે વ પ્રતિબિમ્બહેતૌ રોચિષ્ણુતાયાં દીર્ઘશ્યામતાયાં મુખસ્ય ન તાવદાનુભાવિકં,
વિદિતોપાધેઃ ખલુઃ તદ્ભવતિ યથા વિદિતકુઙ્કુમસ્ય કુઙ્કુમારુણેતિ ।
શુકાદિભેદમવિદુષો ઽપિ ચ કાણ્ડપટાદ્યાવૃતે શુકાદૌ શબ્દભેદપ્રત્યયો ભવતિ યત એતદુન્નયતિ શુકોદીરિતા મઞ્જુતમા ગાથેતિ ।
નાપ્યૌપાધિકત્વમુપપત્તિગોચરઃ
ન હિ શબ્દસ્વરૂપસમવાયિનો ભેદસ્યૌપાધિકત્વે કિચિદસ્તિ પ્રમાણં મુખસ્યેવ મણિદર્પણકૃપાણગતસ્ય ।
ન ખલુ વિરુદ્ધપરમાણેષુ દર્પણાદિષુ વિરુદ્ધપરિમાણાનાં પ્રતિબિમ્બાનામુત્પાદઃ સંભવતિ ।
શબ્દાનાં તુ સંયોગવિભાગયોનીનાં યુક્તસ્તદ્ભેદેન રૂપભેદઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
તીવ્રમન્દત્વાદયો ધર્માઃ પરં ભિદ્યન્તે ન તુ તદાશ્રયઃ શબ્દઃ ન હ્યન્યસ્ય ભેનેનાન્યો ભેત્તુમર્હતિ અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ રૂપરસાદીનાં યુગપદ્ભાવિનાં વા ક્રમભાવિનાં વા સંયોગાદીનાં ભેદે દ્રવ્યં ભિદ્યતે ।
કથમેકસ્યૈવ શબ્દસ્યાપર્યાયેણ તીવ્રમન્દત્વાદિવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગ ઇતિ ચેત્ ।
અત એવૌપાધિકો ઽસ્તુ મુખસ્યેવાભેદિનો ઽપર્યાયેણ કૃપાણાદિષુ દીર્ઘપરિમણ્ડલત્વાદિઃ ।
અત્રોચ્યતે, ન વયં ધર્મભેદમાત્રેણ ધર્મિણો ભેદમાચક્ષ્મહે કિં તુ ધર્મભેદમાત્રપ્રથા ઉત ધર્મિભેદો ઽપિ પ્રથત ઇતિ નિરૂપ્યતામ્, અસ્તિ હિ ગૌર્ગૌરિતિ પ્રથાનુગમે ઽપિ શુઙ્કકપિલકપોતિકાસુ ગોષુ ધર્મિભેદાવગાહિની પ્રથા ।
અસ્તિ ચ ધર્મમાત્રભેદાવગાહિની પ્રથા ધર્મિણમભિન્નમાકલયન્તી યથા શાલપ્રાન્થુઃ
વૃથુલવિશાલવક્ષાઃ પ્રલમ્બભુજો નીલોત્પલદલશ્યામઃ સિંહાસ્યો નવામ્ભોદધ્વનિર્ગમ્ભીરમધુરઘોષશ્ચકોરેક્ષણઃ ક્ષત્રિયયુવેતિ ।
સેયં શુકશારિકામનુષ્યેષુ યુગપદ્ગકારાનુચ્ચારયત્સુ તીવ્રમન્દ્રાનુનાસિકાદિગકારાવગાહિની પ્રથા કિમેકમેવ ક્ષત્રિયયુવાનમિવ ગકારમનેકધર્મવન્તમાલમ્બતે એકો ગકારો નાનાધર્મેતિ કિં વા યથેયં શુક્લા ગૌરિયં કપિલા ગૌરિતિ તથા તીવ્રો ઽયં ગકારો મન્દો ઽયં ગકારો ઽનુનાસિકો ઽયમિતિ ભવન્ત એવ વિદાંપવ કુર્વન્તુ ।
સેયં ગોત્ત્વમિવ કપિલાદિયુ ગોવિશેષેષુ ગત્વં તીવ્રમન્દાદિશબ્દભેદેષ્વાલમ્બમાના પ્રત્યભિજ્ઞા ચ ભેદપ્રથા ચોપપત્સ્યતે ।
અપિ ચ યુગપત્તીવ્રમન્દત્વાદિલક્ષણવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાદપિ ગકારાણાં પરસ્પરતસ્તપનખદ્યોતવદ્ભેદમનુમિમીમહે ।
ન ચાયં વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગો ન ગકારાદિનિવેશી કિં ત્વાપાધિકઃ ઉપાધયશ્ચ ભિદ્યન્ત એવ ન ગકાર
ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
ગકાપરસમવાયિનઃ પ્રતીયમાનસ્યાસતિ બાધકે ઔપાધિકત્વકલ્પનાયોગાત્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ચ ગત્વસામાન્યાલમ્બનત્વેનોપષત્તેઃ ।
અપિ ચૌપાધિકત્વપક્ષે તાલ્વાદિસંયોગધર્મો વા તદભિઘાતપ્રેરિતધ્વનિધર્મો વા તીવ્રાનુનાસિકત્વાદિઃ શબ્દે સમારોષ્યત ઇત્યાસ્થેયમ્ ।
ન ચારોષ્યમજાનતામારોપઃ સંભવતિ ।
ન ચ ધ્વનીનાં તાલ્વાદિસંયોગવિભાગાનાં વા ધર્મઃ શ્રોત્રેણ શક્યો ગ્રહીતું તદન્યધર્મવત્ ।
ન ચૈતે તદાર્ની પ્રમાણાન્તરેણોપનીયન્તે સ્મૃતા વા યેનારોપ્યેરન્ ।
ન ચ ધ્વનિભેદસંસ્કારવશાચ્છ્રોત્રસ્યૈતાદૃશઃ સામર્થ્યભેદ આવિર્ભવતિ ।
યેન આરોપ્યાગ્રહે ઽપિ ભ્રમો ભવતિ ।
ન ચ મણ્ડૂકવસાક્તાક્ષાણામિવાનવગતાસ્મૃતોરમાણામપિ પ્રથમાક્ષસન્નિપાતાદ્વંશેષૂરગારોપ ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
સર્વાસામેવ ભ્રાન્તીનાં પ્રમાણગૃહીતારોપ્યારોપવિષયગ્રહણપુરઃસરત્વનિયમાત્ ।
તદનુસારેણ મણ્ડૂકવસાક્તાક્ષાણામપિ વંશેષૂરગભ્રમો વ્યાખ્યેયઃ ।
વંશાનાં તાવદસ્તિ ભૂયઃ સારૂપ્યમુરગેણ તેન ચૈતે તન્માત્રેણ રૂપેણ શક્નુવન્તિ ગૃહીતાઃ સ્મારયિતુમુરગમ્ ।
એવમપિ યદન્યેષાંભ્રમો ન ભવતિ તત્ર સર્પાકારવ્યાવૃત્તવંશગ્રહો હેતુઃ મણ્ડૂકવસાઞ્જનં ચ વંશાકારપિધાનમાત્રહેતુઃ ।
ન ચ પ્રયમાક્ષસન્નિપાતાદેવ ભ્રમ ઇતિ પ્રામાણિકં ક્ષણભેદસ્ય દુર્જાનત્વાત્ ।
ચ ચાગૃહીતસર્પસ્ય ભવતીતિ યુક્તં શક્યં વક્તુમ્ ।
તસ્મિન્ જન્મનિ જન્માન્તરેવ વા સર્પગ્રહસમ્ભવાત્ ।
ધ્વનિધર્મસ્ત્વનુનાસિકત્વાદિરસ્મિન્નેવ જન્મનિજન્માન્તરે ઽપ્યશક્યગ્રહ એવ ।
તસ્માદ્વર્ણસમવેતો ઽનુનાસિકત્વાદિઃ પ્રતીયમાનાં વર્ણધર્મ એવ નૌપાધિકઃ તથા ચ યુગપદ્વિરુદ્ધધર્મયોગાત્પરસ્પરમન્યત્વં ગકારાદીનામિતિ યુક્તમ્ ।
તદનેનાભિસંધિનોક્તં કૃતકવદુપચારાદિતિ ।
તદેતદ્વાર્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
તીવ્રં મન્દમિતિ કૃતકમુપચર્યત
ઇતિ ।
શબ્દવિષયત્વેન વિરુદ્ધધર્મમુપલક્ષયતિ ।
અપરાનપિ શબ્દાનિત્યત્વહેતૂનાહ ।
કૃતકવદુપચારાદિત્યનેનેતિ ।
સામાન્યવત ઇત્યેતાવતૈવ જાતિનિરાકરણે સિદ્ધે વિશેષગ્રહણં સાધર્મ્યં સામાન્યમિતિ ભ્રમનિરાકરણાર્થમ્ ।
તદ્ધિ પ્રમેયત્વસત્ત્વાદિકં ગુણ ઇવ જાત્યાદાવપ્યસ્તીતિ ।
વિશેષપદેન તુ જાતિગ્રહણાન્નિવર્ત્તિતં ભવતિ ।
ઉપલભ્યસ્યેતિ તૂપરિષ્ટાત્સ્ફુટીભવિષ્યતીતિ ।
શઙ્કતે તીવ્રશબ્દસ્યેતિ ।
તીવ્રત્વધર્માન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિપ્રવૃત્તિસ્તીવ્રશબદો ન શબ્દં ધર્મિણમભિધાતુમર્હતીતિ યથોક્તમાત્રસ્યાક્ષેપ
ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
ન શબ્દશબ્દેન સમાનાધિકરણસ્યેતિ ।
એતચ્ચ વ્યક્ત્યાકૃતિજાતયઃ પદાર્થ ઇત્યત્ર પ્રતિપાદયિષ્યતે ।
શઙ્કતે વ્યઞ્જકસ્યેતિ ।
સ્વકારણાત્ખલુ વ્યઞ્જકાચ્છબ્દજ્ઞાનમુત્પન્નં તીવ્રં મન્દં ચેતિ ।
તેન તીવ્રજ્ઞાનજ્ઞેયઃ શબ્દો ઽપિ તીવ્ર ઇવ મન્દજ્ઞાનજ્ઞેયઃ શબ્દો મન્દ ઇવ ભાસતે ન ત્વાજાનતો ઽસ્ય તીવ્રત્વં મન્દત્વં વા યેન ભિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ નાભિશ્રવેતિ ।
અન્યત્ખલ્વન્યેન સમાનજાતીયેનાભિભૂયતે ન તુ તદેવ તેન, ન હિ મધ્યન્દ્રિનોલ્કાપ્રકાશસંબન્ધી પટઃ પટુના સાવિત્રેણ પ્રકાશેન પ્રકાશમાનમાત્માનમાત્મના ઽભિભવતિ ।
એવં ગકારો ઽપિ તીવ્રધ્વનિપ્રકાશ્યં ગકારમાત્માનમભિભવેત્ ।
યદિ ત્વયં મન્દધ્વનિપ્રકાશ્યો ગકારસ્તીવ્રધ્વનિપ્રકાશ્યાદ્ગકારાદન્યો ભવતિ ।
તતો મધ્યદિનોલ્કાપ્રકાશઃ સવિતૃપ્રકાશેન ચાલ્પત્વાદભિભૂયતે ઇતિ યુજ્યતે તદિદં શેષં ભાષ્યૌક્તમિતિ ।
સત્યમન્યદન્યેનાભિભૂયતે તથા ઽપિ ન ગકારસ્ય નાનાત્વમપિ તુ તદ્ગ્રહણાનાં તેષાં ચાભિભાવ્યાભિભાવકભાવો ન ગકારસ્યેત્યનેનાભિપ્રાયેણ શઙ્કતે ।
ગ્રહણમિતિ ।
નિરાકરોતિ ।
ન ગ્રહણભેસ્યેતિ ।
અર્થભેદાધીનનિરૂપણો ગ્રહણભેદો નાર્થભેદમન્તરેણ શક્યો નિરૂપયિતું, ન ચ ભેદેનાનિરૂપિતઃપ શક્યો ઽભિભાવ્યાભિભાવકભાવેન પ્રત્યેતુમિત્યર્થઃ ।
નિત્યં ગ્રહણભેદઃ સ્યાદિતિ ।
ગ્રહણભેદદર્શનાભ્યુપગમે નિયતમર્થભેદો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
તથા ચ સર્વમેવ ભિદ્યત ઇતિ નાભિન્નં કિં ચિદ્ભવેત્ ।
ભેદો ઽપિ ન સ્યાદભેદાશ્રયત્વાદ્ભેદસ્યેત્યર્થઃ ।

અભિશ્રવાનુપપત્તિશ્ચેતિ ।
( 291 । 1 ) યસ્મિન્નેવ ક્ષણે પૂર્વં જ્ઞાનમુત્તરેણોત્પદ્યાભિભવનીયં તદૈવ તેન વિનાશ્યતે ન ચાસતો ઽભિભવ
ઇત્યર્થઃ ।
સાંખ્યમતે ઽપિ નાભિભવ ઇત્યાહ ।
અભિભવેતિ ।
પરાજિતં સાંખ્યં દૃષ્ટ્વા નાસ્માકમયમસ્ત્યનુયોગ
ઇતિ મન્વાનો મીમાઙ્ગકઃ પુનઃ શઙ્કતે ।
સર્વત્રેતિ ।
નિરાકરોતિ નેતિ ।
સાઙ્ખ્યશ્ચોદયતિ ।
યદિ સંતાનવૃત્તિરિતિ ।
પરિહરતિ ।
શબ્દસંતાનસ્ય નિમિત્તભેદાભિમુખ્યેનાદૌ પ્રાપ્તેરિતિ ।
( 291 । 8 ) નિમિત્તભેદો ભેરીશઙ્ખતાલ્વાદિશ્ચ તદાભિમુખ્યેન યઃ કર્ણશષ્કુલ્યવરુદ્ધસ્ય નભસઃ શ્રોત્રસ્ય ભાગઃ સ્થિતસ્તસ્મિન્નાદૌ ચ
ઉત્ષન્નઃ શબ્દસ્તસ્ય પ્રાપ્તેઃ પૂર્વાદિદિગવસ્થિતશઙ્ખાદિજન્મા ઽયં શબ્દ ઇત્યનુમીયતે ।
એતદુક્તં ભવતિ વિશિષ્ટદિગ્દેશાવસ્થિતશઙ્ખાદિપ્રભવશબ્દસંતાનજન્યસ્ય તસ્ શબ્દસ્ય કો ઽપિ ધર્મભેદઃ શ્રોત્રગોચરો યસ્માત્તસ્ય વિશિષ્ટદિગ્દેશાવસ્થિતશઙ્ખાદિપ્રભવત્વમનુમીયતે ન ચાસૌ સામાન્યવિશેષો ઽવ્યપદેશ્યત્વાન્નાસ્તિ ।
ન હીક્ષુક્ષીરગુડાદીનાં મધુરત્વાવાન્તરસામાન્યભેદઃ પ્રત્યક્ષવેદનીયાઃ શક્યા અવ્યપદેશ્યતપયા પ્રત્યાખ્યાતુમ્ ।
અનુભવશ્ચ સમાનઃ ।
તસ્માદાનુમાનિકઃ શબ્દે દિગ્દેશપ્રત્યય ઇતિ ।
યઃ શબ્દસંતાન ઇતિ ।
સંતનોતીતિ સંતાનઃ આદ્યઃ શબ્દો યો જાયતે સ સંતાનોતીતિ સમ્બન્ધઃ યસ્માત્તનિમિત્તાદભિમુખે નેતિ યોજના ।
આદ્યશબ્દેતિ ।
તદભિમુખભાગયુક્તઃ શબ્દ ઇતિ ।
તદેવં સ્વમતમુત્ક્વા પરમતમાહ ।
એકે ત્વિતિ ।
પરોક્ષે વક્તરીતિ શેષઃ ।
યદ્યપિ જાત્યન્ધાનામપિ કથં ચિદભિમુખપૃષ્ઠપાર્શ્વતઃ શબ્દવિવેકઃ સંભવતિ તથાપિ પૂર્વાપરદિગ્વિભાગો નાસ્તીત્યત ઉક્તં જાત્યન્ધાનામિતિ ॥ 13-14 ॥
ન્ય્સ્_2,2.16: સન્તાનાનુમાનવિશેષણાત્ ॥
એતચ્ચાભાવે નાસ્તીતિ ।
( 293 । 3 ) ન સત્તાંસબન્ધો નોભયાન્તાવચ્છિન્નત્વમિત્યર્થઃ ॥ 15-16 ॥
ન્ય્સ્_2,2.17: કારણદ્રવ્યસ્ય પ્રદેશશબ્દેનાભિધાનાદ્ નિત્યેષ્વપ્યવ્યભિચાર ઇતિ ॥
નનુ યદ્યન્યદ્વ્યાપકત્વં નાસ્તિ કથં તર્હિ ભવદ્બિઃકંષાં ચિદ્વ્યાપકત્વમવ્યાપકત્વં ચ કેષાં ચિદિષ્યતૈત્યત આહ ।
વયં તુ વ્યાપ્તિમઙ્ગુલિરૂપસ્યેતિ ( 296 । 6 ) ।
યત્ર યત્રાશ્રયોપલબ્ધિસ્તત્ર તત્ર યદ્વસ્તૂપલબ્ધિયોગ્યં સદુપલભ્યતે તદ્વ્યાપકં તેન બલાકાવ્યાપકમપિ શૌક્લ્યં મન્દમન્દાલોકે બલાકાયામુપલભ્યમાનાયામપિ નોપલભ્યતે યોગ્યતાભાવાત્ ।
ઈદૃશં સંયોગાદીનાં વ્યાપકત્વમશક્યં ગુણત્વેન સાધયિતુમનુપલબ્ધિવિરોધાદિત્યાહ ।
ન પુનઃ શબ્દાદય ઇતિ ।
ઉપલબ્ધિયોગ્યા ઇતિ શેષઃ ।
સર્વવસ્તુવિષયં ચ સ્વાભિમત્તં વ્યાપકત્વાવ્યાપકત્વં સંક્ષિપ્યાહ ।
સમુદિતસ્થાનાનામિતિ ।
સમુદિતસ્થાના હિ સત્તાદયો ગોત્વાદયશ્ચ વ્યાપકા એકસમુદાથ્યુપલમ્ભે ઽપ્યુપલબ્ધેઃ સંયોગાદયસ્તુ સમુદિતસ્થાના અવ્યાપકાઃ
ન હ્યેતે સમુદાયિન્યેકસ્મિન્નિરૂપ્યન્તે, અપિ તુ સમુદિતેષ્વેવ એકાશ્રયાણાં રૂપાદીનાં વ્યાપકાનામવ્યાપકાનાં ચ શબ્દબુદ્ધ્યાદીનામાશ્રયોપલબ્ધાતુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી વ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તી ઇતિ યોજના ।
એકસમુદાયીત્યત્રૈકગ્રહણમશેષસમુદાયિનિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
ન ત્વેકો વિવક્ષિતસ્તદ્ગ્રહણં વા તેન કતિપયાવયવોપલબ્ધૌ તદનુપલબ્ધૌ ચોપલભ્યમાનો ઽવયવી વ્યાપકત્વેનોક્તો ભવતિ ।
મૂર્તિમત્ત્વાદિભ્ય ઇત્યાદિગ્રહણેન સ્પર્શવત્ત્વાવ્યાપિત્વાદીનિ ગૃહ્યન્તે ।
કાર્યાકાશસંયોગો વિપ્રતિપત્તિવિષય
ઇતિ ।
યદિ કાર્યાકાશસંયોગમાત્રં પક્ષીક્રિયતે તતો વિનશ્યદાથારદ્રવ્યવર્તિનઃ સંયોગસ્યેત્યસ્ત્યત
એવ યાવદ્દ્રવ્યભાવિત્યમિત્યપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાદિત્યત ઉક્તં વિપ્રતિપત્તિવિષય ઇતિ ।
તેનૈવાનૈકાન્તિકં સ્યાદત ઉક્તમવિનશ્યદાધારત્વ
ઇતિ ।
તથા ઽપિ પટસ્ય નીલીદ્રવ્યસંયોગેન યાવદ્દ્રવ્યભાવિના ઽનૈકાન્તિકં સ્યાદિત્યત
ઉક્તં ક્રિયાવદ્દ્રવ્યવૃત્તિત્વે ઇતિ ।
વિવક્ષિતપરસ્પરવિભાગહેતુક્રિયાવત્ત્વમિહ ગ્રાહ્યમ્ ।
ક્વ ચિત્પટ્યતે વિપ્રતિપત્તિવિષયા વિભાગિન આકાશાદયઃ ક્રિયાવદ્દ્રવ્યસંયોગિત્વાત્પરમાણુવદિતિ,
અત્ર યદ્યાકાશાદયો વિભાગિન ઇતિ સાધ્યેત તત આત્માદિભિરપિ વિભાગિનઃ સ્યુરિત્યપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાદત ઉક્તં વિપ્રતિપ્રત્તિવિષયા ઇતિ ।
તતો મૂર્ત્તેન વિભાગો ન ઇન્યભિમતં લભ્યતે ।
સંયોગસ્યચાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વપિતિ ।
પ્રદેશવતોઃ ખલ્વામલકયોઃ સંયોગો વ્યાપ્યવૃત્તિતા સંયોગસ્યાકાશાદાવપિ પ્રદેશવદ્દ્રવ્યસામાન્યં તેનાકાશાદૌ પ્રદેશાપચાર ઇત્યુક્તં, સંપ્રતિ સામાન્યાન્તરૌપચારબીજમાહ એકસ્ય ચેતિ ।
( 297 । 4 ) યથા ઘટ એકો ઽનેકમૂર્ત્તિમદ્દ્રવ્યસંયોગી પ્રદેશવાનેવમાકાશમિત્યર્થઃ ।
કતમસ્મિન્નર્થ ઇતિ પ્રશ્નઃ ।
તસ્યાર્થઃ। ... તત્ત્વભાક્તયોર્નાનાત્વસ્ય વિભાગાદવ્યભિચારઃ ...
... સંતાનાનુમાનવિશેષણાત્ ...
... કારણદ્રવ્યસ્ય પ્રદેશશબ્દેનાભિધાના ...
દિતિ સૂત્રૈરેવાનૈકાન્તિકત્વપરિહારાદસ્મિન્નર્થે સૂત્રં ન શ્રૂયતે ઇત્યયુક્તમિતિ ।
ઉત્તરં નિષ્પ્રદેશમાકાશમિતિ ।
ન હિ કારણદ્રવ્યસ્ય પ્રદેશશબ્દેનાભિધાનાદિતિ સૂત્રમાકાશાદીનાં નિષ્પ્રદેશત્વં સાક્ષાદ્
બ્રૂતૈત્યર્થઃ ।
એવં સ્થિતે ભાષ્યકારીયપ્રશ્ને વાર્તિકકારઃ સ્વમુત્તરમાહ ।
અર્થતો ઽધિગતેરિતિ ।
વિષયાન્તરં પ્રશ્નોત્તરયોરાહ શબ્દસંતાનેતિ ।
ભાષ્યકારીયમુત્તરમાહ દ્વૌ પક્ષૌ ન વ્યવસ્થાપયતીતિ ભાષ્યસ્યાર્થઃ નિષ્પ્રદેશત્વમાત્માદીનાં શબ્દસંતાનં ચ સાક્ષાદાચક્ષાણઃ સૂત્રકારઃ પક્ષં વ્યવસ્થાપયેન્ન તુ તેનેદમભિહિતમિતિ અનુમાનતરોશ્ચ પઞ્ચાનાં રૂપાણાં ચતર્ણાં વા સંપદઃ શાખા બહવ ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,2.18: પ્રાગુચ્ચારણાદનુપલબ્ધેરાવરણાદ્યનુપલબ્ધેશ્ચ ॥
સતો ઽનુપલબ્ધિકારણાભાવ
ઇતિ ।
( 298 । 2 ) પ્રાક્પ્રધ્વંસાભાભ્યાં વ્યભિચારો યા મૂદિતિ સત ઇત્યુક્તમ્

