Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (with commentary) · Chapter 5
// iti vācaspatimiśraviracitāyāṃ nyāyavārttikatātparyaṭīkāyāṃ prathamādhyāyasya dvitīyāhnikam //
// samāptaḥ prathamādhyāyaḥ //
oṃ
nyāyavārtikatātparyyaṭīkāyāṃ
dvitīyo 'dhyāyaḥ /
ata ūrdhvaṃ pramāṇādiparīkṣetyādibhāṣyanirākaraṇīyāmāśaṅkāmāha vārtikakāraḥ trividhā cāsyeti /
(181/4) sthānavatāṃ kramavatāṃ parīkṣāvacanamiti pramāṇameva parīkṣyata
iti yuktamiti /
kimatrādau pramāṇaṃ na parīkṣitaṃ,
kiṃ tu saṃśya eva parīkṣyata ityāha /
tāni vilaṅghyeti /
so 'yaṃ kramabhedaḥ kuta iti bhāṣyārthamāha /
parīkṣāṅgatvāditi /
uddeśakramānurodhena hi pramāṇaṃ pūrvaṃ lakṣitaṃ, na tu lakṣaṇe saṃśayasyāsti kaścidupayogaḥ /
parīkṣā tu sarvā vimarṣakaraṇiketi parīkṣāparvaṇi sarvathā ārthakrameṇa saṃśayasya pūrvabhāvaḥ /
yathāgnihotraṃ juhoti
yavāgūṃ pacatītyatrāgnihotrātprāgbhāvo yavāgūpākasya, tasyāgnihotrasādhanatvāt /
saṃśayalakṣaṇaṃ cātra parīkṣyate na saṃśaya iti nānabasthāpi /
deśayati /
nanu coktamiti /
śāstragatā tviyaṃ parīkṣā, sā ca na vimarśapūrvetyārthakramābhāvānnoddeśakramo bādhanīya ityarthaḥ /
pariharati satyaṃ na nirṇaye niyama iti /
na nirṇayaḥ sarvaḥ saṃśayapūrvaṃ,
vicāraḥ sarva eva saṃśayapūrvaḥ, śāstravādayoścāsti vicāra iti tenāpi saṃśayapūrveṇa bhavitavyam /
śiṣṭayośca vādiprativādinoḥ śāstre vimarśābhāvo na śiṣyamāṇayoḥ, tasmādasti śāsre 'pi vimarśapūrvo vicāraiti siddham /
saṃśītiriti saṃśayasya niruktam /
(182/2) nāvadhārayatītyarthaḥ /
NyS_2,1.1: samānānekadharmādhyavasāyādanyataradharmādhyavasāyādvā na saṃśaya //
nanu yathā lakṣaṇārthaḥ pūrvanirūpitastathā nirbījaḥ pūrvapakṣa ityata āha /
tasya yathāśrutīti /
parīkṣāsādhyo hyarthastatra vyākhyānena lakṣaṇapadebhyaḥ sākṣādeva gamyata ityarthaḥ /
samānamanayoriti sākṣātkāraṃ darśayati /
na hi sākṣāt sthāṇupuruṣāvupalabhamānaḥ samānaṃ cānayordharma kaścitsandigdha ityarthaḥ /
vyavacchedātmakatvāditi /
na niścayo 'niścayasya janakaḥ, kāraṇānurūpatvātkāryasyerthaḥ /
na samānadharmādhyavasāyādeveti saṃśayalakṣaṇoktakāraṇamātropalakṣaṇaparam /
ekavṛttitvācceti /
na hi yāvevārohapariṇāhau sthāṇostāveva puruṣasyetyarthaḥ
NyS_2,1.2: vipratipattyavyavasthādhyavasāyācca //
NyS_2,1.3: vipratipattau ca saṃpratipatteḥ //
NyS_2,1.4: avyavasthātmani vyavasthitatvāccāvyavasthāyāḥ //
vipratipattau ca sampratipatteriti na svarūpavirodhādvipratipattirastītyarthaḥ // 2-4 //
NyS_2,1.5: tathātyantasaṃśayas taddharmasātatyopapatteḥ //
tathātyantasaṃśaya iti tatpadāntareṇa samānadharmopapattyāderviśeṣaṇamapaśyataḥ pūrvapakṣaḥ
NyS_2,1.6: yathoktādhyavasāyādeva tadviśeṣāpekṣāt saṃśaye nāsaṃśayo nātyantasaṃśayo vā //
siddhāntamāha asyottaramiti / ( 183 / 13 ) yatho-vā (sū. 6) //
yadi nirviśeṣaṇaṃ samānadharmopapattyādi saṃśayakāraṇamucyeta tataḥ paścādakaraṇātpūrvamapi na kuryādityasaṃśayaḥ pūrvaṃ vā karaṇāttpaścādapi kuryādityatyantasaṃśayaḥ, na tvasau nirviśeṣaṇaḥ saṃśayakāraṇamiti nāsaṃśayo nātyantasaṃśaya
ityarthaḥ /
eteneti samānapadaprayogeṇa /
sadṛśārtho hi samānaśabda iti pūrvaṃ vyākhyātam /
yadapyetat sārūpyābhāvāda (184/7)dhyavasāyasaṃśayayoḥ kāryakāraṇayoriti /
viśeṣānavadhāraṇamubhayoḥ samānamityarthaḥ /
bhāṣyakāreṇa tu yatsārūpyamuktaṃ tattathā na boddhavyam /
yadi hi kāryakāraṇayorutpattiḥ sārūpyaṃ tadativyāpakaṃ cāvyāpakaṃ ca /
nityānāmapi kāraṇatvāt /
tasmātsārūpyaśabdo na sārūpyasya nirddeśaḥ /
api tu kāryakāraṇadharmānvayavyatirekapara
ityāha /
kāraṇasadbhāvāditi /
anavadhāraṇenaiva tattvānupalabdheriti pratyuktam /
satpratipakṣayorapi militayoranyatrādarśanenāsādhāraṇa evāntarbhāvāt,
ekaikavivakṣayā tu hetvābhāsāntaratvamiti bhāvaḥ /
na cāvyavasthātaḥ saṃśaya iti /
(185/2) nāsau pṛthakkāraṇamapi tu samānadharmopapattyādiparikaratayetyarthaḥ /
yatpunaretadvipratipattāviti /
viṣayāpekṣayā vipratipattiḥ svarūpāpekṣayā sampratipattiriti /
evamavyavasthāyāmapi draṣṭavyam
NyS_2,1.7: yatra saṃśayastatraivamuttarottaraprasaṅgaḥ //
ko 'sya sūtrasyeti tātparyapraśnaḥ /
uttaraṃ svayamiti /
saṃśayapūrvakatvātsarvaparīkṣāṇāṃ paricikṣiṣamāṇena saṃśayākṣepahetubhirna pratiṣeddhavyo 'pi tu parairevamākṣiptaḥ saṃśaya
uktaiḥ samādhānahatubhaḥ samādheyaḥ /
vathohitveti bhāṣye yadapyuktamityathaḥ /
śāstrakathāyāṃ vādalakṣaṇāyāmityarthaḥ
NyS_2,1.8: pratyakṣādīnāmaprāmāṇyam-- traikālyāsiddheḥ //
NyS_2,1.9: pūrvaṃ hi pramāṇasiddhau nendriyārthasaṃnikarṣāt pratyakṣotpattiḥ //
atha pramāṇaparīkṣetyādibhāṣyam /
ārthena hi krameṇa saṃśayaparīkṣāyāmuktenoddeśakramo bādhitaḥ, pramāṇādiṣu tu tadbādhakāraṇābhāvād
uddeśakramānurodhena prameyādibhyaḥ prāk
pramāṇānyeva parīkṣitāni, tatrāpi prathamaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇaparīkṣā,
tatpūrvakatvādviśeṣalakṣaṇānām /
tatra sāmānyalakṣaṇamupalabdhisādhanaṃ pramāṇamiti, taccopalabdhisādhanatvaṃ pratyakṣādīnāmeveti pratyakṣādīnāmityuktam /
tadetadāha vārtikakāraḥ /
athedānīmiti /
(186 / 1) parīkṣaṇīyaṃ pṛcchati /
kiṃ punareṣāmiti /
sarvaireva vādibhiḥ svasiddhāntavyavasthāpanāya pramāṇānyabhyupagantavyāni,
tadabhāve tadvyavasthānupapatteḥ /
yasya tu svapakṣa
eva nāsti, nāsau laukiko na parīkṣaka ityunmattavadupekṣaṇīyaḥ /
tasmātsarvaprāṇabhṛtsiddherna pramāṇasāmānyaṃ parīkṣaṇīyamiti bhāvaḥ /
uttaram, ādau tāvatsaṃbhava
iti /
na parīkṣā saṃśayamantareṇeti saṃśayabījamāha /
sadasatoriti /
pūrvapakṣamāha /
vyudasyasaṃśayamiti /
ayamatra pūrvapakṣiṇo mādhyamikasyābhisandhiḥ /
yadyapi mama viśvavicārāsahatvavādinaḥpramāṇaṃ nāma na kiñcidasti vicārasahaṃ, tathāpi lokasiddhānyeva pramāṇāni taireva pramāṇaiḥ paryālocyamānāni vicāraṃ na sahante, so 'yaṃ pramāṇānāmaparādho yāni svavirodhena vilīyante na mamāparādha
iti /
jñānaṃ hi pramāṇaṃ tadyogātprameyamiti cārtha iti ca bhavati /
tadyadi pramāṇaṃ pūrvaṃ prameyādarthādutpadyate tataḥ pramāṇātpūrvaṃ nāsāvartha iti indriyārthetyādisūtravyādhātaḥ
// 8-9 //
NyS_2,1.10: paścātsiddhau na pramāṇebhyaḥ prameyasiddhiḥ
atha pūrva prameyaṃ paścātpramāṇaṃ tatrāha /
paścāditi /
yadyapi svarūpaṃ na pramāṇādhīnaṃ, tathāpi tasya prameyatvaṃ tadadhīnaṃ, tadapi cetpramāṇātpūrvaṃ na pramāṇayoganibandhanaṃ syādityarthaḥ /
tadidasuktaṃ prameyasaṃjñeti
NyS_2,1.11: yugapatsiddhau pratyarthaniyatatvāt kramavṛttitvābhāvo buddhīnām //
yaugapadye dṛṣṭavyāghātaḥ,
sūtravyāghātaśca /
prayogastupratyakṣādayo na pramāṇatvena vyavaharttavyāḥ kālatraye 'pyarthāpratipādakatvāt /
yadevaṃ na tatpramāṇatvena vyavahriyate, yathā śaśaviṣāṇaṃ, tathā caitattasmāttatheti /
evaṃ pūrvapakṣite siddhāntamāha /
atra samādhiriti /
upalabdhihetorityādibhāṣyasya kālatraye 'pyarthāpratipādakatvāditi hetorasiddhatodbhāvanamarthaḥ /
svayaṃ vārttikakāro 'syānumānasya dūṣaṇamāha /
pratyakṣādīnāmaprāmāṇyamiti ceti /
(187/2)
labdhātmakaṃ khalvanumānaṃ pratyakṣādīnāṃ pramāṇānāmaprāmāṇyamāpādayet,
na tvalabdhātmakaṃ, tasya tu pratijñāvirodhenātmalābha
eva nāstīti kathaṃ teṣāmaprāmāṇyamāpādayitumarhatīti bhāvaḥ /
yadi pramāṇāni nārthaṃ sādhayanti, pratyakṣādīnītyeva na syāt /
na khalu tāni pramāṇato 'siddhāni pratyakṣādīnītyeva bhavantītyarthaḥ /
na caiteṣāmarthasāṃdhanatvaṃ sāmānyaviśeṣābhidhāyipratyakṣādipadagocaratāpītyāha /
kathaṃ cānyatheti /
api ca prāmāṇyaniṣedhe na pramāṇānāṃ pratyakṣādīnāmasattvam /
na hyakamaṇḍalurmāṇavaka
ityanena māṇavakaḥ pratiṣidhyate, kiṃ tarhi ?
tasya kamaṇḍaluyogo dharmaḥ, tataśca pramāṇānāmasattvaṃ pūrvapakṣiṇo 'bhimataṃ na syādityāha /
dharmapratiṣedhācceti /
śaṅkate /
atha bhāvasyāsvatantratvāditi /
nirākaroti /
evamapīti /
pratiṣidhyamāna (188/3) iti mātre vaktavpaye vidhīyamāna iti dṛṣṭāntārtham /
etena taddhitārtha iti /
prāmāṇyapadārtha ityarthaḥ /
yathāśrutaśca heturvyadhikaraṇa ityāha /
yaścāyaṃ heturiti /
yatpunarityādi bhāṣyaṃ vyācaṣṭe /
yatpunaretatpramāṇeneti /
saṃbhavaḥ pratyakṣādīnāṃ nivartyata iti /
pratyakṣādīnāmabhāve kārakahetuvacanamityarthaḥ /
asambhavaṃ pratyakṣādīnāṃ siddhameva jñāpayatītyāha /
athāsambhavo jñāpyate /
na hyasato nivṛttiriti (189/3) nāsanū ghaṭo mudgaraprahāreṇa nivarttyata ityarthaḥ
NyS_2,1.12: traikālyāsiddheḥ pratiṣedhānupapattiḥ //
deśayati /
traikālyāsiddheḥ pratiṣedhānupapattirityevamabhidhāneneti /
pariharati /
naiṣa doṣa iti /
tvadvacanaṃ tvadabhyupagamaviruddhamasmākaṃ tu naitadvacanaṃ nābhyupagamaviruddhamityarthaḥ /
na ca dharmiṇāṃ pratiṣedhe kaścinnyāya iti /
(190/1) nānumānaṃ dharmipratiṣedhe prabhavati, āśrayāsiddhatvāddhetorityarthaḥ /
api ca pramāṇamātramadhikṣipataḥ pratyakṣādīnāmaprāmāṇyamiti pratyakṣādīnāṃ prāmāṇyamiti ca vākyayorarthabhedābhedau vicāraṃ na sahete ityāha /
pratyakṣādīnāmaprāmāṇyamiti /
evameva vaktavyamiti /
nañoraprayogeṇa lāghavāt /
so 'sādharmye vetiti /
yadā satyeva ghaṭe tasyāsāmarthyaṃ vivakṣitvocyate nāsti ghaṭa
iti nodakāharaṇasamartha iti tadā gamyate /
tantrāntarābhyupagatānāṃ pratiṣedha iti /
tantrāntare yādṛśaṃ pramāṇamagyupeyate tādṛśasyābhyupagamo bhavati /
yathā pradhānaṃ nāstīti jagatkāraṇasya sukhaduḥkhamohātmakatvaṃ pradhānatvaṃ tatpratiṣidhyate,
na yunarjagatkāraṇaṃ, tasyānyādṛśasyābhyupagamāditi /
kathamiti pramāṇākṣepaḥ /
kasyeti pratipādyākṣepaḥ /
kaśceti pratipādakākṣepaḥ /
pratipādyākṣepaṃ vibhajate /
apratipanna iti /
pratipādakākṣepaṃ vibhajate /
pratipannaśceti /
kva ( 191 / 1 ) pratipādye /
kiṃ pratipādyata iti
NyS_2,1.13: sarvapramāṇapratiṣedhācca pratiṣedhānupapattiḥ //
yadyupādīyate udāharaṇaṃ tatpramāṇenānavadhāritaṃ na śakyamupādātumiti bhāvaḥ /
na kevalamaśakyaṃ vyarthaṃ cetyāha /
pratyakṣādīnāṃ ceti /
sarvaiḥ pramāṇairiti /
uhāharaṇādiviṣayaiḥ pramāṇairvipratiṣiddho viruddho bhavati, bādhitaviṣayatayā pramāṇābhāso bhavatītyarthaḥ /
viruddhaṃ cetyāha /
siddhāntamabhyupetyeti /
pramāṇānāmityavayavābhiprāyam /
avarjayanniti varjanaviruddhamupādānamucyate, upādadāna
ityarthaḥ
NyS_2,1.14: tatprāmāṇye vā na sarvapramāṇavipratiṣedhaḥ //
tatprāmāṇyeveti /
asyārthaḥ /
yadi mādhyamiko brūyāt pratyakṣādīnāmaprāmāṇyaṃ traikālyāsiddheriti svavākyāvayavāśritāni pramāṇāni yathālokapratītisiddhāni, tairavicāritasiddhairitareṣāṃ prāmāṇyaṃ pratiṣidhyata iti /
tatredamucyate /
tatpramāṇye vā avayavāśritapratayakṣādiprāmāṇye na sarvapramāṇavipratiṣedho 'vayavāśritānāmeva prāmāṇyābhyupagamāt /
kiṃ punaridamavicāritasiddhatvaṃ,
kiṃ vicārāsahatvam, āho sarvajanasiddhatayā sandehānāspadatvam /
tatra pūrvasminkalpe vicārāsahatvena svayaṃ dusthitenānyeṣāṃ prāmāṇyaṃ bādhyata iti subhāṣitam /
tasmāduttaraḥ kalpaḥ, tathā ca na sarvaprāmāṇyaṃ tasyaiva prāmāṇyāt /
atra bhāṣyaṃ, vītyayamupasargaḥ sampratipattyarthe pratiṣedhaśabdārthamanujānāti viśeṣamabhidadhātu na tu tadvyatiriktārtho na vyāghātavacana ityarthaḥ /
tadidamuktaṃ na vyāghāte /
kasmādarthābhāvāt /
svavākyāvayavāśritānāṃ hi pramāṇānāṃ prāmāṇye sarvapramāṇapratiṣedhavyāghātaḥ pūrvamuktastatpratiṣedhaḥ pūrveṇavirudhyate /
aśakyaśceti arthābhāva
ityarthaḥ /
tadetadvārttikakāro vyācaṣṭe /
vītyayamupasargoviśeṣapratiṣedhe /
( 192 / 1 ) yāvaduktaṃ bhavati viśeṣeṇa sarveṣu pramāṇeṣu pratiṣedha iti, tāvaduktaṃ bhavati vipratiṣedha iti, pratiṣedhaśabdārthābhyanujñānatvādviśabdasya /
tena na sarvapramāṇavipratiṣedha ityanena vipadasahitena kimuktaṃ bhavati /
idamuktaṃ bhavati kāniciditi /
avayavāśritāni pramāṇāni vicārya samudāyaṃ vicārayati /
cacceti
NyS_2,1.15: traikālyāpratiṣedhaśca-- śabdādātodyasiddhivattatsiddheḥ //
tadidaṃ sūtrakāreṇa traikālyāsiddherityanuyāgasyapratiṣedhe 'pi sāmyādapramāṇavirodhaścāpāditaḥ, sampratyasiddhatodbhāvanaparaṃ sūtraṃ paṭhati /
traikā-ddheḥ sū. 15 tatpāṭhamākṣipati /
kimarthamiti /
svātantryeṇa cedasya sūtrasyārthaḥ pūrvamuktaḥ, kṛtaṃ sūtrapāṭhenetyarthaḥ /
pariharati /
pūrvokteti /
na tadasmābhirutsūtramuktamapi tu sūtrārtha eveti jñāpanārthaṃ sūtrapāṭho 'smākamityarthaḥ /
niyamena yaḥ pratiṣedhaḥ pūrvameva vā paścādeva vā sahaiva veti taṃ pratiṣedhati /
aniyameti /
khaluśabdo 'yaṃ yasmādarthe /
yasmādaniyamadarśoṃṛṣiḥ /
vārtikaṃ tadutthānajñāpanārthaḥ sūtrapāṭha iti darśayati /
pāṭhakramamatilaṅghya kasmāttatraivedamiti /
atraiva tadbhāṣyaṃ kasmānnoktamiti ca draṣṭavyam /
pariharati /
aviśeṣāditi /
atha śabdaḥ śrotravivare samavetaḥ kathamātodyamasaṃbaddhaṃ gamayatītyata
āha /
yo 'sau vīṇāveṇuśabdayoriti /
ayaṃ śabdo dharmī vīṇāṅgulisaṃyogajaśabdapūrva
iti sādhyo dharmaḥ, tannimittāsādhāraṇadharmavattvāt,
pūrvopalabdhavīṇānimittadhvanivaditi /
tadidamuktaṃ vīṇānimittakatvamiti /
dhūmadarśanāditi /
saṃyoginā hi vahninā viśiṣṭo dhūmo 'numīyate na kāraṇena, astīti varttamānāvabhāsānupapatteriti
NyS_2,1.16: prameyatā ca tulāprāmāṇyavat //
yatpunarākṣipyate yadaniyataṃ na tatparamārthasat--yathā rajjvāmāropitaṃ sarpatvaṃ, tāmeva hi rajjuṃ tadaiva kaścitsarpa
iti kalpayati kaściddhāreti /
sa eva kadācitsarpa
iti kalpayitvā paścāddhāreti kalpayati, tathā ca pramāṇaprameyabhāvastasmānna paramārthasanniti /
atredamuttarasūtram /
prameyā ca tulā prāmāṇyavaditi (sū. 16) /
tadyojanikāṃ karoti /
pramāṇaṃ prameyamiti ceyamiti /
ayamabhisandhiḥ /
kṣaṇabhaṅgapariṇāmanirāse sati svakāraṇādutpannaṃ sthiraṃ vastu tattadvastvantarasannidhānāttattaddharmayoge sati tattadabuddhivyapadeśamanubhavati /
samāveśaṃ darśayituṃpṛcchati /
yadā punariti /
( 193 / 1 )
uttaram, tadā nimitteti /
asvaya cārthasya jñāpanārthaṃ sūtraṃ prameyā ca tulāprāmāṇyavaditi /
na kevalaṃ pramāṇaṃ samāhāragurutve tulā, yadā punarasyāṃ sanderhe bhavati prāmāṇyaṃ prati tadā siddhapramāṇabhāvena tulāntareṇa yatparīkṣitaṃ suvarṇādi tena prameyā ca tulā, prāmāṇyavat /
yathā prāmāṇye tulā prameyā ca tathānyadapi sarvaṃ pramāṇaṃ prāmāṇye prameyamityarthaḥ /
tadetadbhāṣyakṛdāha,
evamanavayavena kārtsnyena /
tantrārthaḥ /
śāstrārtha
iti /
kvacitpramātṛtvaprameyatvapramāṇatvādīnāṃ samāveśo yathā'tmani /
sa hi pramātā pramīyamāṇaśca prameyaṃ, tena tu pramitena tadgataguṇānatarānumāne pramāṇam /
kvacitpunaḥ pramāṇatvaprameyatvaphalatvānāṃ samāveśo yathā buddhau, kvacitpunaḥ pramāṇatvaprameyatvayoḥ,--yathā saṃśathādau /
seyaṃ samāveśasya tantrārthavyāptiriti /
tathā ca kārakaśabdā iti /
atra pūrayitvā vyācaṣṭe vārtikakāraḥ /
yathā ca pramāṇeti /
yāvanti /
yatra nimittāni tāvatāṃ tatra naimittikānāṃ pravṛtteravaśyaṃbhāvo niyamaḥ /
khasthitau vṛkṣaḥ svātantryātkarteti bhāṣyam /
tatra svātantryaṃ pṛcchati vārttikakāraḥ, kiṃ punaḥ svātantryamiti /
itarakārakāprayojyatvaṃ, (saḥ prayojako 'yaṃ na kārakāntarāṇāṃ) prayojakatvaṃ ca kārakāntarāṇāṃ kartuḥ svātantryamuktama /
iha tu kārakāntarāṇāmabhāvāttādṛśaṃ svātantryaṃ nāstīti bhāvaḥ /
uttaraṃ kārakāntarānapekṣatvaṃ,
kārakāntarāpekṣasya hi prayojakatayā kathañcitsvātantryaṃ vivakṣyate tadanapekṣasya nitarāṃ svātantryamityarthaḥ /
yadāyaṃ sthitiśabdo gatipratiṣedhavacana
iti /
yāvaduktaṃ bhavati na gacchatīti, tāvaduktaṃ bhavati tiṣṭhatīti /
atra ca niṣedhasya niṣedhyādhīnanirūpaṇatayā tadupādhiḥ pūrvāparībhāvo na tu svarūpeṇa niṣedhasya pūrvāparībhāvasambhava iti /
yadāpyasterabhidhāyaka iti /
sattāsāmānyābhidhāyaka
ityarthaḥ /
asti vyanaktīti /
vṛkṣasya hi mahattve sati rūpavattve sati sattāsamavāya eva sattāvyañjakatvam,
tatra cānapekṣa ityarthaḥ /
gehasambandhānubhāvo ( 194 / 2 ) gehasambandhaprāptiḥ samavāyaḥ /
tadviṣayā kriyā gatividhārakaḥ prayatnastena hi sa tiṣṭhati /
ghaṭo gṛhestīti tvaupacārikaḥ prayogaḥ /
yadāpyayamabhagnavacana iti /
atrāpi niṣedhyasya pūrvāparībhāvopādhireva niṣedhasya tathābhāvaḥ /
atha vā tiṣṭhatītyatrāpi kayā cidvivakṣayā kārakāntarāpekṣāstu,
tathāpi tatprayojakatvenaiva svātantryamityāha /
samudāyeti /
avayavānāṃ samūhaḥ samudāyastadekadeśo 'vayava
iti /
dhriyata iti karttari lakāraḥ /
pratyabhijñānaviṣayatā vā sthitiḥ /
tasyāṃ satyāmapi kārakāntarāpekṣāyāṃ prayojakatayā svātantryamityāha /
pūrvāpareti /
aneke paryāyavantaḥ pratyayāḥ prāganu tattāśrayasya dharmiṇaḥ punaranubhavaḥ /
atha smṛtiratha pratisandhānamiti /
vaināśiko deśayati /
cakreti /
yadeva daṇḍasaṃyogena cakrabhramaṇaṃ tadevedamuparate 'pi daṇḍasaṃyoge ityarthaḥ /
pariharati na pramāṇeti /
nāsati balavati bādhake pramāṇe pratyabhijñānasya śakyaṃ mithyātvaṃ, jvālādiṣu tu tadastītyarthaḥ /
na ca samastapratisandhānapratyayamithyātve mithyāpratisaṃdhānapratyayo bhavitumarhati bījā (bhāvā) dityāha /
mithyāpratyayāśceti /
vaināśikaḥ pṛcchati /
atha bhavata iti /
evaṃ bruvāṇaḥ pratyakṣamapramāṇayanna śakyastena bodhayitumityanumānaṃ pramāṇamāha /
uktaṃ pramāṇamātmalakṣaṇe /
rūpeti /
(195/4) anumānāntaramāha /
kārayisyeti /
kāryakālānubhavanaṃ kāryakālaprāptiḥ /
vaināśikaḥ śaṅkate /
anāghāramiti /
pratītya pūrvabhāvaṃ vikṛtyetyarthaḥ /
dūṣayati /
tanneti /
odhayasyādhārasamānakālatvamanubhavasiddhaṃ tenādhāreṇa kāraṇenu kāryakālaṃ sthātavyam /
anādhāratvaṃ tu kāryasya nānubhavagocaraḥ,
api tu yuktyā sādhyaṃ, sā ca dṛṣṭāntābhāvādanupapannā /
na ca vipratipattimātrādanubhavaḥ śakyo 'pavadituṃ,
kṣaṇabhaṅgasādhanāni ca nirākariṣyante /
yadi hi rūpādīnāmādhāravattvaṃ niṣidhyate tato 'syābhyupagamavirodhobhavati,
bhūtāni pūthivyādīni bhautikā rūpādaya
iti /
abhyugamāntaravirodhamāha /
yaccektaṃ bhavadbhiriti /
na kevalaṃ rūpādīnāmāśritatvaṃ bhavadbhirabhyupagatamupapannaṃ cetyāha /
anāśritatvācceti /
pṛcchati /
karmaṇi kaḥ kārakārthaḥ /
(196/3) kārakaśabdārthaḥ /
kriyānimittaṃ hi kārakaṃ yatpunaḥ kriyāyā eva vyāpyaṃ na tatkriyānimittamiti na kārakam /
akārakaṃ ca kathaṃ karma /
kārakādhikāritvāt karmasaṃjñāyā iti bhāvaḥ /
uttaraṃ kriyāviṣayatvamiti /
anātmasamavetakriyāphalaśālitvaṃ kriyāviṣayatvaṃ karmatvaṃ, devadattasamavetayā hi kriyayā darśanalakṣaṇayā vṛkṣaviṣayo 'nubhavojanyate,
idameva cānubhavasyārthaviṣayatvaṃ yadarthādhīnanirūpaṇatvamityuktaṃ pramāṇalakṣaṇa iti /
tena kriyāṃviṣayasya kriyātaḥ prāgbhāvādyuktaṃ kārakatvam /
evaṃ ca vikāryaprāpyayorupapannaḥ karmabhāvaḥ nirvartyasya tu padāderyadyapi kriyāyāḥ prāgbhāvo nāsti, tathāpi tadavacavānāṃ tantūna prāgbhāvasteṣāṃ tādarthyena paṭatve upacārātpaṭaṃ karotīti yuktaḥ prayogaḥ /
tathā hi sahacaraṇādisūtre vakṣyati kaṭārtheṣu vīraṇeṣviti /
etena karmalakṣaṇenārhi laṅghayati, grāmaṃ gacchan vṛkṣamūlānyupasarpatītyādayo 'pi saṅgṛhītā veditavyāḥ /
nagaraṃ gacchati caitra
ityatra yathā prāptirnagarasamavetā, evaṃ caitrasamavetāpīti caitrasyāpi kriyājanikaphalaśālino mā bhūtkarmatvamityata uktamanātmamaveteti /
ātmaviṣaye 'pi ca mānasapratyakṣe yadyapyātmano na karmatā, tathāpi jñānakriyā sakarmikaivātmadharmasyātmavyatiriktasya kasyacitkarmaṇo ḥvabhāsanāditi sarvamavadātam /
vṛkṣaḥ sampradānaṃ bhavatīti /
pāṇinīyalakṣaṇānurodhena laukikaprayogānurodhācca sampradānamiti neyamanvarthasaṃjñeti bhāvaḥ /
gurutvapratibandhe kāraṇamiti prakṛtodāharaṇābhiprāyam /
tathā ca guṇādīnāmapyodheyatvādhigaterdravyādibhirādheyabhāvaḥ siddho bhavati /
tena na dravyasvabhāvaḥ kārakamiti yaduktaṃ mādhyamikena tadasmākamabhimatameva,
kālpanikaṃ tṛ kārakaṃ na mṛṣyāmaha ityanenābhisandhinā bhāṣyakāreṇoktam /
evaṃ ca satīti /
na kriyāmātramiti(1) /
nāvāntarakriyāmātram /
yatpradhānakriyāsādhanamavāntarakriyāviśeṣayuktamiti /
tadetadanubhāṣya vārtikakāro vyācaṣṭe /
evaṃ ca satīti /
tadanena kārakasāmānyamuktam /
viśeṣalakṣaṇaparaṃ bhāṣyaṃ yat kriyāsādhanaṃ svatantramiti, tadvyācaṣṭe yadā tu viśeṣa
iti /
(397/2) syādetat /
kriyāsādhanakityetāvadevāstu,
kriyāviśeṣayuktamiti vā kṛtabhubhayopādānenetyata
āha /
sarvasya ca kārakasyeti /
yadyavāntarakriyāmātramucyate tatastasmin sarvasya karttṛtvātkārakavaicitryaṃ na syāt, pradhānakriyāmātropādāne ca tatra sarveṣāmavāntaravyāpāramanteraṇa vaicitryāyogādata
ubhayopādānaṃ prayojanavaditi /
evaṃ lakṣaṇata
iti bhāṣyaṃ vyācaṣṭe /
evaṃ ca śāstramiti /
deśayati /
yadīti /
pariharati /
na śakteriti /
punardeśayati /
śakteriti /
pariharati /
naiṣa doṣa iti /
nanu budhdyādayo 'pi śaktivyaktihetavo na caite kriyārūpāḥ, kintu guṇarūpā ityata
uktaṃ kriyetyaneneti /
sāmarthyaṃbalam /
durbalo hi jānannapyupāyaṃ na vyāpārayati, yathā pāṇinā kuṇṭhaḥ kuṭhāraṃ, tena śaktikriyāsambandhayoḥ kārakaśabdo mukhyaḥ, śaktimātre tu gauṇa
iti /
prakṛte yojayati /
kārakaśabdāścāyamiti / (198/5)
NyS_2,1.17: pramāṇataḥ siddheḥ pramāṇānāṃ pramāṇāntarasiddhiprasaṅgaḥ //
samprati prakārāntareṇa pramāṇānyākṣipya samādhīyante /
asti bhoḥ kārakaśabdānāmiti /
(198/7) atraite kalpā upaplavante /
kiṃ pratyakṣādīnāmupalabdhiḥ samādhanā niḥsādhanā vā /
yadāpi sasādhanā tadāpi kimebhireva pratyakṣādibhirāho pramāṇāntareṇa /
yadāpyebhistadāpi kiṃ tayaiva pratyakṣavyaktyā /
athaikā vyaktirvyaktyantareṇeti /
tatra pramāṇāntarābhyupagame vibhāgasūtravyāvātaḥ,
anavasthāpātaśca /
tatra pratyakṣādibhiḥ pratyakṣādyantarāṇāṃ grahaṇe anavasthāpātaḥ /
tayaiva vyaktyā tu grahaṇe ātmani vṛttivirodhaḥ /
na hi tayaivāsidhārayā saivāsidhārā chidyate /
tasmādasādhanā pramāṇopalabdhiḥ,
evaṃ cet kṛtaṃ prameyasādhanaiḥ pramāṇaiḥ, pramāṇavadasādhanaivāstu prameyopalabdhiriti pūrvaḥ pakṣaḥ /
nāsādhanā pramāṇasiddhirnāpi pratyakṣādivyatiriktapramāṇābhyupagamo yena vibhāgasūtravyāghātaḥ syāt /
nāpi ca tayaiva vyaktyā tasyā eva grahaṇamupeyate,
yenātmani vṛttivirodhā bhavet /
api tu pratyakṣādijātīyena pratyakṣādijātīyasya grahaṇamātiṣṭhāmahe /
na cānavasthā asti kiṃ citpramāṇaṃ yastvajñānenānyadhīhetuḥ,
yathā dhūmādiḥ /
kiṃñcitpunarajñātameva buddhisādhanaṃ yathā cakṣurādi, tatra pūrvaṃ svajñāne cakṣurādyapekṣaṃ cakṣurādi tu jñānānapekṣameva jñānasādhanamitikvānavasthā,
bubhutsapā ca tadapi śakyajñānaṃ sāca kadācidevakvaciditi tadarthaṃ pramāṇāntarapekṣāyāmanavasthetivācyam /
dṛṣṭārthe saṃśayādapi pravṛttau satyāṃ pravṛttisāmarthyena tasya sujñānatvāt, adṛṣṭārtheṣu pravṛttisāmarthyāvaghṛtamāmāṇyapramāṇasādharmyeṇa tasyaśakyajñānatvāditi darśitaṃ prathame sūtre /
tasmāpratyakṣādibhiḥ pratyakṣādīnāmupalabdhirnacānavastheti siddhāntaḥ /
bhāṣyaṃ--bho ikhāmantraṇe /
kutaḥ punarupalabdhihetutvamata āha /
saṃvedyāniceti, cohetau /
upalabdhiviṣayatvaṃ kuta ityata āha /
pratyakṣaṃ me jñānamiti
NyS_2,1.18: tadvinivṛttarvā pramāṇasiddhivat prameyasiddhi //
NyS_2,1.19: na pradīpaprakāśasiddhivat tatsiddheḥ //
pradīpabhāvābhāvayordarśanasya tathābhāvāt /
jñātṛmanasośca darśanāditi (100/1) bhāṣyaṃ, tadvyācaṣṭe vārtikakāraḥ /
na cāyamekānta
iti /
jñātā jñeya iti sakarmābhiprāyaṃ, na hyanyaspavaya samavetā jñānakriyā yenātmanaḥ karmatā syāt api tu jñātṛsthaiva, parasamavetakriyāphalaśāli hi karmetyuktaṃ, tasmātsukhādīnāmātmadharmāṇāmatra karmatā, ātmanastu prakāśamānatā, tatra vivakṣayā jñeyatvābhidhānaṃ, manastu yadyapi svajñānaṃ prati karaṇaṃ karma ca, tathāpi na svātmāna vṛttivirodhaḥ /
yadi hi jñātaṃ karaṇaṃ bhavettadā'tmāśrayadoṣaprasaṅgaḥ /
svasattayā ca jñānaṃ prati karaṇam, anyaccāsya jñānamanyā sattā, na ca tatsamavetā jñānakriyā,
kiṃ tvātmasamavetā, tasmāj jñeyatvaṃ jñānasādhanatvaṃ ca manaso na doṣamarhatīti /
yetu pradīpaprakāśo yathā na prakāśāntaramapekṣate, evaṃ pramāṇāntaramanapekṣamāṇānyapi santi bhaviṣyantītyācāryadeśīyā manyante,
tān pratyāha /
NyS_2,1.19[a]: kvacin nivṛttidarśanād anivṛttidarśanāc ca kvacid anekāntaḥ //
kvaci-ntaḥ (sū. 19) //
yathāyaṃ prasaṅgaḥ pramāṇānāmanapekṣatvaprasaṅgaḥ, pradīpe pradīpāntarānapekṣayā prakāśakatvadarśanātpramāṇāntarānapekṣāṇyevālokavatpramāṇāni setsyanti, evamarthamupādīyate prasaṅga, prameyāṇyapyanapekṣāṇyeva setsyantītyevamarthamapyupādeyaḥ, tathā ca pramāṇabhāva ityarthaḥ /
tadevaṃ pradīpadṛṣṭāntāśrayaṇena pramāṇābhāvaprasaṅgamuktvā sthālyādidṛṣṭāntopādāne tu pramāṇasyāpi pramāṇāntarāpekṣetpayāha /
yathā ca sthālyādirūpagrahaṇa iti /
tadetadbhāṣyaṃ vyācaṣṭe vārtikakāraḥ, yathā pradīpaprakāśaḥ sajātīyānapekṣastathā pramāṇāni sajātīyānapekṣāṇi na punaryathā sthālyādirūpaṃ pramāṇāpekṣaṃ tathā pramāṇānyapi pramāṇāpekṣāṇīti /
kasmātpunaḥ sthālyādirūpaṃ pramāṇāpekṣamityata āha /
sthālyādirūpaprakāśane ceti /
200 / 18 pradīpaprakāśastatra pramāṇamiti lokasiddhamityarthaḥ /
kasmādevaṃ sthālīrūpavanna pramāṇāni, tānyapi pramāṇāntareṇa prakāśyantāmityarthaḥ /
tadanena pradīpadṛṣṭāntena nirapekṣatvaṃ na tu sthālyādidṛṣṭāntena sāpekṣatvamityatra niyamaheturnāstītyuktaṃ,
niyamāntarahetvabhāvamāha /
ayaṃ ca pradīpaprakāśadṛṣṭānta
iti /
yathā hi pramāṇāni pradīpadṛṣṭāntena nirapekṣāṇi, evaṃ tenaiva dṛṣṭāntena kasmānnapa prameyāṇyapi, tataśca pramāṇābhāvaprasaṅgaḥ /
na hi pramāṇānāmeva pradīpo dṛṣṭānto na prameyāṇāmiti niyamaheturasti /
tadanena yathā prasaṅga iti bhāṣyaṃ vyākhyātam /
pradīpaprakāśo dṛṣṭānto bhavatvi tyanenāyameva dṛṣṭānto nāyamiti niyamo nirākṛtaḥ, pūrveṇa tu pradīpadṛṣṭāntena nirapekṣatvameva na tu sthālīdṛṣṭāntena sāpekṣatvamityayaṃ niyamo nirākṛta iti na punaruktam /
prakāśakatvādinā tu hetunā saṃgṛhītaḥ pradīpadṛṣṭānto bhavatīti niyamaḥ śakyo vaktum /
kevalaṃ prakāśakatvaṃ sajātīyāntarānapekṣatve sādhye vikalpanīyaṃ, kimatyantasajātīyamāho sajātīyamātraṃ, yadyatyantasajātīyaṃ tataḥ siddhasādhanaṃ,
na hi cakṣurādi pramāṇaṃ svagrahaṇe cakṣurādyantaramapekṣate,
atha kathañcitsajātīyaṃ, tadapekṣatvamālokasyāpyasti,
tasyāpi cakṣurādyapekṣatvāttataśca sādhyahīno dṛṣṭāntaḥ, viruddhaśca heturviṣayajñānamapi viṣayajñānena na gṛhyate kintu jñānaviṣayeṇa jñāneneti nātyantasajātīyamiti, tadanenābhiprāyeṇa vārtikakṛtoktamanekānta ityayaṃ doṣo na bhavati /
(201/3) doṣāntaraṃ tu bhavatītyarthaḥ /
itaragranthastu siddhāntaṃ darśayadbhirasmābhirupapāditārtha
iti na vyākhyātaḥ /
yenānavasthāmupādadīteti sopahāsam
NyS_2,1.20: pratyakṣalakṣaṇānupapattir asamagravacanāt //
pratya-t (sū. 20) //
pratyakṣalakṣaṇaṃ cānena sūtreṇocyate pratyakṣasvarūpaṃ vā, na tāvatpratyakṣakāraṇamityāha /
yadidaṃ bhavatā pratyakṣalakṣaṇamucyata iti /
pratyakṣakāraṇāmityarthaḥ /
kāraṇe sati kāryaṃ lakṣyate jñānamiti /
dvitīyaṃ kalpaṃ śaṅkate atheti /
(202/1)siddhāntavādyāha /
nobhayathāpīti /
lakṣaṇapakṣa eva siddhānto 'bhimataḥ, kāraṇapakṣābhyupagamaḥ prauḍhivādena draṣṭavyaḥ /
sakalapratyakṣavyāpakamasādhāraṇaṃ kāraṇamavadhāryate /
na hīdṛśamanyatkāraṇamātmamanaḥ saṃyogo vā indriyamanaḥ- saṃyogo vā pratyakṣasyāsti, pūrvasya sādhāraṇatvād uttarasya cāvyāpakatvāditi /
samādhānāntaramāha, arthato vetyādinā manaḥsannikarṣo 'pi kāraṇamityantena
NyS_2,1.21: nātmamanasoḥ saṃnikarṣābhāve pratyakṣotpattiḥ //
tadevaṃ siddhāntasāramuktaṃ nātmamanasorityādisūtramapaṭhitvaiva bhāṣyakāro vyācaṣṭe /
na cāsaṃyukte dravya
iti /
sarvaṃ hi kāraṇajātaṃ kāryopajananāya parasparasamavadhānamapekṣate, anyathāpa yatra tatra sthitebhyo 'pi kāraṇebhyaḥ kāryamupajāyeta /
tadātmanāpi manaḥ- saṃbaddhena kāryañjanayitavyaṃ,
sambandhaścātmamanasoḥ saṃyoga eva /
bhavatu vā saṃyogajaṃ jñānam, arthendriyātmasaṃyogajaṃ kasmānna bhavati, kṛtaṃ manaḥsaṃyogenetyata
āha /
manaḥsannikarṣe iti /
tasmādātmamanaḥsannikarṣo 'pi vaktavya iti pūrvapakṣaḥ /
tadidaṃ nātmamanasoḥ sannikarṣetpādisūtraṃ pāṭhasya purastātkṛtabhāṣyam /
tadetadvārtikakāro bhāṣyamanubhāṣya pūrvapakṣasūtraṃ paṭhati /
nātma-ttiḥ (sū. 21) // sūtrārthamāha /
ātmamanasoriti /
pūrvapakṣasya kṣaṇamapyavasthānamasahamāno vārtikakāraḥ pratiṣedhamasyoktaṃ smārayati /
nokteti /
(203/2)
NyS_2,1.22: digdeśakālākāśeṣvapyevaṃ prasaṅgaḥ //
tadevaṃ dvābhyāṃ sūtrābhyāṃ pūrvapakṣite sati bhāvamātreṇa
indriyārthasannikarṣādīnāmanena kāraṇatvamuktamiti manyamānaḥ pārśvasthaḥ pratyavatiṣṭhate /
sati cendriyārtheti (1) /
na sati bhāvamātreṇa kāraṇatvamākāśādīnāmapi kāraṇatvamataṅgāt /
tādṛśaścātmamanaḥ- saṃyoga
indriyātmasaṃyogaśceti na kāraṇaṃ yuktamityarthaḥ /
dūṣayati /
akāraṇabhāve 'pīti /
nānvayamātrātkāraṇatvaniścayaḥ,
apitvanvayavyatirekābhyāṃ, na ca digādāvasti vyatirekaḥ, nityatvavibhutvābhyāmavarjanīyaḥ sannidhiḥ, sendriyaśarīravartyātmamanaḥ- saṃyogastvanvayavyatirekāvadhṛtasāmarthyaḥ,
suptasya jñānānutpādāt /
indriyārthasaṃnikarṣe tvamati viprakṛṣṭe vyavahrite ca jñānaṃ na jāyate,
indriyamanaḥsannikarṣābhāve tu nāyugapajjñānāni bhavanti, tasmānnākāśādībhiratiprasaṅga
iti /
tadetadvārtikakāro vyācaṣṭe /
yeca sati bhāvāt kāraṇabhāvaṃ varṇayanti pūrvapakṣiṇaśca siddhāntino vā asati na bhavatīti daivād āgato vyatireko /
na tu prayojakastān prati pārśvastho brūte /
teṣāṃ digdeśeti /
yathā cāndramasaṃ rūpamiti /
yadyapi tatrāpi tejasyauṣṇyamasti tathāpyatyantābhibhavena svocitārthakriyānupayogādasatkalpatvamityarthaḥ
NyS_2,1.23: jñānaliṅgatvādātmano nānavarodhaḥ //
evaṃ pārśvasthe niraste pūrvapakṣī brūte /
yadyevamiti (204/2) siddhāntyāha /
nopasaṅkhyeya iti /
jñāna-dhaḥ (sū. 23) // atra jñānasyātmaliṅgatvamucyate,
jñānaṃ tāvatkāryamanityatvād ghaṭavat /
(tacca)
kva cit samevataṃ kāryatvād ghaṭavat /
na ca tatpṛthivyādyāśritaṃ mānasapratyakṣatvāt /
yatpunaḥ pṛthivyādyāśritaṃ tat pratyakṣāntaravedyamapratyakṣameva vā /
na ca tathā jñānaṃ dravyāṣṭakātiriktāśritam /
tadāśrayaśca dravyajātīyaḥ, samavāyikāraṇatvādākāśavat /
tasya ca vibhutvamātmalakṣaṇe 'smābhiruktam /
ato guṇajātīyaṃ jñānaṃ, kāryatve mati vibhudravyasamavāyāc śabdavat /
evaṃ vyavasthite praśnottare vārttikagate vyākhyātavye /
ātmasamavāyāditi /
kāryatve sati vibhudravyasamavāyādityarthaḥ /
vibhudravyasamavāya evāsiddha iti vadatu āha /
na pṛthivyādiguṇaḥ svasaṃvedyatvāta /
mānasapratyakṣavedyatvādityarthaḥ /
svaparasaṃbaddhaṃ pratyakṣāntaravedyaṃ draṣṭavyam /
anyathā pṛthivyādiguṇena dvitvādinā vyabhicāraḥ syāditi /
tasmāj jñānaliṅga ātmā, na tvasāvasaṃyukto jñānaṃ janayati /
tasya sadātanatve sadā jñānotpādaprasaṅgāt /
tasmātsaṃyogabhedaṃ kādācitkamapekṣata ityarthātsiddha
ātmamanaḥsaṃyoga iti na sūtrakṛtoktaḥ /
prauḍhivāditayaiṣa samādhiriti darśayitumuktameva paramasamādhiṃsmārayati /
uktaṃ cātreti
NyS_2,1.24: tadayaugapadyaliṅgatvācca na manasaḥ //
anyārthamiti /
prameyabhūtamanaḥsvarūpapratipādanārtham /
anyārthasyāpipa tadarthaprakāśakatvam (105/2) upapattiḥ /
liṅgam /
īdṛśaṃ hi talliṅgaṃ yadanyārthamapi manaso jñānakāraṇatvaṃ pratipādayatīti /
na hi jñānaṃ svatantraṃ yena svakāraṇaṃ mano nāpekṣeta, nāpi cakṣurādi svatantraṃ jñānajanane yena manojñānakaraṇaṃ na syādityāha /
na cakṣurādīti /
tasmādarthaprāptatvādātmanaḥsaṃyoga
indriyamanaḥsaṃyogaśca noktau sūtrakāreṇa
NyS_2,1.25: pratyakṣanimittatvāccendriyārthayoḥ saṃnikarṣasya svaśabdena vacanam //