ન્ય્સ્_2,2.19: તદનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાદાવરણોપપત્તિઃ ॥
અત્ર જાતિવાદિનઃ સૂત્રદ્વયં ... તદનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાદાવરણોપપત્તિઃ ...
આવરણાનુપલબ્ધેસ્તાવદુપલબ્ધિર્ન સંભવતિ ।
અનુપલબ્ધિસ્વરૂપવિરોધાત્ ।
તસ્માપદાવરણાનુપલબ્ધિર્વક્તવ્યા તથા ચાવરણાનુપલબ્ધેરભાવે સત્યાવરણોપલબ્ધિસ્તયા ત્વાવરણસદ્ભાવઃ ।
જ્ઞાનસ્ય નિરાલમ્બનત્વાયોગાત્ ।
ન્ય્સ્_2,2.20: અનુપલમ્ભાદપ્યનુપલબ્ધિસદ્ભાવવદ્ નાવરણાનુપપત્તિરનુપલમ્ભાત્ ॥
યદિ પૂર્વોક્તદોષભયાદનુપલભ્યમાના ઽપ્યાવરણાનુપલબ્ધિરસ્તિ તથા સત્યનુપલબ્ધેરનૈકાન્તિકત્વાન્નાબરણાભાવો ઽનુપલમ્ભાદિતિ ।
તદિહ દ્વાભ્યાં સૂત્રાભ્યામનૈકાન્તિકત્વં દેશિતમ્ ।
અસ્યાવતારભાષ્યમ્ એવં ચ સતિ તત્ત્વમિતિ ।
તદેત દ્વાર્તિકકારો વ્યાચષ્ટે એવં ચેતિ ।
સૂત્રયોસ્તાત્પર્યં પ્રશ્નપૂર્વકમેકત્ર દર્શયતિ કો ઽસ્ય વાક્યસ્યેતિ ।
અત્ર સિદ્ધાન્તી કિં મત્ર જ્ઞેયં પ્રત્યાત્મવેદનીયત્વાદિતિ ।
સિદ્ધાન્ત્યાહ એવંસતીતિ ।
યદ્યાવરણાનુપલબ્ધિપરુપલભ્યતે માનસેન પ્રત્યક્ષેણ તદા નાનૈકાન્તિકત્વં ન ચાવરણસદ્ભાવઃ ।
ઉત્તરવાક્યમિતિ ।
જાત્યુત્તરવાક્યમિત્યર્થઃ ।
નાસ્યોત્થાનમસ્તીતિ ।
ન સૂત્રદ્વયસ્યાપ્યુત્થાનમસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ પૂર્વેણૈવ સૂત્રેણાવરણોપપત્તૌ દર્શિતાયાં કૃતમનુપલમ્ભાદિત્યનેન સૂત્રેણેત્યત
અહ ।
અભ્યનુજ્ઞાવાદેનેતિ ।
પૂર્વસૂત્રેણાનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાદભાવ
ઉક્તઃ ઇહ ત્વનુપલમ્ભાદપિ યદ્યનુપલબ્ધેર્નાભાવાદિતિ તદનેનાભ્યનુજ્ઞાયા અનૈકાન્તિકત્વમુચ્યત
ઇતિ નાપાર્થકમેતત્સૂત્રમિત્યર્થઃ ।
સૂત્રગતો ઽપિરભ્યુપગમાંશમવદ્યોતયતિ ।
એતદેવાહ ભાષ્યકારઃ ।
યદ્યપ્યનુજાનાતિ ભવાનિતિ ।
તદનેન સૂત્રદ્વયેનાનૈકાન્તિકત્વમુક્તમિતિ સ્થિતમ્ ॥ 19-20 ॥
ન્ય્સ્_2,2.21: અનુપલમ્ભાત્મકત્વાદનુપલબ્ધેરહેતુઃ ॥
અસ્યોત્તરસૂત્રમ્---
અનુ--તુઃ (સૂ. 21) ॥
જાતિવાદ્યનુપલબ્ધેરનુપલબ્ધિર્નાસ્તિ વિરોધાદિતિ મન્યતે તત્ર વિધિવિષયપ્રમાણગોચરતા ઽનુપલબ્ધૌ વિરુધ્યેત ।
નનુ નિષેધગોચરપ્રમાણવિષયતા ઽપિ, તતશ્ચોપલબ્ધિં નિષેધતા પ્રમાણેન મનસા ઽનુપલબ્ધિગ્રહણં ન વિરોધમાવહતિ તદયં સૂત્રાર્થઃ ।
અનુપલબ્ધેરાવરણાનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાત્મકત્વાદાવરણોપલબ્ધિનિષેધાત્મકત્વાત્ તદનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાદિત્યયમાવરણોપપત્તૌ ન હેતુઃ ।
અસિદ્ધત્વાદ્
નિષેધવિષયેણાનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાદિતિ ।
તદેતદ્ભાષ્યકારો વ્યાચષ્ટે ।
યદુપલભ્યત ઇતિ ।
યદુપલભ્યતે વિધિવિષયેણ પ્રમાણેન તદસ્તિ યન્નોપલભ્યતે યન્નિષેધવિષયેણ પ્રમાણેનોપલભ્યતે તન્નાસ્તીતિ ।
તસ્માદનુપલમ્ભાત્મકં નિષેધવિષયપ્રમાણાગમ્યમસદિતિ સ્થિતમ્ ।
ઉપલબ્ધ્યભાવશ્ચાનુપલબ્ધિઃ સેયમભાવત્વાન્નોપલભ્યતે વિધિવિષયેણ પ્રમાણેન ।
શેષં સુગમમ્ ।
અસ્ય વાર્તિકકારઃ પરમતાત્પર્યમાહ ।
અતથાજાતીયેનેતિ ।
અનુત્તરં જાત્યુત્તરમિત્યર્થઃ ।
યથાજાતીયક
ઇતિ ।
ઉપલબ્ધસ્ય હિ શબ્દસ્યાસત્યનુપલબ્ધિકારણે પ્રાગૂર્દ્ધં ચોચ્ચારણાદનુપલભ્યમાનસ્યાનિત્યસ્ય સધર્મા નાન્ય આત્માદિર્દૃષ્ટો ઽનિત્ય ઇતિ ।
નનુ પ્રાગૂર્દ્ધં ચોચ્ચારણાન્મા ભૂચ્છબ્દ ઇતિ એતાવતા ઽપિ નિત્યાન્તરવૈધર્મ્યેણ કસ્માન્ન નિત્યઃ શબ્દઃ ન હ્યાત્માકાશાદયો નિત્યાઃ સર્વથાપ સર્વેષાં સધર્માણઃ મા ભૂદેષામભેદ
ઇત્યત આહ ।
ઉક્તં ચેતિ ।
અનિત્યત્વસાધનમાહ ।
અનિત્ય ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષત્વાદિત્યુચ્યમાને ગોત્વાદિભિર્વ્યભિચારઃ સ્યાદત ઉક્તં વ્યાપકદ્રવ્યે સમવાયે સતીતિ ।
તથા ઽપ્યાત્મસમવાયિનૈકત્વેન વ્યભિચારઃ સ્યાદત ઉક્તમ્ ।
અવ્યાપકસ્યાસમવાયે સતીતિ ।
તથા ઽપ્યા ત્મસમવાયિત્વસ્યેતિ અમૂર્ત્તત્વાદિત્યુચ્યમાને ઘટાદિભિઃ પ્રદેશવદ્ભિઃ પ્રથમે ક્ષણે વ્યભિચારો ઽત ઉક્તં સર્વદેતિ ।
તથા ઽપિ ક્રિયાગુણાદિભિર્વ્યભિચારસ્તેષામપિ હિ સમવાયિકારણં પ્રદેશ ઇત્યત ઉક્તમ્ ।
દ્રવ્યસ્ય સત ઇતિ

ન્ય્સ્_2,2.22: અસ્પર્શત્વાત્ ॥
ન્ય્સ્_2,2.23: ન કર્માનિત્યત્વાત્ ॥
ન્ય્સ્_2,2.24: નાણુનિત્યત્વાત્

24 ॥ તદેવં સ્વપક્ષસાધનમુત્ક્વા વિપ્રતિપત્તિનિમિત્તં પરપક્ષસાધનમુપન્યસ્ય નિરાકરોતિ ।
અથ શબ્દસ્યેતિ ।
( 299 । 19 ) અસ્પર્શેન કર્મણૈવોભયતો વ્યભિચારે લબ્ધે નિત્યેનાણુના વ્યભિચારોદ્ભાવનં કૃતકત્વાનિત્યત્વવત્સમવ્યાપ્તિકત્વનિરાકરણાર્થં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ 22-24 ॥
ન્ય્સ્_2,2.25: સંપ્રદાનાત્ ॥
ન્ય્સ્_2,2.26: તદન્તરાલાનુપલબ્ધેરહેતુઃ ॥
ન્ય્સ્_2,2.27: અધ્યાપનાદપ્રતિષેધઃ ॥
ન્ય્સ્_2,2.28: ઉભયોઃ પક્ષયોરન્યતરસ્યાધ્યાપનાદપ્રતિષેધઃ ॥
ન્ય્સ્_2,2.29: અભ્યાસાત્ ॥
ન્ય્સ્_2,2.30: નાન્યત્વેપ્યભ્યાસસ્યોપચારાત્ ॥
અયં તર્હિ હેતુઃ સમ્પ્રદાનાદિતિ ।
સંપ્રદીયમાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
દાતૃપ્રતિગ્રહીત્રોરન્તરાલે શબ્દો ઽસ્તિ અધ્યાપનાદ ગુરુણા શિષ્યાપય દીયમાનત્વાદ ધનૂર્વેદવિદાચાર્યેણ શિષ્યાય દીયમાનેષ્વાદિવદિતિ ॥ 25-30 ॥
ન્ય્સ્_2,2.31: અન્યદન્યસ્માદ્ અનન્યત્વાદનન્યદિત્યન્યતાભાવઃ ॥
યદ્યન્યન્નામ જગતિ ભવેત્ તતો ન્યત્વે ઽપ્યભ્યાસસ્યોપ ચારાદિત્યનેનાનૈકાન્તિકતવમુદ્ભાવ્યેત તદેવ નાસ્તીતિ વાચ્છલેન પ્રત્યવતિષ્ટતે ।
અન્ય--વઃ (સૂ. 31) ॥
ન્ય્સ્_2,2.32: તદભાવે નાસ્ત્યનન્યતા તયોરિતરેતરાપેક્ષસિદ્ધેઃ ॥
તસ્ય પરિહારસૂત્રમ્ ।
તદ--દ્ધેઃ (સૂ. 32) ॥
તયોરન્યાનન્યયોર્મધ્યે ઽનન્યસ્યાન્યાપેક્ષસિદ્ધેરિત્યર્થઃ ।
ન ચાન્યસ્વરૂપાત્તદનન્યદિતિ પરસ્માદપ્યનન્યદ્ભવિતુમર્હતિ ।
ન હિ નીલમાત્મનો ઽનન્યદિતિ પીતાદપ્યનન્યદિતિ ।
અન્યદેવ હિ પીતાન્નીલમિતિ પરમાર્થઃ ।
અયં તાવત્પ્રત્યયઃ પુરુષાન્તરે નિબર્ત્તમાનો દૃષ્ટ ઇતિ ।
( 302 । 9 ) યદા ખલ્વેકસ્ય પુરુષસ્ય તત્પ્રત્યયો ભવતિ તદા ઽવશ્યં ન પુરુષાન્તરસ્ય,
તસ્માત્પ્રત્યયાવ્યાવૃત્તિરસિદ્ધૈવેતિ ।
એવમેતદિતિ ।
સત્યં વિશેષદર્શનં તત્પ્રત્યયનિવૃત્તિહેતુઃ તદભાવે તુ વિશેષાદર્શનસ્ય ન શક્યં સંશયહેતુત્વં નિવારયિતુમિત્યર્થઃ ।
યત્પુનરેતદ્ગોશબ્દ
ઇતિ ।
ગોશબ્દો ગોશબ્દ ઇત્યેકાકારઃ પ્રત્યયો નૈકમન્તરેણ ભવિતુમર્હતિ ।
અથ ભ્રાન્તઃ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ ।
ન ચ ગોશબ્દસ્યેતિ ।
ભ્રાન્તત્વે હિ તતો ગોશબ્દાદર્થપ્રત્યયો ભ્રાન્તઃ યથા સમારોપિતધૂમભાવયા મશકવર્ત્યા ધૂમધ્વજાનુમાનમ્ ।
તસ્માદભ્રાન્તો ગોશબ્દૈકત્વપ્રત્યયઃ સ્થાયિતામસ્ય સૂચયતીત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ એતદપીતિ ।
યુક્તા તુ કારણસામાન્યાત્તત્પ્રત્યયસ્યાવ્યાવૃત્તિરિતિ ગોશબ્દબુદ્ધેઃ કારણમાલમ્બંન ગોશબ્દસ્તસ્ય સામાન્યં ગત્વમોત્વં ગોશબ્દત્વમિતિ યાવત્ ।
તસ્માત્તત્પ્રત્યયસ્ય વ્યાવૃત્તિર્યુક્તા ગોશબ્દો ગોશબ્દ ઇત્યેવંરૂપા ।
કથમિતિ પ્રશ્નઃ
ગોબુદ્ધૌ ગોબુદ્ધિપ્રત્યયો ન વ્યાવર્ત્તતે જાત્યભિપ્રાયમેકવચનં ગોબુદ્ધાવિતિ ।
યથા હિ ગોબુદ્ધિષુભિન્નાસ્વપિ પરસ્પરં ગોબુદ્ધિર્ગોબુદ્ધિરિત્યનુગતાવભાસિની પ્રથા ગોબુદ્ધિત્વસામાન્યોપધાના સ્વકારણભૂતા ગોબુદ્ધીરાલમ્બતે એવં ગોશબ્દો ગોશબ્દ
ઇતિ ષુદ્ધિરપિ ગોશબ્દત્વોપધાના ગોશબ્દવ્યક્તીર્ન પુનર્ગોશબ્દવ્યક્તિમેકામનેકદેશકાલવ્યાપિનીમ્ ।
ન ચાસ્યા ગોશબ્દબુદ્ધેરિત્યત્રાપિ જાતાવેકવચનમ્ ।
ગોશબ્દો ગોશબ્દ ઇતિ બુદ્ધ્યનુગતિઃ--સામાન્યનિબન્ધના અનુગતિત્વે સતિ ગોશબ્દબુદ્ધિસમ્બન્ધિત્વાત્ ।
ગોશબ્દબુદ્ધિર્ગોશબ્દબુદ્ધિરિત્યનુગતબુદ્ધિવદિતિ ।
ભિન્નમભેદેન વિદ્વાન્ યશ્ચાનુપલબ્ધવિશેષ
એવ નિવર્ત્તતે તં પ્રતિ તસ્ય વસ્તુનઃ કિં વિશેષો ઽસ્તિ નાસ્તીતિ ભવન્ત એવ પ્રષ્ટવ્યાઃ ।
ઉભયત્ર દોષમાહ યદ્યસ્તીતિ ।
દ્વ્યાત્મકમિતિ ।
ભિન્નમભિન્નમિત્યર્થઃ ।
અશેષપુરુષવિષયતયેતિ ।
આધારતયેત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,2.33: વિનાશકારણાનુપલબ્ધેઃ ॥
ન્ય્સ્_2,2.34: અશ્રવણકારણાનુપલબ્ધેઃ સતતશ્રવણપ્રસઙ્ગઃ ॥
કારણદ્રવ્યવિભાગ ।
ઇતિ ।
( 303 । 5 )
વિભાગેનાસમવાયિકાપરણસંયોગવિનાશો લક્ષિતઃ તત્કાર્યત્વાત્ ॥ 33-34 ॥
ન્ય્સ્_2,2.35: ઉપલભ્યમાને ચાનુપલબ્ધેરસત્ત્વાદ્ અનપદેશઃ ॥
અનપદેશો ઽહેતુરિત્યર્થઃ ।
ઉભયમિતીતિ ।
યદા ક્રમેલકંવિષાણિત્વાદશ્વત્વેન સાધયતિ તદા ઽસ્ય ન વિષાણં નાપિ તત્સમ્બન્ધઃ
યથા વિષાણિત્વં ક્રમેલકે ઽસિદ્ધં તથા ઽનુમાનેન વિનાશકારણોપલબ્ધૌ તદનુપલબ્ધિરસિદ્ધેતિ ।
અશ્વવિષાણ સંબન્ધસ્યાભાવાદિતિ ।
અશ્વત્વવિષાણત્વયોર્યતઃ કો ઽપિ સંબન્ધો ઽશ્વેષુ સિદ્ધો નાસ્તિ તસ્માદ્વિરોધાદનુમાનમેતદશાભનમિત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્યથા વિરુદ્ધાદ્ધેતોરનુમાનમસદેવમસિદ્ધાદપીત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે કર્મત્વવદિતિ ચેત્ ।
નિરાકરોતિ ।
તચ્ચ ન આશ્રયસ્યાનિત્યત્વાત્ ।
કર્મત્વાશ્રયઃ કર્મ તસ્યાનિત્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
શબ્દસ્ય નિત્યસ્યાશ્રવણમનુપપન્નમ્ અશ્રવણકારણાનુપપત્તેરિતિ બ્રૂમઃ ।
તન્નાશ્રયાનિત્યત્વાદિતિ ગ્રહણકવાક્યં વિભજતે ।
કર્મત્વસ્ય પુનરિતિ ।
પ્રતિઘાતિદ્રવ્યસંયોગસ્ત્વન્ત્યસ્ય શબ્દસ્ય નિરોધક ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
તસ્યાર્થઃ ।
પ્રતિઘાતિદ્રવ્યં કુડ્યાદિ તત્સંયોગો નભસઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ઘનતરદ્રવ્યસંયુક્તં નભો ન શબ્દસમવાયિકારણતાં પ્રતિપદ્યતે તતશ્ચ સન્નપ્યસમવાયિકારણં શબ્દો ન શબ્દાન્તરમારભતે તસ્ય વ સ્વકારણં તત્કારણસ્ય તસ્માદ્વિનાશો ભવતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવમન્યત્રાપીદૃશ એવ શબ્દવિનાશહેતુરૂહનીય
ઇતિ ।
ઇતશ્ચ શબ્દો ઽનિત્ય ઇત્યાહ ।
ઘણ્ટાયામશ્રિહન્યમાનાયામિતિ ।
યદિ ઘણ્ટાસ્થેન વ્યઞ્જકેનાન્યવૃત્તિના વા ઽવસ્થિતેન સન્તાનવૃત્તિના વા નિત્યઃ શબ્દો વ્યજ્યેત તતસ્તારતારતરતારતમમન્દમન્દતરાદિશ્રુતિભેદો ન સ્યાત્ ।
નિત્યસ્ય ચ શબ્દસ્ય ન સ્વાભાવિકો ભેદો નાપ્યૌપાધિક ઇત્યુપપાદિતમધસ્તાત્ ।
યદિ તુ તારતમાદયસ્તાવન્ત એવ શબ્દા નિત્યાસ્તતસ્તાવન્ત એવ યુગપદેવ ગમ્યેરન્ વિશેષાભાવાદ્ એકોહ્યેષાં વ્યઞ્જકઃ સ્થિર ઇતિ ।
અથ સન્તાનવૃત્તિસ્તથા ઽપિ સર્વ એવ તત્સન્તતિપતિતાઃ સમર્થા ઇત્યાદ્યેનૈવ સર્વે વ્યજ્યેરન્ ન તુ સમાનદેશાનાં સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યાણાં વ્યઞ્જકનિયમો યુક્ત ઇત્યુપપાદિતમધસ્તાત્ ।
કારણત્વે તુ ધણ્ટાસ્થસ્ય સંતાનવૃત્તેર્યુક્તં યત્તારતમાદિભેદેન કારણભેદાત્કાર્યભેદ ઇતિ ।
તાત્પર્યાર્થઃ ।
યુગપદનેકશબ્દોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
( 304 । 5 ) અનેકસ્ય તારતમાદેઃ શબ્દસ્યોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગ
ઇત્યર્થઃ ।
ઘણ્ટાસ્થં ચાભિવ્યક્તિકારણં કથમન્યત્ર વત્ત્રમાનમિતિ ।
શ્રોત્રે વર્તમાનમિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં કલ્પમાશઙ્ક્ય દૂષયતિ ।
અથાન્યગતમિતિ ।
ઘણ્ટાસબન્ધ્યેષ શબ્દ ઇતિ હિ તાવલ્લૌકિકપ્રત્યયઃ સો ઽયમન્યગતે શબ્દવ્યઞ્જકે યથૈકસ્યાં ધણ્ટાયાં ભવતિ તથા ઘણ્ટાન્તરેષ્વપિ તત્પ્રત્યાસન્નેષુ ભવેદવિશેષાત્ ।
તસ્માદેકઘણ્ટાસ્થત્વે નિયમહેતુર્વક્તવ્ય
ઇતિ ।
અસતિ શબ્દભેદે શ્રુતીનામિતિ ।
શબ્દજ્ઞાનાનામિત્યર્થઃ ।
નાદ ઇતિ વાયુધર્મો ઽભિધીયત ઇતિ શઙ્ક્તતે વ્યામોહપ્રત્યય ઇતિ ।
યથા હિ વસ્તુતઃ સ્વચ્છધવલે સ્ફટિકમણૌ લાક્ષારસાવસેકતિરસ્કૃતધવલિમ્નિ લોહિતઃ સ્ફટિક ઇતિ પ્રત્યયઃ એવમભિવ્યઞ્જકવૃત્તિસ્તારત્વાદિર્ભ્રાન્ત્યાઃ શબ્દે પ્રતીયતે ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
ન વિશેષહેત્વભાવાદિતિ ।
ન હિ સમીચીનાત્પ્રત્યયાત્તારો ઽયં શબ્દ ઇતિ પ્રત્યયસ્ય કશ્ચિદ્વિશેષહેતુરસ્તિ બાધકપ્રત્યયો યેનૈષ મિથ્યાપ્રત્યયઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ન ચ નિર્બીજા ભ્રાન્તિરપિ સંભવિતુમર્હતિ દીર્ઘત્વાદિભ્રમાણાંપ તુ શબ્દે ઽસ્તિ બીજમિત્યાહ ।
યદિ ચાયમિતિ ।
યાનિ ખલુ દીર્ઘાણિ વંશપ્રભૃતીનિ એષામવયવો વા ઽપચયઃ સમાનજાતીયોપચય
ઇહાપ્યવિરતભૃતૌ શબ્દસંતાને વિવૃતકારણનિષ્પન્ને સમસ્તિ સમાનજાતીયોપચય
ઇતિ તત્સાધર્મ્યાદ્ દીર્ઘત્વભ્રમ એવ શબ્દસંતાન
એવ તારો મહાનિત્યુચ્યતે તત્રાપ્યસ્તિ સમાનજાતીયોપચયો ઽસ્તિ ચ સ્ફુટતરત્વં મહાનપિ સ્ફુટતરો ઽયમપિ તથેતિ મહાનિત્યુચ્યતે ।
શઙ્કતે તુલ્યમિતિ ચેત્ ।
યથા હ્યનિત્યવાદે ઘણ્ટાસ્થમવસ્થિતં સંતાનવૃત્તિ ન યુગપત્તારમન્દાનુત્પાદયતિ ર્કિ તુ ક્રમણૈવ એવં નિત્યાનપિ શબ્દાન્ ક્રમેણ વ્યઙ્ક્ષ્યતીત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
ન તન્નિમિત્તસ્ય કદા ચિદ્ભાવાત્ ।
ન તાવન્નિત્યવાદિભિસ્તારત્વાદિધર્મભેદેન શબ્દભેદો ઽભ્યુપેયતે તથા ચૈકેનાવસ્થિતેન ઘણ્ટાસ્થેન સંતાનવૃત્તિના વ્યજ્યમાન એકસ્મિન્ શબ્દે નિત્યં શ્રુતિભેદઃ કાદાચિત્કો નોપપદ્યતે ।
શબ્દે ત્વનિત્યે ઽન્પયસ્મિન્નન્યસ્મિન્ ક્રિયમાણે સંતાનવૃત્તિના કારણેન તદ્ભેદાત્કાર્યત્વાત્કાદાચિત્કત્વાચ્ચ શ્રુતિભેદોપપત્તિરિતિ વૈષમ્યમિત્યર્થઃ ।
તચ્ચ કારણમિતિ ।
( 305 । 8 )
નિમિત્તકારણમિત્યર્થઃ ।
પાણિસંશ્લેષમપેક્ષમાણાદિતિ ।
સ્પર્શવદ્વેગવદ્દ્રવ્યસંયોગાદ ઘણ્ટાયાં કર્મ કર્મવદ્ઘણ્ટાકાશસંયોગાત્તાદૃશાચ્છબ્દશ્ચેત્યેકઃ કાલઃ તત્કર્મ પાણ્યભિધાતમપેક્ષમાણં વિભાગસમકાલં સંસ્કારં ઘેગાખ્યં કરોતિ ।
સા ઘણ્ટા ચલન્ત્યાધ્યાત્મિકં વાયુમુપગૃહ્ણાતિ ઘણ્ટાતદવયવસંયુક્તા વાયુપરમાણવ
એવાધ્યાત્મિકો વાયુઃ તદુપગ્રહો ઘણ્ટાનયાઃ સ્વવેગમપેક્ષમાણાયા વાયુસંયોગાદ્વાયૌ ક્રિયોત્પાદકત્વં તતશ્ચાનિલકર્મણો ઘણ્ટાનિલસંયોગો વાયુગતવેગાપેક્ષો ઘણ્ટાયાં કર્મારભતે ।
તદિદમાહ સા ચ વાયુના ઽભિહતા પુનઃ કર્મ કરોતિ ।
તદેવં વાયુઘણ્ટાસંયોગો ઘણ્ટાવેગાપેક્ષો ઘણ્ટાકાશસંયોગશ્ચ શબ્દમારભત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તતશ્ચ કર્મણા સંસ્કારઃ સંસ્કારેણ પુનઃ કર્મ શબ્દશ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સુગમમન્યત્