deśayati /
atha kasmāditi /
indriyārthasannikarṣe 'pyarthataḥ prāptiraviśiṣṭeti bhāvaḥ /
pariharati /
pratyakṣeti sarvānamidhāne hi pratyakṣaṃ na lakṣitaṃ syāditi tallakṣaṇāya kiñcidvaktavyam /
tatrendriyārthasannikarṣa eva vaktavyaḥ, samastapratyakṣavyāpakatvāt netarāvavyāpakatvādativyāpakatvācceti paramaḥ samādhiḥ
NyS_2,1.26: suptavyāsaktamanasāṃ cendriyārthayoḥ saṃnikarṣanimittatvāt //
supta-t (sū. 26) // jñānotpatteriti sūtraśeṣaḥ /
praṇidhāya saṅkalpya /
pradoṣe supto 'rddharātre mayotthātavyamiti,
so 'rdharātre evāvabudhyate /
prabodhajñānamiti /
prabodhe nidrāvicchede sati dravyasparśasya saṃjñānaṃ prabodhajñānamityarthaḥ /
suptamanasāmitivyācaṣṭe /
ekadā khalvayaṃ viṣayāntareti
NyS_2,1.27: taiścāpadeśo jñānaviśeṣāṇām //
prādhānye ca hetvantaram /
taiścā-ṇām (sū. 27) // indriyairvyapadeśaṃ vigrahasamāsābhyāṃ jñānasya darśayati /
ghrāṇeti /
indriyaviṣayasaṅkhyānurodhāttajjñānasya tadvyapadeśa ityāha /
indriyeti /
vārttikaṃ-yaccā-sādhāraṇaṃ teneti /
digādirapyupādhikalpitena prācītvādinā kāryaṃ viśeṣayannasādhāraṇamevetyabhiprāyaḥ
NyS_2,1.28: vyāhatatvādahetuḥ //
anena prabandhenendriyārthasannikarṣa
eva kāraṇaṃ jñānasya, na tvātmamanaḥsannikarṣa
indriyamanaḥsanikarṣo vā jñānakāraṇamanenoktamiti manvāno deśayati //
vyāha-tuḥ (sū. 28) //
NyS_2,1.29: nārthaviśeṣaprābalyāt //
parihārasūtram // nārtha-t (sū. 29) // anenendriyārthasannikarṣasya prādhānyamātramucyate /
na tvātmamanaḥsaṃyogasyendriyamanaḥsaṃyogasya vā 'kāraṇatvamucyata iti na vyāghāta ityarthaḥ /
pṛcchati /
asati saṃkalpe praṇidhāne ceti /
yatnaḥ praṇidhānam /
saṅkalpa icchā /
uttaraṃ /
yathaiveti /
nanvasya jātyāyurbhoganimittatvamavagataṃ,
na tu manaḥprerakatvamapītyata āha /
tena hyapreryamāṇe manasīti /
bhogo hyadṛṣṭasya pradhānaṃ prayojanaṃ tannāntarīyakatayā janmāyuṣī ākṣipati /
svasaṃbandhisukhaduḥkhasākṣātkāraśca bhogaḥ, tadāyatanaṃ ca śarīram /
aprāptaṃ ca mano na tatra bhogaṃ ca bhogaviṣayau sukhaduḥkhe ca tayoḥ kāraṇaṃ ca jñānaṃ janayitumarhati,
nūnaṃ tatprāptihetormanaḥkarmaṇaḥ kāraṇamadṛṣṭaṃ vaktavyam /
anyathāsya sarvadravyaguṇakarmakāraṇatā na syāt /
mā mūtsarvārthatetyata āha /
eṣitavyaṃ cāsyeti /
aṇūnāṃ viśeṣaṇaṃ bhūtasūkṣmāṇāmiti /
vyāhatatvāditi pūrvapakṣāsūtram /
asya tātparyamāha vārttikakāraḥ /
aneneti /
(206/7) nanviyaṃ trisūtrī indripayārthasannikarṣasya prādhānyamāha, na punaḥ saṃyogāntarasya kāraṇatvaṃ pratyācaṣṭa
ityata āha /
iyaṃ kileti /
kāraṇatvaṃ pratiṣidhyata
ityabhimānaḥ pūrvapakṣiṇa ityarthaḥ /
dṛṣṭavyāghāta
iti /
ayaugapadyaṃ dṛṣṭaṃ, tasya vyāghāta ityarthaḥ /
śeṣaṃ tu bhāṣyavyākhyayā vyākhyātamiti
NyS_2,1.30: pratyakṣamanumānam ekadeśagrahaṇādupalabdheḥ //
ataḥ paramidānīmiti /
(207/12) na hyavayavīnāma kaścidarthāntarabhūto 'vayavebhyo 'sti,
api tvavayavā eva paramārthasantaḥ, teṣu ca katipayānavayavān gṛhītvā tatsahacaritānavayavānanumāya pratisandhānajeyaṃ vṛkṣabuddhistānevāvayavānālambamānānumānamiti pratyakṣasyānumāne 'ntarbhāvādvibhāgasūtreṇa nyūnādhikasaṅkhyāvyavacchedo nopapadyata
ityarthaḥ /
nirākaroti /
na yathāsambhavaṃ vikalpānupapatteḥ /
ekadeśo hyavayavina ādhāra
iti /
(208/14) ekaścāsau deśaścetyekadeśaḥ /
deśaścādhāro na cādheyo 'styavayavīti kathamādhāra ityarthaḥ /
āho śabdārthakauśalamāha /
śabde 'rthe vā kauśalamityarthaḥ /
arthe tāvadakauśalamāha /
akāryeti /
kāryasyaikasya kāraṇānāṃ tadekaṃ kāryaṃ kartu parasparapratyāsattibharvati /
yathā mṛddaṇḍacakrasūtrāṇāṃ ghaṭe janayitavye pratyāsattiḥ /
kāryāṇāṃ caikasāmagrījanmanāṃ parasparapratyāmattiḥ,
yathā rūparasagandhasparśānāṃ, kāryakāraṇayorvā,
yathā agnidhūmayoḥ, yeṣāṃ tu na kāryakānaparaṇabhāvo naikakāryatvaṃ vā naikakāraṇatvaṃ vā, teṣāṃ kuto niyamavatī pratyāsattirityarthaḥ /
śabdākauśalamāha /
na ca paraspareti /
avayavinaṃ dadhadavayavāntaramavayavāntaramapekṣate /
tataścāvayavāḥ parasparopakāriṇo bhavanti /
avayavyabhāve tu na parasparopakāriṇaḥ kathamavayavā ityarthaḥ /
na cāvṛkṣapratisandhānajeti /
svastimatīṃ hi gāṃ gṛhītvā kālākṣyāṃ gavi gauriti pratisandhānaṃ dṛṣṭaṃ, na tvaśvaṃ gṛhītvāśvāntare gauriti pratisandhānaṃ dṛṣṭaṃ, tatkasya hetoḥ,
tayoragotvāt, --evamarvāgbhāgaparabhāgānāmavṛkṣatvādvṛkṣa
iti pratisandhānaṃ na bhavedityarthaḥ /
yadyucyeta mā bhūdvṛkṣarūpadharmigrahaḥ, pūrvamarvāgbhāgaṃ dharmiṇaṃ vṛkṣaviśeṣamanumāya pratisandhāsyatītyata
āha /
na cānumānam /
( 209 / 6 ) kasmādityata āha /
anumāna iti /
nāyamanumātā pūrvamanupalabhyāgnimanumānena ca dhūmaviśeṣaṇamagniṃ pratipadya pratisaṃdhatte ayaṃ dhūmo 'yaṃ cāgniriti /
atha pūrvaṃ pratisaṃdhānaṃ paścādanumānamityata āha /
na ca pratisandhāyeti /
pratisandhānasamaya evāgneravagatatvādbhavitavyamatrāgnineti vyarthamanumānaṃ syādityarthaḥ /
abhyupetyāha /
pratisandhāyāpi ceti /
kiṃ cārvāgbhāgamayamiti /
sa bhāgavān bhāgo na bhavati kiṃ tu bhāgyeva /
kasmānna paśyatītyata āha /
nārvāgbhāgaparabhāgau saṃvaddhau /
( 210 / 4 ) ekāvayavisamavāyena hi parasparasambaddhau syātāṃ, na cāvayavyasti,
na cāpiva saṃyuktau, saṃyogasyāvayavinirāsamārgeṇa nirastatvādityarthaḥ /
pṛcchati /
kathaṃ punariti /
uttaraṃ nityamarvāgbhāgeneti /
sambandhastāvannāstītyuktameva /
tamabhyupagaya tūttaraṃ-- satyaṃ sambaddhau satyapi sambandha aśakyagraho 'sāvityarthaḥ /
satyaṃ sambaddhāvityayamabhyupagamavāda eva /
yaccedamucyate pratisandhānapratyayajeti /
pūrvaṃ satyapi vṛkṣa
avayavānāmavṛkṣatvānnāvayave pratisandhānajā vṛkṣabuddhirityuktaṃ, samprati tu vṛkṣasyāsattvena nāvayave vṛkṣa iti pratisandhānamrityapaunaruktyam /
rūpaṃ ca mayopalabdhaṃ rasaśceti /
ya evopalabdhā rasapratyayoparañjitaḥ sa eva rūpapratyayoparañjita
ityarthaḥ /
pramāṇasya yathābhūtārthaparicchedakatvāditi /
yathā bhrāntamapyanumānamarthasambandhena pramāṇamiti na bhavati, tathā prathame 'dhyāye darśitam /
pradhānānukāreṇa
(211/1) bhrāntiriti piparītakhyātau satyāṃ,
sā copapāditā prathamādhyāye /
na tathā śabdasyārthānabhidhānāditi /
kaḥ punarayaṃ tathāśabdārthaḥ /
paramāṇūnāṃ rūpaṃ vā nairantaryaṃ vā saṃyogabhedo vā utpādabhedo vā /
yadi rūpamātraṃe tad ghaṭādiṣvapīti vṛkṣabuddhiḥ syāt /
atha rūpabhedaḥ, kṣaṇāntareṇāvṛkṣaḥ syāt /
na hi tatpūrvaṃ rūpam /
atha nairantarye tad ghaṭādiṣvapyasti /
na vā kvacidapi, gandharasarūpasparśaparamāṇuvyavadhānāt /
na saṃyovago bhavadbhirāsthīyata iti kutastadbhedaḥ /
utpādabhedo 'pi paramāṇūnāṃ rūpameva /
na hi paramāṇuvyatiriktaḥ kaścidasti teṣāmutpādaḥ /
rūpaṃ ca pūrvaṃ vikalpitam /
yadi hi kvacidavayavasanniveśo vāstavaḥ pūrvāparabhāgādiśabdapravṛttiheturupalabdhaḥ syāt tatastathāśabdārthaḥ pratīyeta, na tu bhavatāṃ kvacideṣa vāstavaḥ, vastusatāṃ paramāṇūnāmabhāgatvādityarthaḥ /
sāmānyatodṛṣṭe dharmiviṣayakamapi pratyakṣaṃ nāstīti bhrānataḥ pṛcchati /
sāmānyatodṛṣṭasyeti /
(212/6) uttaram /
ayaṃ viśeṣa iti /
dvikasya pratyakṣeṇa prasiddhau sāmānyatodṛṣṭaṃ pravarttate /
trikasya tu pratyakṣeṇa prasiddhau pratyakṣatodṛṣṭamiti viśeṣaḥ /
sarvasyāpratyakṣatvād vṛkṣabuddhirna pratyakṣatodṛṣṭādanumānādapi sāmānyatodṛṣṭādityāha /
bhavatpakṣe tviti
NyS_2,1.31: na pratyakṣeṇa yāvat tāvadapyupalambhāt //
na pra-t (sū. 31) // na pratyakṣasyānumānatā /
kutaḥ
yāvadekadeśabhūtasyārthajātasya grahaṇamekadeśagrahaṇādupalabdherityatra hetāviṣyate tāvadapi pratyakṣeṇa /
anyathaikadeśagrahaṇābhāvenānumānānudayāt /
anumānāntareṇa vā tadgrahaṇe anavasthāpātāt /
atastāvato 'rthajātasya pratyakṣeṇopalambhāttāvatpratyakṣamanumānamiti pratijñā hetunā ekadeśagrahaṇānupalabdherityanena bādhitā, ekadeśagrahaṇasya pratyakṣeṇānabhyupagame vā pramāṇāntarasya tatrānupapatterasiddho hetuḥe seyamubhayataspāśā rajjurityarthaḥ /
anumānenaikadeśagrahaṇānnāsiddho heturityata
āha bhāṣyakāraḥ na caikadeśagrahaṇamiti /
anumitiranumānam /
bhāvayituṃ kartum anavasthāprasaṅgena hetvabhāvāditi /
tadetatsūtraṃ vārttikakāro vyācaṣṭe /
viruddhaścāyamiti /
nanvekadeśapratyakṣatve 'pi tanmātraṃ pratyakṣaṃ, na tu sarvaṃ pratyakṣaṃ syādityata
āha /
na caivaṃ pratijñāyate sarvamiti /
aprakāravaditi /
anumānasya hi trayaḥ prakārā yādṛśā na tādṛśāḥ pratyakṣasyeti /
trikālaviṣayatvācceti /
anena parokṣārthatvaṃ sūcayatyanumānasya, pratyakṣaṃ tvaparokṣārthaviṣayaṃ, tasmādapi bheda ityarthaḥ /
liṅgaparāmarśajñānasya pratyakṣaphalasyāpi pramāṇasya sato liṅgaliṅgisambandhasmṛtyanugraho 'styutpattau,
na tvevaṃ pratyakṣasya pramāṇasya, ata utpattau vā kārye vā liṅgaliṅgisambandhasmṛtyapekṣetyarthaḥ /
anyathāpi cetyādi bhāṣyaṃ vyācaṣṭe itaśceti /
(213 / 4) na tvetadanumānamityādibhāṣyārthamāha /
indriyeti /
indriyasambandhāccārthasya pratyakṣamutpadyate,
na tvanumānamevamityarthaḥ
NyS_2,1.32: na caikadeśopalabdhir avayavisadbhāvāt //
api cāvayavino 'sattvaṃ manyamānena tvayaikadeśamātropalabdhyā vṛkṣabuddheranumānatvamuktaṃe na tviyamekadeśamātropalabdhirapi tu tasya tatsahacaritasya cāvayavina upalabdhilakṣaṇaprāptasya siddherityāha /
na caikadeśopalabdhiriti /
tadetadbhāṣyamanubhāṣya vārtikakārovyācaṣṭe /
na ceti/atra deśyabhāṣyam /
akṛtsnagrahaṇāditi cet /
uttarabhāṣyaṃ na kāraṇata iti /
deśyavivaraṇam /
na cāvayavā iti /
ekadeśagrahaṇanivṛtyarthaṃ hi tvayāvayavigrahaṇamāsthīyate, na caitāvatā kṛtsnagrahaṇasambhavo yata ekadeśagrahaṇanivṛttiḥ syāt /
na hyavayavigrahaṇe kṛtsnā apyavayavā gṛhītā bhavanti /
nāpyavayavī, tasyārvāgbhāgasya grahaṇe 'pi madhyamaparabhāgasthasyāgrahaṇāditi deśyabhāṣyārthaḥ /
tadetadbhāṣyaṃ vārtikākāro vyācaṣṭe /
nāvayavina upalabdhiriti /
yatkhalu bahuṣu varttate tatpratyekaṃ samaṣṭyā vā, yathā kalaṃviṅkakaṇṭhaguṇaḥ /
ekadeśena vā yathā sraksūtraṃ kusumeṣu /
na ca kṛtsnaikadeśābhyāṃ prakārāntaramasti /
anayoranyataraniṣedhasyānyataravidhināntarīyakatvāt
nityatvānityatvavaditi /
na caikatra kṛtsnasamāptāvanyatra tasyaiva sambhava iti, tathā sati kṛtsnasamāpterabhāvāt,
tasmādyo 'bayavāntare dṛśyate nāsāvavayavīṃ,
tathā cāvayavā eveti prāpta mityapi draṣṭavyam /
na hyasya kāraṇavyatirekeṇeti /
( 214 / 5 ) yadi hyekadeśāntarāṇyasya syuḥ, tatasteṣvapi vṛttavikadeśāntarakalyanāyāmanavasthāprasaṅga
ityarthaḥ /
pūrvapakṣavādyeva praśnapūrvakaṃ kriyātipattimāha /
athopalabhyamāna iti /
uttarabhāṣyavivaraṇaparaṃ bhāṣyaṃ kṛtsnamiti vai khalvityādi /
tadekagranthatayā aṅga tu bhavānityādisambodhanopakramaṃ bhāṣyaṃ vyavasthitam /
tadetadvārtikakāro vyācaṣṭe /
ekasminniti /
ayamabhisandhiḥ yattāvatkusumeṣvekandaśena varttamānaṃ dṛṣṭamiti, tadanupapannaṃ, yadi kusumeṣu sūtrāvayavā varttante kimāyātamavayavinaḥ sūtrasya /
na hyanyasminvarttamāne anyadvarttata ityuktam /
na cāvayavino 'bhāve bhavetyetadapi sūtramavayavyavayavairvarttata
iti /
atha mā bhūtsūtraṃ nāmāvayavi, ekadeśāstu kusume varttanta iti brūmaḥ /
tathā ca sati naikamanekatraikadeśena varttatte kiṃ tvanekamanekatreti /
tathā ca kusumaparamāṇāvekasminsūtraparamāṇureko varttatta ityuktaṃ bhavati, na ca vṛttirapi paramāṇubhyāmatiricyate yato bhavati varttate iti, tasmānnirantarotpāda
eva paramāṇvorvṛnttiriti vyavaharttavyā,
na punaḥ paramāṇusvarūpātiriktā kācidvṛttirasti vastusatī /
eveca kalaviṅkakaṇṭhaguṇavatpratyekaṃ kṛtsnaparisamāptirvṛttirityapi vyākhyātam /
tathā ca vṛtterabhāvādekadeśena vā kārtsnyena vā varttata iti rikta vacaḥ /
yathālokapratyayaṃ tu vṛtterabhyupagame sūtraṃ kusumeṣu naikadeśena varttate, kiṃ tu tadekadeśāḥ sūtraṃ ca kusumeṣu varttata iti laukiko 'nubhavaḥ /
tatra sūtrasya vṛttiḥ kusumeṣu naikadeśena vā nāpi kārstnyena,
kiṃ tu svarūpataḥ, evamavayaveṣvavayavinaḥ svarūpata eva /
iyāṃstu viśeṣo yatsūtrasya kusumeṣu vṛttiṃ prati santi bhāgā apīti sūtrarūpaṃ ca bhāgāśca kusumeṣu varttanta
iti, avayavinastu svāvayaveṣu vṛttiṃ prati nāvayavāntarāṇi santīti rūpamātreṇa tatra varttate 'vayavīti /
tasmānna kiñcitkvacitkārtsnyenaikadeśena vā varttamānaṃ dṛṣṭamiti tayorvṛttiṃ prati vyāpakatvamasiddham /
rūpasyaiva vyāpakatvamiti /
taccāvayavinyapyastīti vyāpakānupalabdherasiddhernāvayavino 'vayaveṣu vṛttinivṛttiriti siddham /
yathā ca kṛtsnaikadeśaśabdau nāvayavirūpe varttete tathoktaṃ vārttikakṛteti /
naikadeśena varttate na ca kārtsnyena varttate atha ca varttata iti eṣa vācoyuktiḥ yadyathābhūtaṃ vastu tattathā nirdiśyata iheti yojanā /
ubhayena vyāghātāditi /
( 215 / 4) ekasyānekavṛtteḥ ekadeśena kārtsnyena ca vyāghātapa ityarthaḥ /
sa eva hi dharmo vikalpyate yo vikalpyamāno dharmiṇe na bādhate, yathā śabdo nityo 'nityo veti, yo hyadhikaraṇaṃ dharmiṇameva bādhate nāsau dharmavikalponyāyyaḥ /
āśrayāsiddhyā tasyānupapatteriti /
vastu vanyate yatsattatsarvamanavayavaṃ,
yathā vijñānaṃ, saccerda nīlādyanunavāvasitamiti svabhāvahetuḥ, sattāmātravyāpitvādanavayavisvasya /
tathā hyekasya sattvaṃ viruddhadharmāsaṃsargeṇa vyāptaṃ, tadviruddhaśca viruddhadharmasaṃsargo nīlādīnāṃ sāvayavatve prasajansvaviruddhaṃ viruddharmāsaṃsargaṃ nivarttayaṃstadvyāptaṃ sattvamapi nivartayati /
tathāhi pāṇyadikampe tatsthāno 'vayavyapi kampata iti tasya jaṅghādiṣvapyavayaveṣvaviśeṣāvasthānasyāpyavayavinaḥ kampata upalabhyeta, na copalabhyate, tasmātsa
eva tadānīṃ kampate na kampata iti viruddhadharmasaṃsargaḥ /
athāvayaveṣu kampamāneṣvapi nāvayavī tatsamavetaḥ kampate, tataścalācalayorvastrodakavadyutasiddhiprasaṅgaḥ /
ekasyāvayavasyāvaraṇe tattadavayavasthāno 'vayavyāvṛta
iti avayavāntarasthānasyāpyāvaraṇaprasaṅgaḥ,
abhedāt /
na vāsya kvacidapyāvaraṇamityavikalo dṛśyeta /
avayavasyāvaraṇaṃ nāvayavinastasyānyatvāt,
na hyanyasyāvaraṇe anyadāvṛtaṃ bhavatyatiprasaṅgāditi cenna /
ardhāvaraṇe 'pyanāvṛtatvādavayavinaḥ prāgvadavikalagrahaṇaprasaṅgaḥ /
avayavadarśanadvāreṇāvayavidarśanādadṛṣṭāvayavasyāvayavino 'pratipattiriti cenna /
vikalpāsahatvāt /
kiṃ sarvāvayavadarśanadvāreṇāvayavinaḥ pratipattiruta katipayāvayavadarśanadvāreṇa /
pūrvasminkalpe nāvayavī kadācidapi dṛśyeta /
na hyasarvavitsarvāvayavopalambhakṣamaḥ, arvāgbhāgena madhyaparabhāgayorvyavadhānāt /
katipayāvayavadarśane tu tadabhivyaktāvalpāvayavadarśane 'pi vahvavayavadarśanavatsūlopalambhaprasaṅgaḥ /
rakte caikasminnavayave tatsthāno 'vayavyapi rakta iti avayavāntare 'pi tasyābhedādrāgopalambhaprasaṅgaḥ /
avayavamātrarāge vā tatsthānasyāvayavino rūpamaraktaṃ dṛśyate, so 'yaṃ viruddhadharmasaṃsarga
iti /
tadanenābhiprāyeṇa vārtikakāro grahaṇāgrahaṇalakṣaṇena viruddhadharmasaṃsargeṇa sarvāneva viruddhadharmasaṃsargānupalakṣayati /
grahaṇāgrahaṇeti /
nirākaroti /
na bheda iti /
idaṃ tāvadatra vaktavyam /
yadyanubhūtāvasitaṃ nīlamanavayavatvena sādhyate, tataḥ siddhasādhanaṃ,
no khalu rūpaviśeṣo nīlādirasmākramapi sāvayavo guṇatvāt /
tadāśrayo ghaṭa iti cet /
nanu ghaṭa ityapi ca rūpasagandhasparśā evārthakriyākāriṇastathā vyapaddiśyante, te ca guṇatvena niravayavā eva,na tu tadāśrayo 'sti itthaṃ nāma /
atha parasiddhaṃ dravyaṃ rūpādyāśrayaṃ pakṣīkṛta parasiddhenaiva tasya sattvenānavayavatvaṃ sādhayati, so 'yamasiddhaṃ siddhane sādhayan mahānaiyāyikatvamātmano darśayati /
na hi svayamapratītau sādhyadharmiṇau parapratyāyanāya kalpete /
yathāhuḥ /
yo 'pi tāvatparāsiddhaḥ svayaṃsiddho 'bhidhīyate /
bhavettatra pratīkāraḥ svato 'siddhe tu kā kriyā ...