ન્ય્સ્_2,2.36: પાણિનિમિત્તપ્રશ્લેષાચ્છબ્દાભાવે નાનુપલબ્ધિઃ ॥
દેશયતિ અથ ઘણ્ટાસ્થ
ઇતિ ।
ન ખલુ કારણવિનાશે કાર્યોચ્છેદો, મા ભૂત્કુલાલાદિનિવૃત્તાવપિ ઘટાદિનિવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ ન બ્રૂમ
ઇતિ ।
યદ્યપિ નિમિત્તનિવૃત્તાવપિ કાર્યં નિવર્ત્તતે યથા ઽપેક્ષાબુદ્ધિનાશાદ્
દ્વિત્વાદિ તથા ઽપિ નિમિત્તનિવૃત્તાવપિ તદનિવૃત્તિમભ્યુપગમ્યૈવ પરિહાર ઇતિ મન્તવ્યમ્

ન્ય્સ્_2,2.37: વિનાશકારણાનુપલબ્ધેશ્ચાવસ્થાને તન્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ॥
સિંહાવલોકિતન્યાયેન પૂર્વોક્તં હેતુ દૂષયતિ ।
વિનાશેતિ ।
( 306 । 3 ) પ્રત્યક્ષેણ શબ્દવિનાશકારણાનુપલબ્ધેશ્ચાવસ્થાને શબ્દસ્ય શબ્દોપલબ્ધેરપિ નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ન હિ તસ્યા અપિ વિનાશકારણં પ્રત્યક્ષેણોપલભ્યત ઇતિ તદનેન વિનાશકારણાનુપલબ્ધિરિત્યસ્યાનૈકાન્તિકત્વમુદ્ભાવિતમ્

ન્ય્સ્_2,2.38: અસ્પર્શત્વાદપ્રતિષેધઃ ॥
સંપ્રતિ સાંખ્યઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
કમ્પસમાનાશ્રયસ્યેતિ ।
અનુવૃત્તો નાદઃ શબ્દો ઽનુનાદ ઇતિ ।
વૈયધિકરણ્યે હીતિ ।
દ્રવ્યપ્રશ્લેષાસમાનાધિકરણસ્યૈવવ સંસ્કારસ્યોચ્છેદઃ સ્યાદ્ ન વ્યધિકરણસ્ય શબ્દસ્ય, વ્યધિકરણસ્ય તૂચ્છેદાભ્યુપગમે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ તસ્માત્ કમ્પસંતાનસંસ્કારસમાનાશ્રયઃ શબ્દો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
તદનેનાકાશાશ્રયત્વં શબ્દસ્ય પ્રતિષિદ્ધં તદેતદ્વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
વ્યધિકરણત્વાદયુક્તમિતિ ॥
અસ્યોત્તરસૂત્રમ્ ।
અસ્પ--ધઃ (સૂ. 38) ॥
પ્રાપ્યકારિત્વમિન્દ્રિયાણાં વ્યવસ્થિતં પ્રાક્ ।
ઘણ્ટાદ્યાશ્રયઃ શબ્દો ન શ્રોત્રં પ્રાપ્નોતિ ।
એવં હિ પ્રાપ્નુયાદ્ યદિ ઘણ્ટા કર્ણશષ્કુલીમાગચ્છેત્ કર્ણશષ્કુલી વા ઘણ્ટાં, ન ચૈતદુભયમસ્તિ ।
ન ચાહઙ્કારિકમિન્દિયં વ્યાપીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માચ્છબ્દાધારો નિઃસ્પર્શો વ્યાપી વાકાશસ્તદાધારઃ શબ્દઃ શ્રોત્રમાયાતિ સંતાનવૃત્ત્યેતિ યુક્તં તથા ચ શ્રવણમસ્યોપપન્નં નાન્યથેતિ ।
તદેતદ્વાર્ત્તિકકૃદ્વિભજતે,
અસ્પર્શેતિ ।
યેન કેન ચિદિતિ ।
મન્દતરેણ વા મન્દતમેનવા કારણશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
અનેકઃ સંસ્કાર ઇતિ તત્ત્વં શબ્દભેદાદિતિ ।
એકસ્ય હિ સંસ્કારસ્ય ધર્મભેદકલ્પનાયાં કલ્પનાગૌરપ્રસઙ્ગઃ સંસ્કારસ્તાવદેકો ધર્મો ધર્મભેદાશ્ચેતિ ।
તદિહ ધર્મભેદસ્થાને ઽસ્તુ સંસ્કારભેદઃ કૃતમત્રૈકેન ધર્મિણા ।
ન ચ સંસ્કારભેદેષુ ધર્મભેદાઃ કલ્પનીયાઃ સંસ્કારભેદમાત્રાદેવ કારણાત્કાર્યભેદોપપત્તૌ તદ્ગતધર્મભેદકલ્પનાવૈયર્થ્યાદિતિ ભાવઃ।યસ્ય ચ વૈશેષિકસ્યૈકઃ સંસ્કારસ્તસ્યેષોઃ પાતઃ પ્રાપ્નોતિ સંસ્કારસ્ય હીષોર્મૂર્તદ્રવ્યસંયોગો વિનાશકો ઽવિનાશકો વા, વિનાશકશ્ચેદ્
આદ્યેનૈવ મૂર્ત્તદ્રવ્યસંયોગેન તસ્ય વિનાશાદગત્વૈવ યાવદ્ગન્તવ્યમિષોઃ પાતપ્રસઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયે તુ કલ્પે કૃતકસ્યાપિ સંસ્કારસ્ય વિનાશકારણાભાવેનાવિનાશાન્ન કદા ચિદપિ પાતઃ સ્યાત્ પ્રયોગશ્ચ ઇષ્વાદિવેગઃ ક્ષણિકઃ વેગત્વાત્ ઘટાદિગતવેગવદિતિ

ન્ય્સ્_2,2.39: વિભક્ત્યન્તરોપપત્તેશ્ચ સમાસે ॥
વિભ--સે ( સૂ. 39 ) ॥
સંખ્યાનાં રૂપરસગન્ધસ્પર્શશબ્દસમુદાયો વીણાવેણુશઙ્ક્ષાદિદ્રવ્યં તત્ર સમાસે સમુદાયે સ્થિત એવ વ્યજ્યત ઇતિ દર્શનં તસ્મિન્સમુદાયે સાંખ્યાભિમતે વિભક્ત્યન્તરોપત્તેશ્ચ ન વ્યજ્યેત શબ્દઃ યદિ સમુદાયે વ્યજ્યેત શબ્દઃ વિભક્તિશ્ચ ષડ્જધૈવતગાન્ધારાદિભેદેન વિભાગાન્તરં ચ ષડ્જજાતીયસ્યૈવ તારમન્દ્રાદિરૂપં નોપપદ્યતે ન હિ તદ્ગતાનાં ગન્ધાદીનામેકસ્મિન્નેવ દ્રવ્યે વીણાદૌ નાનાજાતીયાનાં ચ પ્રતિક્ષણં ભેદો દૃશ્યતે તસ્માદ્વિભક્ત્યન્તરોત્પત્તેર્ન સમાસે વ્યજ્યતે શબ્દઃ અપિ ત્વાકાશગુણઃ ક્રિયત ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
સૂત્રવ્યાખ્યયૈવ ભાષ્યવાર્ત્તિકે વ્યાખ્યાતે

ન્ય્સ્_2,2.40: વિકારાદેશોપદેશાત્ સંશયઃ ॥
તદેવં રૂપાદિસન્નિવિષ્ટઃ શબ્દો વ્યજ્યત ઇતિ સાંખ્યમતે દૂષિતે સ એવ સાંખ્યો વર્ણેષુ પ્રકૃતિવિકારભાવશ્રુતેર્મૃત્સુવર્ણાદિવત્પરિણામિનિત્યા વર્ણા ઇતિ યદિ પ્રત્યવતિષ્ઠતે તત્ર પરીક્ષામારભતેદિવિધશ્ચાયં શબ્દ ઇતિ ।
વિકારોપદેશો ઽપિ ન ધ્વનિમાત્રે શબ્દે ઽસ્તીતિ ન તસ્ય પરિણામિનિત્યતામાપાદયિતુમર્હતિ કેવલં વર્ણાત્મન્યાપાદયેદ્ યદ્યસંદેહઃ સ્યાદ્, અસ્તિ તુ તત્રાપિ સંદેહઃ ।
તથા હિ ઇકો યણચિ ઇત્યાદિકં વિકારોપદેશમાચક્ષત એકે ।
અન્યે ત્વાદશોપદેશં, તત્ર વ્યાખ્યાતૃવિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ ।
તન્નાપરીક્ષ્ય શક્યમવધારયિતુમિત્યર્થઃ ।
તત્ર પરીક્ષાયામાદેશોપદેશસ્તત્ત્વમિત્યવધારયતે ।
આદેશોપદેશ ઇતિ ।
સુવર્ણજાતીયાઃ ખલ્વવયવા અન્યતમવ્યૂહપરિત્યાગેનાન્યતમં વ્યૂહમાપદ્યમાના રુચક ઇતિ વા વર્દ્ધમાન
ઇતિ વા પરિણમન્તે, અસ્તિ હિ તેષુ સર્વેષુ સુવર્ણજાતીયાનામવયવાનામનુગમઃ
ન તુ યકારે ઇકારસ્ય વા તદારમ્ભકસ્ય વા અવયવસ્યાનુગમમીક્ષામહે ।
તસ્માદ્વિકારાભાબાદાદેશત્વમસ્ય નિશ્ચિનુમ ઇતિ ।
ઉપપત્ત્યન્તરં ચાવિકારે દર્શયતિ ।
ભિન્નકારણયોશ્ચેતિ ।
યદિ હીકારવિકારો યકારઃ સ્યાદ્ યકારપ્રયોગાયેકારમુપાદદાનાસ્તત્કારણં વિવૃતકરણં પૂર્વમુપાદદીરન્ ।
તન્નિરપેક્ષાસ્તુ યકારં પ્રયોક્ષ્યમાણા ઈષત્સ્પૃષ્ટકરણમુપાદદતે તસ્માન્નેકારવિકારો યકાર ઇત્યુત્પશ્યામઃ ।
ઉપપત્ત્યન્તરમાહ ।
અવિકારે ચેતિ ।
કારકજ્ઞાપકયોર્હેત્વોરવિશેષમાહ ।
ઉભયત્રેતિ ।
ઉપપત્ત્યન્તરમાહ ।
પ્રયુજ્યમાનેતિ ।
યથા હિ ક્ષીરં કાલવિપાકાપેક્ષં દધિ ભવદ્દૃશ્યતે ન તથેકારો યકારો ભવન્નિત્યર્થઃ ।
યદિ ન વિકારઃ કથં તર્હિ શબ્દાન્વાખ્યાનમિકો યણર્ચાત્યત આહ ।
અવિકારે ચેતિ ।
ઇકઃ પ્રયોગપ્રસઙ્ગેઃ સંહિતાયાં યણઃ પ્રયોગમાહ તત્સૂત્રે ન પુનરિગ્વિકારં યણમિત્યર્થઃ ।
નનુ મા ભૂદ્વિકારઃ પરિણામોર્ ઽથાન્તરં તુ ભવિષ્યતિ તતો નિત્યાવર્ણા ભવિષ્યન્તીત્યત આહ ।
એતાવચ્ચૈતદિતિ ।
પરિણામો વેત્યાપાતતઃ કાર્યકારણભાવો વેતિ પરમાર્થઃ ।
ન જાતુ ક્ષીરં તદવયવા વા દધિરૂપેણ પરિણમન્તે ન હ્યવયવા અવયવિસ્વભાવાઃ
તસ્માત્કાર્યકારણભાવ એવ તાત્ત્વિક ઇતિ ।
સ ચ વર્ણેષુ નાસ્તિ ઇગનપેક્ષસ્ય યણો નિષ્પત્તેઃ ।
તસ્માદિક્પ્રયોગપ્રસઙ્ગે સંહિતાયાં યણઃ પ્રયોગ ઇત્યન્વાખ્યાનાર્થ ઇતિ ।
ઇતશ્ચાયમાદેશોપદેશ
ઇત્યાહ ।
વર્ણસમુદાયેતિ ।
વર્ણસ્યૈકસ્ય વાસ્તવત્વાત્ કદાચિદ્વિકાર ઉપપદ્યતે બુદ્ધિઃ સમાહારમાત્રસ્ય તુ તત્સમુદાયસ્ય ન વિકારસમ્ભવઃ ।
તસ્માત્તત્રાકામેનાપ્યાદેશોપદેશો વક્તવ્યઃ ।
સ વરં કૢપ્તત્વાદેકસ્મિન્નપ્યસ્તુ વર્ણ ઇતિ ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,2.41: પ્રકૃતિવિવૃદ્વૌ વિકારવૃદ્ધેઃ ॥
ઇતશ્ચ ન પ્રકૃતિવિકારભાવઃ ।
પ્રકૃતિવિવૃદ્વાવિતિ ।
મહદ્ભિઃ ખલુ તૂલપિણ્ડૈરારબ્ધઃ સ્થૂલઃ પિણ્ડો ઽલ્પૈશ્ચારબ્ધો મહાનલ્પ ઇતિ દૃષ્ટં તદ્વદિહાપિ દીર્ઘેકારવિકારસ્ય યકારસ્યેકારવિકારાદ્ભવિતવ્યં વિશેષેણ, ન ચાસ્તિ વિશેષઃ તસ્માન્ન પ્રકૃતિવિકારભાવ
ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,2.42: ન્યૂનસમાધિકોપલબ્ધેર્વિકારાણામહેતુઃ ॥
અસ્યાક્ષેપસૂત્રમ્---
ન્યૂન--તુઃ ( સૂ. 41 ) ॥ અલ્પેન હિ ન્યગ્રોધવીજેનારબ્ધો ન્યગ્રોધતરુર્મહાન્ તતો ઽતિમહતા વા નારિકેલબીજેનારબ્ધો નારિકેલતરુરલ્પઃ નારિકેલબીજૈરેવ પરસ્પરાપેક્ષમાણસમૈરારબ્ધઃ સમ ઇતિ ।
અસ્ય પ્રત્યાચયાનસૂત્રમ્ ।
દ્વિવિધસ્યાપિ હેતોરિતિ ।
યદિ ચ ન્યૂનસમાધિકોપલબ્ધેરિતિ સાધનં તદા દ્વિવિધસ્ય હેતોરભાવાદ્
દૃષ્ટાન્તમાત્રસ્ય ચાસાધકત્વાત્ ।
પ્રતિદૃષ્ટાન્તસ્ય ચ સંભવાદિત્યેતદ્ દૂષણમ્