iti /
na ca prasaṅgasādhane 'pyetadbhavitumarhati /
na ca sāvayavatvena, virodhābhāvāt /
na caikasya viruddhadharmo bādhakaṃ pramāṇam /
na tāvadekasyāvayavino grahaṇāgrahaṇe /
avayavāvaraṇe 'pi tasya katipayāvayavāvasthānasya grahaṇādeva /
na ca bahvavayavasthānasya grahaṇe iva katipayāvayavasthānasya grahaṇe tādṛśasthaulyānavabhāsādanavabhāso 'vayavina
iti sāmpratam /
parimāṇabhedo hi sthaulyamavayavidharmo na ca tasya tādṛśasyānavabhāse 'vayavī nāvabhāsito bhavati, tasya tato 'nyatvāt /
tasmādindriyasannikarṣamātrādavayavino grahaṇam /
indriyeṇārthasya indriyāvayavairarthasya
indriyeṇārthāvayavānāṃ indriyāvayavairarthāvayavānāṃ sannikarṣātparimāṇabhedagrahaṇamiti sāmagrībhedādavayavitatparimāṇabhedayorgrahaṇāgrahaṇe upapadyete /
etenārvāgbhāgasahitasya grahaṇe 'pi na madhyabhāgasahitasyāgrahaṇaṃ kathañcidvirodhamāvahatītyuktaṃ bhavati /
na vāvayavakampe 'pyavayavinaḥ kampo yenāvayavāntare ḥpi kampaprasaṅgaḥ, bhinnatvādavayavāvayavinoḥ /
tathā sati yutasiddhiprasaṅga iti cet /
kā punariyaṃ yutasiddhiḥ, kiṃ bhedo 'vayavāvayavinoḥ,
āho svidasambaddhasya vidyamānatvam /
yadi bhedaḥ, so 'smābhiriṣyata eva /
athāsambaddhasya vidyamānatvaṃ, tatsatyapi pṛthaggatimatve nāvayavino 'sti,
jātaḥ sambaddhaścetyekaḥ kālaḥ /
tathāhi nāvayavyavayavāsambaddho 'sti /
nāhi jātimān jātyasambaddho 'sti /
na guṇakarmaṇī dravyāsambaddhestaḥ /
na ca viśeṣo dravyāsambaddha
iti /
ye tvaprāptisaṃyogau yutasiddhimāhustairavayavāvayavinorasaṃyoge heturvaktavyaḥ /
ayutasiddhiriti cenna /
tasyā evāsaṃyogena bubhutsanāditi /
raktāraktatvaṃ ca nāvayavina ekasya, tasyāraktatvādeva /
tatsaṃyoginastu mahārajanasya raktatvāt, tasya ca paṭādaraktādanyatvāt /
paṭo rakta iti tu bhramaḥ, na tvanena vibhrameṇa sarvatra bhavitavyam, tasya mahārajanasaṃyoganimittatvāt tasya ca paṭavṛttitvāt paṭasya ca sarvatrāviśeṣāt,
paṭasya kva cidasaṃyoge saṃyuktāsaṃyuktabhedaprasaṅgaḥ /
na hi sa eva tadaiva tatraiva bhavati /
na bhavati ceti yujyate /
tasmātsaṃyuktātpaṭādanyo 'saṃyuktaḥ paṭa iti prāptam /
atrocyate /
eṣā tāvatprameyagatiḥ /
bhāvābhāvau parasparavirahātmānau, bhāvanivṛttirevābhāvaḥ,
abhāvanivṛttireva bhāvaḥ /
na ta bhāvābhāvābhyāmanyā tayornivṛttiḥ /
tena naitayoḥ kadācidapi parasparātmatvaṃ bhavitumarhati, adarśanāt /
evamanayorāśrayaikatvanānātve api yathādarśanaṃ vyavasthāpanīye, yathā tasyaiva śvaivasya yadā prāsāde sadbhāvastadaivābhāvaḥ kāka iti /
evaṃ ca evaṃ kumbhaḥ śyāmaḥ sa eva paścādagnisaṃyogādaśyāmaḥ,
yaḥ punarasya parimāṇabhedo na sati kumbhe vinaśyati, tatra kiṅkacvatāṃ parimāṇāvasthāpattāvapi na naśyatīti /
evaṃ prameyavaicitrye darśanavaicitryavyavasthāpitaṃ yathābhyupeyate tathā tasyaiva saṃyogasya tasminnekadā bhāvābhāvau vyavasthāpanīyau,
tathaiva darśanāditi /
va hi dṛśyamānasya dṛśyamānāntaravaidharmyeṇa rūpamupalabhyamānaṃ śakvamapākartum, mā bhūd dṛśyamānavaidharmyeṇa dṛśyamānarūpāntarāpākaraṇamaviṣeṣāt /
tasmāddarśanānurodhātprameyavaicitryasiddherūpavannaḥ saṃyogaśabdabuddhyādīnāṃ tatraiva tadānīmabhāvo bhāvaśceti /
atra evaiṣāmavyāpyavṛttitvamāsthīyate /
rūpādīnāṃ tu na dṛṣṭastatraiva tadānīmabhāvo bhāvaśceti teṣāṃ vyāpyavṛttīnāṃ bhāvābhāvau yugapadekatra viruddhāviti siddham-raktāraktayorekatrāvirodhaḥ sahadarśanāditi /
yatpunaryadanekavṛtti tannānā,
anekavṛttiścāvayavyabhyupagata iti prasaṅgasādhanaṃ svabhāvahetuḥ, nānātvābhāvādanekavṛttitvābhāva
iti prasaṅgaviparyayo vyāpakānupalabdhiriti /
tatra brūmaḥ /
ekatvānekavṛttitvayoravirodhena nānātvasya vyāpakatvasiddherna prasaṅgo nāpi viparyaya iti /
yathaiva nīle paricchidyamāne tadabhāvo vyavacchidyate, anyathā na nīlaṃ paricchinnaṃ syāt, evaṃ tadabhāvāvinābhāvi pītamapi nīlaparicchedakaṃ pratyakṣaṃ vyavacchinatti, tathaikāvayavasaṃsarge avayavinaḥ paricchidyamāne tadabhāvo vyavacchidyate,
tadabhāvāvinābhūtāścāvayavāntarasaṃsargā iti tepi vyavacchettavyāḥ, tadavyavacchede tadabhāvo na vyavacchidyeteti sa eva tadānīmeva tatra bhavenna bhavedveti durghaṭamāpadyeta, so 'yamekatvānekavṛttitvayorvirodha
iti cet /
hanta bhāvaparicchede tadabhāvo vyavacchidyat iti yuktam /
bhāvaparicchedalakṣaṇatvāttadabhāvavyavacchedasya /
na hi bhāvādanyastava bhāvābhāvo nāma /
bhāvāntarāṇi tu kasmādvyavacchidyante /
tadabhāvāvinābhāvāditi cet /
kutaḥ punarayaṃ bhāvāntarāṇāṃ bhāvābhāvāvinābhāvaḥ /
pītādibhāvatādātmyena kadācidapi nīlasya bhāvasyānupalambhāditi cet /
yatra tarhyekāvayavavṛtterapyekasyāvayavāntareṣu varttamānasya tādātmyaṃ dṛśyate na tatraikāvayavasaṃsṛṣṭābhāvāvinābhāvo 'vayavāntarasaṃsṛṣṭasya,
tasmānnaikatvanānāvṛttitvayorvirodhaḥ /
api ca ekaṃ vijñānamanekai rūpacakṣurālokamanaskāraiḥ kathaṃ sambadhyate, sambadhyamānaṃ vā, na vāstavaḥ kaścitkāryakāraṇabhāvo nāmāsti sambandhaḥ /
pratītya kathamekam /
samutpādamātraṃ taditi cet /
atha kasmādrūpādyeva pratītya rūpajñānaṃ jāyate na punā rasādyapi /
svabhāva eva tādṛśo yatastāneva pratītya jāyate na punā rāsabhādīniti cet /
hanta bhoḥ svabhāvān bhinnān pratītya kathameko bhāvo jāyate /
ko virodho na hi kāryakāraṇayostādātmyaṃ yena kāraṇasvabhāvānurodhaḥkāryasya bhavediti cet /
tatkimavayavāvayavinorapyabhedaḥ samavāyasya vā tābhyāṃ, yenāvayavabhadeḥ'vayavino vā samavāyasvaya vā bhedo bhevaditi samaḥ samādhiḥ /
tasmādyadyadavayavini pramāṇaṃ vakṣyāmaḥ
tattadasati bādhake 'pratyūhamavayavinamavasthāpayiṣyatīti siddham /
yaḥ punarmanyate avayavasamudāya
evāvayavīti taṃ pratyāha bhāṣyakāraḥ /
samudāyyaśeṣatetyādi /
sugamam
NyS_2,1.33: sādhyatvādavayavini saṃdehaḥ //
sādhya-haḥ (sū. 33) // paraṃ pratyasiddhatvamevāvayavinaḥ sādhyatvam /
sa khalvevaṃ mene saṃvinniṣṭhā hi viṣayavyavasthitiḥ /
sa eva saṃvidā vyavasthāpyate yastasyā viṣayaḥ /
sa eva viṣayo ya ākāramasyāmarpayati /
na ca nirantarotpannarūpādiparamāṇvatiriktamavayavyākāraṃ bibhratīṃ saṃvidamīkṣāmahe, kiṃ tu nirantarotpannarūpādiparamāṇvākārām /
sthaulyaṃ ca na yadyapi paramāṇūnāṃ pratyekamasti,
tathāpi pratibhāsadharmo bahutvādivanna punaravayavinamekamavasthāpayitumarhati /
yadāhuḥ, so 'yamamūlyadānakrayīsvākāraṃ ca jñāne samarpayati pratyakṣatāṃ ca svīkartumicchatyavayavīti /
tadevaṃ paraṃ pratyavayavino 'siddhervipratipattiḥ /
tataḥ sādhakabādhakapramāṇābhāve sati saṃśaya
ityarthaḥ /
na sādhyatvaṃ svarūpeṇa saṃśayaheturiti matvā bhāṣyakṛdāha /
evaṃ ca satīti /
parāsiddhatve satītyarthaḥ /
sādhyatvāditi yathāśrutaṃ sūtraṃ gṛhītvā vārttikakāro vikalpyākṣipati /
kiṃ punaratreti /
( 217 / 1 ) kutaściddhetostasya dharmiṇo 'bhyanujñānamaṅgīkāramarhati, sarvasyaiva hetorāśrayāsiddheriti bhāvaḥ /
athāvyatireka
iti /
satyeva dharmiṇi tasyāvayavebhyo 'bhedo dharmaḥpa sādhya ityarthaḥ /
avayavyapekṣatvāditi /
paṭamapekṣya hi tantavo 'vayavā bhavanti, no khalu raṇḍākaraṇḍāvasthitāstantavo 'vayavā ucyanta iti /
na ca ṣaṣṭhīti /
( 218 / 1 ) paṭasyāvayavāstantava
iti na ṣaṣṭhī, tathā ca paṭasyeti viśeṣaṇābhāve avayatvamātraṃ hetuḥ syāt, sa ca viruddha
ityarthaḥ /
anarthāntarabhavenāvayavatvamityasyodāharaṇam /
na ca tantustantoriti /
ṣaṣṭyarthābhāve tūttaramudāharaṇamiti /
tantūnāṃ tantvakvakatvaṃ bravītīti /
tacchabdasya pradhānaparāmarśakatvādityarthaḥ /
avayavaśabdasya śceti /
pūrva kāraṇamavivakṣityā avayavaśabdasya parāparaśabdadattsambandhiśabdatāmātraṃ gṛhītvoktaṃ,
samprati kāraṇatvaṃ vivakṣittyocyata ittyayaunaraktyam /
deśayati /
naiva hīti asat kriyamāṇaṃ nirvartyaṃ,
na cāsmākaṃ satkāryavādināṃ tadastītyarthaḥ /
dūṣayati /
etacceti /
na hi paṭākārapratyayastantumātrālambano raṇḍākaraṇḍāvasthiteṣvapi tantuṣu prasaṅgāt /
na ca tantuparimāṇabhedālambanaḥ, tasvaya pūrvamapi sattvāt /
asattve vā satkāryavādavyāhatiprasaṅgāt /
tasyaivāsata utpatteḥ /
tasmāttantuṣvapareṣu para ityakāmenāpi mithyāpratyaya iti vaktavyaṃ,
tathā ca dūṣaṇamiti /
pratijñaikadeśaśceti /
saṃyogamātrapakṣīkaraṇa ityarthaḥ /
tānyeva tānīti /
( 219 / 13) tānyeva pratyāsannāni kṣaṇabhaṅgapariṇāmapratikṣeṣādityarthaḥ /
yathā daṇḍādyanekaṃ kāraṇamiti /
daṇḍavemādyanekaṃ kāraṇaṃ ghaṭapaṭādīnāṃ kāryāṇām /
saṃyogādinimittāntarāpekṣamiti /
saṃyoga ādiryeṣāṃ nimittāntarāṇāṃ kumbhakārakuvindādīnāṃ tāni nimittāntarāṇi /
atadguṇasaṃvijñāno bahuvrīhiḥ, yathā citrāguriti /
tena sādhyasyaiva dṛṣṭāntateti na doṣaḥ /
vimṛśyāvadhārayati /
vayaṃ tu brūmo vibhāga utpanna iti /
( 221 / 8 )
saṃyogo 'napakṣekarmakāraṇakaḥ, karmakāryatvādvibhāgavaditi sthite pratibandhakāpagamātraṃ vibhāgena kriyata
iti sidhyati /
yathā vā saṃyogaḥ sādhāraṇakāryadravyeti /
yadā hi paṭaḥ pāṭyate tadā yeṣāmavayavānāmavasthitānāṃ saṃyogānāṃ paṭākhyaṃ sādhāraṇaṃ kāryaṃ, tasya sādhāraṇasya kāryadravyasya paṭasya ca tadasamavāyikāraṇānāṃ ca saṃyogānāṃ keṣāṃ cidvināśottarakālamarddhapaṭārambhe teṣāmanapekṣāṇāṃ kāraṇatvaṃ, vibhāgastu karmajanyastatra katipayasaṃyogavināśadvāreṇa sādhāraṇapaṭādikāryavināśamātre vyāpriyate na tu vibhagāpekṣo 'rddhapaṭe janayitavye saṃyogaḥ kāraṇamityarthaḥ /
na hi pramāṇamantareṇeti /
( 222 / 2 ) mithyājñānamapi pramāṇapūrvakaṃ, samyagjñānapūrvakatvādviparītakhyāterityarthaḥ /
vṛkṣasthitiṃ bhāvayadbhiḥ /
pūrvāparapratyayaikaviṣayasya vṛkṣasya sthitiṃ sthiratāṃ bhāvayadbhirityarthaḥ /
bhedādarśanamiti ( 224 / 9 ) ākāribhedādarśanam /
yathā ghaṭapaṭāvākāriṇau bhedena dṛśyete naivamavayavāvayavinau, nāpi samavāyasamavāyināvityarthaḥ /
yasmādayamupanayo ( 225 / 7 ) 'vayavāśca tantavo 'vayavī ca paṭa iti /
pūrvamavayavāścetyetāvanmātraṃ hetūkṛtaṃ, samprati tvavayavāvayavināvityapaunaruktyam /
anyo 'vayavārtha iti /
avayavino 'nyo 'vayavaśabdārtha
ityarthaḥ /
pradeśino 'nyaḥ pradeśaśabdārtha ityarthaḥ /
tatpradeśaśabdasya vyapadeśaviṣayatvasyeti /
( 226 / 7 ) tantavo hi pakṣīkṛtāḥ pradhānamiti taditi sarvanāmnā hetugatena parāmraṣṭavyāḥ /
tathā ca tantupradeśasya vyapadeśaviṣayatvaṃ na tantūnāmityasiddho heturityarthaḥ /
tebhyastūtpatteriti--kalpitasya hetorvivaraṇaṃ tantubhyastūtpadyate paṭa iti /
ubhayena vyāghātāditi /
( 22 / 9) abhyupagame nānabhyupagamenetyarthaḥ /
dravyāntareti /
dravyāntarotpattideśāvacchedo vyavacchedaḥ /
yathā paṭotpattideśādanyo ghaṭotpattideśa
ityarthaḥ vyaktyādidharmabhedeneti /
ādigrahaṇenāvirbhāvasaṃsthānādaya
ucyante te ca kāraṇavyāpārātpūrvaṃ nāsanniti janmāpi teṣāmapūrvamityarthaḥ /
yathā cakrādibhyo ( 228 / 4 ) rathāvayavebhya ityarthaḥ /
himavatparamāṇukamiti /
( 230 / 1 ) paramāṇugrahaṇaṃ mūkṣmadravyopalakṣaṇārtham /
na punaḥ paramāṇordvyaṇukādanyatrārambhasambhavaḥ /
na ca vivādādhyāsitaḥ paramāṇurna mahaddravyamārabhate paramāṇutvād dvyaṇukārambhakaparamāṇuvat /
amahattvācca na himavatparamāṇukaṃ pratyakṣaṃ syāt /
tasmāddhimavaddhimabindubhyāṃ saṃsargibhyāṃ saṃyogādavayavidravyamārabhyate mahattvaṃ cāsyāvayavamahattvādutpadyate /
tathā ca cākṣuṣatvamasya bhavati /
evaṃ toyadavimuktodabinddadhisaṃyogāt
dravyāntarotpattiḥ pratipattavyā /
bhāvo 'pratyakṣaḥ syāditi /
bhāvaḥ sattā /
nanu yathā saṃyogaḥ saṃyogidvayanirūpaṇādhīnanirūpaṇaḥ tayorekasyaivāpratyakṣatve na pratyakṣa evamavayavāpratyakṣatve nāvayavī pratyakṣaḥ syādityata āha /
na cāyaṃ pakṣa iti /
saṃsṛjyamānanirūpaṇādhīnanirūpaṇo hi saṃsargo yuktaṃ yattadanirūpaṇe na nirūpyata iti /
na tvavayavyavayavanirūpaṇādhīno yatteṣvanirūpiteṣu na nirūpyata iti /
tryaṇukasyāvayavāgrahaṇe 'pi grahaṇāt /
evaṃ vidravarttino hastivanaspatyāpaderavayavāgrahaṇe ḥpi grahaṇāditi bhāvaḥ /
na ca tatkṛto 'sti bheda
iti /
na grahaṇāgrahaṇakṛto bheda ityarthaḥ /
na hīndriyamanyasya sāṃkhyasyānyathā sūkṣmatvenārthaṃ prakāśayati /
anyasya naiyāyikasyānyathā sthaulyena
avikalpatvādaikarūpyeṇāvasthānāditi /
pratyakṣapramāṇavirodhāditi /
( 232 / 5 ) mahābhūtānāṃ hi mūlakāraṇaṃ paramāṇavaḥ paramasūkṣmāsteṣāmapratyakṣatve mānasānuvyavasāyagamyaṃ paramasūkṣmaviṣayaṃ me pratyakṣamiti tadabhāvaścātmani saṃyuktaviśeṣaṇena manaḥsannikarṣeṇa pratyakṣavirodha
ityarthaḥ /
eke tviti /
yameva hi tryaṇukaṃ dṛśyaṃ bhavanto dṛśyāvayavamācakṣate tameva vayaṃ paramāṇumācakṣmahe, na hi tadavayavakalpanāyāmasti pramāṇamiti bhāvaḥ /
kathavagamtaye bhidyate trasareṇuriti /
aṅgulyagrāmyāṃ mṛdyamānasyāsyādarśanaṃ sūkṣmatayā 'pyupapadyate /
jālasūryamarīcisthameva tadrajaḥ kathaṃ cidupalabhyate nānyatheti bhāvaḥ /
dravyatve satīti sāmānyasamavāyau nivartayati /
bāhyetyātmānaṃ nibartayati /
anityatvācceti /
anantāvayavatvena merusarṣapayorabhinnaparimāṇattvaprasaṅgāt
mahābhūtamūlakāraṇamanavayavaṃ kalpanīyaṃ na ca dravyamanavayavaṃ vinaśyati ākāśādivaditi nityāḥ paramāṇavastrasareṇavastvanityā iti na paramāṇuḥ /
anityatvameva kuta ityata āha /
sāmānyaviśeṣavata iti /
saṃhatānāmiti /
rūpādīnāṃ saṅghātaḥ paramāṇuriti /
nacāsaṃhatapratiṣedha
iti /
apratiṣedhe vāta evāsaṃhatāḥ paramāṇava
iti bhāvaḥ /
saṃyujyate cāyaṃ vibhajyate cāyamavayavyantareṇeti na vyatireka iti /
yathā bhinnātsaṃyogāprāptyabhāvo vyāvṛtta evamabhinnādapi, na hi sa eva tantustenaiva tantunāprāpyataityarthaḥ /
sattvarajastamāsāṃ na saṃyogaḥ kiṃ tu teṣāṃ svābhāvikaḥ sa ko 'pi paṃriṇatibhedo yataḥ saṃbhūyakāritvamityarthaḥ /
gurutvāntarakāryāgrahaṇāditi /
( 233 / 21 ) avayavagurutvād
gurutvāntaramavayavinastasya yatkāryamavanativiśeṣastasyāgrahaṇādityarthaḥ /
satyamupapāditaḥ pakṣadharma iti /
( 234 / 10 ) kāryāgrahaṇena kāryābhāvastataḥ kāraṇasya gurutvasyābhāva
ityarthaḥ /
pratiṣedhyaṃ kāryagatarūpādi tadabhyanujñātaṃ bhavatīti /
tathā 'pi kutaḥ pratyakṣavirodha ityata
āha kāraṇarūpādaya iti /
cohetau /
etena kārye rūpādipratipattiḥ pratyuktā niṣedhyatveneti /
yadā hi kāryameva rūpādi nāsti tadā kasmāttatra rūpādipratipattiḥ pratiṣidhyate ityarthaḥ /
yathā rūpādyantarakāryamiti /
avayavigatānāṃ rūpādīnāṃ kāryaṃ rūpasaṃskārādavayavinaścākṣuṣatā evaṃ dṛśyateti /
upanyāsaḥ sthāpanam /
yadyapyayamavanamanaviśeṣābhāvastulāvyadhikaraṇaḥ
na, tathāpi na śābdī tulāsaṃbandhitāsya pratīyate,
kiṃ tvavanamanaviśeṣasaṃbandhitetyetāvatoktam /
so 'yamiti /
( 235 / 2 ) asiddhastāvadityakadeśino dūṣaṇam /
tadetadekadeśidūṣaṇaṃ dūṣayati /
na tadvattānupalabdheḥ /
paramārthadūṣaṇamāha /
ayamapīti /
gurutvamātropahitānāmaṇūnāmavanamanaviśeṣaṃ na karoti tulā /
dravyasamāhāra iti ( 236
/ 2 ) kāryakāraṇadravyasamāhāro mṛtkaṇamṛccūrṇaśarkarākapālakumbhasamāhāra
ityarthaḥ /
nanu samāhāraḥ kumbhasya kāraṇaṃ tacca jñāteyadgurutvamevetyata āha /
na ceti ( 236 / 3 ) ye tvāhuḥ sarvo mṛtkṛṇādiḥ kumbhaparyavasānaḥ kāryasamūhaḥ paramāṇuṣveva samavaiti, te hi mṛtkaṇādikamārabhya mṛccūrṇānyārayanta
iti /
prasaṅgāttanmatamapākartumupanyasyati /
ke cittviti /
nirākaroti /
tānpratīdamiti /
gurutvamenupataditi /
( 337 / 7 ) na ca yathā pradīpādhīnaprakāśāghaṭādayo na tu pradīpaḥ pradīpārdhānaprakāśaḥ tasya svamahimaniṣiddhatamonuṣaṅgatvāt /
evaṃ gurutvādhīnapātā ghaṭādayo, gurutvaṃ tu svasya cānyeṣāṃ ca gurutvāntarānapekṣaṃ patanaheturiti vaktavyam /
na hi pradīpena svātmani prakāśayitavye kiṃ cidanyat kriyate, yādṛśā ghaṭādayaḥ svaprakāśopāde tādṛśaḥ pradīpo 'pi /
cakṣuṣaḥ punarayaṃ svabhāvabhedo yena ghaṭādau prakāśayitavye pradīpamapekṣate na tu pradīpe prakāśayitavye pradīpāntaramiti /
tasmānna pradīpasya svātmani karmakaraṇabhāvaḥ /
gurutvaṃ tu dravyagatasya patanakarmaṇaḥ karaṇaṃ,
tena hi dravyaṃ pātyate /
svagatasya tu patanakarmaṇaḥ karaṇatve tadeva karma karaṇaṃ ceti svātmani vṛttivirodhaḥ /
ātmanastu svātmani prakāśayitavye kartṛtvameva na karmatvamityupapāditāmiti /
tasmādguṇādayo vivādādhikaraṇā na patanti adravyajātīyatvādgurutvavaditi siddham /
siddhāntyāha /
veda punaritiptaṃ kāraṇaṃ pramāṇam /
rūpādayo na saṃyogarūpaprāptimantaḥ guṇatvāt saṃyogavadityaprāpte rūpādiṣu niścayāttadadarśananimitto rūpādiṣu prāptibhramo dravyeṣu prāptipratyayaḥ parimārthika
eveti viniścayaḥ /
tadanenābhiprāpayeṇopasaṃharati /
tasmādvyavasthitamiti /
( 238 / 8 ) śeṣamatirohitārtham
NyS_2,1.34: sarvāgrahaṇamavayavyasiddheḥ //
sarvā--ddheḥ (sū. 34)
// syādetad yathā 'vayavinaṃ nābhyupaiti paraḥ evaṃ guṇakarmādyapi /
tatkathamayaṃ prasaṅgaḥ parasya sarvāgrahaṇamityata āha tadidaṃ sūtramiti /
( 240 / 9 ) yo 'pi hi tāvad guṇakarmādi necchati so 'pi na tatpratyayamapanhute asti laukikaparīkṣakāṇābhavayavidravyaguṇakarmādipratyayaḥ so 'yamaśakyāpanhavaḥ tasya ca pratyakṣatvamupapāditaṃ pratyakṣalakṣaṇe /
avayavidravyabādhakāni ca pramāṇānyadhastānnirākṛtāni /
so 'yamasati bādhake svayaṃ ca guṇādibhiśca sahopalabhyamāno na śakyo nirākarttumityadhikaraṇārthaḥ
NyS_2,1.35: dhāraṇākarṣaṇopapatteśca //
dhāra--śca (sū. 35) // te ete dhāraṇākarṣaṇe goghaṭādikamupalabhyamānamavayavinaṃ sādhayataḥ, kuto niravayave vijñānākāśādau,
avayave ca paramāṇau cādarśanāt /
idamevaṃ prayogamārohati /
yo 'yaṃ dṛśyamāno goghaṭādiravayavī paramāṇusamūhabhāvena vivādādhyāsitaḥ
nāsāvanavayavī dhāraṇākarṣaṇānupapattiprasaṅgāt /
yo yo 'navayavī tatra tatra dhāraṇākarṣaṇena bhavataḥ yathā vijñānādau, na cāyaṃ goghaṭādistathā tasmānnānavayavīti /
na virodha iti /
( 241 / 3 ) vyabhicāralakṣaṇo doṣo virodhaḥ /
avayavina eva te pratyekamiti /
paramāṇusamūhe tu pratyekamapi na paramāṇavo 'vayavina ityarthaḥ /
viśeṣahetvabhāvāditi /
evaṃ hi viśeṣahetuḥ syād yadyavayavinamantareṇa kva cidvijñānākāśādau saṃgrahaścoktalakṣaṇo dhāraṇākarṣaṇahetutā vā 'sya dṛṣṭā syāt /
na cāsau dṛśyate kāṣṭhatṛṇopalādayaḥ pratyekamavayavina
evetyarthaḥ /
syādetat /
avayavityena tulyatve 'pi kasmādekatra dhāraṇākarṣaṇe nānyatretyata āha /
pāṃśurāśīti /
samūhamātratvena tulyatve 'pi yathā kaścidviśeṣe heturevamavayavitvena tulyatve 'pīti samānamityarthaḥ /
tatsahacaritasya sambandhaviśeṣaḥ snehadravatvakārita iti /
tasmādbhāṣyakārasya sūtradūṣaṇaṃ paramatena draṣṭavyam
NyS_2,1.36: senāvanavad grahaṇamiticet ? nātīndriyatvādaṇūnām //
athedānīmanvayipana iti /
anvayavyatirekiṇa
iti /
paṭo 'yamityekaviṣayā buddhirekabuddhiḥ
tantava iti nānāviṣayā buddhiranekabuddhiḥ /
samuccitāsamuccitaviṣayatvāditi /
asamuccitaviṣayatvādekabuddheḥ samuccitaviṣayatvādanekubaddheriti /
prāśaṅkāta
itassūtram /
senā--nām (sū. 36) // tathoktamiti /
( 243 / 9 ) bahuntvaseṃkhyaiva senā vanaṃ ceti /
yastu manyate senā vanamiti vyapadeśāya tañjjarnitāya vā vijñānāya bahutvasaṃkhyāṃ kathaṃ citkāraṇaṃ sambhavati yastvayamaindriyakaḥ pratyayaḥ pratyekamagṛhītaikatveṣu vṛkṣeṣānutpannāṣekṣābuddherdrāgityekaghatavanāvagāhī jāyate tatra kāraṇābhāvena bahutvasyānutpādānna bahutvasaṃkhyālambana iti na parituṣyati taṃ pratyāha /
abhedapratyayasya ceti /
upalabhyamānarūpeṣveva kutaścinnimittādanupalabhyamānapṛtha(tkve)ṣu mithyābhedabuddhirbhavati /
na punaḥ sarvathānupalabhyamāneṣviti tātparyārthaḥ /
yastu nobhayapakṣasaṃpratipannamasti jagati kiṃ cidekamiti manyate taṃ pratyāha
ekaṃ nāstīti /
syādetat /
dūrātkāṣṭhaloṣṭhatṛṇapāṣāṇādayaḥ pratyekaṃ pṛthakkṛtā nopalabhyante /
samudāyastu teṣāṃ dṛśyate /
na ca te dravyāntaramārabhante vijātīyatvāttathāmā bhūvan paramāṇavaḥ pratyekaṃ dṛśyāḥ samūhastu teṣāṃ dṛśyate vinaiva kāryāntarārambhamityata āha /
gṛhyamāṇāgrahaṇasya ceti /
( 243 / 3 ) teṣāmevāgṛhyamāṇānāmapi militānāṃ darśanaṃ yena rūpeṇa grahaṇayogyatā nimittāntarāttu na gṛhyante, paramāṇavastu paramasūkṣmatayā nasvarūpeṇa grahaṇārhā iti militā api na grahītavyā eva, na jātu militā api pavanasamūhā bhavanti cākṣuṣāḥ /
rūpavanmahattvamapi bhāvānāṃ svarūpayogyatā grahaṇaṃ pratīti bhāvaḥ /
tataśca ta evaindriyakā anaindriyakāśceti mahānvirodhaḥ /
atrāntare vārttikakāra āha sma---ko vā virodho bahavaḥ saṃjātātiśayāḥ pṛthakbhaveyuḥ kāraṇaṃ buddheryadi nānmendriyādivaditi /
etadapi vārttikakṛtaivāthānupajātaviśeṣā iti vadatā parāstam /
na khalu sthairyasiddhau bhāvānāmayavavidravyotpādamantareṇāstyanyo 'tiśayaḥ paraṃmāṇūnām /
na ca yamāgantukamāsādya paramāṇavo 'vayavinaṃ janayanti tenaiva sthūlabuddhiṃ,
kṛtamavayavineti sāṃpratam /
yadābhāsā hi buddhistadasyā ālambanapratyayaḥ /
na ceyaṃ parasparavyāvṛttaparamasūkṣmaparamāṇvālambanā tathā sati sthūlabhedāttadekamiti ca syāt /
na caiṣa pratyayo vikalpaḥ spaṣṭapratibhāsatvāt /
na vāvikalpopādhirasya viśadatā nirvikalpakenāpi tasyāgrahaṇāt /
na ca pratibhāsadharmaḥ sthaunyam /
nānādigdeśasthitasya nirantarasyaikena vijñānena grahaṇaṃ sthaulyam /
tatkhalvīdṛśatvaṃ paramāṇūnāṃ pratibhāsasamayabhāvīti pratibhāsadharma
ityucyate /
tathā caiṣa samīcīna evānubhavaḥ
na hi te na paramāṇavo na ca na nirantarotpannā na ca na digdeśabhinnā na vaikasminvijñāne na cakāsati /
tasmāt kasyātrānyathātvam /
yathāha---
na ca taddarśanaṃ bhrāntaṃ nānāvastugrahā(dya)tsvataḥ /
sāṃvṛtagrahaṇaṃ nānyanna ca vastugraho bhrama /
iti /
atra tāvattilataṇḍulavadgandharūparasasparśaparamāṇubhirantaritatayā nairantaryameṣāṃ nāsti /
tasmādantarālāgrahaṇe dūrādekaghanavanapratyayavadayaṃ mithyāpratyayo rūpādiparamāṇūnāṃ sāntaratvādū anekatvācca /
na cāsati bādhake mithyeti yuktam /
uktaśca bādhakābhāvaḥ, sthemā ca bhāvānāmupapādayiṣyate /
tasmādayuktametadapīti /
idameva parīkṣyata
iti bhāṣyam /
sarvatrāvayavinamapanhuvānasya
atīndriyaṃ vāṇusaṃcayamātramicchataḥ senāvanāṅgānāmapi karikusumbhādīnāmatīndriyāṇusaṃcayamātratvād
dṛṣṭāntābhāva iti tātparyārthaḥ /
śaṅkate dṛṣṭamiti cet /
senāvanāṅgāni tāvad
dṛṣṭatayā na śakyānyapahnotumiti siddhaṃ nidarśanamityarthaḥ /
nirākaroti /
tacca naivamiti /
yadi dṛṣṭamapratyākhyeyamavayavyapi dṛṣṭa iti so 'pi na pratyākhyeyaḥ /
athāyaṃ parīkṣya pratyākhyāyate senāvanāṅgānyapi pratyākhyeyānīti dṛṣṭāntābhāvaḥ sādhyasamatvāditi bhāṣyārthaḥ /
vārtikaṃ yaścāyamanekasminniti /
avidyamāno viśeṣaḥ śuktau rajatatvaṃ tasya darśanaṃ vaṇigvīthyādau tasya dvāraṃ saṃskāraḥ tenāndhyāropitaḥ śuktiviparītatharmo rajatatvaṃ yena sāmānyadaśanena tattathoktaṃ tasya bhāvaḥ tattā sāmānyadarśanasyeti /
tirobhūtabhedamupamānameva bhāktaṃ bhedollekhena jñāyamānamaupamikamiti vivekaḥ (saṃjñājñānamaupamikīdāharaṇam) /
yathā siṃho māṇavaka iti /
( 244 / 5 ) nanvetadapi tirobhūtabhedatayā bhāktamevetya āha /
siṃha iva siṃhaḥ /
ayamarthaḥ /
siṃhaśabdādupamānādācāre sarvaprātipadikebhyaḥ /
kviviti kvibantātkarttari api kṛte siṃhaśabda upamānārtho bhavati /
nānābhāve cāṇūnāmityādibhāṣyaṃ vyācaṣṭe /
mithyāpratyayā apīti /
tadabhāve tu /
pradhānābhāve tu ghaṭādau mithyāpratyayā iti /
paramāṇuṣu saṃciteṣviti /
yeṣāmapi ghaṭo 'vayavī tairapi paramāṇusaṃcayo 'bhyupeyaḥ yeṣāmapyevayavī nāsti tairapi paramāṇusaṃcaya upayaḥ so ḥyamubhayasaṃmataḥ saṃcaya ityarthaḥ /
te 'pi saṃcitā eveti /
vaibhāvikā khalu vātsīputrā bhūtabhautikasamūhāt paṭādīnapi śabdādīnicchanti atasteṣāṃ mate śabdādayo na mukhyamekatvaṃ saṅkhyāyā guṇasya guṇeṣu śabdādiṣvayāvāt /
api tu bhāktamevetyata
āha /
śabdādiṣucaikapratpayaya iti /
śaṅkate sarvatreti /
( 245 / 1 ) nirākaroti /
na dve ityatreti /
samuccayanivṛttimātrameva cedekatvaṃ dvitvaniṣedhena samuccāyo nivarttata iti tannivṛttipātramekatvameveti ekamanekaṃ veti saṃśayo na syāt /
na ca tatrottaramekameveti viyamārthaṃ bhavediti /
gatau /
prāptau /
śaṅkate sarvatreti /
nirākaroti /
naikamityatreti /
ayamabhisaṃdhiḥ /
dvitvādīnāmabhāve samuccayamātraṃ syāt /
na tu samuccayānāmavāntarabhedaḥ tathā ca naikamityasamuccayasahitaikatvasamuccayaḥ prāpta eveti na saṃśayaḥ syāt /
idaṃ tviha vaktavyam /
śabdādau dvitvādyabhāve kathaṃ dvitvādiprayogaḥ /
bhākta iti cet /
kiṃ bhaktinimittaṃ /
samuccayamātraṃ cet kuto dvāviti niyamaḥ /
samuccayaviśeṣāditi ced nanvasya nāstyājānato bheda ityuktam /
na ceha dvitvamasti yadviśiṃṣyāt tathā cākāmenāpi samuccayānāmavāntarabhedaḥ svābhāviko vaktavyaḥ /
tathā ca sa evāstu saṃśayaviṣayaḥ kṛttaṃ dravye dvitvādineti /
tasmātsaṃvideva bhagavatī vastūpagame naḥ śaraṇaṃ samuccayādivilakṣaṇaṃ dvitvādyavagāhamānā vyavasthāpikā dvitvādīnāṃ tadanusaraṇaprakāraśca yuktibahulatayā vārttikakṛtā kṛta iti mantavyam /
yaḥ punaranubhūyamānamekatvaṃ dvitvādīṃścānubhūyamānānna pratipadyate tasya khalvanubhavamapanhuvānasya nirmaryādatayaikatvādhāro 'pi nāstīti kasya samuccayo dvitvādiḥ syāt /
samuccayābhāve 'pi kasyābhāva ekatvaṃ syādityāha /
yaḥ punariti /
api ca ekatvādīn mukhyānanabhyupagacchato 'yamapi bhāktaḥ prayogo ta syādityāha /
ekattvadvitvādīṃśceti /
bhāṣyamanubhāṣyavyācaṣṭe /
teṣu caivamiti /
( 246 / 2 ) iyattānavadhāraṇāditi /
pratyakṣaparimāṇaviṣayamiyattāvadhāraṇaṃ paramamahatāṃ tvapratyakṣaparimāṇānāṃ satyapīyattānavadhāraṇe nāparimāṇatā dravyatvenavyomādīnāṃ parimāṇānumānāditi /
yathā mahatparimāṇa iti /
kuvalaparimāṇādāmalakaparimāṇaṃ mahaditi laukikā vyapadiśanti /
yathā kuvalādāmalakaṃ mahaditi /
na ca parimāṇasya parimāṇayogaḥ
anavasthāprasaṅgāditi /
tammādbhākto 'yaṃ vyapadeśomahattve mahaditi /
tasmin tacśabdo bhāktamahacchabdavān guṇatvānmahattvavat guṇatvaṃ ca śabdasyānumānalakṣaṇe prasādhitam /
bhāktaṃ ca mukhyapūrvakamiti kva cinmukhyena mahatvena bhavitavyaṃ taccāsati bādhake dravye mukhyamiti siddham /
na mahatpratyayaviṣayatvāditi /
( 247 / 16 ) na tanmātrād api tvabādhitādananyathāsiddhāditi tadevāha /
api tvityādi /
anenānanyathāsiddhirdravye mahatpratyayasya darśitā /
tathaikādimahatpratyayā iti /
( 248 / 10 ) samudāyamekamāśrityeti śeṣaḥ /
samudāyaśca samudāyāntaraprāptāviti /
yadā hi bhinnā api samudāyinaḥ prāptyā ekīkṛtā ekaḥ samudāyaḥ tadā samudāyāntaramapi samudāyāntareṇa prāptamekaḥ samudāyo na caikasyātmanā prāptirasti /
na hi tadevāṅgulyagraṃ tenaivāṅgulyagreṇa prāpyate tataśca dvayoḥ samudāyāprāptirityayuktamityarthaḥ /
codayati /
naiva jātirastīti /
ayamabhisaṃdhiḥ
na sāmānyaṃ nāma vastusad yasyāśrayo vastubhūto 'nusriyate /
tathā hi tatpiṇḍe vā varttate sarvatra vā, yadi sarvatra sarva eva gāvaḥ prasajyeran yathā hi śābaleyādayo gotvābhisaṃbandhād gāva evaṃ viśvameva tatsambaddhamiti gauḥ prasajyeta /
atha keṣu cideva piṇḍeṣu vartate tadā vaktavyaṃ tato yadā kva ciddeśepiṇḍo jāyate tadā vaktavyaṃ kutastyaṃ punarasya gotvamiti /
na tāvattatrāpi piṇḍotpādātpūrvamāsīnnāpi piṇḍapāntarādagataṃ tasya niṣkriyatvātpiṇḍāntaratyāgaprasaṅgācca /
na ca piṇḍe jāyamāne jāyate anityatvāpatteḥ piṇḍāntarasya ca gotvājjanmājanmasvarūpavirūddhadharmādhyāsena bhede satyasāmānyatvaprasaṅgaḥ /
tadito mahāvyasanādvibhyatā sāṃvṛtameva sāmānpayamāstheyaṃ na pāramārthikatiti /
pariharati /
jātiviśeṣasyeti /
( 249 / 2 ) pratyayānuvṛttiryadyapi pratyakṣā tathā 'pi vipratipannaṃ prati saiva liṅgamucyate /
tyanti hi ke cidbhāvā ye sahāvasthāne 'pi parasparamasambaddhā yathā samānakālā gandharasarūpasparśā vijñānāni ca bahūni pareṣāṃ samānakālānyapyasaṃsargīṇi /
dikkālākāśātmānaśca sahāva, sthānā api parasparāsaṃsargiṇo vaiśeṣikāṇāṃ tathā sāmānyamapi sarvāsaṃbaddhamapi sarvaiḥ sahāvatiṣṭhate /
yāstvasya vyaktayastābhiḥ paraṃ sambadhyante /
tathā ca yatra jāyante vyaktayastatrāsambaddhāvapi staḥ sāmānyasamavāyāviti /
tāsā janmaivava sāmānyasamavāyāvacchedaḥ /
sa ca svakāraṇādananuyojya
iti vastugatiṃ prāmāṇikīṃ vidvāso nāsmāddūṣaṇādbibhyatīti /
bādhakāntarāṇi cāsyāvayavivyākhyānena pratyākhyātāni /
tāvadeva tarhyadhikaraṇaṃ jāteḥ prāptamiti /
ye ye dṛkṣatvādijātimanarpakṣā vyañjayanti te te parasparaṃ vṛkṣādivyaktitayā bhidyante /
yathā kiṃśukāśokacampakādayo bhinnāstaravastathār 'vāgbhāgamadhyabhāgāparabhāgā api bhinnastasya syuḥ /
avayavini tu jāyamāne nāya doṣaḥ /
tasya sarvāvayavasādhāraṇyena pratyabhijñāyamānatvāt /
na caivamavayavino 'pi tāvantaḥ syuriti vācyam /
tasyaikasya sarvāvayavasādhāraṇyena pratyabhijñāyamānatvāt /
avayavāntarasya tu nāvayavāntare pratyabhijñāyamānatvāt /
teṣāṃ vṛkṣavyaktihetutve vṛkṣānekatvaprasaṅga
iti /
sarvāpakṛṣṭaḥ saṃdhātaśceti vyāghātaḥ /
saṃhanyamānāpekṣayānapakarṣādityarthaḥ /
sākhyamavayavebhyo 'narthāntaramavayavinaṃ manyamānaṃ prati prayogamāha /
arthāntaramiti /
( 250 / 18 ) prāvaraṇasāmarthyaṃ paṭasya tantūnāṃ tu paṭotpādanasāmarthyam /
tantupaṭarūpe iti /
tantūnāṃ nīlapītalohitādirūpaṃ paṭasya tu citraṃ tatra nīlādīnāṃ samavāyikāraṇaṃ tantavaḥ citraspavaya tu paṭaḥ /
evaṃ tantupaṭayoḥ sāvarṇye 'pi kaścidviśeṣa unneyaḥ /
viśeṣavattvaṃ ca vaiyadhikaraṇyena pratīyamāyanatvaṃ tena ca bhinnakāraṇatvaṃ tena ca bhinnasamavāyikāraṇatvaṃ sādhyata iti na siddhasādhanaṃ nāpyanaikāntikatvamiti /
ye tu pakṣahetū anyathākāre gṛhītvā dṣayāṃbabhūvuḥ
tanmatamupanyasya dūṣayati /
eke tviti /
NyS_2,1.37: rodhopaghātasādṛśyebhyo vyabhicārādanumānamapramāṇam //
anumānamidānīmiti bhāṣyam /
atredānīpadārthamāha vārtikakāraḥ /
athedānīmavasaraprāptamiti /
( 251 / 5 ) uddeśakrama
eva lakṣaṇaparīkṣayoḥ sambandha ityarthaḥ /
rodho--ṇam (sū. 37) // apramāṇadasya vyārūyānabhāṣyamekadāpīti /
pratipādakaṃ niścāyakam /
lakṣyaparatvāllakṣaṇasya lakṣaṇayuktasya lakṣyasya vyabhicārādapramāṇatvena lakṣaṇameva dūṣitaṃ bhavatītyarthaḥ /
vātikam /
pūrvavadāderudāharaṇānīti /
atra ca nadīpūramayūravāśite śeṣavata udāharaṇe pipīlikāṇḍasañcaraṇaṃ cāciramutpastyamānasya varṣasya na kāryaṃ na hyanāgataṃ kāraṇaṃ bhavati pūrvotpannasya /
na ca nāsāvakratvādayo 'pyanāgatena maraṇena kriyante tathā sati putro 'pi pituḥ kāraṇaṃ syāditi sarvamavadātam /
kāryakāraṇabhāvavyavasthāpanaṃ laukikaṃ bhavetu /
niyamavān khalu prāgbhāvaḥ kāraṇatvasya vyavasthāpako niyamavāṃśca paścādbhāvaḥ kāryatvasya vyavasthāpakaḥ nāsāvakratvādayo maraṇasya yatkāraṇaṃ tasya pūrvakāryāṇīti pratyāsattyā 'nayā maraṇamanumāpayanti /
na ca vipīlikāṇḍasañcaraṇaṃ varṣasya kāraṇamanupalabdhasāmarthyāt /
asatyapi tasminvarṣasyotpatteḥ /
varṣamūlakāraṇasya tu mahābhūtasaṃkṣobhasya pipīlikāṇḍasañcaraṇaṃ pūrvakāryaṃ kvathyamānāḥ khalu pipīlikā bhaumenoṣmaṇā svānyaṇḍāni bhūmiṣṭhānyupariṣṭānnayanti /
tasmātpipīlikāṇḍasañcāreṇa varṣakāraṇamanumāya yadi varṣakāraṇātkāryarṃ vaṣamanumimate anumātāraḥ tadā pūrvavadudāharaṇam /
atha kāryakāraṇabhāvamabuddhaiva tadā kāryakāraṇabhāvābhāvena sāmānyatodṛṣṭasyodāharaṇamiti mantavyam /
udāharaṇavyabhicāradvārakamiti /
lakṣyadūṣaṇadvāreṇa lakṣaṇasya dūṣaṇamityarthaḥ /
na hi vyabhicāralakṣaṇasyānumānāprāmāṇyapratipādakasyānumānasya vyabhicāre kiṃ citpramāṇamastīti
NyS_2,1.38: naikadeśatrāsasādṛśyebhyo 'rthāntarabhāvāt //
bhāṣye pipīlikāprāyasyeti /
prāyaśabdaḥ prabandhārthaḥ
NyS_2,1.39: vartamānābhāvaḥ patataḥ patitapatitavyakālopapatteḥ //
tadevamanumānalakṣaṇaparīkṣādvāreṇānumānalakṣaṇaṃ parīkṣya saṃpratyanumānaviṣayaparīkṣayā 'numānaparīkṣāmavatārayati bhāṣyakāraḥ /
trikālaviṣayamiti /
tatra vārttikakāraḥ satyāṃ kālasya siddhau varttamānatvaṃ parīkṣyate sa evāparīkṣito 'dyāpi na sidhyatīti kālasvarūpaṃ parīkṣate /
tatra tāvaditi /
( 252 / 22 ) trikāraṇyemiti /
( 263 / 3 ) kāraṇāntaravaikalyaṃ viṣayasyāyogyatvamabhāvo vā viṣayasyeti trīṇyanupalabdhikāraṇānīti /
atha dharmo 'pi nāstīti /
bhāvarūpo hi heturabhāvādhikaraṇo na bhavati abhāvarūpasya tvabhāvādhikaraṇatvāvirodha
ityarthaḥ /
pariharati /
sādhanārtho hīyate /
na hi parābhimato 'bhāvaḥ sarvasāmarthyarahitaḥ sādhanaṃ kasya cidbhavati asmadabhimatastvabhāvaḥ paratantrobhāvādhikaraṇa eva nānadhikaraṇo nāpyabhāvādhikaraṇa ityarthaḥ /
evaṃ kālasya bādhakapramāṇābhāvamuktvā sādhakaṃ pramāṇamāha /
parāparādīti /
svayaṃ vidyamānayoraniyatadigdeśayoḥ samānadikkayorvā deśatassannikṛṣṭaviprakṛṣṭayorvā viprakṛṣṭasannikṛṣṭayorvā yuvasthavirayorekasmin
śarīrāvasthābhedānumitātītasūryodayāstamayarūpakriyāpracayabahutvāntaritajanmani sthavire yuvānaṃ śarīrāvasthābhedānumitātītasūryodayāstamayarūpakriyāpracayālpatvāntaritajanmānamavadhiṃ kṛtvā viprakṛṣṭā buddhirutpadyate tāmapekṣya bahutarasavitrudayāstamayaviśiṣṭena kālapradeśena yogādvarṣīyasi paratvasyotpatiḥ evaṃ varṣīyāṃsamapadhiṃ kṛtvā yavīyasi sannikṛṣṭā buddhirutdyate tāmapekṣyālpataradinakarodayāstamayālpatvāntaritajanmānamavadhiṃ kṛtvā viprakṛṣṭapā buddhirutpadyate tāmapekṣya bahutarasavitrudayāstamayapracayaviśiṣṭena kālapradeśena gogādyavīyasyaparatvasyotpattiḥ /
tayośca kālapiṇḍasaṃyogayoḥ pratyakṣatva na lokasiddhaṃ, te ete paratvāpatve kālapiṇḍasaṃyogādutpadyamāne kālakāraṇaviśiṣṭamātmānaṃ kāryatayā gamayataḥ /
sūryodayāstamayakriyāpracayālpattvabahutvaviśiṣṭātpiṇḍādeva paratvāparatve bhaviṣyataḥ kṛtamatra dravyāntareṇa kāleneti cet /
na savitṛsamavetāyāḥ kriyāyāḥ piṇḍenāsaṃbandhāt /
saṃyuktasamavāyastvasyāḥ sambandhaḥ kālena sarvagatenāsyāsti, na vākāśaṃ sarvagatamapi parāparavyatikaraṃ pratyavakalpate /
asya svarūpeṇābhedāt /
api cāpakāśātmānau na parāparavyatikarakāraṇam asādhāraṇaguṇayogitvāt pṛthivyādivat /
tasmātparāparavyatikarakāraṇe kalpanīye /
te ca dravyamapāratantryād ākāśavatte dikkālā ucyete evaṃ yaugapadyāpayaugapadyacirākṣiprapratyayā api kālaliṅgaṃ na hyete kriyāyāṃ tatkārakeṣu vā bhavitumarhanti teṣu satsvapi kādācitkatvāt /
nanvayaṃ kālo 'pi nitya iti tasmin satyapyete kādācitkāḥ kathaṃ kālākāraṇam /