ન્ય્સ્_2,2.43: નાતુલ્યપ્રકૃતીનાં વિકારવિકલ્પાત્ ॥
યદિ ચ ન્યૂનસમાધિકોપલબ્ધેરિત્યનેનાનૈકાન્તિકોદ્ભાવનં પ્રકૃત્યનુવિધાનસ્ય ક્રિયતે તદા દૂષણપક્ષે નાતુલ્યપ્રકૃતીનાં વિકારવિકલ્પાદિતિ દૂષણમ્ ।
અનૈકાન્તિકદોષસ્યાસમ્બન્ધત્વં નામ ન્યૂનસમાધિકત્વે તુ પ્રકૃત્યનુવિધાનં વિકાપરાણામપ્રચ્યુતમ્ ।
તથા હ્યતુલ્યાયાઃ પ્રકૃતેરિવકારા વિકલ્પ્યન્તે પ્રકૃતિભેદમનુવિધીયન્તે, ન જાતુ ન્યગ્રોધબીજાદ્
નારિકેલપાદપો ભવતિ ભવતિ ચ ન્યગ્રોધબીજાન્ન્યગ્રોધપાદપ
ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ પ્રકૃતિભેદાનુવિધાનં વિકારભેદાનાં બ્રૂમોપ ન પૂનસ્તદ્વિવૃદ્ધિહ્રાસાભ્યાં તદ્વિવૃદ્ધિહ્રાસૌ યેનાનૈકાન્તિકત્વમુદ્ભાવ્યેત તસ્માદનૈકાન્તિકોદ્ભાવનમસંબદ્ધામિત્યર્થઃ ।
ન ત્વિવર્ણમનુવિધીયતે યકાર ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
તસ્યાર્થો ન ત્વિવર્ણભેદમનુવિધીયતે ઇતિ ।
તસ્માદનુદાહરણં ન્યૂનસમાધિકભાવે દ્રવ્યવિકાર ઇતિ

ન્ય્સ્_2,2.44: દ્રવ્યવિકારે વૈષમ્યવદ્ વર્ણવિકારવિકલ્પઃ ॥
અસ્યાક્ષેપસૂત્રમ્--- દ્રવ્યવિકાર ઇતિ ।
( 308 । 1 ) ન પ્રકૃતિભેદમવશ્યમનુવિધીયન્તે વિકારાઃ દ્રવ્યત્વેન તુલ્યત્વે ઽપિ પ્રકૃતીનાં વિકારવૈષમ્યં તથા ચ દીર્ઘહ્રસ્વાભ્યાં વૈષમ્યે વિકારવૈષમ્યં ભવિષ્યતિ પ્રકૃતિસામ્યૈવ વિકારવૈષમ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ

ન્ય્સ્_2,2.45: ન વિકારધર્માનુપપત્તેઃ ॥
તત્ર પ્રત્યાખ્યાનસૂત્રમ્ ।
ન વિકારધર્મેતિ ।
યદ્યપિ પ્રકૃતેર્દ્રવ્યત્વમભેદસ્તથા ઽપિ વિકારભેદે પ્રકૃતિભેદ એવોપયુજ્યતે ન પુનઃ પ્રકૃતેરભેદઃ
તદ્વિકારાણાં તુ યદભિન્નં રૂપં દ્રવ્યત્વં તત્ર તસ્યોપયોગ ઇતિ સ્થિતે પરિહારો ઽન્વય
(સ્યાક્ષેપસૂત્રં દ્રવ્યેવિકાર ઇતિ।) ગ્રહણં પરિહાર ઉક્તઃ

ન્ય્સ્_2,2.46: વિકારપ્રાપ્તાનામપુનરાપત્તેઃ ॥
ઇતશ્ચ ન સન્તિ વર્ણવિકારા ઇત્યાહ ।
વિકારેતિ ।
નો ખલુ ક્ષીરવિકારો દધિ પુનઃ ક્ષીરં દૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
અનનુમાનાદિતિ પ્રમાણાભાવમુપલક્ષયતિ

ન્ય્સ્_2,2.47: સુવર્ણાદીનાં પુનરાપત્તેરહેતુઃ ॥
અસ્યાક્ષેપઃ સુવર્ણાદીનામિતિ સૂત્રમ્ ।
સાધનપક્ષે દૂષણં વ્યભિચારાદિતિ

ન્ય્સ્_2,2.48: ન તદ્વિકારાણાં સુવર્ણભાવાવ્યતિરેકાત્ ॥
દૂષણપક્ષે દોષમાહ ।
સુવર્ણોદાહરણોપપત્તિશ્ચેતિ ।
તથા હિ ।
યે સુવર્ણજાતીય અવયવા રુચકત્વમાપન્નાસ્ત એવ પૂર્વવ્યૂહપરિત્યાગેન વર્ધમાનતામાપન્નાઃ પુના રુચકત્વમાપદ્યન્તે તદવયવાનાં તત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત ।
ન ત્વિહેકારો યકારાનુગત ઇકારયકારાનુગતો વા ઽન્યઃ કશ્ચિદ્ધર્મી દૃશ્યતે ય ઇત્ત્વં પરિત્યજ્ય યત્ત્વમાપદ્યતે વર્ણત્વં ત્વનુગતમપિ ન ધર્મિ,
કિં તુ ધર્મ એવ ।
ન ચ નિવર્તમાન ઈકારો યકારસ્ય ધર્મો ભવિતુમર્હતિ ધર્મધર્મિણોઃ સમાનકાલત્વાદિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,2.49: નિત્યત્વે ઽવિકારાદનિત્યત્વે ચાનવસ્થાનાત્ ॥
નનુ દધ્યત્રેતિ પ્રયોગે કદેકારસ્યોત્પદ્ય નિરોધઃ ।
તથા દધિ અત્રેતિ પ્રયોગે કદા યકારસ્યોત્પદ્ય નિરોધ ઇત્યત આહ ।
તદેતદવગૃહ્ય સંધાન ઇતિ ।
અવગ્રહો ઽસંહિતા દધિ અત્રેત્યુચ્ચાર્ય દધ્યત્રેત્યુચ્ચાર્યતે દધ્યત્રેતિ વા સંધાય દધિ અત્રેત્યવગૃહ્યતૈત્યર્થઃ ।

ન્ય્સ્_2,2.50: નિત્યાનામતીન્દ્રિયત્વાત્તદ્ધર્મવિકલ્પાચ્ચ વર્ણવિકારાણામપ્રતિષેધઃ ॥
જાતિવાદી પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
નિત્યપક્ષે તાવદિતિ ।
યથા હિ સત્યપિ નિત્યત્વે કે ચિદતીન્દ્રિયાઃ યથા પરમાણ્વાકાશાદયઃ કે ચિદૈન્દ્રિયકાઃ યથા ગોત્વાદયઃ એવં સત્યપિ નિત્યત્વે પરમાણ્વાકાશાદયો ન પ્રકૃતિવિકારભૂતાઃ
વર્ણાસ્તુ પ્રકૃતિવિકારભાવમાપત્સ્યન્તે ।
નિત્યા અપત્યિર્થઃ ।
સેયં વિકલ્પસમા જાતિરિત્યાહ ।
વિરોધાદિતિ ।
ન ખલ્વૈન્દ્રિયકત્વાનૈન્દ્રિયકત્વાભ્યામસ્મિ કશ્ચિન્નિત્યત્વસ્ય વિરોધઃ ।
પ્રકૃતિવિકારભાવેન ત્વસ્તિ, ન હિ સંભવતિ કાર્યં ચ નિત્યં ચેત્યર્થઃ ।

ન્ય્સ્_2,2.51: અનવસ્થાયિત્વે ચ વર્ણોપલબ્ધિવત્ તદ્વિકારોપલબ્ધિઃ ॥
અનિત્યપક્ષે જાતિવાદ્યાહ ।
અનવસ્થાયિત્વે ચેતિ ।
યથા સત્યપ્યનવસ્થાયિત્વે વર્ણા ઇન્દ્રિયેણ સમ્બધ્ય સ્વવિષયં જ્ઞાનં જનયન્તિ એવં વિકારમપિ કરિષ્યન્તીત્યર્થઃ ।
સેયં સાધર્મ્યસમા જાતિરિત્યાહ ।
અસંબન્ધાદિતિ ।
કતિપયક્ષણાવસ્થાનેન વર્ણાનાં ક્ષણિકાનામપિ સ્વવિષયજ્ઞાનહેતુભાવો યુજ્યતે અવગૃહ્ય ચિરં સ્થિત્વા યદા સંધીયતે સંધાય વા ચરિં સ્થિત્વા યદા વિગૃહ્યતે તદા વર્ણાનામનિત્યાનાં ન તાવન્તં કાલમવસ્થાનમસ્તીતિ નોપલબ્ધિહેતુત્વેન વિકારકૃતત્વં વર્ણાનાં તુલ્યમ્ ।
તસ્માદસંબન્ધાદસમર્થા વર્ણોપલબ્ધિર્વર્ણવિકારપ્રતિપાદ ઇત્યર્થઃ ।
માભૂદ્રર્ણોપલબ્ધિર્વર્ંણવિકારેણ સાક્ષાત્સંબદ્ધા ઓદશવિરોધિતયા તુ તન્નિવૃત્ત્યા પારિશેષ્યાદ્વિકારં સાધયિષ્યતીત્યત આહ ।
ન ચ વર્ણોપલબ્ધિરિતિ

ન્ય્સ્_2,2.52: વિકારધર્મિત્વે નિત્યત્વાભાવાત્ કાલાન્તરે ઽવિકારોપપત્તેશ્ચાપ્રતિષેધઃ ॥
તદેવં જાત્યુત્તરમુત્થિતમેવ મારિતં કૃત્વા ભાષ્યકારો ઽત્રૈવાર્થે સૂત્રં પઠતિ ।
વિકારધર્મિત્વ ઇતિ ।
વાર્તિકમ્ ઉપલભ્યમાનસ્ય ચેકારસ્ય યત્વાનુપપત્તેરિતિ ।
( 309 । 17 ) અવગૃહ્ય ચિરં સ્થિત્વા સંધાય યદા યત્વં તદોપલભ્યમાનતેકારસ્ય નાસ્તીત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,2.53: પ્રકૃત્યનિયમાદ્ વર્ણવિકારાણામ્ ॥
ઇતશ્ચ વર્ણવિકારાનુપપત્તિઃ ।
પ્રકૃત્યનિયમાદિતિ ।
ક્ષીરજાતીયસ્ય દધિજાતીયો વિકારો ન પુનઃ કદા ચિદપિ દધિજાતીયસ્ય ક્ષીરજાતીયા વિકારા ઉપલભ્યન્તે ।
ઇહ તુ યથેકારજાતીયસ્ય યકારજાતીયો વિકારો દધ્યત્રેતિ દૃશ્યતે એવં યકારજાતીયસ્યાપિ વિકાર ઇકારજાતીયો દૃશ્યતે યથા વ્યથેઃસતિ પ્રસારણે યકારસ્યેકાર
ઇતિ ।
તસ્માદનિયમાન્ન પ્રકૃતિવિકાપરભાવ
ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,2.54: અનિયમે નિયમાદ્ નાનિયમઃ ॥
અત્ર ચ્છલવાદી પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
અનિયમે નિયમાદિતિ

ન્ય્સ્_2,2.55: નિયમાનિયમવિરોધાદનિયમે નિયમાચ્ચાપ્રતિષેધઃ ॥
તદેતસ્ય વાક્છલત્વમાપાદયતિ ।
નિયમાનિયમવિરોધાદિતિ ।
નિયમાનિયમસામાનાધિકરણ્યં વિરુધ્યતે ન ત્વાધારાધેયભાવ ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,2.56: ગુણાન્તરાપત્ત્યુપમર્દહ્રાતવૃદ્ધિલેશશ્લેષેભ્યસ્તુ વિકારોપપત્તેર્વર્ણવિકારાઃ ॥
તદેવં પ્રકૃતિવિકારભાવં નિરાકૃત્ય વિકારવચનવ્યક્તિં શબ્દાનામાદેશપક્ષે સમર્થયતિ ।
ન ચેયં વર્ણવિકારોપપત્તિરિતિ ।
એકસ્યાપ્રયોગે અન્યસ્ય પ્રયોગો વિકાર
ઇતિ સામાન્યલક્ષણમ્ ।
તસ્ય વિશેષાનાહ ।
સ ભિદ્યત ઇતિ ।
ઉપમર્દ્દે નામેતિ ।
યથા ઽસ્તેર્ભૂરિતિ ।
લેશઃ સ્ત ઇત્યત્રાસ્તેરકારલોપે સકારમાત્રસ્ય લેશસ્યૈકદેશસ્ય વ્યવસ્થાપનમ્ ।
શ્લેષપ
આગમઃ પ્રકૃતેઃ પ્રત્યયસ્ય વા ।
અત્રાપિ કેવલસ્યાપ્રયોગે વિશિષ્ટસ્ય પ્રયોગ ઇત્યેતાવતા વિકારસામાન્યલક્ષણં લક્ષણીયમ્ ।
એતેન વાર્ત્તિકમપિ વ્યાખ્યાતમેવેતિ

ન્ય્સ્_2,2.57: તે વિભક્ત્યન્તાઃ પદમ્ ॥
તદેવમુક્તેન ક્રમેણ વર્ણાનામનિત્યતાં પ્રતિપાદ્ય શબ્દપ્રામાણ્યોપયોગિ પદં નિરૂપયતિ ।
તે વિ--દમ્ ( સૂ. 57 ) ॥
એવં કિલ કે ચિત્પશ્યન્તિ ન વર્ણાઃ પ્રતિપાદયન્ત્યર્થાન્
તે હિ પ્રત્યેકં વા અન્વયધિયમાદધીરન્ નાગદન્તા ઇવ શિક્યાલમ્બનં મિલિતા વા ગ્રાવાણ
ઇવ પિઠરધારણમ્ ।
તત્ર ન તાવત્પૂર્વઃ કલ્પઃ ।
પ્રત્યેકમર્થપ્રત્યયાનુત્પાદાત્ ।
વર્ણાન્તરોચ્ચારણાનર્થક્યાચ્ચ ।
નાપિ સંહતાઃ એકવક્તૃપ્રયોગે ક્રમનિયમેન સંઘાતાનુપપત્તેઃ ।
અનેકકર્તૃકપ્રયોગે ઽપિ સત્યપિ યૌગપદ્યે અર્થપ્રત્યયાનુત્પાદનાત્ ।
નાપિ ક્રમવત્પૂર્વવર્ણાનુભવભાવિતસંસ્કારસહિતો ઽન્ત્યવર્ણપ્રત્યયો ઽર્થપ્રત્યયહેતુરિતિ સાંપ્રતમ્ ।
ભાવનાપરનામ્નઃ સંસ્કારસ્ય સ્વોત્પાદકાનુભવવિષયસ્મૃતિજનનાદન્યત્ર સામર્થ્યાદર્શનાત્ ।
ન હિ ગવાનુભવજનિતઃ સંસ્કારઃ કરોતિ સ્મૃતિં તુરઙ્ગમે ।
અપિ ચેયમન્ત્યવર્ણશ્રુતિઃ સ્વાર્થસંકેતસ્મૃત્યપેક્ષા વાર્થપ્રત્યયમાદધીત અનપેક્ષા વા, તદપેક્ષત્વે તત્કાલે અન્ત્યવર્ણશ્રુતિરુપરતા ક્ષણિકત્વેનેતિ કયા સઙ્કેતસ્મૃતિરપેક્ષ્યતે અન્ત્યવર્ણશ્રુતિસમયે ચ સંકેતસ્મૃતિરનાગતેતિ કિમન્ત્યવર્ણપ્રત્યયો ઽપેક્ષેત ।
સંકેતસ્મૃત્યનપેક્ષત્વે અગૃહીતસંકેતસ્યાપિ પ્રથમશ્રાવિણોર્ ઽથપ્રત્યયપ્રસઙ્ગઃ ।
ન હિ ચિરધ્યસ્તસ્યાનપેક્ષિતસ્મૃતેઃ સંકેતગ્રહસ્યાસ્તિ કશ્ચિદુપયોગ ઇતિ ।
ન ચ ભાવનાખ્યસંસ્કારસહિતો ઽન્ત્યવર્ણઃ પ્રત્યાયકો ઽર્થસ્ય ।
નાપ્યન્ય એવ કશ્ચિત્પૂર્વવર્ણાનુભવજનિતઃ સંસ્કારઃ પ્રોક્ષણાદિભિરિવ વ્રીહ્યાદેરન્ત્યવર્ણપ્રત્યયસહકારીતિ યુક્તમ્ ।
અનેકાદૃષ્ટકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ એવ તાવદદૃષ્ટચરઃ કલ્પનીયસ્તસ્ય ચાનેકત્વમિતિ સો ઽયં વર્ણેભ્યોર્ ઽથપ્રત્યયો ભવન્નનુપપદ્યમાનસ્તદતિરિક્તં સ્ફોટાનુભવમાયતતે ।
અસ્તિ હિ ભિન્નષ્વેપિ વર્ણેષુ વાક્યમિદમેકં પદમિતિ ચા સર્વજનીનો ઽનુભવઃ ।
ન ચાસૌ ભિન્નવર્ણાલમ્બનો ભવિતુમર્હતિ એકસ્ય નાનાત્વવિરોધાત્ ।
તસ્માદ્વર્ણાતિરિક્તં પદં વાક્યં વાઽલમ્બતે ।
તચ્ચે પ્રત્યેકમેવ ધ્વનયો ઽભિવ્યઞ્જયન્તિ કેવલં પૂર્વે ધ્વનયઃ સ્વરૂપમાભાસયન્તે ચરમસ્તુ વ્યક્તમ્ ।
ન ચેયમર્થે વિધા સંભવિની પ્રત્યક્ષજ્ઞાનનિયતત્વાત્
વ્યક્તવ્યક્તાવભાસિતાયાઃ પદે પ્રત્યક્ષે ઉપપત્તિઃ
અર્થસ્ય તુ પદગમ્યસ્યાપ્રત્યક્ષસ્ય માનાન્તરેણ ગ્રહણમસ્તીતિ અગ્રહણં વા ન તુ સ્ફુટાસ્ફુટત્વાભ્યાં યોગઃ ।
અપિ ચ યસ્મિન્નનુવર્તમાને યદ્વ્યાવર્તતે તત્તસ્માદ્ભિદ્યતે યથા સુવર્ણાક્યવેષ્વનુવર્તમાનેષુ કટકમુકુટાદયઃ ।
અનુવર્તમાનેષુ તુ વર્ણેષુ વ્યાવર્તન્તે પદભેદાસ્તસ્માત્તે ઽપિ વર્ણેભ્યો ભિન્ના ઇતિ તાન્પ્રત્યાહ ।
તે વિભક્ત્યન્તાઃ પદમ્ ।
ત એવ વર્ણા એવ પદં ન તુ તદતિરિક્તં સ્ફોટાખ્યમિત્યર્થઃ ।
ઇદમત્રાકૂતમ્ ।
ન તાવદ્વર્ણાતિરિક્તઃ પદાત્મા કશ્ચિદુપલભ્યતે પ્રત્યક્ષેણ, પદમિતિ તુ વ્યપદેશસ્તાનેવ વર્ણાન્ બહૂનપ્યેકસ્મૃતિસમારોહિતયા વા એકાર્થધીહેતુતયા વા અભિન્નકારકાવસ્થાવત્તયા વાલમ્બતે ભાક્તઃ ।
ન ચૈવમન્યોન્યસંશ્રયઃ
નર્ત્તે પદાવધારણાપદર્થાધિગમો ન ચાર્થાધિગમન્તરેણ પદાવધારણમિતિ ।
એકસ્મૃતિબુદ્ધિસમારોહિણાં વર્ણાનામસત્યર્થવત્તયા ઽવબોધે સુજ્ઞાનત્વાત્ તન્માત્રસ્ય ચ સ્વાર્થેન સંકેતગ્રહસ્યાપિ સુકરત્વાત્ તદુત્તરકાલત્વાચ્ચ પદમિતિ કારકશબ્દપ્રવૃત્તેઃ ।
ઇતરથા સર્વેષુ કારકશબ્દેષુ દુર્વારમિતરેતરાશ્રયત્વં કાર્યોપહિતમર્યાદત્વાત્કારકાણાં તદનુપાતિત્વાચ્ચ તચ્છબ્દાનાં, તસ્માદ્વ્યપદેશમાત્રાનુરોધેન નૈકૈકવર્ણમાત્રાવભાસિનીષુ શ્રોત્રજાસુ બુદ્ધિષુ તદાહિતવાસનાલબ્ધજન્માયાં ચાનુ ભૂતવર્ણસંકલનાત્મિકાયાં સ્મતિબુદ્ધાવપ્રથમાનો વર્ણવિભાગોપમર્દેન ન શક્યઃ પદાત્મા પ્રત્યક્ષ
ઇતિ વક્તું, નાપિ નિર્ભાગસ્ય સ્ફુટાસ્ફુટત્વે વા ભાગવિપર્યાસોવ વા યુજ્યતે, નો ખલુ સર્વથા ઽદૃશ્યમાનો નામ સ્ફુટઃ નાપિ સમારોપવિષયઃ ।
ન હિ સામાન્યાત્મના ઽપ્યગૃહીતા શુક્તી રજતત્વસમારોપવિષયઃ ।
ન ચ નિર્ભાગેપદાત્મનિ ગૃહીતે કિં ચિદસ્યાગૃહીતમવશિષ્યતે યદગ્રહણાદવ્યક્તત્વં વા સમારોપો વા ભવેત્ ।
ન ચ તદેવ તદૈવ તેન ગૃહીતમગૃહીતં ચ સંભવતિ ।
તસ્માન્ન પ્રત્યક્ષસ્ય તદાભાસસ્ય વા ગોચરઃ પદાત્મા ।
નાપ્યનુમાનસ્યાર્થપ્રત્યયલિઙ્ગજન્મનઃ પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન તાવત્સત્તામાત્રેણ પદાત્માર્ ઽથપ્રત્યયમાધત્તે મા ધાન્નિત્યત્વેન નિત્યમેનમ્ ।
તસ્માત્સ્વજ્ઞાનેન ।
તચ્ચ સ્વજ્ઞાનમર્થપ્રત્યયાત્ તથા ચ સત્યર્થપ્રત્યયે પદપ્રત્યયઃ પદપ્રત્યયે ચ સત્યર્થપ્રત્યય ઇતિ વ્યક્તમન્યોન્યાશ્રયત્વમ્ ।
ન ચેયમર્થધીર્વર્ણેભ્યો નોદેતુમર્હતિ તે હિ પૂર્વમનુભૂતાઃ પ્રત્યેકમ્ અનુભૂતતાક્રમોપસૃષ્ટા એકબુદ્ધિસમારોહિણઃ શક્નુવન્ત્યર્થધિયમાધાતુમ્ ।
ન ચાક્રમાનુક્રમવિપરીતક્રમાણામવિશેષો વર્ણાનામ્ ।
પૂર્વાનુભવસન્નિવેશાનુસારિત્વાત્સ્મૃતેઃ
તત્સન્નિવેશસ્ય ચ વિશેષાદ્વિશેષોપપત્તિઃ ।
અભેદે ઽપિ ચ વર્ણાનાં ન હિ હિનેત્યાદૌ પદભેદ ઉપપત્સ્યતે વિના ઽપિ સ્ફોટકલ્પનામ્ ।
ક્રમભેદાનુવિધાયિત્વાત્પદભેદસ્ય, અર્થપ્રત્યયકારકત્વં ચ ન વર્ણમાત્રાણામપિ તુ ક્રમન્યૂનાતિરિક્તત્વાદ્યુપહિતાનામ્ ।
તત્તદુપધાનં ન તુલ્યત્વે ઽપિ વર્ણાનામન્યદન્યદિતિ પદભેદસિદ્ધિઃ ।
તસ્માદ્ દૃષ્ટેભ્ય એવ વર્ણેભ્યો દૃષ્ટપ્રકારાનુપાતિભ્યોર્ ઽથપ્રત્યયોત્પત્તિરુપપદ્યમાના નાદૃષ્ટં સ્ફોટાત્માનં દૃશ્યમાનવર્ણભેદાપહ્નવેન કલ્પયિતુમર્હતીતિ સિદ્ધમ્ ।
તે વિભક્ત્યન્તાઃ પદમિતિ ।
યથાદર્શનં વિકૃતા ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
ગુણાન્તરાપત્ત્યાદિભિરાદર્શરૂપેણ વિકૃતાઃ યથાદર્શનં યથાપ્રમાણં ન તુ પ્રકૃતિવિકારભાવેન તસ્નપવય પ્રમાણબાધિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
વાર્ત્તિકમ્
અર્થપ્રત્યયસ્તર્હિ ન પ્રાપ્નોતીતિ ।
સ્ફોટવાદિન
ઉક્તો ઽભિપ્રાયઃ ।
ઉત્તરમ્ ।
અન્ત્યવર્ણપ્રત્યયાદિતિ ।
વર્ણેષુ પ્રત્યયો વર્ણપ્રત્યયઃ ।
અન્ત્યશ્ચાસૌ વર્ણપ્રત્યયશ્ચેતિ અન્ત્યવર્ણપ્રત્યયઃ સકલવર્ણાવગાહિની સ્મૃતિઃ ।
સા ચ પ્રાચઃ પ્રત્યેકવર્ણાનુભવાનપેક્ષ્યાન્ત્યા ભવતિ ।
યદ્યેવમગૃહીતસંકેતાનામપ્યસાવસ્તીતિ તેષામર્થપ્રત્યયપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિત્યત આહ ।
પૂર્વવર્ણપ્રતિસન્ધાનપ્રત્યયાપેક્ષાદિતિ ।
સંકેતગ્રહણસમયઃ પૂર્વઃ તદ્ભાવિનો વર્ણાઃ પૂર્વે તેષાં પ્રતિસંધાનં યાવતાં યજ્જાતીયાનાં ગૃહીતઃ સંકેતસ્તાદૃશાસ્તાવન્તસ્તજ્જાતીયા એવૈતૈત્યેવમાકારં તદેવ પ્રત્યયસ્તદપેક્ષાત્ ।
ન ચાસાવગૃહીતસંકેતાનામસ્તીતિ સન્નપ્યન્ત્યવર્ણપ્રત્યયો નાર્થસ્ય પ્રત્યાયક ઇત્યર્થઃ ।
અભિધેયસ્ય ક્રિયાન્તરયોગાદ્વિશિષ્યમાણરૂપઃ શબ્દો નામ,પ અન્તરશબ્દો વિશેષવચનઃ ક્રિયાવિશેષયોગાદ્ધેતોરિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।

યસ્યાભિધેયં ક્રિયાવિશેષસબન્ધેન વિનાન પર્યવસ્યતિ તન્નામ આખ્યાતાર્થસ્તુ યદ્યપિ ક્વ ચિત્ ક્રિયયા ઽપિ સમ્બધ્યતે યથા ઽભિક્રામં જુહોતિ ભુક્ત્વા વ્રજતીત્યાદિષુ તથા ઽપિ જુહોતિ વ્રજતીત્યાદયો ન ક્રિયાસમ્બન્ધમન્તરેણ ન પર્યવસ્યન્તિ અપિ તુ તત્સમભવ્યાહૃતા અપિ સંબધ્યન્તે ।
નામાર્થસ્તુ ન પૂર્વાપરીભૂતપ્રધાનક્રિયાપદાર્થમન્તરેણ પર્યવસ્યતિ ।
અત એવાહુઃ--યત્રાન્યત્ ક્રિયાપદં ન શ્રૂયતે તત્રસ્તિર્ભવન્તીપરઃ પ્રયોક્તવ્યઃ
તથા ચ બ્રાહ્મણે ઽભિક્રામં ભોક્તું ભક્તેત્યાદયશ્ચ સમુચ્ચયાદ્યપેક્ષાઃ ક્રિયાવિશેષમન્તરેણાપર્યવસ્યન્તો નામત્વેન સંગૃહીતા ભવન્તિ ।
અસ્યોદાહરણમાહ ।
યથા બ્રાહ્મણ ઇતિ ।
અસ્યાર્થમાહ ક્રિયાકારકસમુદાયઃ કારકસંખ્યાવિશિષ્ટઃ ।
અત્ર હિ ક્રિયાશબ્દેન બ્રાહ્મણસ્ય ભાવો બ્રાહ્મણત્વમભિધીયતે ભાવશબ્દસ્ય ક્રિયાર્થત્વાત્ ।
ભવિતા ચ બ્રાહ્મણઃ કારકમ્ ।
તયોર્બ્રાહ્મણત્વબ્રાહ્મણયોઃ સમુદાયઃ સ ચ કારકસ્ય ભવિતુર્બ્રાહ્મણસ્યૈકત્વસંખ્યયા વિશિષ્ટો બ્રાહ્મણ ઇત્યેતસ્માન્નામપદાદ્ગમ્યત
ઇત્યર્થઃ ।
આખ્યાતલક્ષણમાહ ।
ક્રિયાકાલયોગાભિધાયિ ક્રિયાપ્રધાનમાખ્યાતં ક્રિયાયાઃ કાલયોગઃ પૂર્વાપરીભાવઃ ।
કાલયોગાદ્ધિ સંભવતિ તદભિધાયિ ।
તદનેન પાક ઇત્યાદેર્નામપદાદ્
વ્યવચ્છિનતિ ।
એવમપિ ભુક્ત્વા ભોક્તુમિત્યાદાવપિ નામ્નિ પ્રસઙ્ગઃ ।
અસ્તિ હિ તત્રાપિ કાલાવધિપૂર્વાપરીભૂતકર્મક્ષણપ્રચયપ્રત્યયો ઽન્યથા ઓદનમિતિ કર્મસમ્બન્ધો ન સ્યાદ્
અત ઉક્તં ક્રિયાપ્રધાનમિતિ ।
સ્વનિષ્ઠા હ્યાખ્યાતાત્ ક્રિયા પ્રતીયતે નાન્યતન્ત્રા ।
ભોક્તુમિત્યાદૌ તુ ક્રિયાન્તરમન્તેણ ન પર્યવસ્યન્તીતિ ક્રિયા ગમ્યતે ।
વ્રજતીત્યાદૌ તુ ન તથા તદિદં ક્રિયાપ્રાધાન્યમ્ ।
તદનેન પચતિ પચેત પચ્યતે સ્થીયતૈત્યાદિ સર્વમાખ્યાતં સંગૃહીતં ભવતિ ।
ન ક્વ ચિદપિ નામ્નિ પ્રસઙ્ગઃ યદપ્યસ્ત્યાદિ નામાખ્યાતપ્રતિરૂપકં તત્રાપિ સન્નિત્યસ્યાર્થે સિદ્ધરૂપે તદ્વર્ત્તતે ન પુનઃ પૂર્વાપરીભૂતક્રિયાર્થત્વમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યસ્માન્નામ્ના સર્વં પદં વ્યાપ્યત ઇતિ ।
( 311 । 6 ) બાહુલ્યં વ્યાપ્ત્યર્થઃ ।
પ્રાયેણ હિ વાક્યે બહૂનિ નામપદાનિ આખ્યાતં પુનરેકમેવૈકસ્મિન્ વાક્યે આખ્યાતભેદે વાક્યભેદાદિતિ ।
અધિકરણમાક્ષિપતિ ન પદાદર્થાધિગતિરિતિ ।
પદેન હિ વિશેષો વા ઽભિધીયતે સામાન્યં વા તત્ર વિશેષાભિધાનં તાવદ્ દૂષયતિ ।
વિશષ ઇતિ ।
અનવસ્થાનમનવધારણમિતિ ।
સામાન્યાભિધાનમાસ્થાયાહ ન પદસ્યેતિ ।
દૂષયતિ ન સામાન્યસ્યેતિ ।
વ્યવહારાય હિ વાક્યમુચ્ચારયન્તિ વૃદ્ધાઃ
ન તુ વ્યસનિતયા ।
ન ચાસ્તિ સામાન્યસાધ્યઃ કશ્ચિદ્વ્યવહારઃ કિં તુ સર્વો વ્યવહારો વિશેષસાધ્યઃ ।
ન ચાસ્ય પદં વાચકં તદ્વાક્યમેવ વાક્યાર્થસ્ય વાચકમિતિ ત પદાર્થચિન્તાવસર
ઇત્યાક્ષેપાર્થઃ ।
સમાધત્તે ન સામાન્યવિષયત્વેસતીતિ ।
ન તાવત્પદાતિરિક્તમસ્તિ વાક્યં નામેત્યુક્તમધસ્તાત્ ।
ન ચ વર્ણમાલૈવ પદાર્થપ્રતિપાદનાવાન્તરવ્યાપારાનપેક્ષા વાક્યાર્થબોધિનીતિ યુક્તમ્ ।
અનપેક્ષિન્તસંકેતગ્રહાયાસ્તદવબોધનં પ્રથમશ્રાવિણો ઽવિદિતસંકેતસ્ય વાક્યાર્થબોધપ્રસઙ્ગઃ ।
યતઃ સંકેતગ્રહાપેક્ષત્વે વાક્યાર્થેન સહાનન્ત્યવ્યભિચારાભ્યાં વાક્યસંકેતગ્રહાસંભવ
ઇત્યકામેનાપિ પદાનાં સ્વાર્થે સંકેતો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
તસ્માત્પદાનાં સામપાન્યમર્થસ્તત્પ્રતિપાદનાવાન્તરવ્યાપારાણાં ચ યથા વાક્યાર્થપ્રતિપાદકત્વં તથા ઽસ્માભિસ્તત્ત્વબિન્દૌ નિપુણતરમુપપાદિતમ્ ।
સેયં પદાત્સામાન્યપ્રતીતિર્ગૌરિતિ વા અશ્વ ઇતિ વા સર્વગબીષુ સર્વાશ્વેષુ વોપસર્પન્તી શુક્લ ઇતિ કૃષ્ણ ઇતિ વા વિશેષશ્રુત્યાપવ નિયમ્યતૈત્યર્થઃ ।
પૃચ્છતિ કથં પુનરિયમિતિ ।
તિષ્ઠતિ ગચ્છતીત્યાદયો ઽપિ ન પદત્વેન વિશેષે વર્ત્તિતુમર્હન્તિ સમ્બન્ધગ્રહણાસમ્ભવાત્ ।
તસ્માદેતે ઽપિ સામાન્યવચના ઇતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરં નૈવેયમિતિ ।
તદેવં પદસ્ય સામાન્યવાચકત્વનિશ્ચયાદાકૃતિવ્યક્ત્યો શ્ચ પદાત્પ્રતીતેર્વાદિનાં વિપ્રતિપત્તેર્ભવતિ સંશયઃ ।
કિં ત્રિતયમર્થ આહો અન્યતમ ઇતિ ।
એથં તાવત્સામાન્યાવગમાદ્વાચકત્વં નિશ્ચિત્ય ચિન્તાન્તરાવતારો દર્શિતઃ ।
સંપ્રતિ દ્વિતયાવગમાત્પદસ્ય વાચકત્વશઙ્કૈવ નાસ્તિ તસ્માદ્યુક્તશ્ચિન્તાન્તરાવતાર
ઇત્યાહ ભવતુ વેતિ ।
પ્રતીતિવસિદ્ધમનુજાનાતિ ક્રિયા ચ તત્સાધનં ચતિ ।
ભવિતા ગૌરિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,2.58:: વ્યક્ત્યાકૃતિજાતિસંનિધાવુપચારાત્ સંશયઃ ॥
કિમન્યતમઃ પદાર્થ
ઉતૈતત્સર્વમિતિ ભાષ્યમ્ ।
તત્રાન્યતમાર્થમાહ વાર્ત્તિકકારઃ ।
કિં વ્યક્તિરિતિ ।
( 312 । 9)

ન્ય્સ્_2,2.59: યાશબ્દસમૂહત્યાગપરિગ્રહસંખ્યાવૃદ્ધ્યપચયવર્ણસમાસાનુબન્ધાનાં વ્યક્તાવુપચારાદ્ વ્યક્તિઃ ॥
અત્ર યાશબ્દાદિપ્રયોગસામર્થ્યાદ્વ્યક્તિરેવ પદાર્થ ઇત્યેકે મન્યન્તે ।
સ્યાદેતત્ ।
વ્યક્તિવદાકૃતિરપિ ભિદ્યતૈત્યાકૃતેરપ્યભિધાયકં કસ્માન્ન ભવતીત્યત
આહ ।
આકૃતેરપીતિ ।
ગોત્વં ચ જાતિરુપાધિર્મવિષ્યતિ તેન નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચોપાધેરભિધાનમ્ ।
અનભિહિતસ્યાપિ તચ્છબ્દેનોપહિતાવચ્છેદકત્વદર્શનાત્ ।
યથા ગાર્ગિકયા શ્લાઘતૈત્યત્ર શ્લાઘોપાધિવિહિતો વુઞ્ ન શ્લાઘામાહેતિ ભાવઃ ।
ન્ય્સ્_2,2.60: ન તદનવસ્થાનાત્ ॥
તમિમં વ્યક્ત્યભિધાનનિયમવાદિનમપાકરોતિ ।
નાનેનેતિ ।
ન્ય્સ્_2,2.61: સહચરણસ્થાનતાદર્થ્યવૃત્તમાનધારણસામીપ્યયોગસાધનાધિપત્યેભ્યો બ્રાહ્મણમઞ્ચકટરાજસક્તુચન્દનગઙ્ગાશાકટાન્નપુરુષેષ્વતદ્ભાવે ઽપિ તદુપચારઃ ॥
નાપ્રતીત ઉપાધિરુપહિતાવચ્છેદાય પ્રભવતિ ।
ન ચ ગાર્ગિકયેત્યત્રોપાધિર્વુઞાભિહિતો ઽપિ ન પ્રતીયતે શ્લાઘત ઇતિ પદાન્તરેણ તસ્યાભિધાનાત્ ।
યત્ર તુ શ્લાઘત ઇતિ ન પ્રયુજ્યતે ન તત્ર વુઞોભાવાભિધાયિનઃ સાધુત્વમસ્તિ ।
સેયં વ્યધિકરણે ઽનુપાધૌ ગતિઃ ।
સમાનાધિકરણે તુ પશ્વાદાવુપાધૌ પ્રત્યયાન્તશબ્દવાચ્યત્વમેવ ।
યથા દૃતિહરિઃ શ્વેતિ ।
અત્ર હિ દૃતિહરિરિત્યેતાવતૈવ પશૌ લબ્ધે તદ્વિશેષનિયમાર્થ શ્વેતિ પ્રયુજ્યતે ।
ન ચ પ્રયોગાદેવોપાધેર્ગમ્યમાનત્વાદનભિધાનં સાંપ્રતમ્ ।
તદુપાધ્યનભિધાયિનસ્તત્ર પ્રયોગનિયમસ્ય પર્યનુયોજ્યત્વાત્ ।
અનનુયોજ્યત્વે અનાદેર્લોકપ્રયોગસ્ય સર્વેષામેવ શબ્દાનામનભિધાયકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રયોગનિયમાદેવ હિ તેભ્યો ઽપ્યર્થો ઽવગમ્યતે ।
અથાપ્રતિપાદકસ્ય પ્રયોગનિયમો નોપપદ્યત ઇતિ યત્ર પ્રયોગસ્તત્પ્રતિપાદકત્વમિત્યભ્યુપેયતે તદુપાધાવપિ સમાનમ્ ।
તથા ચ સ્મરતિ ભગવાન્કાત્યાયનઃ
તદન્તવાચ્યઃ સમાનશબ્દો ઽયમિતિ ।
સમાનશબ્દઃ સમાનાધિકરણશબ્દો ય ઉપાધિરસૌ પ્રત્યયાન્તશબ્દવાચ્ય
ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્વ્યક્તિનિયમે અપ્રતીતા જાતિરશક્તા ।
ન ચ ગોશબ્દાદન્યદસ્યાઃ પ્રત્યાયકમસ્તીતિ સા ઽપિ તેન પ્રત્યાયનીયેતિ સિદ્ધં ન વ્યક્તિમાત્રં પદાર્થ ઇતિ

કટાર્થેષુ વીરણેષુ વ્યૂહ્યમાનેષ્વિતિ ભાષ્યમ્ ।
કટં કરોતીતિ નિર્વર્ત્યસ્ય કટસ્ય કર્મત્વમનુપપન્નં કારકાધિકારીયત્વાત્ કર્મસંજ્ઞાયાઃ,
ક્રિયાનિમિત્તસ્ય ચ કારકત્વાત્ ।
અસિદ્ધસ્ય ચ ક્રિયાયાઃ પૂર્વં નિમિત્તભાવાયોગાત્ ।
તસ્માત્તાદર્થ્યનિમિત્તાદેવ કટશબ્દઃ કટાર્થેષુ વીરણેષુ વ્યૂહ્યમાનેષુ વર્તતે ।
વીરણાનાં ચ વા રચ્યમાનાનામસ્તિ કટક્રિયાપૂર્વભાવિત્વેન નિમિત્તભાવ ઇતિ

ન્ય્સ્_2,2.62: આકૃતિસ્ તદપેક્ષત્વાત્ સત્ત્વવ્યવસ્થાનસિદ્ધેઃ ॥
યદિ ન જાત્યા વિના વ્યક્તિનિયમ ઇતિ જાતિરભિધેયા હન્ત ભોઃ સા ઽપ્યાકૃત્યા નિયન્તવ્પયેત્યાકૃતિરેવાભિધીયતામિત્યાહ ।
યદિ તર્હીતિ ।
( 314 । 9 ) એતદપિ દૂષયતિ ।
અત્રાપિ તદેવોપસ્થિતં ન તદનવસ્થાનાદિતિ ।
સંસ્થાનેનાપિ વ્યજ્યમાનાં જાતિરેકાર્થસમવાયાદ્વ્યજ્યતે ચ વ્યવસ્થાપ્યતે ચ ।
સા તુ વ્યક્તિસંસ્થાનાભ્યાં વ્યાવર્તમાનાભ્યામનુવર્તમાના ઽભિન્નબુદ્ધ્યા ઽવસીયતે ।
તાદૃશી ચ વ્યક્તિસંસ્થાનાભિધાનાનપેક્ષેણાપિ પદેન શક્યા બોધયિતું, સંસ્થાનં તુ વ્યક્તિવદ્ભિન્નમાનન્ત્યવ્યભિચારાભ્યામશક્યસંકેતગ્રહણં જાત્યભિધાનમપેક્ષ્ય ન શક્યં પદેનબોધયિતુમિતિ ન સંસ્થાનાપરનામાકૃતિઃ પદાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
નાપિ જાતિદ્વારેણ વ્યક્તિવદાકૃતિઃ પદાર્થો જાત્યા સહાસમ્બન્ધાદિત્યાહ ।
યસ્ય ચ જાત્યા યોગ ઇતિ