api /
yadyucyeta-- ekasūryaparispandāvacchinnakālasambandhinyaḥ kriyāḥ yugapadanekasūryaparispandāvacchinnakālasambandhinyaḥ kriyāḥ kramavatyo yaugapapratyagocaraḥ /
evaṃ bahutarānekasūryaparispandāvacchinnakālasambandhinī kriyā cirapratyayagocaraḥ /
alpatarānekasūryaparispandāvacchinnakālasambandhinī kriyā kṣipramatyayagocara iti /
kṛtaṃ tarhi sūryaparispandasya kālāvacchedena /
nanvayaṃ sākṣādeva kriyāmavacchetsyatīti /
tathā ca yugapadādipratyayā bhaviṣyantīti /
tannā sūryaparispandasya kriyābhiḥ sambandhābhāvena tadavacchedakatvānupapatteḥ na vākāśādisambandhadvāramasya tadavacchedakatvam /
tathā hi nākāśādayaḥ kriyāyaugapadyādipratyayanimittīm,
asādhāraṇaguṇayogitvād ghaṭavat /
evaṃ yaugapadyādipratyayā na dikkāraṇakāḥ digdeśaniyamānapekṣaṇāt /
kālapiṇḍasaṃyogajaparatvāparatvacaditi /
tasmātsūryaparispandasya devadattādiparispandasya cāsti kālena sarvagatena saṃyuktasamavāyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ /
etayā ca dvādā parispandayorapyasti sambandhapa iti /
kālasambandhānapekṣameva ca sūryaparispandāvacchinnasya devadattādiparispandasya grahaṇamupadyate /
yathā daṇḍīti śabdāddaṇḍāvacchinnaṃ puruṣaṃ pratītya tadanyathānupapattyā paścāddaṇḍapuruṣayoḥ saṃyogabhedo 'vagamyate na tu sambandhajñānapuraḥsaraṃ daṇḍivijñānam /
evaṃ paratvāparatve api kālapiṇḍasaṃyoganibandhane gṛhītvā kālo 'numīyate na tu kālajñānapuraḥsaraṃ tajjñānaṃ tatsiddhamarūpatayā kālo 'pratyakṣaḥ paratvāparatvādyanumeyaśceti /
tasmātsuṣṭūktaṃ parādipratyayānāṃ ceti /
kāryakāraṇaviśeṣāpekṣa
iti /
kāryasya parāparādeḥ pratyayasya ca yaḥ kāraṇaviśeṣobahutarālpatarātītatapanaparispandāvacchinnakālapiṇḍasaṃyogastadapekṣaḥ kāla eko 'pi parāparādipratyayahetuḥ parāparatvalakṣaṇaguṇotpādanadvāreṇeti varttate kāraṇavyaṅgyaḥ kālaḥ tasya niṣpannatayā vyaktisādhanatvopapatteḥ /
na tu kriyāvyaṅnya tasyāḥ sādhyatayā asiddhatvādvyaktiṃ prati hetubhāvābhāvāt /
tathā cātītānāgatamātradarśanādvarttamānābhāvena na traikālyaviṣayamanumānaṃ tayośca pitāputravatparatvāparatvavadūdhrasvadīrghavacca parasparāpekṣāsiddhirantareṇāpi varttamānakālamiti pūrvaḥ pakṣaḥ
NyS_2,1.40: tayorapyabhāvo vartamānābhāve tadapekṣatvāt //
tayo--tvāt (sū. 40) // nātītādirūpatā kālasya kārakavyaṅnyā tayostādavasthyāt /
api tu kriyāvyaṅgyā tāṃ khalūrarīkṛtya pravartamānānayamatītānāgatavartamānān pratipadyate nānyathā /
yadā khalvayaṃ puruṣaḥ phalaṃ pravartamānapatanakriyāviśiṣṭaṃ pratipadyate tadā vyapadiśatipatati phalamiti /
tanmūle cāsyātītānāgatatve apatat phalaṃ patiṣyatīti /
na ca vartamānapatanamasiddhaṃ yena na kālaṃ vyaña jyāt (taddvayostādavasthyāt api tu kriyāvyaṅgyatā) tadasattve kasyedaṃ kāraṇaṃ gurutvaṃ kasya ca phalaṃ kārakaṃ kasya ca phalaṃ bhūmisaṃyogaḥ kāryaḥ /
na ca paratvāparatvādīnāmapi siddhiḥ parasparāpekṣā /
kiṃ tarhi ? sannikṛṣṭabuddhyapekṣamaparatvaṃ viprakṛṣṭabuddhyapekṣaṃ paratvaṃ pūrvasaṃkhyāvacchinnatā ca saṃyuktasaṃyogānāṃ sannikarṣaḥ /
parasaṃkhyāvacchinnatā ca viprakarṣaḥ /
evaṃ hrasvatvadīrghatve api parimāṇabhedau na parasparāpekṣau pitāputrau ca pramāṇaprameyavyākhyayā vyākhyātau /
tasmādatītānāgatayorvartamānāpekṣatvādvartamānasya ca tadanapekṣatvādasti traikālyamiti siddhāntaḥ
NyS_2,1.41: nātītānāgatayoritaretarāpekṣā siddhiḥ //
bhāṣyam athāpīti /
kasmādatītānāgatāvitaratarāpekṣau na bhavataḥ kṛtaṃ vartamāneneti śaṃṅkā sūcayati /
tannirākaraṇānaya sūtram--- nātī--ddhiḥ (sū. 41) // parasparāpekṣasiddherhi vartamānābhāvaḥ saiva tu nāstīti sūtrārthaḥ /
kayā yuktyeti praśnaḥ /
uttaraṃ kena kalpena prakāreṇātītaḥ
tadanena vartamānābhāve 'tītasvarūpākṣepaḥ kṛtaḥ /
hrasvadīrghatvādīnāṃ parasparāpekṣasiddhitvamaṅgīkṛtyāha /
tannopapadyate viśeṣahetvabhāvāditi /
paramārthatastu na cetaretaratarāpekṣā hrasvadīrghatvādīnāmapi siddhiriti /
svakīyāṃ yuktiṃ vārtikakāra
āha /
na ca vartamānakālānabhyupagame patata
itīti /
( 255 / 6 )
NyS_2,1.42: vartamānābhāve sarvāgrahaṇaṃ pratyakṣānupapatteḥ //
vakṣyamāṇasūtrāvatāraparaṃ bhāṣyam /
arthasadbhāvavyaṅnyaścāyiti /
asyārthaḥ na kevalaṃ patanādikriyāvyaṅnyo vartamānaḥ kālaḥ api tvarthasadbhāvo 'rthasya sattā 'stikriyeti yāvat /
tayā vyaṅnyaḥ kālaḥ /
etaduktaṃ bhavati patanādayaḥ kriyāḥ
vartamāneṣvapayāntyapayāntica /
asti kriyātu sarvavartamānavyāpinī /
tadevamastikriyāviśiṣṭasya vartamānasyābhāve sarvāgrahaṇaṃ pratyakṣānupapatteḥ /
na cāvidyamānaṃ tasya vivaraṇamasaditi /
na ca varttamānābhāvavādī vidyamānaṃ satkiṃ cidanujānāti /
atra vārtikakāraḥ pṛcchati /
kathaṃ punariti /
( 255 / 17 ) na hi sarvaṃ pratyakṣaṃ varttamānaviṣayamatītānāgatayorapi yogipratyakṣatvāditi bhāvaḥ /
utaraṃ yasmāditi /
nātītānāgataviṣayatayā pratyakṣānupapattiṃ brūmaḥ api tvatītānāgatādhāratayetyarthaḥ /
bhāṣyamapi varttamānābhāve pratyakṣanimittaṃ sannikarṣaḥ asmādipratyakṣaviṣayo vidyamāno ghaṭādiḥ pratyakṣaṃ pramāṇamanādhāraṃ satsarvaṃ nopapadyata iti draṣṭavyam
NyS_2,1.43: kṛtatākartavyatopapattestūbhayathā grahaṇam //
atra bhāṣyamubhayathā vartamāno gṛhyata iti tadavatārya vyācaṣṭe vārtikakāraḥ /
upapannaśca san dvedhā bhidyate iti /
kva cit kriyāmātravyaṅgyaḥ
yathā 'stīti /
kva cit kriyāsantānavyaṅgyaḥ /
pataticchinattīti ( 256 / 3 ) atra hi pūrvaparībhāvaḥ pratīyate /
na ca pratikṣaṇamapavargavataḥ karmaṇa
ekasya pākasya vā cchedanasya vā pūrvoparībhāva
iti /
karmasaṃtānastvāstheyaḥ so 'pi caikamupasaṃgrāhakamantareṇa na bhavatyata uktaṃ bhāṣyakṛtā ekārthā kriyā kriyāsaṃtāna
iti /
ekaprayojanāvacchinnetyarthaḥ /
atra cādhiśrayaṇādayo bhavantu pacyarthāḥ yathāha mahābhāṣyakāraḥ
tadabhisandhipūrvakaṃ preṣaṇamadhyeṣaṇaṃ vā yuktaṃ tatsarvaṃ pacyartha iti /
rūpādiparāvṛttimātrārthatvaṃ vāsya pace, rākhyātārthaḥ /
sarvo 'yamadhyeṣaṇādirbhavatu bhāvanābhidhānaḥ nobhayathāpi kā cidasti darśanakṣatiḥ /
anāgatādvyavacchinatti nānārambha
iti /
anārambho 'nanuṣṭhānaṃna vivakṣitaṃ yathā pakṣyatītyatretyarthaḥ /
atītād vyavacchinatti /
noparamo vivakṣita iti yathāpākṣīdityatretyarthaḥ /
saṃtānārambhavivakṣāyāmiti /
ārambho 'tra cikīrṣābhidhīyata iti na virodhaḥ /
tadeva vartamānaṃ kriyāsadbhāvamuktvā tatsambandhavyaṅgyāṃ kārakasya vartamānatāmāha /
yaccedaṃ chidyamānamiti /
(na) tatkrikriyamāṇaṃ /
vartamānakriyāsambandhena vartamānaṃ na tu svarūpata ityarthaḥ /
tasya ca kārakasya vartamānakriyāsambandhamatītānāgatānapekṣamapekṣyātītānāgatatve /
kriyāyāḥ kārakasyāpi vyaktiḥ tadbhāvavyaktiḥ /
taddhetukaṃ ca dvaividhyamiti pratipādanaparaṃ sūtramavavatārayati /
tasmin kriyāmāṇe /
kṛta-ṇam ( sū. 43 ) // bhāṣyam /
ārabdho 'bhīṣṭaphalorīkaraṇena kriyāsaṃtānaḥ pacatīti /
vakṣyamāṇāsaṃpṛktatopayogitayā kriyāsaṃtānasvarūpamāha /
tatrati /
kriyāsaṃtāne /
(no) na (tu) nu vidyata ityatrāpi pūrvaparībhāvāvagamādatītānāgatābhyāṃ saṃpṛkta evetyata āha vārtikakāraḥ /
atra hi kevala
iti /
śabdamāhātmyātsamparko na vāstavo,
vāstavaṃ tu vartamānatvamata evāha /
kevalaḥ śuddha iti /
śabdamāhātmyātsamparko na vāstavo,
vāstavaṃ tu vartamānatvamata evāha /
kevalaḥ śuddha iti /
paryāyābhidhānamātyantikaṃ saṃparkābhāvaṃ darśayati /
yadi kva cinmukhyaṃvartamānatvaṃ nābhyupeyate tatastatpūrvako bhākto 'pi vartamānaprayogo 'pi na syādityata āha /
anyaśca loka iti
NyS_2,1.44: atyantaprāyaikadeśasādharmyādupamānapāsiddhiḥ //
atya--ddhiḥ (sū. 44) // yathā gaurevaṃ gavaya ityatideśavākyārthasmṛtisahakāri sārūpyadarśanaṃ sādhyasya gavayo 'yamiti saṃjñāsaṃjñisambandhasya sādhanamupamānaṃ taccedaṃ nopapadyate vikalpānupapatteḥ /
kiṃ yathā gaurevaṃ
iti gavā 'tyantasādharmyaṃ vivakṣitaṃ tathā sati gavāntaramevagavayaḥ syāt /
tadidamāha bhāṣyakāraḥ na caivaṃ bhavati yathā gaurevaṃ gauriti /
co yasmādarthe /
tasmādyathā gaurevaṃ gavaya iti vākyasyārtho bhavati yathā gaurevaṃ gauriti /
gavā prāyasādharmyādapi gavayopamānaṃ na sidhyati /
mahviṣasyāpi gavā prāyasādharmyasya vidyamānatvena tasyāpi gavayābhidhānaprasaṅgāt /
tadidamāha /
na hi bhavati yathā 'naḍvānevaṃ mahiṣa itīti /
yathā 'naḍvānevaṃ gavaya
ityasya vākyasyārtho yathānaḍpavānevaṃ mahiṣa iti yasmānna bhavati /
ekadeśasādharmyādupamānaṃ na bhavati /
ekadeśopamānasyaivānupapatteratiprasaṅgāt /
tadidamāha na hi sarveṇa sarvamupamīyate tathā sati sumerorapisarṣapeṇopamānaprasaṅgāt
NyS_2,1.45: prasiddhasādharmyādupamānasiddheryathoktadoṣānupapattiḥ //
prasi--ttiḥ (sū. 45) // prakaraṇādyapekṣaṃ hi vākyaṃ svārthaṃ pratipādayati, na kevalam /
tadvaśācca kva cidatyantasādharmyaṃ pratīyate kva cidbhūyaḥsādharmyaṃ kva cidekadeśasādharmyaṃ, tadiha pratītamahiṣādikaṃ puruṣaṃ prati yathā gaurevaṃ gavaya iti vākyamuccāryate tadā mahiṣādipariharārāya bhūyaḥ sādharmyaṃ vivakṣitamityavagataṃ vākyārthaṃ smaran mahiṣādiṣu vane gosādharmyaṃ paśyannapi na gavayasaṃjñāṃ niveśayati /
api tu sādharmyavati gavaya eva tāṃ niveśayati /
yastvapratītamahiṣādistaṃ pratyetadvākyamupamānaṃ na bhavatyeveti paramārthaḥ /
yathā ca prakaraṇādivaśādatyantaprāyaikadeśasādharmyamāśrityātideśavākyāni pravarttante tathā coktaṃ vārttikakṛtā /
nasādharmyasyatyādi bhāṣyaṃ niyamaṃ niṣedhati na sādharmyasya kṛtsnabhāvameva vā 'lpabhāvameva vā āśrityātideśavākyaṃ pravarttate /
kiṃ tarhi ? prasiddhasādharmyāddhetoḥ sādhyasādhanabhāvamāśrityoddiśyeti /
etaduktaṃ bhavati /
na niyamaḥ, kiṃ tu kva citkiṃ citsādharmyamāśrityātideśavākyaṃ pravarttate tacca prakaraṇādyunneyamiti /
anabhyupagamāditi ca vārttikaṃ niyamābhiprāyameva /
tatkriyayaiva
( 257 / 23 ) tatkriyāntaramityarthaḥ
NyS_2,1.46: pratyakṣeṇāpratyakṣasiddheḥ //
pratya--ddheḥ (sū. 46) // yathā gauravaṃ gavaya iti hi vākyaṃ pratyakṣeṇa gavā gavayapratyakṣaṃ pratipādayati /
na khalu śrutavākyo 'pi yadā pratyakṣeṇa gavayaṃ paśyati tadā vākyārthādhigamādadhikaṃ kiṃ citpratipadyate /
saṃjñāsaṃjñisambandho 'pyanena vācyādevāvagataḥ /
tasmātpratyakṣeṇa gavā pratyakṣasya gavayasya gavayasaṃjñāviśiṣṭasya pratīterupamānasyānumānaneti pūrvaḥ pakṣaḥ
NyS_2,1.47: nāpratyakṣe gavaye pramāṇārthamupamānasya paśyāma iti //
siddhāntastu--- (sū. 47) // gavayatvaṃ hi saṃjñi, na ca tadyathā gaurevaṃ gavaya iti vākyātpratīyate /
api tu kasya cidgatā sādṛśyaṃ, na ca vākyagatopava gavayaśabdastasya vācakaḥ /
tathā tadānīmagṛhītasaṃgatitvāt /
na ca sādṛśyaṃ saṃjñi, tasmātpratyakṣa eva gavayatvasya pratyakṣatvātsaṃjñāsaṃjñisambandhaparicchedaḥ pramāṇārthaḥ /
upapāditaṃ caitadupamānalakṣaṇe /
tasmātpratyakṣo gavayaḥ apratyakṣeṇa gavā pratīyayata iti /
siddhamityarthaḥ /
pūrvapakṣavāṅmāha /
parārthamupamānamiti cenmanyase siddhāvādin, tannāsti /
kutaḥ /
svayamapyadhyavasāyāt /
evaṃ hi parārthaṃ syādyathā gaurevaṃ gavaya iti vākyaṃ yadi parasyaivādhyavasāyaṃ janayet yāvatoccārayituraṇghyavasāyaṃ janayati tasmātsvārthamapītyarthaḥ /
etadeva darśayati bhāṣyakāraḥ bhavati bhoḥ svayamapyuccārayiturvākyādadhyavasāya
iti /
siddhāntavādyāha /
nādhyavasāvaya uccārayituḥ pratiṣidhyate upamānam uccārayitāraṃ prati na bhavati /
kuta ityata āha prasiddhasādharmyāditi
NyS_2,1.48: tathetyupasaṃhārādupamānasiddhernāviśeṣaḥ //
vārttikaṃ tu parārthatvenānumānādupamānabhedamāha /
parārthatvācceti /
( 258 / 19 ) nanu pratyakṣaṃ sārūpyajñānamupamānaṃ na caitatparārthamityata āha /
na hi yathāgauriti /
astu tarhi vākyamevetyata āha /
na hyāgameti /
bhinnayorapyanumānopamānayoretāvanmātreṇa sādhyamityusaṃhāravyājenāha /
tasmādyatheti /
atirohitamitarat
NyS_2,1.49: śabdo 'numānam--arthasyānupalabdheranumeyatvāt //
atra hi sūtrakāreṇa prathamamanumānāntargatiḥ parīkṣitāḥ, na cāparīkṣitapramāṇabhāvasya sā yukteti vārttikakāraḥ prathamamasya pramāṇabhāvameva parīkṣate /
tasyākṣepo na śabdaḥ pramāṇamiti ( 259 / 8 ) yasmin sati pramā bhavatyeva na na bhavati tat pramāṇaṃ sādhakatamasya karaṇatvāt /
satyapi tu śabdeva pramāva na bhavatīti tasya sādhakatvaṃ vighaṭayati /
viṣayābhāvacceti /
prāmāṇyaṃ hi viṣayavattayā vyāptaṃ sā śabdānnivarttamānā prāmāṇyamapi nivarttayati vṛkṣateva nivarttamānā svavyāptaṃ śiṃśapātvam /
dvividhaśca viṣayaḥ pratyakṣaḥ parokṣaśca /
tatra pūrvaḥ pratyakṣasya pramāṇasya viṣayaḥ /
apratyakṣaścāvinābhūtālliṅgādavagantavyaḥ /
tadanapekṣaṇe asambandhāviśeṣātsarvaṃ sarvasmādgamyeta /
tathā ca sarvaḥ parokṣārthapratyayo 'numānavyāptaḥ /
na ca pratyakṣaparokṣābhyāmanyo rāśirasti /
tasmādviṣayābhāvādapi na śabdaprāmāṇyamiti/yattāvatsatyapramiteriti /
tanna /
asiddhatvāditi /
na śabdamātraṃ pramāṇamapi tu gṛhītaḥ smaryamāṇasambandhaśca /
na cedṛśe śabde sati pramā na bhavati /
yādṛśe tu sati pramā na bhavati nāsau pramāṇamityarthaḥ /
tanmahatpratyayakartṛtvāditi /
( 260 / 3 ) mahvattvaparimāṇaṃ hi mahato viśeṣaṇaṃ tanna jñātaṃ viśeṣye mahati pramāṇam /
tadevaṃ siddhapramāṇabhāvasya śabdasyānumānādbhedaṃ parīkṣamāṇaḥ pūrvapakṣayati /
anumānaṃ śabda
iti /
śabdo--tvāt (sū. 49) //
yaj jñānaṃ pratyakṣeṇānupalabhyamānārthaviṣayaṃ pratyakṣasya paścādupajāyate tadanumānaṃ yathā 'gnimaddhūmajñānaṃ tathā ca śabdajñānaṃ tasmādanumānamityarthaḥ
NyS_2,1.50: upalabdheradvipravṛttitvāt //
NyS_2,1.51: saṃbandhāc ca //
advipravṛttikatvaṃ prakārabhedarahitatvaṃ pratyakṣānumāne tu parokṣāparokṣāvagāhitayā prakārabhedavatī ityarthaḥ // 50-51 //
NyS_2,1.52: āptopadeśasāmarthyāt śabdādarthasaṃpratyayaḥ //
siddhāntasvarūpamupakramate /
yattāvaditi /
etena--saṃśayādiṣu vyabhicāreṇa, te 'pi hi trikālaviṣayā iti /
anvayavyatirekopapattimātraṃ pratyakṣe 'pyasti /
pratyāyanāṅgānvayavyatirakajñānaṃ tu anyādṛśaṃ śabde anyādṛśaṃ tvanumāne, taddhi pakṣadharmatāpekṣamanumāne, śabde tu tadanapekṣamityatra sūtraṃ bhavati /
āpto yaḥ (sū. 52) // yo hyatyantādṛṣṭapūrvaḥ svargāpūrvadevatādiḥ sa vākyārtharūpaḥ tathā hi--- 'yanna duḥkhena saṃbhinnaṃ na ca grastamanantaram /
abhilāṣopanītaṃ ca tatsukhaṃ svaḥpadāspada'
miti // svargo vākyārthaḥ /
evamapūrvamapi,
tatkhalu svarganarakādihetuḥ kālāntarasthāyī puruṣaviśeṣaguṇaḥ svakāryavirodhīti vākyārtha, evaṃ devatā 'pi /
sā 'pi hi sūktahavirbhāginī sahasrākṣādyupetadehādimatī vākyārtha eva /
naivaiṣa śabdādṛte asmadādipratyakṣādigocaraḥ /
na cāgṛhītaṃ liṅgamasminpravarttitumarhati /
na cāgṛhīte sambandhini śakyagrahaḥ sambandhaḥ /
padaṃ tu yadyapi padārthasaṅgatisaṃvedanamapekṣate /
yadyapi padārtha eva padārthāntaraviśiṣṭo vākyārthaḥ /
ye 'pi vākyārthe sargādau padārthasmaraṇadvāreṇa pravarttamānaṃ saṅgatigrahānapekṣameva svargarūpavākyārthaṃ kurvanti svalokasiddhaṃ sukhajātīyamuddiśya loke siddhaireve duḥkhādyasaṃbhedairviśiṣṭaṃ svargapadavācyaṃ pratipādayanti nāpadārthaṃ vākyārthaṃ kurvanti vākyārthe ca padavacanaṃ svarga iti yathā śrotriyaṃśchando 'dhīta iti /
yathā cakṣurādayo rūpādiṣvagṛhītasaṅgatayaḥ pravarttante evaṃ padārthasaṅgatigrahāpekṣāṇyapi padāni vākyārthabodhane na saṅgatigrahamapekṣante, kāryavyaṅnyatvātpramāṇabhāvasya saṅgatigrahānapekṣebhyo 'pi ca padabhedebhyo vākyārthāvabodhakāryadarśanāt /
tasmānna padaṃ tadartho vā vākyārthāvabodhe liṅgaṃ tatra sambandhagrahānapekṣatvāda rūpādibodhe cakṣurādivat /
syādetat /
mā bhūtpratyakṣatodṛṣṭamanumānaṃ vākyārthe sāmānyatodṛṣṭaṃ bhaviṣyati /
yadyapi ca vākyārthe sādhye padānāmapakṣadharmatvaṃ yadyapi ca padasmāritāḥ padārthā vyabhicāriṇaḥ tathā 'pyākāṅkṣāyogyatāsattiviśeṣaṇāḥ padārthāḥ saṃsarge liṅgaṃ bhaviṣyanti /
tathā hi yanna duḥkhenetyādibhiḥ padaiḥ smāritāḥ padārthāḥ
guṇapradhānabhāvenāvasthitāḥ saṃsargavantaḥ ākāṅkṣāyogyatāsattimattve sati padaiḥ smāritatvād gāmabhyājeti padasmāritapadārthavat /
saṃsargasya ca saṃsṛjyamānā eva viśeṣo na punarājānato 'stikaścidviśeṣaḥ /
saṃsṛjyamānāśca padaireva smāritā iti saṃsargaviśeṣapratilambhaḥ /
sa eva ca vākyārtha iti siddhamānumāniko vākyārtha iti /
gāmabhyājetyatra padārthānāṃ saṃsargavattvaṃ ca vākyaśravaṇasamanantaraprayojyavṛddhapravṛttyanumitapadārthasaṃsargapratyayādavagatam /
tadetadacaturasram /
padānāmeva padārthasmaraṇāvāntaravyāpārāṇāṃ vākyārthapramāṃ prati karaṇatayā pramāṇattvāt /
teṣāṃ cāpakṣadharmatayā liṅgattvānupapatteḥ /
yadi tu padāni padārthamātravaparyavasitavṛttīni na vākyārthapratyayaparāṇi syuḥ tato na padārthānāmākāṅkṣā 'stīti vākyārthapratyayo na bhavet /
na khalvākāṅkṣāṃ vinā sannidhiyogyatābhyāmeva padārthāḥ saṃsṛjyante yathā 'yameti putro rājñaḥ puruṣo 'pasāryatāmityatra putrasambandhena nirākāṅkṣopava rājā na puruṣeṇa sambaddhyate /