ન્ય્સ્_2,2.63: વ્યક્ત્યાકૃતિયુક્તે ઽપ્ય્ અપ્રસંગાત્ પ્રોક્ષણાદીનાં મૃદ્ગવકે જાતિઃ ॥
અસ્તુ તર્હિ જાતિરેવ પદાર્થઃ તત્ર હિ સુકરઃ સંકેતગ્રહઃ વ્યભિચારાભાવાદિતિ ।
વ્યક્ત્યાકૃત્યોસ્તુ વ્યભિચારઃ જાત્યભિધાયિનો વ્યક્તાવાકૃતૌ ચૌપચારિકઃ પ્રયોગો ભવિષ્યતીત્યભિપ્રાયેણાહ ।
અસ્તુ તર્હીતિ ।
શેષમસ્યાતિરોહિતાર્થમ્ ।
એકમનેકત્ર વર્ત્તત ઇતિ પ્રતિજાનાનોપવ નાનુયોક્તવ્યઃ ।
ઉભયેન વ્યાઘાતાદિતિ ।
( 318 । 13 ) યદ્યેકમનેકત્ર વર્તમાનં પ્રતિવ્યક્તિ સર્વાત્મના વર્તત ઇતિ કિં ત્વનેકમનેકત્ર વર્તત ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં ચાનુયોગાધિકરણવ્યાઘાતઃ ।
અથૈકમનેકત્ર વર્તમાનં પ્રતિવ્યક્ત્યેકદેશેન વર્ત્તતે તથા ઽપિ નૈકમનેકત્ર વર્તતે કિં ત્વનેકમનેકત્રેતિ એકદેશાનામનેકત્વાદિતિ ।
સો ઽયમુભયેન વ્યાઘાતઃ ઉક્તો ઽવયવિવાદે

ન્ય્સ્_2,2.64: નાકૃતિવ્યક્ત્યપેક્ષત્વાજ્જાત્યભિવ્યક્તેઃ ॥
ન્ય્સ્_2,2.65: વ્યક્ત્યાકૃતિજાતયસ્તુ પદાર્થઃ ॥
તદેવમન્યતમાભિધાનનિયમં નિરાકૃત્યાનિયમાભિધાનં સિદ્ધાન્તમાહ ।
વ્યક્ત્યાર્--થઃ ( સૂ. 65 ) ॥
ઇદમત્રાકૂતમ્ ।
ગોશબ્દોચ્ચારણાનન્તરં વિદિતસંગતેરેકપદે વ્યક્ત્યા કૃતિજાતિનિર્ભાસઃ પ્રત્યય ઉદયમાસાદયતિ ન પુનર્યથા ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ પ્રતિવસતીત્યત્ર ગૌર્વાહીકં ઇત્યત્ર વા ગઙ્ગાત્વગોત્વાવગમોત્તરકાલં વાક્યાર્થે તત્સમ્બન્ધાનુપપત્તેસ્તદવિનાભાવેન વા લક્ષ્યમાણગુણયોગેન વા તીરં વાહીકો વા ઽવગમ્યતે તથેહાવગતિઃ ।
પ્રયોગપ્રાચુર્યાદત્યન્તાભ્યાસેનાતિશીઘ્રતયા સન્નપિ પ્રત્યયક્રમો ન લક્ષ્યતે ।
શીઘ્રતરબાણહેતુકશતપત્રશતવ્યતિભેદવદિતિ ચેત્ ।
ન અસતિ બાધકે બલવતિ પ્રત્યયાભેદપ્રથાયામન્યથાકરણાયોગાત્ ।
તથાચ સતિ ન ક્વ ચિદપ્યભેદો ઽવતિષ્ઠેત તથા ચ ભેદો ઽપિ ન સ્યાદ્ અભેદશ્રયત્વાદ્ભેદસ્ય ।
અપિ ચ ન રૂપિશૂન્યા રૂપાવગતિઃ રૂપં ચ દ્રવ્યસ્ય જાતિઃ તેન રૂપ્યમાણત્વાદ્ રૂપિ દ્રવ્યમ્ ।
ન ચ યેન યદ્રૂપ્યતે તદનવગમે તદવગમઃ ।
યથા નાર્થમન્તરેણ બુદ્ધેરુપલમ્ભનં,
તસ્માજ્જાત્યુપલમ્ભો દ્રવ્યોપલમ્ભૈકદેશો ન દ્રવ્યોપલમ્ભમન્તરેણ કેવલઃ સમ્ભવતિ ।
તસ્માદેકીપલમ્ભગોચરત્વાન્ન જાતિજાતિમતોર્લક્ષ્યલક્ષણભાવઃ સ ચોપલમ્ભઃ શબ્દજ્ઞાનાનન્તરં જાયમાનઃ શાબ્દઃ ।
ન ચ વાચ્યમેકોપલમ્ભગોચરત્વે ઽપિ જાતિવ્યક્ત્યોર્જાતિરેવ વાચ્યા ન વ્યક્તિઃ
એકવાચ્યત્વે ઽપ્યુભયોપલમ્ભોપપત્તાવુભયવાચ્યત્વકલ્પનાનુપપત્તેરિતિ ।
કાર્યવ્યઙ્ન્યં હિકારણાનાં સામર્થ્યં કાર્ય એવ નાકાર્યે ।
કાર્યં ચાનુભવઃ સ ચૈક
એવેતિ ન સામર્થ્યભેદકલ્પના ।
તદ્દ્વારેણ તુ કર્મણ્યપ્યુચ્યતે પદમર્થે સમર્થમિતિ કાર્યં ચ દ્વારમેકમિતિ વિષયભેદે ઽપિ સામર્થ્યમેકમેવેતિ ।
અપિ ચપુરુષસઙ્કેતાપેક્ષવૃત્તીનાં પદાનાં ન કિં ચિત્સામર્થ્યં નામ પ્રમાણગોચરઃ યદેકમનેકં વા સ્યાત્ ।
એતેન નિરૂઢલક્ષણાયાં શબ્દસ્ય જાત્યભિધાનોપક્ષીણસ્ય ન વ્યક્તિસામર્થ્યં કલ્પનીયમ્ ।
અન્યત્રાવ્યાપૃતસ્ય તત્રાર્થસ્યૈવ સામર્થ્યમિતિ યદાહુસ્તદપિ નિરસ્તમ્ ।
સ ખલ્વર્થઃ પ્રતીતો વા વ્યક્તિં ગમયેદ્ અપ્રતીતો વા ।
અપ્રતીતસ્ય ગમકત્વે સર્વદૈવ વ્યક્ત્યવગતિપ્રસઙ્ગઃ કારણસ્ય નિત્યત્વાત્ ।
પ્રતીતસ્ય ગમકત્વે દુરુત્તરમાત્માશ્રયત્વં ન હિ જાતિપ્રત્યયાદન્યો વ્યક્તિપ્રત્યય ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્સાધુ પારમર્ષંસૂત્રં વ્યક્ત્યાકૃતિજાયસ્તુ પદાર્થ ઇતિ ।
સંપ્રત્યન્યાપોહપદાર્થવાદિનમુત્થાપયતિ ન વ્યક્ત્યાકૃતિજાતયસ્તુ પદાર્થ ઇતિ કે ચિદિતિ ।
( 321 । 3 ) અથ દ્રવ્યાદિવૃત્તિત્વાદિતિ ।
ગવાશ્વસ્ય તુ નાશ્રયાશ્રયિભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
જાતિમન્માત્રાભિધાયકો ઽપિ સચ્છબ્દો ન ભવતિ ।
કસ્માત્ અસ્વતન્ત્રત્વાદિતિ ।
જાતિમન્તો ઘટપટાદયઃ, ચ ચૈતે ઘટાદિશબ્દાદિવ નિરપેક્ષાત્સચ્છબ્દાત્પ્રતીયન્તે કિં તુ સચ્છબ્દાદ્
ઘટાદિષુ બુદ્ધિઃ પરિપ્લવતે ઘટાદિશબ્દાપેક્ષસ્તુ સચ્છબ્દો ઘટાદિનિશ્ચયહેતુઃ ।
તસ્માત્
ઘટાદિશબ્દપરતન્ત્રત્વાન્ન તદ્વતો વાચક ઇત્યર્થઃ ।
અથ વેતિ ।
યદ્યત્ર પ્રરતન્ત્રં વર્તતે તત્તસ્ય ન વાચકં યથા ગઙ્ગાગવાદિશબ્દાસ્તીરવાહીકાદેઃ ।
તથા ચ જાતિશબ્દા જાતિમતિ ।
તસ્માન્ન જાતિમદ્વાચકાઃ તે હિ જાતિમપેક્ષ્ય જાતિમતિ વર્તન્ત ઇતિ તાદૃશં પારતન્ત્ર્યમિત્યર્થઃ ।
અથ જાત્યનપેક્ષં કસ્માન્ન તદ્વતિ વર્તતતૈત્યત
આહ ।
ઉક્તં ચાત્રતિ ।
( 321 । 3 ) અસ્તુ તર્હ્યૈપચારિક
એવ તદ્વતિ પ્રત્યય ઇત્યત આહ તદ્વતિ ચેતિ ।
યથાધિપત્યલક્ષણો ગુણઃ સ્વામિનો જિતકાશિનિ ભૃત્યે ઽપ્યસ્તીતિ તત્ર સ્વામિશબ્દઃ પ્રર્વતતે ન તથા જાતિગુણયોગો વ્યક્તેરિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ અન્યશબ્દો ઽન્યત્ર વર્તમાનઃ પ્રથમં તાવદન્યધિયમુત્પાદયતિ અથાન્યત્ર વર્તતે યથા ગોશબ્દો ગવિ બુદ્ધિમુત્પાદ્ય વાહીકે વર્તતે ।
ન ચેહ જાતિશબ્દો જાતૌ તદ્વ્યતિક્રમેણ પ્રવૃત્તઃ ન ચૌપચારિકસ્ય વૃત્તિયૌગપદ્યમિત્યાહ ।
ક્રમવૃત્ત્યભાવાત્ યુગપદસંભવાચ્ચ ।
ગુણોપરાગં દૂષયતિ ।
અયથાર્થજ્ઞાનોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ગુણોપરાગાદ્યથા નીલઃ સ્ફટિક ઇતિ જ્ઞાનમેવં સર્વમેવ શાબ્દઞ્જ્ઞાનં વિના બાધકમયથાર્થમેવ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
એકસ્વલક્ષણાભિધાનં દૂષયતિ ।
અસાધારણેતિ ।
અશક્યસમયત્વાચ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તદેવમન્યાપોહવાદિનમુત્થાપ્ય દૂષયતિ ।
અત્રાસ્માભિરિતિ ।
વ્યક્ત્યાકૃતિજાતયસ્તિસ્ત્રો ઽસ્માકં પદાર્થઃ ।
ગુણપ્રધાનભાવસ્તુ ક્વ ચિદેવ કસ્ય ચિત્ જાતિમદ્વ્યક્ત્યભિધાને દ્વિવિધમપ્યસ્વાતન્ત્ર્યં ન સંભવતિ શબ્દાનામ્ ।
ન તાવદ્વ્યકિજ્ઞાને જનયિતવ્યે તદર્થં જાતિજ્ઞાનં પૂર્વમપેક્ષન્તે શબ્દઃ ઇતિ સંભવતિ ।
દ્વયોરપ્યેકજ્ઞાનવેદ્યત્વનિયમેન પૌર્વાપર્યાયોગાત્ ।
નાપિ વિશેષવાચકં પદં વિના જાતિશબ્દાનાં બુદ્ધિપરિપ્લવાત્તદ્વિનિશ્ચયાય વિશેષશબ્દાપેક્ષયા સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ।
સ્વવિષયે જાતિશબ્દાદ્બુદ્ધેરપરિપ્લવાત્ ।
જાતિમદ્વ્યક્તિમાત્રમસ્ય હિ વિષયો ન ચાત્ર બુદ્ધિપરિપ્લવઃ ।
વ્યક્તિનિયમસ્તુ વિષય ઇતિ ન તત્ર બુદ્ધિપરિપ્લવો દુષ્યતિ ।
દૂરાદ્ધિ આરોહપરિણાહવદદ્રવ્યમાત્રં ગોચરઃ પ્રત્યક્ષસ્ય ન તુ સ્થાણુઃ પુરુષો વા ।
ન ચાત્ર બુદ્ધિપરિપ્લુતિઃ પ્રત્યક્ષક્ષતિં કાં ચનાવહતિ ।
ન ચાસ્મિન્ પક્ષે જાતિશબ્દો વ્યક્ત્યાકૃત્યોઃ પરશબ્દો યેનૌપચારિકઃ સ્યાત્ ।
ન ચ સામાનાધિકરણ્યં ન કલ્પતે જાતિવ્યક્તિપદયોરેકાર્થાભિધાયિનોર્વૈયધિકરણ્યાયોગાત્ ।
તસ્માત્સર્વમવદાતમ્ ।
એવમનેકાન્તવાદે પરોક્તદોષાપ્રસઙ્ગમભિધાય દૂષણવાક્યં પરોક્તં દૂષયન્ દોષાભાવમાહ ।
ન વેતૈ દોષા ઇતિ ।
સત્તાશબ્દ ઇતિ સત્તાયાઃ શબ્દ
ઇતિ વા વિગ્રહઃ સત્તારૂપઃ શબ્દ ઇતિ વાનપવ તત્ર પૂર્વસ્મિન્કલ્પે સત્તાયા ન વાચકઃ સત્તાશબ્દ
ઇતિ વ્યાઘાતઃ ।
ઉત્તરસ્મિન્કલ્પે ન વાચકઃ સત્તાયા ઇત્યનેન વ્યાઘાતઃ સત્તાયા ઇત્યનેન શબ્દેન સત્તામભિધત્સે અથ ચ તસ્ય વાચકો ન સત્તાશબ્દ
ઇતિ બ્રૂષે તતો વ્યાઘાતઃ સત્તાશબ્દ ઇતિ ચોપલક્ષણાર્થં સત્તાનયા ન વાચક ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
શઙ્કતે ભવદભિપ્રાયેણેતિ ।
નિરાકરોતિ ।
નેતિ ।
યદ્યસ્મદભિપ્રાયાર્થં પ્રતિપદ્યસે અર્થપ્રતીત્યધીનો ઽભ્યુપગમ ઇતિ અભ્યુપગમં બ્રૂષે તત્તથા ચ ન નિષેદ્ધુમર્હસીતિ ભાવઃ ।
અથ નિષેદ્ધું પ્રત્યેમિ ન પુનરભ્યુપૈમીત્યાશઙ્ક્યાહ યચ્ચેદમિતિ ।
( 322 । 4 ) દૂષયતિ તદપિ નેતિ ।
અતથાભૂતસ્યાપુરુષભૂતસ્ય સ્થાણોસ્તથાભાવિભિઃ પુરુષૈઃ સામાન્યં સત્યધ્યારોપિતઃ પુરુષત્વાદિધર્મો યસ્ય સ તથેત્યુક્તઃ તસ્ય પ્રધાનમર્થઃ પુરુષઃ તદકારાપ પ્રતીતિરિત્યર્થઃ ।
સત્તાયાઃ પ્રધાનસાધનવાચિનેતિ ।
પ્રધાનં સાધનં વ્યઞ્જકતયા ભવિતૃદ્રવ્યં તદ્વાચી ખલુ સચ્છબ્દઃ મત્તાશબ્દસ્તુ દ્રવ્યોપસર્જનભાવવાચી ન તસ્ય દ્રવ્યવાચિના સામાનાધિકરણ્યમિત્યર્થઃ ।
સામાનાધિકરણ્યાસિદ્ધિઃ સદ્દ્રવ્યશબ્દયોરિતિ ।
સિદ્ધિઃ પ્રતીતિઃ સા ભવન્મતે ન સ્યાદિતિ યદુક્તં કૈશ્ચિત્તદપ્યનેન સામાનાધિકરણ્યવ્યવસ્થાપનેન પ્રત્યુક્તમ્ ।