na ca padānāṃ vākyārthaprattyayaparatvamantareṇa tatsmāritānāṃ padārthānāmākāṅkṣāsti /
na hi yadyena vinā na bhavati tattadākāṅkṣati yena kārakaṃ kriyāmapekṣeta dravyaṃ vā guṇaṃ tathā sati paṭo bhavatīti vākyaṃ na nirākāṅkṣaṃ syāt /
paṭasya dravyasya guṇākāṅkṣitvāta /
tasmādraktaḥ paṭo bhavatītyasyaikadeśaḥ paṭo bhavatīti sākāṅkṣatvādapramāṇamevaṃ paṭo bhavatīti hi vākyaṃ yaṃ kaṃ cid guṇaṃ gṛhītvānākāṅkṣaṃ pramāṇameva, yadā punā raktaḥ paṭo bhavatītyasyaikadeśo yaṃ kaṃ cid
guṇamākṣipya nirākāṅkṣaḥ evaṃ vibhāge sati nirākāṅkṣatvena vākyabhedaḥ syāt /
rakta
ityapi ca vākyaṃ yaṃ kaṃ cida guṇinaṃ kriyāṃ ca kāṃ cidākṣipya nirvṛṇuyāt /
na ca viśeṣadarśane sati nākṣepa iti yuktam /
ekavākyatāyāṃ sattyāṃ viśeṣadarśane anākṣepaḥ /
anākṣepe ca satyekavākyatetyanyonyāśrayāpatteḥ /
tasmādvākyārthapratipādanaparasamabhivyāhṛtapadakadambasmāritatvenāparyavasānameva padārthānāmākāṅkṣeti yuktamutpaśyāmaḥ /
tathā ca paṭo bhavatītyetāvanmātraṃ nirākāṅkṣaṃ yaṃ kaṃ cid guṇamākṣipya nirvṛṇoti raktaḥ paṭo bhavatītyatra tu raktapadasyāpi samabhivyāhārāt paṭādisaṃsargaparatvamiti paṭādi saṃsargamantareṇa raktattvamaparyavasyat paṭādayaśca raktatvasaṃsarga vinta 'paryavasyantaḥ parasparasaṃbandhā bhavantīti sidhyatyekavākyatā /
tasmātpadānyeva padārthasmaraṇadvāreṇa tatsaṃsargaṃ lakṣayanti vākyārthe pramāṇaṃ teṣāṃ cāpakṣadharmatayā na liṅgatvam /
syādetat /
ayaṃ padakadambakaviśeṣaḥ smāritapadārthasaṃsargavān ākāṅkṣādimattve sati padakadambatvād gāmabhyājetipadāvalīvāditi nāpakṣadharmatā /
maivam /
anyonyāśrayāpatteḥ /
karmakārakaṃ hi paṭādanyadvastutaḥ siddhaṃ jñānalakṣaṇāya phalāya kalpate /
yathā 'gnimattā dhūmasya parvatasya vā 'gnisaṃyogaḥ na tvagnijñānajanakatvaṃ tadvattā /
phalavyaṅnyaṃ hi tannānupajāte phale kalpate /
tathā ca phalopajanane satyagnimattā tadvattāyāṃ tu karmaṇi phalopajananamityanyonyāśrayāpattiḥ /
na hi phalakarmaṇoraikyam /
na hi vṛkṣa eva cchidā bhavati /
tadiha saṃsargavattvaṃ padānāṃ tajjñānajanakatvaṃ nānumānasādhyaṃ bhavitumarhati /
na hyagnijñānajanakatvaṃ dhūmasyānumānasādhyamityuktam /
smṛtijanakatvamapyeṣāṃ vākyārthapratyāyanāya kalpitaṃ na saṃbandhāntaraṃ vyanaktīti /
tatsiddhametanna padāni vākyārthabodhe liṅgamapakṣadharmatvānmanovaditi /
api ca laukika evārthaḥ parīkṣakairanugamyate na tu svakṛtalakṣaṇānurodhenālaukikamāsthīyate /
na ca kleśena kayā citpraṇāṅyā pakṣadharmatāṃ kalpayitvā lokaḥ padebhyo vākyārthamavagacchati api tu svatantrebhya eva tebhya iti siddhaḥ śabdasya pramāṇasyānumānādbhedaḥ /
āptoktatvaṃ tu svargādipratipādakaspayāgamasya prāmāṇye liṅgameva /
na caitāvatā tadartha ānumāniko bhavati /
na hi pravṛttisāmarthyānumitaprāmāṇyasya pratyakṣasya viṣayopa bhavatyānumānikaḥ /
arthaviṣayaṃ hi pramāṇaṃ prāmāṇyaviṣaye ca pravṛttisāmarthyāptoktatve iti /
evaṃ vyavasthite abhyuccayamātratayā bhāṣyavārtikakārābhyāmāptoktatvāśrayatvānāśrayatve śabdānumānabhedahetutayopanyaste iti mantavyam /
etena pravṛttibhedakathanenādvipravṛtikatvaṃ vyākhyātam--nirākāryatayā /
saṃbadhandhātpratipatteranumānaṃ śabda iti yaduktaṃ pūrvapakṣiṇā tadanubhāṣya dūṣayati /
yatpunaretaditi /
asyedamiti ṣaṣṭhīviśiṣṭasyeti bhāṣyaṃ tasya vyākhyānaṃ vācyavācakabhāva iti /
svābhāviko hi śabdārthayoḥ saṃbandhastathā syāt tādātmyalakṣaṇo vā pratyāyyapratyāyakabhāvo vā prāptilakṣaṇo vā, tatrāvyapadeśyapadena pratyakṣalakṣaṇasthena tādātmyamapākṛtam /
śabdārthayoḥprāptinirākaraṇahetunā copariṣṭādautpattikaḥ pratyāyyapratyāyakabhāvo nirākariṣyate /
tena prāptiṃ nirākaroti bhāṣyakāraḥ prāptilakṣaṇastviti /
ekendriyagrāhyebhyohi prāptiḥ pratyakṣā yathā 'ṅgulyoḥ na tu śabdārthayorekendriyagrapāhyatā tasmāśānayoḥ prāptiḥ pratyakṣagamyā vāyuvanaspatyorivetyarthaḥ /
nanu śabdasyārthaḥ samānendriyagrāhya eva tatkathaṃ nendriyeṇa gṛhyate śabdastasya viṣayabhāvamatītor 'tha ityata āha /
asti cātīndriyaviṣayamṛto 'pīti /
śabdagrāhakendriyamatipatita indriyamātramatipatiścātīndriyaḥ sa ca viṣayabhūtaśceti karmadhārayaḥ /
tadetadyasmācchabdasyeti vārtikena vyākhyātam /
NyS_2,1.53: pūraṇapradāhapāṭanānupalabdheśca saṃbandhābhāvaḥ //
prāptilakṣaṇe cetyādi bhāṣyaṃ vyācaṣṭe /
nānumānenāpīti /
upasaṃpadyate /
prāpnoti gacchatīti yāvat /
āgacchannupalabhyeta modakādiḥ na copalabhyate tasmānnāgacchati śabdeśāmarthaḥ /
tataścāsminpakṣe śabdena lokavyavahāra ucchidyeta /
atha śabda iti /
262 / 6
na tāvadpa guṇasya śabdasya gatirupapadyate tasmātsaṃtānavṛttyā śabdo 'yaṃ deśamāgacchatīti vācyaṃ tathā ca nityatvavyāhatirityarthaḥ /
śaṅkate /
atha nāgacchatīti /
bhavati vidyataityarthaḥ /
abhūtvā bhavanaṃ bhavatyartha
iti matvā nikaroti /
nityaśca bhavati cetīti /
śaṅkitā svābhiprāyamāha /
atha nāgacchatīti /
nirākaroti /
na sarvārtheti /
na hi samānadeśāḥ samānendriyagrāhyāḥ pratiniyatavyañjakavyaṅnyā dṛṣṭā ityabhiprāyaḥ /
sāmānyasyāśrayopalabdhirvyaktihetuḥ
na punaḥ śabdasyāśrayopalabdhirasti yataḥ śabdo vyajyeta /
pratyuta śabdenaivāśrayo vyañjanīyaḥ syāt /
tathā cārthāśritaḥ śabdastālvādibhiraprāptaiḥ sarvānrpati vyakta ityuktadoṣāpattiḥ /
na ca śabdasyārthe vṛttiranubhavagocara ityāha /
na ca vācye vṛttiḥ /
āgasātpratipatsyata iti ( 263 / 7 ) niruktādirāgamaḥ /
uttaraṃ sa evāyamiti /
niruktādīnāmarthasambandhe pratipādakatvaṃ bhavet /
sa eva tu vicāryata ityarthaḥ
NyS_2,1.54: śabdārthavyavasthānādapratiṣedhaḥ //
pūrvapakṣavādyāha /
śabdārtheti
NyS_2,1.55: na sāmayikatvācchabdārthasaṃpratyayasya //
siddhāntavādyāha /
na sāmayikatvāditi /
abhidhānābhidheyaniyamaniyoga iti /
abhidhānābhidheyayorniyamo gośabdasya sāsnādimānevārtha evamaśvaśabdasya kesarādimāneveti /
tasminniyogoboddhavya
iti bhagavataḥ parameśvarasya sargādau so 'yaṃ samaya iti arthaḥ /
tasminnupayukte jñāte śabdārthavyavasthā bhavati /
sambandhavādino ''picāyamavarjanīya
iti /
ye 'pi mīmāṃsakā vaiyākaraṇau vā svābhāvikaṃ śabdārthayoḥ sambandhamāsthiṣata teṣāmapi naiva sattāmātreṇa gamako 'pitu jñātaḥ san, vijñāne cāyamasya vācaka iti vā 'smādayaṃ boddhavya iti vā saṃketa evopāyaḥ /
vṛddhavyavahāro 'pi gavādiśabdānāṃ devadattādiśabdavatsaṃketapūrva
eva /
tadvaramastu saṃketa eva, kṛtamatra svābhāvikena sambandhena, tanmātrādeva prayogapratipattivyavahārāṇāmupapatterityarthaḥ /
nanveyaṃ samayaḥ keṣāṃ cit padānāmasati svābhāviker 'thaiḥ sambandhe na kartuṃ śakyaḥ nirddiśya hyarthaṃ brūyādayamasmādboddhavyaṃ iti /
na ca nirdeśo 'sati svābhāvike sambandhe keṣāṃ cicchabdānāṃ sidhyati /
saṅketādhīne tu vācakatve sarveṣāmakṛtasamayatvāt kiṃ kena nirddiśyate /
tasmātsaṃketakaraṇameva svābhāvikasambandhaṃ pratipādayati śabdānāmityata āha /
prayujyamānagrahaṇācceti /
parameśvareṇa hi yaḥ sṛṣṭyādau gavādiśabdānāmarthe saṃketaḥ kṛtaḥ so 'dhunā vṛddhavyavahāre prayujyamānānāṃ śabdānāmaviditasaṃgatibhirapi bālaiḥ-
śakyo gṛhītum /
tathā hi vṛddhavacanāntaraṃ tacchrāviṇo vṛddhāntarasya pravṛttinivṛttibhayaśokaharṣādipratipattestaddhetuṃ pratyayayamanumimīte bālaḥ /
tasya ca satsvapyanyeṣvartheṣu bhūtasya abhūtasya vā śravaṇasamanantaraṃ ca bhavato vākyaśravaṇahetutāmavagacchati tadavayavānāṃ ca padānāmāvāpodvāpabhedena tadarthapratyayopajanāpāyadarśanātteṣu teṣvartheṣu teṣāṃ teṣāṃ padānāṃpa vācakatvaṃ kalpayati /
evaṃ padāvayaveṣu prakṛtyādiṣvapi draṣṭavyam /
so 'yaṃ vṛddhavyavahāraḥ sāmpratikānāṃ saṃketagrahopāyaḥ sargādibhavāṃ tu maharṣidevatādīnāṃ parameśvarānugrahāddharmajñānavairāgyaiśvaryātiśayasaṃpannānāṃ parameśvareṇa sukara eva saṅketaḥ kartum /
tadvyavahārāccāsmadādīnāmapi sugrahaḥ saṃketaḥ
(tadvyavahvāraparamparāgataścāsmadānīnāmapi)
saṃketagraho na sambandhasmṛtimapekṣate /
āptaparamparāta eva tato niḥ śaṅkavyavahāropapatteḥ /
ata evāha bhāṣyakāraḥ laukikānāmiti /
syādetat /
yadi śabdānāṃ sāṅketikaḥ sambandho na svābhāvikaḥ kṛtaṃ tarhi sādhvasādhuvibhāgapareṇa vyākaraṇena, svābhāvikaṃ hi yasya vācakatvaṃ sa sādhurasādhuścetaraḥ, sāmayikatvena tu sarva eva sādhavo 'sādhavo vetyata āha /
samayaparipālanārthaṃ cedamiti /
pārameśvarasamayaparipālanārthamityarthaḥ /
tathā ca yeṣāṃ padānāṃ yenārthena parameśvareṇa kṛtaḥ samayaḥ tāni tatra sādhūni asādhūnītaratreti vibhāgāya vyākaraṇamarthavaditi siddham /
artharūpastuṣoleśo 'rthatuṣaḥ sa nāsti, kevalaṃ paraiḥ prāptilakṣaṇaḥ sambandhaḥ kalpita ityarthaḥ /
tathā ca svābhāvikasambandhābhāvādanumānābhedāyāvinābhāvāsiddhyarthaṃ svābhāvikasambandhābhidhānamayuktamiti siddham /
vārtike sa punaḥ samayaḥ kuta iti /
yadi na ke canāpi śabdā na prasiddhasambandhāstato 'śakyapratītiḥ samaya iti bhāvaḥ /
uttaraṃ padajñānāt /
padaṃ jñāyate vyutpādyate aneneti vyutpattyā vyākaraṇāmetyarthaḥ /
nanu sarveṣāṃ śabdānāmaviditasaṅgatiḥ kathaṃ vyākaraṇādapi śabdamātrātsamayaṃ pratipadyate ityata āha /
lokataśceti /
vṛddhavyavahārāvadhṛtasamayo vyākaraṇātsādhvasādhuvibhāgaṃ ca pratipadyaṃ taityarthaḥ /
tadetadvibhajate /
tadidaṃ śāstramiti
NyS_2,1.56: jātiviśeṣe cāniyamāt //
evaṃ tāvaddṛṣṭenaiva samayenobhayasiddhena śabdārthavyavasthāpanasyopapatternātyantāparidṛśyamānasvābhāvikasambandhakalpanā yuktetyuktaṃ sampratyanupapanno 'pyayaṃ svābhāvikaḥ sambadha ityāha /
jāti--t (sū. 56) // svābhāviko hi sambandhaḥ kasya cicchabdasya kena cidarthenāsti na sarvasya sarveṇa /
tathā sati śabdārthavyavasthā na syāt /
evaṃ ca tarhi na ṛṣyāryamlecchānāṃ niyamaḥ syāt /
tathā hi yavaśabda āryaidīrghaśūke padārthe prayujyate, te hi yavaśabdāddīrghaśūkaṃ padārthaṃ pratipadyante mlecchāstu priyaṅguṃ pratipadyante /
evaṃ trivṛtśabdamṛṣayaḥ stotrīyānavake prayuñjate /
āryāstu latāviśeṣe /
soyamaniyamo na syātsvābhāvike sambandhe, na hi svābhāvikasaṃbaddha
āloko rūpeṇa sahasreṇāpi śilpibhīrasādisambaddhaḥ śakyaḥ kartum /
yatastato rasādayo gamyeran /
nāpi tatra saṃketena svābhāvikaḥ sambandho vyajyate /
sadeva hi vyajyate nāsat /
no khalu yatra ghaṭo nāsti tatra taṃ pradīpaḥ śakto vyaṅktum /
so 'yamaniyamaḥ sāmayakatve upapadyate puruṣacchādhīnatvāt /
tasyāścāniyamāt /
na tu svābhāvikena iti /
na ca vācyaṃ sarva eva śabdāḥ sarvairevārthaiḥ svabhāvataḥ sambaddhāḥ saṃketena tu niyamyante iti /
pramāṇābhāvāt /
jātibhedena cārthabhedapratyayasya saṃketabhedādapyupapatiriti /
nanvāryadeśavarttināṃ mlecchānāmāryavyavahāraniścitasaṃketānāṃ nāniyama ityataṃ āha vārttikakāraḥ ( 265 / 2 ) jātiviśeṣaśabdeneti
NyS_2,1.57: tadapramāṇyam-- anṛtavyāghātapunaruktadoṣebhyaḥ //
tada--bhyaḥ ( sū. 57 ) // anumānāntarbhāve kadācidarthāvinābhāvādbhavecchabdasya prāmāṇyaṃ tadbahirbhāve tu sulabhamasyāprāmāṇyamiti matvānumānabhedābhidhānānantaramaprāmāṇyamāha pūrvapakṣī /
tasyetyādibhāṣyaṃ tadvārttikakāro vyācaṣṭe /
tadityadhikṛtaśabdābhidhānāditañ
śāstre hyisminniḥśreyasādhigagamapareva tannāntarīyakatayā vedaprāmāṇyavyutpādanamadhikṛtamityadhikṛtaḥ śabdo veda ityarthaḥ /
syādetat--anṛtatvamaprāmāṇyamiti paryāyaḥ tathā ca pratijñārtha eva heturityata
āha /
aprāmāṇyamarthasyāpratyāyakatvam /
arthasyetyaviparītasyetyarthaḥ /
putrakāmeṣṭikārīryādayo hi aihikaphalā nāmuṣmikaphalāḥ aihikatvenaiva tatphalasya cetanena kāmyamānatvāt etaccharīropabhogayogyattvācca /
viruddhārthopasthāpakatvena sahāsambhavo vākyayorvā padayorveti /
atra bhāṣyakāreṇoditahomādividhivākyānāṃ nindābhirvyāghāta ityuktamadhikavivakṣayā vārtikakāra āha /
agnihotramiti /
homakālānāmuditādīnāṃ nindayā pratiṣedhāt /
nanu madhyāhnāparāhvasāyāhnā bhaviṣyanti homasya kālā ityata āha /
na cānya iti /
teṣāmapi sarveṣāmuditakālatvādityarthaḥ /
yastūdayānantara eva kāla uditakāla itpucyate tathā cānyo 'sti kāla ityuktaṃ vyāghāte na tuṣyati taṃ pratyanyathā vyāghātamāha /
uditānuditeti /
agnihotraṃ juhotītyutpattivākyena vihite agnihotranāmani home tadanuvādenaikaṃ vākyamuditaṃ kālaṃ vidhatte, anyaccā 'nuditakālamaparaṃ ca samayādhyuṣitakālaṃ, na caika eva homastadā tadā śakyaḥ kartum /
na ca kālaguṇānurodhena pradhānasya homasyāvṛttiriti yuktam /
na coditādivākye homasyābhyāsaḥ śrūyate /
tasmātparasparavyāghātādaprāmāṇyameva sādhīya
iti /
nanvete 'nṛtatvādayaḥ sarvavedavākyāvyāpina
iti bhāgāsiddhatayā hetvābhāsatā ityata
āha /
dṛṣṭāntatveneti /
ayamatra prayogaḥ /
putrakāmeṣṭihavanābhyāsavākyāni apramāṇam anṛtatvādibhyaḥ kṣaṇikavākyavaditi /
evaṃ śeṣāṇi vedavākyāni apramāṇaṃ vedavākyatvāt putrakāmeṣṭivākyavaditi /
paryudāsaṃ sādhyamuktvā tenaiva hetunā prasajyapratiṣedhasādhyamāha /
agnihotrādivākyānāṃ veti /
tadanyavākyaṃ putrakāmetyādi
NyS_2,1.58: na karmakartṛsādhanavaiguṇyāt //
evaṃ pūrvapakṣamuktvā siddhāntamupakramamāṇaḥ prathamaṃ tāvadanṛtatvaṃ dūṣayati--- na ka--t ( sū. 58 ) //
phalādarśanamanyathā 'pyupapadyamānaṃ nānṛtatvaṃ sādhayati tataścāsiddhamanṛtatvaṃ heturityarthaḥ /
syāde tat--iṣṭeścoditatvādanapekṣeyaṃ ( sādhayati ) putrakāraṇamiti kimasyāḥ karmakartṛvaiguṇyaṃ kariṣyatītyata āha /
iṣṭeḥ karaṇasādhanatveneti /
( 366 / 5 ) dṛṣṭasahakāryadṛṣṭaṃ kāraṇaṃ na kevalaṃ,
tato dṛṣṭavaiguṇyādupapannamabhavanaṃ phalasyetyarthaḥ /
apekṣaṇīyaṃ kartāramāha pitarāviti /
karaṇamāha /
iṣṭyeti /
kriyāmāha /
saṃyujyamānāviti /
iṣṭyāpaśrayantāvaditi bhāṣyam /
samīhā--tadaṅgasamidādikarmānuṣṭhānaṃ tasyā--bhreṣo bhraṃśo 'nanuṣṭhānamiti yāvat /
avidvānprayokteti /
viduṣo hyadhikāraḥ sāmarthyāt /
ata eva strīśūdratiraścāmasamarthānāmanadhikāraḥ
vidvānapi yadidvijātikarmahānihetuṃ karma brahmahatyādi kṛtavān tatkṛtamapi karma phalāpavaya na kalpate kartṛtve vaiguṇyāditi darśayati /
kapūyeti /
kapūyaṃ ninditaṃ karma
ācaratītyācaraṇaḥ puruṣaḥ /
havirasaṃskṛtamapūtamaprokṣitaṃ vā /
upahataṃ śvamārjārādibhiḥ /
mantrā nyūnāḥ kramaviśeṣeṇa /
dakṣiṇā durāgatā dautyadyūtotkācāderduṣṭādupāyādāgatetyarthaḥ /
anvāhāryamiti dakṣiṇā /
sā tato nyūnā vā dīyate yāvatyā puruṣo na tṛpyati1 sa ca puruṣāhāro jaratvaratvenāpākyatayā ninditaḥ /
mithyāsaṃprayogaḥ puruṣāyitādirmātari,
yonivyāpado nānāvidhāḥ putrajanapratibandhahetavaḥ, /
lohitaretaso bījasyo pahatatvaṃ yataḥ putrajanma na bhavati /
mithyābhimanthanaṃ yato nāgnirjāyate /
karmavaiguṇyakartṛvaiguṇye āha vārtikakāraḥ /
tatheṣṭeḥ sādhayituriti /
mantrāṇāmasāmarthyāditi /
mantrādisādhanānāṃ putrakāmeṣṭyādīnāṃ karmaṇāmityarthaḥ /
nanu yadi nirapekṣā neṣṭiḥ sādhanaṃ stāṃstarhyanapekṣamāṇau pitarāveva samyak saṃyujyamānau putrasya janakau, kṛtamatra putrakāmeṣṭhyā, ata eva mlecchādīnāmapi putrajanmopapadyata ityata āha /
tatsahakāritvāditi /
( 267 / 6 ) nānvayavyatirekagamyamiṣṭeḥ sahakāritvamapi tvāgamagamyaṃ, mlecchādīnāṃ putrajanma janmāntarīyādṛṣvaśādityāgamaprāmāṇyādanusaraṇīyam /
dṛnaśyamānakarmakartṛvaiguṇye ca phalānutpādo 'dṛṣṭamapekṣaṇīyaṃ sūcayati /
tadanena putrakāmeṣṭyādīnāmaniyataphalatvamapi sūcitaṃ bhavati /
tathā karmāntarapratibandhena karmakartṛsādhanāvaiguṇye 'pi phalānutpapādaḥ samarthito bhavati /
aihikaphaleṣu tu kārīryādiṣu sādhanavaiguṇyaṃ parihāraḥ /
anūtatvādapramāṇamiti cediti /
dharmiviśeṣaṇatvenopayuktānāmapi paścānniṣkṛṣyābhidhānaṃ na doṣāvahamiti bhāvaḥ /
uttaraṃ kimidamiti /
nanvarthāpratipādakatvaṃ pratijñātametadevānṛtatvaṃ ca heturiti pratijñāhetvorarthābheda
ityata āha /
anṛtatvaṃ ceti
NyS_2,1.59: abhyupetya kālabhede dośavacanāt //
yatpunaruktamudite hotavyamityādīnāmeva parasparavyāghāt iti tatrāha /
ubhayeti /
( 268 / 1 ) vidhipareṣu vākyeṣvekaikenaiva vākyenobhayavākyārthapratiṣedhānabhidhānānnānyathā nānāprāmāṇyamityarthaḥ /
yadyapi caiko homaḥ samuccayena tadā tadā na śakyaḥ kartuṃ tathā 'pi vikalpena kariṣyate bahulaṃ hi vikalpo loke 'pyupalabhyate /
vastu hi vyavasthitaṃ na vikalpyate anuṣṭhāne cānāgatotpādye vidhipratiṣedhavikalpānāmavirodhaḥ svarūpāniṣpatteriti /
vākyārtho na karttavya
iti /
vākyaṃ tanna karttavyamityasyārthaḥ /
kāmato vā prakalpyeteti /
parasparavyāhatārthaṃ prakalpyetetyerthaḥ /
abhihitaṃveti /
yadanena vākyena svasāmarthyenābhihitaṃ tadvā parīkṣakairavadhṛyānūdyate idamanena vākyenābhihitamiti /
nirddhārayati /
abhihiteti /
vihitānuvādo veti kva citpāṭhaḥ /
vihito homastasyānuvādaḥ kālaviśeṣavidhānāyeti /
vihitānuvāda evanyāyyaḥ kālaviśeṣavidhānāya na tu kālāntarapratiṣedhor 'thaḥ kalpyataityarthaḥ
NyS_2,1.60: anuvādopapatteśca //
ekādarśa sāmidhenya
utpattau paṭhitāstāsāṃ prathamottamayostrirvacanaṃ pañcadaśāratvaṃ mantrasya prayojanavataḥ sādhayatsaprayojanamiti
tadevaṃ vedaprāpamāṇyahetūnuddhṛtya prāmāṇyasambhavahetuḥ sūtrakāreṇa vaktavya
iti pūrvaṃ vārttikāraḥ svata eva tāvatpramāmāṇyasaṃbhave hetūnāha /
pūtrakāmeṣṭīti /
NyS_2,1.61: vākyavibhāgasya cārthagrahaṇāt //
NyS_2,1.62: vidhyarthavādānuvādavacanaviniyogāt //
sautraṃ hetumavatārayāti samastānīti // 61-62 //
NyS_2,1.63: vidhirvidhāyakaḥ //
vidhirvidhāyakaḥ ( sū. 63 ) // tasya vyākhyānaṃ yadvākyamiti /
codakaṃ pravartakam /
atra cārogyakāmaḥ pathyamaśnīyādityādityādyupadeśaśravaṇasamanantaraṃ pathyāśane pravarttamānamānaṃ prayojyavṛddhamupalabhya bālastasya pravṛttihetuṃ pratyayamanumimīte asya pravṛttiḥ pravartakapratyayapūrvikā svatantrapravṛttitvānmatpravṛttivatsacāyamanumātā vyutpitsuḥ smātmasiddhameva pravartakajñānamanuminoti,
nādṛṣṭapūrvaṃ,pa na hi svātmani pūrvasiddhe pravṛttihetau dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭakalpanā nyāyyā /
na caiṣa śabdatadvyāpārapuruṣāśayanirupādhipravartakamātrāpūrvapratyayānātmani pravartakānavagatavān yena teṣu pravartakatvaśaṅkā 'pyavataret /
stanyapānādiviṣayakakāryapratyayo 'sya pravartaka iti cet ? kiṃ punaretat kāryamiti /
puruṣaprayatnaḥ kṛtistadvyāpyattvamiti cet /
nanu kṛtiriti mānasī pravṛttiḥ tadupahitaṃ kāryaṃ pravṛttiviṣayaḥ pravṛttiphalaṃ vā phaloddeśena puruṣapravṛtteḥ, tadavagamaḥ pravṛttihetuḥ /
pravṛttyavagatistarhi pravṛttiheturityuktaṃ bhavati /
( na cānanuvidheyo 'śraddheyaḥ ) na vānanuvidheyaniyogeṣvasmākaṃ vyutpannānāṃ nāsti pravṛttyavagamaḥ na cāsmātpravarttemahi /
api ceyaṃ pravṛttiḥ prayatnāparanāmā icchādveṣayonirasati kāraṇe na svajñānamātrādudetumarhati /
na cecchādveṣāv eva pravṛttihetū liṅdigocarāviti sāṃpratam /
tatkhalu liṅdigocaro 'bhyupeyaḥ /
yatsvajñānena pravartayati /
na tu svasattayā śabdaspavaya jñāpakatvādanutpādakatvācca /
na cecchādveṣau svajñānena pravartayato yataḥ pravṛttiṃ prati jñānāya śabdamapekṣeyātām /
api tu sattayā tasmāttadeva liṅgāderjñāpyam /
satyaṃ jñānamicchādveṣau prasūte tatra phalaṃ nisargasundaratayā jñātamātmanīcchāṃ prasūte evaṃ tadupāyo 'pi tattayā jñātaḥ phalasambandhādātmanīcchāṃ, tasmād dvayamavaśiṣyate phalaṃ tadupāyo vā, tatra phalasya yadyapi svata
evecchādiviṣayatvaṃ tathā 'pi tadviṣayecchā na tatra pravartayitumarhati tasyāyogyatvena pravṛttiviṣayatvānupapatteḥ /
na ca phalāgocarecchā anyacca tadupāye svakāryaṃ prayatnaṃ janayitumarhati iti prayatnayorekaviṣayatayā kāryakāraṇayoḥ sampratipatteḥ /
na ca tatsambandhāttadupāyo neṣyate yena phalecchāyā evopāyaviṣayaprayatnaprasavahetutvaṃ kalpyeta /
yathāhuḥ ... anyadicchatyanyatkarotīti vipratiṣiddha ... miti /
tasmādiṣyamāṇamapi phalaṃ pravṛttiviṣayatvābhāvānnātmani svajñānena pravartakaṃ, tadupāyastu pravṛttiviṣayatvādiṣyamāṇatvācca svajñānena pravartakaṃ iti yuktamatpaśyāmaḥ /
bālānāṃ tu stanyādāvapekṣitopāyatājñānaṃ prāgbhavīyavyāptigrahaṇajanitasaṃskārānuvṛttivaśādutpannavyāptismaraṇānāṃ tajjātīyatvaliṅgajñānajamanumānameva /
etacca pūrvābhyātyastasmṛtyanusandhānādityatropapādayiṣyate /
ata eva prayojanalakṣaṇaṃ vyācakṣāṇenoktaṃ vārttikakṛtā ... idaṃ sukhasādhanamiti vuddhā sukhāvāptaye yatate idaṃ duḥkhasādhana miti cāvagamya duḥkhahānāyeti ... //
tasmādapekṣitopāyatā pravartanā svātmani siddhā vṛddhasyāpi pravṛttiheturityavagacchati vyutpisurbālaḥ /
sā ca liṅgādiśravaṇasamanantaramupajāyamānā liṅgādyartha iti niścinoti /
na cāpekṣitopāyatāmātraṃ pravṛttihetuḥ bhavati hi yajamānanirvartitā kārīrī kṛṣīvalānāmapekṣitopāyo na caite 'syāṃ pravartante tasyāḥ siddhatvāt /
tasmātkartturapekṣitopāyatā pravṛttiheturityāstheyam /
na ca siddhe kartṛtā 'sti /
yathāha bhagavān
jaiminiḥ /
śāstraphalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāt
iti /
loke ca kriyaivāpekṣitopāyaḥ śabdārtha iti tadanusāreṇāgnihotraṃ juhuyāt svarmakāma ityādayo 'pi vaidikā upadeśāḥ kriyāmevāpekṣitopāyamabhidadhati /
sā ceyamāśataravināśinyapyavānatarāpūrvavyāpāpavarā satī cirabhāvine 'pi phalāya kalpate /
kṛṣiriva nidāghasamayajanmā hemantasamayabhāvane sisyāyeti /
nāpūrvasyātrāpekṣitopāyatvaṃ kalpayitavyam /
bhavatu vā tadevāpekṣitopāyapravṛttihetustathā 'pi kartturapekṣitopāyatālakṣaṇasamānopādhirvidhiśabdastadekopādhisambandhātkvacitkriyāyāṃ kva cidapūrve pravartata iti na kā ciddarśanakṣatiḥ /
tadevamupadeśe niyojyaprayojanakarmaṇi vyutpannastāneva śabdān niyoktuṃ prayojanakarmaṇyājñādau prayujyamānānupalabhyādhyeṣaṇānujñāvācakatavamapyavagacchati /
agnihotrādivākyānāṃ tu niyojyaprayojanakarmavācināmupadeśatvameva /
tasmādyadyapyājñādhyeṣaṇāmantraṇopadeśāḥ sarve vidhayastathā 'pīhopadeśo vidhirabhimataḥ
tasmātsuṣṭhūktaṃ yadvākyaṃ vidhāyakamiti /
kartrapekṣitopāyatājñāpakamityarthaḥ /
vidhistu niyogo 'nujñā ceti bhāṣyamanubhāṣya vyācaṣṭe /
vidhistviti /
( 269 / 11 ) yadetadagnihotraṃ juhuyātsvargakāma iti vākyamapravṛttapravarttakalakṣaṇam
kartrapekṣitopāyatāṃ jñāpayadvidhiḥ tadeva tatsādhanadravyādyavāptipravṛttimanujānāti /
etaduktaṃ bhavati -- ye hi dravyārjananiyamavidhayo brāhmaṇasya pratigahādinetyevamādayaḥ te ca rāgato dhanārjane pravṛttānāṃ brāhmaṇānāṃ laukikānekopāyaprayuktau satyāṃ niyamaparāḥ puruṣārthā na kratvarthāḥ kratuvidhayastu dhanasādhanāste 'nūditāḥ paryavasyantopa 'pi na dhanārjjaṃnaṃ tanniyamaṃ vā prayujjate puruṣārthatvenaiva tasya prayuktatvāt kevalamanujānanti, tasmāttadevāgnihotrādivākyamaprāpte 'gnihotrādau vidhiranyataḥ prāpte sādhdhane 'nujñeti siddham /
samuccaye vāśabdaḥ
NyS_2,1.64: stutirnindā parakṛtiḥ purākalpa ityarthavāda //
stuterupayogadvayaṃ pravṛttyā dharme karttavye vidhinā pravṛttau karttavyāyāṃ ca sahakāritā, praśastamiti jñātvā pravartamānāḥ pumāṃsaḥ pravartantetarāṃ sā ca pravṛttiḥ śrāddhasya dharmaṃ prasūte nāśrāddhasya /
tathā ca śrūyate--- ... yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadevāsya vīryavattaraṃ bhavatīti ... /
tatra pravṛtteḥ kārye sahakāritāmāha /
stūyamānamiti /
vidheḥ kārye sahakāritāmāha /
pravartikā ceti /
kathaṃ parakṛtipurākalpāvarthavādāviti /
carakādhvaryupuruṣasambandhaśravaṇādvapāhomapṛṣadājyābhidhāraṇayoḥ kramabhedasyāprāptasya puruṣaviśeṣadharmatayā vidhāyakaṃ parakṛtivākyampha tathā bahiṣpavamānasomastomamantrasambandhasya pūrvakālapuruṣasambandhitayā śravaṇādidānīntanapuruṣadharmatayā vidhāyakaṃ purākalpavākyaṃ kasmānna bhavatīti bhāvaḥ /
uttaram /
stutinindāvākyena kasya cidvidheḥ śeṣabhūtena sambandhāditi /
na tāvadeteṣu vākyeṣu siddhābhidhāyiṣu vidhiśrutirasti /
tatra kimaśrūyamāṇo vidhiḥ kalpyatāmāho pratītena vidhinaikavākyateti /
tatra kalpanālāghavātpratītena vidhinaikavākyataiva jyāyasī--pūrvapakṣe vidhikalpanā tadekavākyatākalpanamiti dvayaṃ kalpanīyam, uttarasmiṃstu ekavākyatāmātramiti bhāvaḥ /
sphuṭatarastutinindāpratītyabhāvācca parakṛtipurākalpayoḥ stutinindābhyāṃ bhedenopanyāsa iti
NyS_2,1.65: vidhivihitasyānuvacanamanuvādaḥ //
vidhi--vādaḥ ( sū. 65 ) // vihitamadhikutya stutirvocyate nindāveti /
yathā 'śvamedhena yajeteti vidherarthavādo yo 'śvamedhena yajete iti /
kimartha ? stotuṃ, tarati mṛtyuṃ tarati pāpmānamiti stutiḥ udite hotavyamityasya vidherarthavādo yadudite juhotīti /
kimartham? nindituṃ, śyāvo vā asyāhutimabhyavaharatīti nindā /
prayojanāntaramāha /
vidhiśeṣo vā 'bhidhīyata iti /
yathā ... yadāgneyo 'ṣṭākapālo bhavatī ... tyādibhirutpattivākyaiḥ ṣaḍāgneyādayo yāgāḥ paurṇamāsyamāvāsyākālasambandhā vihistāste ca vidhaya iṣṭābhyupāyatārūpāḥ svavākye ceṣṭamanāsādayantaḥ sāpekṣāḥ /
evamāghārādyutpattividhayo 'pi kālaviśeṣāsambandhā iṣṭāpekṣā eva, tatra
'ya evaṃ vidvānpaurṇamāsīṃ yajate ya eva vidvānamāvāsyāṃ yajata'iti kālaviśeṣasaṃbandhenotpannānāmāgnenayādīnāmanuvādaḥ /
kimarthaṃ ? yadāgneyo 'ṣṭākapāla ityādyutpattividhyapekṣiteṣṭasambandhaniyamārthaṃ,
darśapaurṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeteti ṣaṇṇāmevāgneyādīnāṃ kālaviśeṣasambandhotpannānūditānāṃ phalasambandho yathā syād mā bhūdāghārādīnāṃ kālāsambandhenotpannānāmityevamartham /
ata ādhārādayaḥ 'phalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅga'
miti darśapaurṇamāsāṅgatayāvatiṣṭhanta iti siddhaṃ bhavati /
so 'yaṃ phalasambandhaniyamo vidhiśeṣaḥ tadarthamanuvāda ityarthaḥ /
evamagnihotraṃ juhotīti vihito homo 'nūdyate /
kimarthaṃ ? dadhyādiguṇaviśeṣavidhānārtham /
dadhnā juhoti payasā juhotītyādiṣu /
so 'yaṃ guṇavidhividhiśeṣaḥ iti prayojanāntaramanuvādasyāha /
vihitānantarārtha iti /
yathā somo vihito 'darśapaurṇamāsābhyāmiṣṭvā somena yajeteti' /
eva 'madhvaryurgṛhapatiṃ dīkṣayitvā brahmāṇaṃ dīkṣayatīti' /
vibhāgenā 'rthagrahaṇātprāmāṇyaṃ bhavitumarhatīti /
prāmāṇyaṃ bhavatītyarthaḥ
NyS_2,1.66: nānuvādapunaruktayorviśeṣaḥ śabdābhyāsepapatteḥ //
nānu--tteḥ
( sū. 66 ) // bhāṣyoktamanuvādasya prayojanamaviduṣaḥ pūrvaḥ pakṣaḥ
NyS_2,1.67: śīghrataragamanopadeśavadabhyāsānnāviśeṣaḥ //
śīghra--ṣaḥ
( sū. 67 ) vārttikaṃ yatheti /
( 270 / 5 ) yathā śīghraṃ gamyatāmityukte śīghrataraṃ gamyatāmiti na punaruktam /
tarapaḥ kriyātiśayapratīteḥ evaṃ śīghraṃ śīghraṃ gamyatāmityabhyāsātkriyātiśayapratīteḥ sakṛduccāritāccānavagateḥ kriyātiśayasya prayojanavānabhyāsaḥ /
kriyāviśeṣaṇātiśayo 'pi kriyātiśaya evetyarthaḥ /
avagataṃ tāvacchīghraṃ śīghraṃ gamyatāmitya trābhyāsātiśayapratīteranuvādasya viśeṣaḥ /
pacati pacatītyādau ko viśeṣa
ityāha /
kaḥ punarasau viśeṣo yaḥ pacati pacatītyādau bhavatīti /
na ca vakturanyathā pratyayaḥpa śrotuścānyathā yena vipratipatteḥ śrotuḥ pratyayo bhrānta iti kalpyetetyāha /
yathā ca śroturiti /
evamanyova 'pīti /
yathā grāmo grāmo ramaṇīya ityādiriti
NyS_2,1.68: mantrāyurvedaprāmāṇyavacca tatprāmāṇyam āptaprāmāṇyāt //
anantarasūtrāvatāraṇaparaṃ bhāṣyaṃ kiṃ punaḥ pratiṣedheti /
tadanubhāṣya vyācaṣṭe /
kiṃ punariti /
uttaraṃ neti /
pṛcchati /
ki kāraṇam /
uttaraṃva na sādhanamantareṇeti /
punaḥ pṛcchati, kutaḥ tarhīti /
( 271 / 1 ) utaraṃ pramāṇataḥ /
pṛcchati /
tatkiṃ pramāṇam /
tatra tāvadadveprāmāṇyasambhāvanāyāṃpa pramāṇamāha /
arthavibhāgavattvam /
na tvetadvedaprāmāṇye pramāṇaṃ buddhābuddhāpadipraṇītenāgamenārthavibhāgavāta
anaikāntikatvāt /
vedaprāmāṇyapramāṇaṃ tu sūtroktam--- mantrā--t ( sū. 68 ) // caśabdaḥ pūrvahetvanukarṣaṇārya
iti /
pūrvasya prāmāpaṇyasaṃbhāvanāhetorarthavibhāgavattvasyānukarṣaṇārthaḥ /
saṃbhāvito hi pakṣo hetunā sādhyate na tvasaṃbhāvitaḥ /
yathāhuḥ ... saṃbhāvitaḥ pratijñāyāṃ pakṣaḥ sādhyeta hetunā /
na tasya hetubhistrāṇamutpatanneva yo hata ...
iti // sūtraṃ vyācaṣṭe yathā mantrāyurvedavākyānīti /
puruṣasya bhagavato vedakārakasya viśeṣaḥ pratyakṣīkṛtaheyopādeyatā teddhatubhūtā bhūtadayā yathārthacikhyāpayiṣā ca karaṇapāṭhavaṃ ceti /
viśiṣyate hyanenaiva puruṣaḥ puruṣāntarebhyo 'nāptebhya iti /
trividhena viśeṣaṇenetyupalakṣaṇaṃ karaṇāpāṭavamapi draṣṭavyam /
etadatrākūtam /
anantāntargaṇikasukhaduḥkhabhedavantaḥ prāṇabhṛdbhedā dṛśyante /
na caiṣāṃ vaicitryaṃ svābhāvikamiti tṛtīye nivedayiṣyate /
na ca dṛṣṭakāraṇamātranibandhanaṃ tasya dṛṣṭavyabhicāratvāt /
tasmāddṛṣṭasahāyamadṛṣṭamasya vaicitryasya kāraṇaṃ taccāpūrvamiti ca dharmādharmāviti cākhyāyate /
tacca kasya citpratyakṣaṃ manvāderityupapāditam /
tanubhuvanādilakṣaṇasya kāryasya kartā tannirmāṇasamarthaḥ samastavastutattvajñaḥ kleśakarmavipākāśayāparāmṛṣṭaḥ paramakāruṇikastanubhuvanādereva kāryādanumīyate iti caturtha upapādayipyate /
so 'yamātmīyahitāhitaprāptiparihāropāyānaviduṣaḥ prāṇinaḥ paśyan pratyutānekavidhaduḥkhadahanadahyamānānavalokayan kathaṃ na tapyeta tapyamāno vā hitāhitaparihāropāyatattvaṃ vidvān kathaṃ nopadiśet anyathopadiśedvā /
tasmādanena paramakāruṇikena pṛthivyādi sṛṣṭvā prajāpaścaturvidhāstābhyo hitāhitaprāptiparihāropāya
upadeṣṭavyaḥ /
na hyayamanupadiśya sthātumarhati /
prajānāṃ pitṛkalpasya cāsyopadeśo devarṣimanuṣyagocaraścāturvarṇyena cāturāśramyeṇa cā'darādgrāhyaḥ /
dhāryaśca hitāhitaprāptiparihāropāyānuṣṭhānāya /
tasmādyo varṇāśramācāravyavasthāpaka āgamo mahājanaparigṛhītaḥ sa tatpraṇīta āptoktatvātpramāṇaṃ mantrāyurvedavākyavaditi saṃprasādhyate /
katamo 'sāvāgama āptoktaḥ kiṃ śākyabhikṣukadigambarasaṃsāramocakādīnāmāgamāḥ kiṃ vā vedā iti /
tatra śākyādyāgamānāṃ buddharṣabhādayaḥ praṇetāra iti sphuṭataramasti smaraṇaṃ na tūktalakṣaṇa īśvarasteṣāṃ kartteti /
na caite śauddhodaniprabhṛtayaḥ tanubhuvanādīnāṃ kartāro yena sarvajñā iti niścīyeran
tadupāyānuṣṭhānena tu saṃbhāvyetaiṣāṃ sarvajñatā na ca sambhāvanāmātreṇa tatpraṇīteṣvāgameṣvāśvāsaḥ prekṣāvatāṃ bhavitumarhati /
na caiteṣāmāgamā varṇāśramācāravyavasthāhetavaḥ no khalu niṣekādyāḥ kriyāḥ śmaśānāntāḥ prajānāmete vidadhati /
na hi pramāṇīkṛtabauddhādyāgamā api lokayātrāyāṃ śrutismṛtītihāsapurāṇanirapekṣāgamamātreṇa pravarttante /
api tu te 'pi sāvṛtametaditi bruvāṇā lokayātrāyāṃ śrutyādīnevānusaranti /
tasmādbhavatu vedeṣu jagannirmātṛkartṛkatvasmṛtiḥ
mā vā bhūd eta eva tvīśvarapraṇītā iti paśyāmaḥ /
na hyete caityavandanādivākyavadanyakartṛkāḥ smaryante /
na cānya āgamo lokayātrāmudvahan mahājanaparigṛhīta īśvarapraṇītatayā smaryamāṇo dṛśyate /
na ceśvaro 'nupadiśannavasthātumarhatītyuktaṃ,
tat pāpariśeṣyādvedā eva sakalalokayātrāmudvahanto hitāhitaprāptiparihāropāyamupadiśanta
iśvarapraṇītā ityavagacchāmaḥ /
tathā hyata eva traivarṇikairadyayāvatprayatnena gṛhyante dhāryante ca /
tadarthapālanāyāṃ ca maharṣiparaṃparābhiraṅgopāṅgetihāsapurāṇadharmaśāstrāṇi praṇītāni /
buddhādivākyāni tu na lokayātrāmudvahanti /
na ca tatra laukikānāmavigānaṃ, na ca vigāyatāṃ sāṃvṛttamityuktvā 'pi tadarthānuṣṭhānam /
tasmādvigānātkaiścideva mlecchādibhirmanuṣyāpasadaiḥ paśuprāyaiḥ parigrahānnaiteṣāmāptoktatvasaṃbhavaḥ /
na caiteṣāṃ manvādivākyavadvedamūlakatayā prāmāṇyamiti sāṃpratam /
adhyetradhyāpayitranuṣṭhānakartṛsāmānyasya vedamūlakatvānumānaliṅgasya smṛtivedayoriva buddhādivākyeṣvabhāvāt /
tatsarvajñatvasaṃdehena cānubhavamūlakatvāniścayāt /
mantrāyurvedeṣu pravṛttisāmarthyānumitaprāmāṇyeṣu vaidikaśāntikapauṣṭikādikarmābhyanujñānāt /
rasāyanādikriyārambhe ca vedavihitacāndrāyaṇādiprāyaścittopadeśādāyurvedenāpyāptapraṇītena vedānāṃ prāmāṇyamaprabhyupeyate /
tatsiddhamāptapraṇītā vedāḥ pramāṇamiti /
abhyuccayamātraṃ tu kārīryādiṣu saṃvāda iti /
etadevābhipretya vārttikakāra prayogamāha /
asya prayogaḥ pramāṇaṃ vedavākyānīti /
prayogāntaramāha /
ekakartṛkatveneti /
mantrāyurvedavākyāni sarvajñakartṛkāṇi mahājanaparigrahe sati alaukikārthapratipādakatvāt /
yāni tu na sarvajñapūrvakāṇi tāni naivaṃrūpāṇi yathā vātaputrīyavākyānīti vyatirekī hetuḥ /
yathā ca buddhādivākyānyalaukikānyapi na mahājanaparigṛhītāni tathoktamanantarameva /
mantrāyurvedavākyānāṃ ca satyapi pravṛttisāmarthye tāsāṃ tāsāmauṣadhīnāṃ tatsaṃyogabhedānāṃ ca tattadakṣarāvāpoddhārabhedavasya ca nāsarvajñaḥ sahasreṇāpi puruṣāyuṣaiḥ śaktaḥ karttuṃ prathamamanvayavyatirekau /
na cānidaṃprathamatā tatparihāraḥ sargādau tadasaṃbhavāt /
sṛṣṭimahāpralayau cānumānāgamābhyāmupapādayiṣyete iti sarvaṃ ramaṇīyam /
tadevaṃ sarvajñapūrvakatve sati siddhamāptoktatvena mantrāyurvedaprāmāṇyamodanārthī pacediti laukikavākyavaditi /
yadi na nityāni kathaṃ pramāṇam /
anityatve hi puruṣāṇāṃ vicitrācisaṃdhitvena bhramaśaṅkā na ca śakyāpākarttuṃ,
tasmādapauruṣeyatvameva puruṣāśrayāndoṣānapākurvadvedaprāmāṇyavasthāpakamiti bhāvaḥ /
uttaraṃ pratipādakatvāditi /
āptoktatvenānityasyāpi niścāyakatvādityarthaḥ /
ke cittviti /
( 272 / 5 )
pramālakṣaṇāmarthakriyāṃ kurvatpramāṇaṃ, na ca nityasyārthakriyāsti tasmānna pramāṇamityarthaḥ /
nirākaroti /
tattu na samyagiti paśyāma
iti /
yathā ca nityasyāpyarthakriyāsambhavastathā tṛtīye vakṣyāma iti bhāvaḥ /
ātmā ceti pramāhetutāmātravivakṣayā na tu karaṇatvābhiprāyam /
pramāṇaśabdasyeti /
atrāpi na karaṇatvavivakṣayā kiṃ tu pramānahetumātravivakṣayeti draṣṭavyam /
itaravastusādhakatveneti /
itarasya paramāṇugatasyaiva mūrttatvādeḥ sādhakatvenetyarthaḥ /
tadevamekadeśimatamapākṛtya svamatamāha /
tasmāditi /
sa ca saṃsārānāditvāditi /
( 273 / 17 ) yadyapi varṇapadavākyāni pratyuccāraṇamanyāni yathā 'pi gatvādisāmānyāvacchinnānāṃ gakārādīnāṃ tatsamūhānāṃ ca vākyānāṃ śakyo gotvādisāmānyāvacchinnābhiḥ śābaleyādivyaktibhireva saṃketo grahītumiti bhāvaḥ /
manvantareti /
mahāpralaye tvīśvareṇa vedān praṇīya sṛṣṭyādau sampradāyaḥ pravartyata
eveti bhāvaḥ /
śeṣaṃ bhāṣyaṃ vārttikaṃ cātirohitārthamiti
Original text: Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0