વ્યાખ્યાતોપ નિરાકાર્યત્વેન ।
સ્વયં પ્રકૢપ્તાં વાચોયુક્તિમિતિ ।
( 323 । 3 )
જાતિશબ્દ ઇતિ સદાદિશબ્દેષુ સ્વયં પ્રકૢપ્તા યા વચનવ્યક્તિસ્તાં પ્રતિષેધતિ તત્ર ચાસ્માકં સિદ્ધસાધનમિત્યર્થઃ ।
સચ્છબ્દો જાતિશબ્દસ્તસ્ય ભેદવાચકત્વં નાસ્ય સંમતમિતિ ભન્વાનો દેશયતિ ।
યદિ તર્હીતિ ।
સુગમઃ પરિહારઃ ।
તથા ઽપિ નાન્વયી ન વ્યતિરેકી ચેતિ ।
યે યે અનન્તા ન તે જાતિશબ્દવાચ્યા ઇતિ ન દૃષ્ટાન્તઃ ।
સર્વભેદપક્ષીકરણાત્ ।
નાપિ યો જાતિશબ્દવાચ્યો ન તત્રાનન્ત્યં યથા ગોત્વાદિકમિતિ શક્યંપ વક્તું જાતેરેવ ભવન્મતે વ્યોમારવિન્દાયમાનત્વાદિતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે અથાપીતિ ।
તથા સત્યન્વયી દૃષ્ટાન્તો લક્ષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નિરાકરોતિ ।
અયમપિ નેતિ ।
વિશેષણોપાદાનવિરોધાત્ ।
ન હિ ભેદમન્તરેણ કિં ચિદસ્તિ વસ્તુસદ યતો વિશેષણં વ્યાવર્ત્તયોદિતિ ભાવઃ ।
હેતુભાવાનભ્યુપગમાદિતિ ।
( 324 । 5 ) ન શબ્દો ઽર્થપ્રત્યાયને લિઙ્ગ યેન વ્યભિચારેણ દુષ્યતિ ।
ન ચ પ્રત્યાયકમાત્રં વ્યભિચારેણ દુષ્યતિ ચક્ષુરાદીનામપિ નીલાદિવ્યભિચારેણ પીતાદૌ વર્ત્તમાનતયા વ્યભિચારિણામપ્રત્યાયકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
સઙ્કેતગ્રહસ્તુ સત્યપિ ભેદાનાં વ્યભિચારે ચૈકૈકજાતિક્રોડીકૃતાનાં સુકર એવેતિ ભાવઃ ।
ભેદવાચકત્વપ્રતિષેધાદિતિ ।
ભેદવાચકત્વે નિષિદ્ધે દ્રવ્યવાચકત્વં નિષિદ્ધં ભવતિ દ્રવ્યસ્ય ભેદત્વાત્ ।
તતશ્ચ દ્રવ્યશબ્દ ઇતિ વ્યાઘાત
ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તોત્તરમેતત્ સચ્છબ્દદ્રવ્યશબ્દયોરેકવિષયત્વાદિતિ ।
વિશેષમાત્રં વિષયઃ સદાદિશબ્દસ્ય ન પુનર્નિયતો ઽયમેવ નાન્ય ઇતિ ભાવઃ ॥
સત્તાશબ્દેન દ્રવ્યગુણકર્માણિ નાક્ષિપ્યન્ત
ઇતિ ।
સામાનાધિકરણ્યયોગ્યતયેત્યર્થઃ ।
તદન્તરેણ તદનુપપત્તેઃ ।
આક્ષેપામાત્રં તુ શક્યં વક્તુમિત્યાહ ।
શક્યં વક્તુમિતિ ।
પૃષ્ટ્વાસચ્છબ્દસ્ય ગુણપ્રધાનભાવેન ત્રયોર્ ઽથા ઇતિ સૂત્રકારન્યાયેનાવધારયતિ ।
સદિતિ ચાયમિતિ ।
અર્થકૃત ઇતિ ।
અર્થઃ કાર્યં તત્કૃતઃ ।
તદુક્તં ભવતિ યસ્ય કાર્યેણ સમ્બન્ધસ્તત્પ્રધાનં યસ્ય કાર્યસમ્બન્ધાવચ્છેદકત્વં તદઙ્ગમિતિ ।
એતેનેતિ ।
( 325 । 9 ) અર્થત્રયાભિધાનેન ।
ન હિ સ્વામિપ્રત્યયો ભવતિ ભૃત્યે ।
અપિ તુ તદર્થક્રિયાકારિતયા સ્વામિવ્યપદેશમાત્રમિત્યર્થઃ ।
નાત્ર ક્રમો ન યુગપત્પ્રત્યય ઇતિ ।
( 326 । 3 ) ભેદાધિષ્ઠાને ક્રમયૌગપદ્યે નૈકસ્મિન્ વિશિષ્ટદ્રવ્યપ્રત્યયે સમ્ભવતિ ઇતિ ।
એતેનેતિ ।
શબ્દસ્ય સત્તાવિશિષ્ટદ્રવ્યબાચિત્વાભિધાનેનાયથાર્થજ્ઞાનોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાદિતિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
પરમાર્થસ્વચ્છધવલે હિ સ્ફટિકે નીલીદ્રવ્યોપધાનાન્નીલાપ્રત્યયો ભવતુ ભ્રાન્તઃ તસ્ય પરમાર્થતો નીલગુણાસમવાયાત્ ।
સત્તાસમવાયસ્તુ દ્રવ્યાદીનાં પારમાર્થિક
ઇતિ ન દ્રવ્યાદિષુ સદિતિ પ્રત્યયસ્ય મિથ્યાત્વમિત્યર્થઃ ।
ન હિ કશ્ચિચ્છબ્દ ઇતિ ।
સ્વલક્ષણાનામશક્યસમયતયા ન કશ્ચિદપિ શબ્દો ભવતા તદ્વાચકત્વેનાભ્યુપેયતૈત્યર્થઃ ।
ન ચ જાતિશબ્દસ્યેતિ ।
જાતેરભાવાદિતિ ભાવઃ ।
ન જાતિશબ્દો ભેદાનાં વાચકઃ કસ્ય તર્હીતિ પૂર્વં ભેદાન્પ્રધાનીકૃત્યોક્તં સમ્પ્રતિ તુ જાતિશબ્દાનિત્યેતાવતા અપૌરુક્ત્યમ્ ।
નાસ્તિ વિવાદ ઇતિ ।
( 327 । 20 ) અન્યાપોહજાત્યોર્લક્ષણાભેદે નાસ્તિ વિવાદ ઇત્યર્થઃ ।
દ્રવ્યસચ્છબ્દયોસ્તુ સામાનાધિકરણ્યં ન ચ શ્રેદવાચકાઃ શબ્દા ઇતિ વ્યાહતમિતિ ।
( 328 । 4 ) દ્રવ્યમિતિ હિ વિધિરૂપમેવં સદિત્યપિ વિધિરૂપં તચ્છબ્દૌ તયોર્વાચકૌ તયોરન્યાપોહાર્થત્વં વ્યાહતં વિધિશબ્દૌ ચાન્યાપોહાર્થાવિતિ ન સમ્ભવતિ ।
ન ચ ભેદાનભિધાયિનોઃ સામાનાધિકરણ્યમપિ યુજ્યતે ।
ભિન્નાભ્યાં હિ નિમિત્તાભ્યામેકસ્મિન્નર્થે ભેદરૂપે વર્તમાનૌ સમાનાધિકરણૌ ભવેતાં ભેદં ચેન્નાભિધત્તો નૈકત્ર વર્તેયાતામ્ ।
અવર્ત્તમાનૌ ચ ભિન્નપ્રવૃત્તિનિમિત્તપર્યવસિતૌ ગૌરશ્વ ઇતિવન્ન સમાનાધિકરણૌ ભવિતુમર્હતઃ ।
સો ઽયમપરો વ્યાઘાતઃ ।
ભેદાનભિધાનં ચ સામાનાધિકરણ્યં ચેતિ ।
તદનેન વ્યાઘાતદ્વયમુક્તં તદેતદ્વ્યાઘાતદ્વયં નિરાચિકીર્ષુરાશઙ્કતે ।
ઉપચારતો ન વ્યાઘાત ઇતિ ચેત્ ।
તદેતદ્વિભજતે દ્રવ્યસચ્છબ્દાવિતિ ।
તદનેન પ્રથમો વ્યાઘાતઃ પરિહૃતઃ ।
દ્વિતીયં વ્યાઘાતં શઙ્કિતા પરિહરતિ ।
તાવેતાવિતિ ।
બ્રૂતઃ પ્રતિપાદયતો ઽધ્યવસ્યત
ઇતિ યાવત્ ।
એતદત્રાકૂતમ્ ।
વિકલ્પયોનયો હિ શબ્દાસ્તદેવાભિનિવિશન્તે યદ્વિકલ્પાનાં ગોચરઃ ।
કાર્યકારણયોઃ સામાનાધિકરણ્યેન પ્રતિપત્તેઃ ।
ચતુષ્ટયી ચેયં વિકલ્પાનાં સદસદ્ધર્મિસદ્ધર્માવગાહિનાં જાતિઃ ।
ગૌરીશ્વરો નીલં નિત્ત્યમિત્યેવમાદીનાં ન ચ વિકલ્પાનાં ગોચરો યો વિકલ્પતે દેશકાલાવસ્થાભેદેનૈકત્વેનાનુસંધીયતે તદેવેદમિતિ ।
એવ ચ સ શબ્દગોચરઃ તત્ર શબ્દાનાં શક્યસઙ્કેતત્વાત્ ।
ન ચ સ્વલક્ષણાનિ ત્રૈલોક્યવિલક્ષણાન્યેવમિતિ ન વિકલ્પવિષયઃ ।
ન ચ સામાન્યં નામ કિં ચિદસ્તિ યદ્વિષયઃ સ્યાત્ ।
અત એવ ન તદ્વન્તિ સ્વલક્ષણાન્યપિ તેષાં સામાન્યાનામભાવે તદ્વત્તાયાઃ સ્વલક્ષણેષ્વભાવાત્ ।
અપિ ચાસ્તુ સામાન્યં વસ્તુસત્ તથા ઽપિ નિત્યત્વાદનુપકાર્યતયા સ્વલક્ષણાધારત્વાનુપપત્તિઃ
આધારત્વમપિ હિ કરણત્વમેવ ।
પતનધર્માણો હિ બદરાદયઃ કુણ્ડાદિભિરપતનધર્માણઃ ક્રિયન્ત ।
ન ચ નિત્યં ક્રિયત ઇતિ નાધેયમ્ ।
તથા વૃક્ષત્વશિંશપાત્વે સ્વતન્ત્રે એવ સામાન્યે સ્વશબ્દાભ્યામવગમિતે ન ગૌરશ્વર ઇતિવત્સામાનાધિકરણ્યં ભજેતામ્ ।
અપિ ચ ભવતુ નિત્યસ્યાપ્યુપકાર્યત્વેનાધેયત્વં તથા ઽપ્યેતદ્વિકલ્પનીયમ્ ।
કિં યેનૈવ સ્વભાવેન તત્સ્વલક્ષણં વૃક્ષત્વમુપકરોતિ તેનૈવ શિંશપાત્વમપિ અથ સ્વભાવાન્તરેણ ।
અથ હિ સ્વભાવાન્તરેણપ સ્વભાવભેદાદન્યત્સ્વલક્ષણં શિંશપાત્વાધારો ઽન્યચ્ચ વૃક્ષત્વાધાર
ઇતિ પુનરપિ ગૌરશ્વ ઇતિવત્સામાનાધિકરણ્યાભાવ
એવ ।
અથૈકેન સ્વભાવેન સ્વલક્ષણં સર્વસામાન્યોપકારિ તથાપિપવ સ્વભાવાભેદે તદુપકારાધીનસ્વભાવાનાં સામાન્યાનાં ચ મધ્યે એકસામાન્યવતઃ સ્વલક્ષણસ્ય એકેન શબ્દેન વિકલ્પેન વા ગ્રહણે સર્વેષાં તદેકોપકારનિબદ્ધસ્વભાવાનાં સામાન્યાનાં ગ્રહણાત્સદ્ દ્રવ્યપાર્થિવવૃક્ષશિંશપાવિકલ્પાનાં શબ્દાનાં ચ પર્યાયત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
યથાહ। ... એકોપકારકે ગ્રાહ્યે નોપકારાસ્તતો ઽપરે ।
દૃષ્ટ તસ્મિન્નદૃષ્ટા યે તદ્ગ્રહે સકલગ્રહ ...
ઇતિ ।
તસ્માન્ન સામાન્યવદ્ભેદગોચરા વિકલ્પાઃ ।
સ્વલક્ષણભેદગોચરત્વનિષેધેન જ્ઞાનગ્રાહ્યાકારગોચરત્વમપ્યપાસ્તમ્ ।
સ્વાકારમબાહ્યં બાહ્યમધ્યવસ્યન્ વિકલ્પઃ સ્વાકારબાહ્યવિષય
ઇતિ ચેત્ ।
યથાહ ... સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થે ઽર્થાધ્યવસાયેન પ્રવૃત્તિ ... રિતિ ।
અથ કો ઽયમધ્યવસાયઃ ।
કિં ગ્રહણમાહો સ્વિત્કરણમ્ ।
ઉત યોજના અથ સમારોપઃ ।
તત્ર સ્વપ્રતિભાસમનર્થમર્થં કથં ગૃહ્ણીયાત્ કુર્યાદ્વા વિકલ્પઃ ન હિ પીતં નીલં શક્યં ગ્રહીતું કર્તું વા શિલ્પિશતેનાપિ ।
નાપ્યગૃહીતેન સ્વલક્ષણેન સ્વાકારં યોજયિતુમર્હતિ વિકલ્પઃ ।
ન ચ સ્વલક્ષણં વિકલ્પગોચર ઇતિ ચોપપાદિતમ્ ।
ન ચ સ્વાકારમનર્થમર્થ આરોપયતિ ।

ન તાવદગૃહીતઃ સ્વકારઃ શક્ય આરોપયિતુમિતિ તદ્ગ્રહણમેષિતવ્યમ્ ।
તત્કિં ગૃહીત્વા આરોપયતિ અથ યદૈવ ગૃહ્ણાતિ તદૈવારોપયતિ ।
ન તાવત્ પૂર્વઃ પક્ષઃ ન હિ વિકલ્પજ્ઞાનં ક્ષણિકં ક્રમવન્તૌ ગ્રહણસમારોપૌ કર્તુમર્હતિ ।
ઉત્તરસ્મિંસ્તુ પક્ષે વિકલ્પસ્વસમ્વેદનપ્રત્યક્ષા દ્વિકલ્પાકારાદહઙ્કારાસ્પદાદનહઙ્કારાસ્પદં સમારોપ્યમાણો વિકલ્પો નાસ્વગોચરો ન શક્યો ઽભિન્નઃ પ્રતિપત્તું નાપિ બાહ્યસ્વલક્ષણૈકત્વેન શક્યઃ પ્રતિપત્તું વિકલ્પજ્ઞાનેન સ્વલક્ષણસ્ય બાહ્યસ્વયાપ્રતિભાસનાત્ ।
તસ્માદેષ વિકલ્પવિષયો ન જ્ઞાનંન જ્ઞાનાકારો નાપિ બાહ્ય ઇત્યલીક
એવાસ્થેયઃ ।
યથાહ ભદન્તધર્મોત્તરઃ। ... બુદ્ધ્યા કલ્પિકયા વિવિક્તમપરૈર્ યદ્રૂપમુલ્લિખ્યતે બુદ્ધિર્નો ન બહિરિતિ ... ।
તથાપિ વિકલ્પજ્ઞાનાદ્વાહ્યાભિમુખી પ્રવૃત્તિસ્તદર્થિનાં ન સ્યાત્ ।
તસ્માદલીકબાહ્યમેષાં વિષયઃ
બાહ્યભેદાગ્રહશ્ચાસ્ય બાહ્યત્વં ન પુનર્બાહ્યાભેદગ્રહઃ ।
વિકલ્પગોચરેવ બાહ્યે તદભેદગ્રહસ્યાશક્ત્વાત્ ।
તસ્માન્નિર્વિકલ્પકપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પાઃ
તદુપનીતબાહ્યસ્વલક્ષણભેદં સ્વગ્રાહ્યાલીકસ્યાગૃહ્ણન્તઃ
તદભિમુખં પ્રવર્ત્તયન્તિ વ્યવહર્તૄનર્થિનઃ પારર્ંયેણ તત્સમ્બન્ધાત્ ।
પ્રાપ્તેર્ન્ન વિસમ્વાદયન્તિ લોકમ્ ।
તેષાં ચ વિકલ્પવિષયાણાં ન તૈરેવ વિકલ્પૈઃ પરસ્પરતો ભેદો ગૃહ્યતે નાપિ વિકલ્પાન્તરૈરિતિ ભેદાગ્રહાદભેદમભિમન્યતે પુરુષઃ તદભેદાચ્ચાવમર્ષાણામ્ અભેદઃ
તદભેદાચ્ચ તદ્ધેતૂનામવિકલ્પધિયામભેદઃ
તદભેદાચ્ચ સ્વલક્ષણાનામવિકલ્પધીવિષયાણામપ્યભેદઃ ।
યથાઽહ। ... એકપ્રત્યવમર્ષસ્ય હેતુત્વાદ્ધીરભેદીની ।
એકધીહેતુભાવેન વ્યક્તીનામપ્યભિન્નતેતિ ...
॥ તત્ સિદ્ધમલીકં બાહ્યં વિષયોવિકલ્પાનાં શબ્દાનાં ચેતિ ।
તચ્ચેદમન્યવ્યાવૃત્તિરૂપં ભાવાભાવસાધારણ્યાચ્ચાત્યન્તીવલક્ષણાનીં સાલક્ષણ્યાપાદનાચ્ચ તાદ્રૂપ્યાનુભવાચ્ચ ।
તથા હિ યદ્ભાવાભાવસાધારણં તદન્યવ્યાવૃત્તિરૂપમેવ ।
યથાપ ઽમૂર્ત્તત્વં તત્ ખલુ વિજ્ઞાને ચ શશવિષાણે ચ સાધારણમ્ ।
તથા ચ વિવાદાધ્યાસિતા વિકલ્પવિષયાઃ ઘટપટાદય
ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
ગૌરસ્તિ ગૌર્નાસ્તીતિ હિ ભાવાભાવસાધારણો ગાવાદિવિકલ્પવિષયો વિધિરૂપસ્વલક્ષણવદ્ભાવાસાધારણ્યે નાસ્તીત્યનેન ન સંબધ્યતે વિરોધાત્ ।
અસ્તીત્યનેનાપિ ન સંબધ્યતે પૌનરુક્ત્યાત્ ।
ભાવાભાવસાધારણગ્રહણઞ્ચ નાનિમિત્તં નાપ્યન્યનિમિત્તં ન હિ વિધિરૂપવિષયસ્ય તત્સ્વરૂપવિષયસ્ય વા વિધિધર્માપાતિનસ્તત્ર નિમિત્તભાવઃ સંભવતિ ।
તસ્માન્નિમિત્તવત્તયા સાધારણગ્રહણં વ્યાપ્તં વિપક્ષાન્નિમિત્તવત્ત્વસ્ય વ્યાપકસ્યાનુપલબ્ધ્યા નિવર્ત્તમાનમન્યવ્યાવૃત્તિવિષયત્વેન વયાપ્યત ઇતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
અપિ ચાત્યન્તવિલક્ષણાનાં સાલક્ષણ્યમ્ અન્યવ્યાવૃત્તિકૃતમેવ ।
યથા ગવાશ્વમહિષમાતઙ્ગાનામત્યન્તવિલક્ષણાનામપિ સિંહવ્યાવૃત્યા સાલક્ષણ્યમ્ ।
તથા ચ બાહ્યસ્ય સ્વલક્ષણસ્ય વિધિરૂપસ્ય પરમાર્થસતો ઽપરમાર્થસતાત્યન્તવિલક્ષણેન સાલક્ષણ્યમિતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
બાહ્યંહિ વિધિરૂપમપ્યગોવ્યાવૃત્તમ્ ।
વિકલ્પવિષયો ઽપિ ચેદગોવ્યાવૃત્તસ્તતઃ સાલક્ષણ્યં નાન્યથા તથા ચ સાલક્ષણ્યમિતિ નિમિત્તવત્તયા વ્યાપ્તં તદનુપલબ્ધ્યા વિપક્ષાદ્વ્યાવર્ત્તમાનં સ્વસાધ્યેન વ્યાપ્યત ઇતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
અપિ ચાનુભૂયત એવ વિકલ્પવિષયો વ્યાવૃત્તિરૂપઃ ।
તથા હિ ।
તદપ્રતિભાસને ગાં બધાનેતિ દેશિતો ઽશ્વં બધ્નીયાદ્ ગોરશ્વાદ્પ ભેદેનાપ્રતિભાસનાત્ ।
પ્રતિભાસે વા કથં નાગોવ્યાવૃત્તિપ્રતિભાસઃ ।
તસ્માદન્યાપોહગોપચરૌ શબ્દવિકલ્પાવિતિ ।
તદેતદુક્તમ્ વાર્તિકકૃતા ।
તાવેતાવસદ્દ્રવ્યવ્યુદાસરૂપેણ પ્રવર્તમાનાવેકમર્થમધિકુરુત
ઇતિ ।
( 328 । 8 ) એકં સ્વલક્ષણમધ્યવસ્યતઃ અધ્યવસાયશ્ચ સ્વવિષયસ્ય સ્વલક્ષણાદ્ભેદેનાગ્રહ ઇત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે ।
જાતિસ્તાવદુપપાદિતસદ્ભાવા તત એવ તદ્વતીવ્યક્તિરપિ પરમાર્થસતી ।
સ્વાભાવિકશ્ચ સમ્બન્ધો વ્યક્તેર્જાત્યા સહ નોપકારમપેક્ષતે ।
અપિ ચાનિત્યસ્યાપ્યુપકાર્યતા ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગૌપપાદયિષ્યતે ।
યથા ચૈકોપાધિગ્રહે ઽપિ નોપાધ્યન્તરવિશિષ્ટગ્રહસ્તથોપપાદિતં પ્રત્યક્ષલક્ષણાવસરે ।
ન ચાત્યન્તાસતઃ કેન ચિદસદૂપસ્ય પ્રથોપપદ્યત- ઇતિ સારૂપ્યનિમિત્તાં ભ્રાન્તિમુપપાદયતા વાર્તિકકૃતોક્તમ્ ।
ઉપપાદિતં ચાસ્માભિઃ ।
તસ્માજ્જાતિમત્યો વ્યક્તયો વિકલ્પાનાં શબ્દાનાં ચ ગોચરઃ
તાસાં તદ્વૃત્તીનાં રૂપમતજ્જાતીયવ્યાવૃત્તમિત્યર્થઃ
અતસ્તદવગતેર્ન્ન ગાં બધાનેતિ ચોદિતો ઽશ્વાદીન્ બધ્નાતિ ।
ન ચ શબ્દાર્થસ્ય જાતેર્ભાવભાવસાધારણ્યં નોપપદ્યતે ।
સા હિ સ્વરૂપતો નિત્યા ઽપિ દેશકાલવિકીર્ણાનન્તવ્યક્ત્યાશ્રયતયા ભાવાભાવસાધારણી ભવત્યસ્તિનાસ્તિસમ્બન્ધયોગ્યા ।
વર્તમાનવ્યક્તિસમ્બન્ધિતા હિ જાતેરસ્તિતા અતીતાનાગતવ્યક્તિસમ્બન્ધિતા ચ નાસ્તિતેતિ ।
સંદિગ્ધવ્યતિરેકિત્વાદનૈકાન્તિકં ભાવાભાવસાધારણ્યમન્યથાસિદ્ધં ચેતિ ।
જાતિમતી વ્યક્તિર્વિકલ્પગોચરો નાલીકમિતિ કસ્ય વસ્તુના સહ સાદૃશ્યાયાન્યવ્યાવૃત્તિ--
રૂપતાસ્થીયતે ।
અપિ ચાલીકસ્ય સમસ્તસામર્થ્યવિરહિણો ઽત્યન્તવિસદૃશસ્ય સમર્થેન સ્વલક્ષણેન વિધિરૂપેણ કિં સાદૃશ્યમ્ ।
અન્યવ્યાવૃત્તિરિતિ ચેત્ ।
નન્વન્યવ્યાવૃત્તિર્ભાવિકી સ્વલક્ષણસ્ય સ્વભાવો વા અન્યો વા ન તત્સ્વભાવો વિધિરૂપેણ વિરોધાત્ ।
અવિરોધે વા વિધિનિષેધયોરેકત્વાદ્વિધિરૂપતાનિષેધેનાલીકસ્ય સ્વલક્ષણસારૂપ્યાયાન્યવ્યાવૃત્તિરૂપતોપપાદનમનર્થકમ્ ।
વિધિરૂપેણાનુચ્છેન તુચ્છસ્ય સારૂપ્યમનુપપન્નમિતિ ચેત્ ।
હન્ત ભોઃ સ્વલક્ષણસ્યાસ્તિ કિં તુચ્છમપિ રૂપં યેનાલીકસ્ય તુચ્છસ્ય સારૂપ્યં સ્યાત્ ।
તથા સત્યયમેકસ્ય સ્વલક્ષણસ્ય તુચ્છાતુચ્છવિરુદ્ધસ્વભાવદ્વયસમાવેશમભ્યુપગચ્છન્
શ્લાઘનીયપ્રજ્ઞો દેવાનાંપ્રિયઃ ।
ન ચ સ્વલક્ષણોદન્યવ્યાવૃત્તિરલીકમન્યવ્યાવૃત્તં સ્વલક્ષણેન સરૂપયતિ તથા સતિ હસ્તિમશકાવપિ રાસભઃ સરૂપયેત્ ।
ધર્મો ન ચ સ્વલક્ષણધર્મો વ્યાવૃત્તિર્ભવદ્ભિરભ્યુપેયતે ।
સ્યાદેતત્ ।
અધ્યવસીયમાનમપિ સ્વલક્ષણં ન પરમાર્થસત્, અપિ તુ તદપિ કલ્પિતં, તસ્માત્તસ્ય વિધિનિષેધરૂપતા ન વિરુધ્યતે, વસ્તુનિ હિ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસો વિરુધ્યતે નાવસ્તુનિ તેનાસ્ય વિધિરૂપપરિત્યાગેન નિષેધરૂપતામુપાદાયાલીકસ્ય સારૂપ્યમુપપદ્યતે ।
યથાઽહ--- ... યચ્ચ ગૃહ્યતે યચ્ચધ્યવમીયતે તે દ્વે અપ્યન્યબ્યાવૃત્તી ન વસ્તુન ...
ઇતિ ।
અથાલીકસ્ય સ્વલક્ષણસ્યાલીકસાદૃશ્યે કિં સિધ્યતિ ।
ન તાવત્ તત્ર પ્રવૃત્તિઃ અસતઃ પ્રવૃત્તિવિષયત્વાયોગાત્ ।
સતસ્તુ પ્રવૃત્તિવિકલ્પસ્ય ન સાદૃશ્યમસતા સાદૃશ્યે વા વૃથા અલીકસ્વલક્ષણાભ્યુપગમઃ ।
અથ ન વયમલીકં સ્વલક્ષણાન્તરમાતિષ્ઠામહે કિં ત્વલીકસ્યૈવ દાહપાકાદિકસામર્થયરોપમ્ ।
ન તત્સ્વલક્ષણં તસ્ય સર્વતો વ્યાવૃત્ત્યા અભિલાપસંસર્ગાયોગ્યત્વેન વિકલ્પજ્ઞાનપ્રતિભાસાભાવાત્ ।
અભિલાપસંસર્ગયોગ્યસ્ય ચાન્વયિનો ઽસ્વલક્ષણત્વાત્ ।

તસ્માત્સ્વાન્વયિનો ઽન્યવ્યાવૃત્તિરૂપસ્યાસમર્થસ્યાપિ સામર્થ્યં સમારોપ્ય તત્તદર્થિનો વ્યવહર્ત્તૄન્ પ્રવર્ત્તન્તે લોકવિકલ્પાઃ પારમ્પર્યેણ સમ્બન્ધાત્સમર્થં વસ્તુ પ્રાપયન્તો ન વિસંવાદયન્તિ લોકમિતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
અથાસ્ય અતદર્થક્રિયાસામર્થ્યારોપઃ કિં દૃષ્ટાર્થક્રિયાસ્વલક્ષણસાલક્ષણ્યેનાહો સ્વિદનાદિવાસનાવશાત્ ।
તત્ર સ્વલક્ષણેન સર્વતો વ્યાવૃત્તેન સમર્થેન સમસ્તસામર્થ્યવિરહિણો ઽન્વયિના ન કિઞ્ચિદસ્તિ સારૂપ્યમ્ ।
અન્યવૃત્ત્યા તુ સારૂપ્યે વિધિરૂપેણાપિ પ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્યાસ્તતો ભેદાભાવાદિત્યુક્તમ્ ।
અનાદિવાસનાવશાત્તુ તદારોપે પ્રથમદર્શને ઽપિ નાલિકેરદ્વીપાગતસ્ય વહ્નૌ દાહપાકાદિસામર્થ્યજ્ઞાનપ્રસઙ્ગઃ ।
વહ્નિસ્વલક્ષણાદ્દાહપાકાદિકારિણો ભેદાગ્રહાદલીકસ્ય તદ્રૂપસમારોપ ઇતિ ચેત્ ।
કિં સ્વલક્ષણે ગૃહ્યમાણે અથાગૃહ્યમાણે ।
ન તાવદ્ગૃહ્મમાણે તસ્ય વિકલ્પજ્ઞાનગોચરત્વાભાવાદિત્યુક્તમ્ ।
તત્સમયભાવિ ત્વવિકલ્પકં તત્ત્વં ગૃહ્ણદપિ ન વિકલ્પે સ્વવિષયં નિવેશયતિ ।
તસ્ય તતો ઽન્યત્વેન તદ્વાર્ત્તાનભિજ્ઞત્વાત્ ।
એવં વિકલ્પજ્ઞાનમપિ સમનન્તરોત્પન્નનિર્વિકલ્પકવ્યાપારપારમ્પર્યે ઽપિ ન સ્વલક્ષણં ગોચરયિતુમર્હતિ ।
તસ્યાભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસવિષયત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
સમનન્તરપ્રત્યયાદવિકલ્પાદુત્પત્તેસ્તદ્વ્યાપારપારમ્પર્યાદતદ્ગોચરો ઽપિ તદ્ગોચર ઇવાભાસત ઇતિ ચેત્ ।
અનુભવવાસનાભાવેષુ ભેવદપીયં ગતિર્ન તુ પરોક્ષાભાવાવગાહિષ્વવિદ્યાવાસનાપ્રભવેષુ સંભવતિ ।
અપિ ચાનુભવવાસનાપ્રભવસ્યાપિ તદ્ગોચરત્વાભિમાનસ્તસ્મિન્નપ્રથમાને તદુત્પત્તિમાત્રાન્ન ભવિતુમર્હતિ ।
અગૃહ્યમાણે તુ વહ્નિસ્વલક્ષણે તતો ભેદાગ્રહેણ તદ્રૂપારોપે ત્રૈલોક્યરૂપારોપપ્રસઙ્ગો નિયમહેતોરભાવાત્ ।
ન હિ તદાનીમગૃહ્યમાણતયા ત્રૈલોક્યાદ્વહ્નિસ્વલક્ષણસ્ય કશ્ચિદ્વિશેષઃ
વહ્નિસ્વલક્ષણવિષયનિર્વિકલ્પકપ્રભવત્વેન તસ્મિન્નિયતે અવિદ્યાવાસનાપ્રભવેષુ પ્રધાનેશ્વરાદિવિકલ્પેષુ તદભાવ ઇતિ નિયમો ન સ્યાત્ ।
ન ચાગ્રહેણ તદારોપસંભવ ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદલીકસ્ય બાહ્યત્વં વિકલ્પગોચર ઇતિ રિક્તં વચઃ ।
અપિ ચ જ્ઞાનાકારવત્સ્વલક્ષણવચ્ચાલીકગ્રાહ્યત્વમપિ ન વિકલ્પગોચરો ભવિતુમર્હતિ ।
એતદ્ધિ કલ્પનાધીનમુત્પન્નાયાં કલ્પનાયામુત્પન્નમિવ વિનષ્ટાયાં નષ્ટમિવ વિકલ્પનાભેદ ભિન્નમિવ ન શક્યમેકત્વેન પ્રતિકર્ત્તુમ્ ।
ભેદાનવમર્ષાદિતિ ચેત્ ।
કિમસ્યાનવમૃષ્ટમપિ તત્ત્વમ્ ।
ઓમિતિ ચેત્ ।
ન તર્હિં કલ્પિતમ્ ।
નનુ નાસ્ય ભેદો ઽપિ સ્વાભાવિકઃ સ્વાભાવિકો હિ ભેદાભેદાભ્યાં યુજ્યતે ન ત્વલીકમ્ ।
મા ભૂદ્ભેદો ઽસ્ય સ્વાભાવિકઃ કલ્પનાધીનં તુ તદલીકં તદ્ભેદાદ્ભિન્નં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
અન્યથા તદધીનત્ત્વાપત્તેઃ ।
ઇદમેવ હિ તસ્ય વિકલ્પિતસ્ય કલ્પનાધીનત્વં યત્કલ્પનાભેદાભેદાનુવિધાનં નામ તદધીનત્વે તુ કલ્પિતત્વાનુપપત્તેરનલીકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તન્મા નામ ભૂતામસ્ય સ્વાભાવિકે નાનાત્વૈકત્વે ન તુ ભિન્નકલ્પનાનુપાતિ શક્યમેકત્વેન પ્રતિપત્તુમિતિ ભિન્નં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
તત્સિદ્ધં વિકલ્પાગોચરત્વમલીકબાહ્યસ્ય
અભિલાપસંસર્ગાયોગ્યત્વાત્સુખાદિસ્વલક્ષણવદિતિ ।
અભિલાપસંસર્ગાયોગ્યં હિ તત્ તેનાશક્યસમયત્વાત્ સુખાદિલક્ષણવદિતિ ।
શક્યસમયતયા ખલ્વભિલાપસંસર્ગયોગ્યતા વ્યાપ્તા અન્યથા ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સાલીકબાહ્યતાયાઃ પ્રતિવિકલ્પં ભિન્નાયા વ્યાવર્ત્તમાના ઽભિલાપસંસર્ગયોગ્યત્વમપિ વ્યાવર્ત્તયતીતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
અપિ ચેદમલીકમગોવ્યાવૃત્તિરૂપં વા તદ્ધર્મો વા ।
અગોવ્યાવૃત્તિરૂપં ચેત્ ।
ન તદસિદ્ધં ગવિ શક્યં ગ્રહીતુમ્ ।
અગૌશ્ચ ગોનિષેધાત્મેતિ ગોસિદ્ધિમપેક્ષત ઇતિ દુરુત્તરમિતરેતરાશ્રયત્વં તદ્ધર્મત્વે વા ગોત્વમેવાસ્તુ ભાવિકં તદ્ધર્મો વિધિરૂપઃ કૃતમલીકેનાવિધિરૂપેણ ।
તદ્ધર્માણાં તદ્ભાવિકત્વસાધનં ચ નિરાકૃતં તસ્ય ચ ભાવાભાવસાધારણ્યમુપપાદિતં તદ્વિસ્તરાદ્વિભ્યતો ઽપિ બહુતરવિસ્તરે પતિતાઃ સ્મ ઇત્યાસ્તામેતન્નાસ્તિકમાનોપમર્દ્દનમિતિ ।
ઉપચારતો ન વ્યાઘાત ઇતિ ચેદિતિ શઙ્કાયાઃ પરિહારવાર્ત્તિકમ્ ।
મુખ્યાસંભવાદિતિ ।
( 328 । 11 ) સર્વત્ર મુખ્યપૂર્વક ઉપચારો વા સમારોપો વા દૃષ્ટઃ તવ તુ રાદ્ધાન્તે ન વિધિવિષયઃ કશ્ચિદસ્તિ મુખ્યઃ શબ્દો વા વિકલ્પો વા સર્વસ્ય નિવૃત્તિગોચરત્વાત્ ।
ન ચાધ્યવસેયો વિધિઃ સંભવતીત્યુપપાદિતમધસ્તાદિતિ ભાવઃ ।
ન ચાન્યાપોહપક્ષ ઉપચારો યુક્તઃ ઉભયોઃ પ્રધાનશબ્દત્વાદિતિ ।
ન હિ સિંહત્ત્વં નામ કિં ચિદસ્તિ સિંહવ્યક્તિષુ યન્માનણવકે ન સ્યાત્ ।
અપિ તુ પ્રસહ્યકારિત્વાદિવ્યુદાસો માણવકે નાસ્તીતિ સિંહવ્યક્તિષ્વિવ માણવકે ઽપિ સિંહશબ્દો મુખ્ય એવ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કિં ગૌરગૌરિતિ ।
( 329 । 5 ) અશ્વાદિરિત્યર્થઃ ।
પ્રૈષ્યપ્રત્યયપૂર્વિકા પ્રૈષસ્ય પ્રૈષવિષયે પ્રવૃત્તિઃ સંપ્રતિપત્તિઃ
અઙ્ગવ્યતિરિક્તસ્ય ચાઙ્ગિનઃ સેનાવનબહુત્વસંખ્યાદીનાં ભવદ્ભિરભ્યુપગમાદિત્યર્થઃ ।
ક્રિયારૂપત્વાચ્ચાપોહસ્ય વિષયો વક્તવ્ય ઇતિ ।
કર્મ વિષયઃ ક્રિયાયાસ્તદ્વક્તવ્યમિત્યર્થઃ કથમન્યવિષયાદિતિ ।
કથમન્યવિષયાદપોહદગોવિષયાગવિ પ્રતિપત્તિરિતિ ।
અથાગોરિતિ ।
( 330 । 2 ) અસ્તિ હિ કા ચિત્ ક્રિયા યા ઽન્યસ્યાન્યવિષયા ।
યથા વિજ્ઞાનમાત્મનોર્ ઽથઃ વિષયં વેત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
કેન ગોરિતિ ।
ક્રિયા હિ ચેતનાનાં પ્રયત્નપૂર્વા ભવતિ ।
અપોહલક્ષણા ચ ક્રિયા નિષેધરૂપા નિષેધશ્ચ પ્રાપ્તિપૂવકઃ ન હિ ગોરગોત્વં કેન ચિત્પ્રસઞ્જિતં યત્પ્રેક્ષાવતા વ્યપોહ્યેતેત્યર્થઃ ।
કથં ચાગવીતિ ।
અગવીતિ પદેન યો ઽયં પ્રતિષેધો નાસૌપ ગોપ્રતિપત્તિમન્તરેણ ભવતીત્યર્થઃ ।
અધ્યાસાનુપપત્તેરર્થપ્રત્યયો ન યુક્ત ઇતિ ।
અપોહરૂપોર્ ઽથપ્રત્યયો ન યુક્ત
ઇત્યર્થઃ ।
કિમપોહો વાચ્યો ઽથાવાચ્ય ઇતિ ।
અપોહાદિશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
યદિ વાચ્ય ઇતિ ।
સ્વરૂપેણૈવાપોહો વાચ્યો ન ચાપોહાપોહેનેત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદ્યન્યાપોહેન શબ્દો ન વર્તતે કથં તર્હિ દ્વ્યાદિવિશેષેષ્વનેકશબ્દ એકાપોહેન વર્તતે ।
ન હ્યત્રાનેકત્વં નામ ગોત્વમિવ કિં ચિદસ્તિ સામાન્યમિત્યત આહ ।
અનેકમિતિ ચાસ્ય પદસ્ય દ્વયાદિવિષયત્વાત્ ।
( 331 । 2 ) સામાન્યાધિગતાવેકત્વવર્જિતસંખ્યાત્વસામાન્યાધિગતૌ વિશેષ આશ્રયિતવ્યઃ સંખ્યાત્વસામાન્યમેવૈકત્વવર્જિતં તત્ર દ્વ્યાદિવિશેષાધિગતિહેતુર્ન પુનરન્યાપોહમાત્રમિત્યર્થઃ ।
ન હ્યસતિ સામાન્યશબ્દાદેકત્વવર્જિતસંખ્યાસામાન્યવાચકાદનેકશબ્દાદ્
વિશેષાશ્રયણે અન્યાપોહમાત્રાદ્વિશેષાધ્ગિતિરિતિ યોજનીયમ્ ।
અબ્રાહ્મણાદિશબ્દાનામપીમેવ ગતિઃ ।
તત્રાપિ પુંસ્ત્વસામાન્યમેવ બ્રાહ્મણશબ્દાર્થ
ઇતિ ।
નીલોત્પલશબ્દયોશ્ચ પ્રધાનત્વાદિતિ ।
અનીલાનુત્પલવ્યુદાસૌ હિ પ્રધાનૌ નીલોત્પલશબ્દાવાહતુઃ
ન હ્યેતયોરસ્તિ વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ પરસ્પરાસંબન્ધાદિતિ ભાવઃ ।
એતેન નીલોત્પલશબ્દયોરસ્મિન્સિદ્ધાન્તે પ્રધાનાર્થત્વેન વ્યુત્પાદનેન રાજપુરુષશબ્દૌ વ્યાખ્યાતૌ પ્રધાનત્વેન અત્રાપ્યરાજાપુરુષવ્યવચ્છેદયોર્નાવચ્છેદ્ય વચ્છેદકભાવઃ નાપિ સ્વસ્વામિભાવ ઇત્યર્થઃ ।
સમાનાધિકરણયોશ્ચેતિ ।

શબ્દવિકલ્પયોઃ પરમાર્થસદ્વસ્તુસંસ્પર્શાસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।

ન્ય્સ્_2,2.66: વ્યક્તિર્ગુણવિશેષાશ્રયો મૂર્તિઃ ॥
યત્ર હિ વ્યક્ત્યાકૃતિજાતીનાં સમાવેશસ્તત્ર વ્યક્તિનિર્દ્ધારણાભેદં લક્ષણમ્ ।
તેનાકાશાદ્યનવરોધે ઽપિ ન દોષસ્તત્રાકૃતેરભાવાદિતિ ભાષ્યમતમ્ ।
યથાહ ભાષ્યકારઃ ન સર્વં દ્રવ્યં વ્યક્તિરિતિ ।
યદ્યપિ ગુરુત્વાદયઃ સામાન્યગુણાસ્તથાપિ ગુણાન્તરેભ્યોવ્યાવર્ત્તમાના ગુણવિશેષા ઇત્યુચ્યન્તે ।
અવ્યાપિન ઇતિ ।
સર્વગતસ્ય દ્રવયસ્ય પરિમાણં વ્યવચ્છિનત્તિ ।
મૂર્ચ્છિતાઃ પરસ્પરં સંયુક્તા અવયવા યસ્ય તન્મૂર્ચ્છિતાવયવમ્ ।
કથં પુનરિત્યાદિભાષ્યમાક્ષિપતિ વાર્ત્તિકકારઃ ।
અધિગતત્વાદિતિ ।
સ્વરૂપાગવમપૂવર્કત્વાદ્વાક્યપ્રતિપાદનસ્ય સ્વરૂપાવગમો ઽપિ તન્નાન્તરીયકત્વાત્સિદ્ધ
ઇત્યાક્ષેપાભિપ્રાયઃ ।
નિરાકરોતિ ।
ન નિમિત્તત્રૈવિધ્યે સતિ તદ્વિશેષવિષયજ્ઞાનપનાર્થત્વાત્ ।
પ્રશ્નસ્ય શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનાં ત્રૈવિધ્યે સતિ તદ્વિશેષ
એવ વિષયઃ તજ્જ્ઞાપનમર્થઃ પ્રયોજનં યસ્ય સ તથોક્તઃ।એતદુક્તં ભવતિ સિદ્ધં કૃત્વા ભેદમભિધેયત્વં બ્રયાણાં પ્રતિપાદિતમ્ ।
સંપ્રતિ સ એવ ભેદઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ।
સૂત્રમિતિ ।
બહૂનામર્થાનાં સૂચનાદિતિ ભાવઃ ।
અત્રભાષ્યવ્યાખ્યાનમુપન્યસ્યતિ ।
વ્યજ્યત ઇતિ ।
( 332 । 2 ) દૂષયતિ એતત્તુનેતિ ।
વ્યક્તિઃ પદાર્થ ઇત્યેતત્ પ્રકૃતં તત્ર યથાવયવિનો વ્યક્તેઃ પદાર્થત્વમેવમ્ આકાશાદીનાં ચોત્ક્ષેપણાદીનાં ચ તત્તથા લક્ષણં વ્યાખ્યેયં યથા સર્વં સંગૃહ્યતે અન્યથા સૂત્રકારો ઽકુશનલઃ સ્યાત્પ તદર્થમાહ ।
વયં તુ બ્રમ ઇતિ ।
અત્રેદં વ્યાખ્યાનમ્ ।
વ્યક્તિરિતિ લક્ષ્યનિર્દ્દેશઃ શેષં લક્ષણમ્ ।
ગુણવિશેષા ઇતિ દ્વેધા સમાસઃ ગુણશ્ચ વિશેષશ્ચેતિ પ્રથમો વિગ્રહઃ તેનાકૃતિર્નિરાકૃતા સંગૃહી તાશ્ચ રૂપાદયો ભવન્તિ ।
તથા ઽપ્યુત્ક્ષેપણાદિવ્યક્તેરસંગ્રહ
ઇતિ દ્વિતીયો વિગ્રહઃ ।
ગુણેભ્યો વિશેષા ગુણવિશેષાઃ ગુણેભ્યો વ્યાવૃત્તા ઉત્ક્ષેપણાદય
ઇતિ યાવત્ ।
તથા ઽપિ ન દ્રવ્યં સંગૃહ્યતૈત્યત
આહ ।
આશ્રય ઇતિ ।
તચ્છબ્દાધ્યાહારાદ્ ગુણવિશેષાશ્રયો દ્રવ્યમિત્યર્થઃ ।
પ્રતિપદમિતિ ।
ગુણ ઇતિ ચ વિશેષ ઇતિ ચાઽશ્રય ઇતિ ચેતિ પદાનિ ।
અથ વા ગુણવિશેષાણામાશ્રય ઇતિ ચેતિ પદાનિ ।
અથ વા ગુણવિશેષાણામાશ્રય ઇતિ ગુણા રૂપાદયઃ વિશેષાઃ કર્માણિ ગુણેભ્ય ઇત્યર્થાત્ ।
તેષામાશ્રયશ્ચેતિદ્વન્દ્વ એવ તેષામિત્યર્થાદ્ગમ્યતે ।
તત્ર મૂર્ચ્છિત ઇતિમૂર્છનં સંબન્ધ ઇહ ચાસૌ સમવાય ઇતિ

ન્ય્સ્_2,2.67: આકૃતિર્જાતિલિઙ્ગાખ્યા ॥
જાતિશ્ચ જાતિલિઙ્ગાનિ ચ જાતિલિઙ્ગાનિ તાન્યાખ્યાયન્તે યયા સા આકૃતિઃ ।
શિરઃ પાણ્યાદિવ્યૂહ
આકૃતિર્જાતિમનુષ્યત્વાદિકમાચષ્ટે ।
શિરોનાસિકાલલાદીનાં વ્યૂહો મનુષ્યત્વજાતિલિઙ્ગં શિર આચષ્ટે ।
શિરસા પાદેન ગામનુમિન્વન્તીતિ ભાષ્યમ્ ।
યદ્યપિ ગોત્વં પ્રત્યક્ષમેવ નાકૃતિવ્યઙ્ન્યં તથા ઽપિ વિપ્રતિપદ્યમાનં પ્રત્યુચ્યતે અનુમિન્વન્તીતિ ન પુનઃ સર્વા જાતિરાકૃત્યા લિઙ્ગ્યત ઇતિ ।
મૃત્સુવર્ણરજતાદિકા હિ રૂપવિશેષવ્યઙ્ગ્યા જાતિર્નાકૃતિવ્યઙ્ન્યા બ્રાહ્મણત્વાદિજાતિસ્તુ યોનિવ્યઙ્ગ્યા આજ્યતૈલાદીનાં જાતિસ્તુ ગન્ધેન વા રસેન વા વ્યજ્યતે ।
અત એવ ન સાર્ષપાદીનાં તૈલત્વમસ્તિ તદ્વ્યઞ્જકયોર્ગન્ધરસયોરભાવાત્ ।
ભાક્તસ્તુ તૈલશબ્દપ્રયોગઃ ક્ષીરજાતિરપિ રસવ્યઙ્ગ્યૈવ અત એવામિક્ષાયાઃ ક્ષીરત્વં ન તુ વાજિનસ્ય તવ્યઞ્જકસ્ય રસભેદસ્ય વાજિને ઽભાવાદ્ આમિક્ષાયાં ચ ભાવાદિતિ