Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (with commentary) · Chapter 3

3.1

// iti vācaspatimiśraviracitāyāṃ nyāyavārttikatātparyaṭīkāyāṃ prathamādhyāyasya prathamāhnikam //
NyS_1,2.1: pramāṇatarkasādhanopālambhaḥ siddhāntāviruddhaḥ pañcāvayavopapannaḥ pakṣapratipakṣaparigraho vādaḥ //
nitāntadakṣiṇaślakṣṇadhiyo gṛhṇantvamatsarāḥ /
vācaspatigirāmarthatattvāni vibudhā iva //
uddeśakramaprāptaṃ vādalakṣaṇaparaṃ sūtram avatārayituṃ bhāṣyam---tisraḥ kathā bhavantīti /
tadayuktam, bṛhatkathādīnāṃ tisṛṣu kathāsu anantarthāvāt /
na ca sāmānyalakṣaṇābhidhānamantareṇa viśeṣalakṣaṇāvasaro 'sti, vādādayaśca kathāviśeṣā ityata āha vārttikakāraḥ---tisraḥ kathā bhavantīti /
nāyaṃ kathāmātraniyamo yena bṛhatkathādīnām
akathātvaṃ syāt, api tu yannānāpravaktṛke vicāre vasati tad vicāravastu /
vicāraviṣayā vākyasaṃdṛbdhiḥ katheti yāvat /
tasyāḥ kathāyā eṣa niyamaḥ tisra eveti /
tathā ca nānāpravaktṛkavicāraviṣayā vākyasaṃdṛbdhiḥ katheti sāmānyalakṣaṇaṃ pakṣapratipakṣaparigraha
iti sūtrāvayavena sūcitamityetadapyarthāduktaṃ bhavatīti draṣṭavyam /
yad vastu vicāryate ityarthābhidhānamātram, na tu vicāravastvityasya vivaraṇam /
vādādiṣvadhikāriṇaḥ puruṣānāha---tatra gurvādibhiriti /
vādalakṣaṇasyānantarye hetumāha---tatra yathoddeśamiti //
sūtramiti /
sāmānyalakṣaṇamapyanena sūcyata ityuktaṃ bhavati /
ekādhikaraṇasthasavityādi bhāṣyaṃ praśnapūrvakaṃ vyācaṣṭe---kāviti /
vastudharmāviti vibhajate---vastudharmāvitīti /
dharmaśabdo viśeṣe /
tadanavasāyād vastunaḥ sāmānyato 'vasāya ukto bhavati /
tadidamāha---vastunaḥ sāmānyeneti /
aviruddhāvapyevaṃ na vicāraṃ prayojayata ityarthaḥ /
pramāṇatarkasādhanolambhapadasya tātparyamāha---asyeti /
anena tasya viśeṣaṇam
ityādi bhāṣyaṃ vyākhyātam /
yadyapi vitaṇḍāyāmapi pakṣapratipakṣaparigraho 'sti, tathāpi pratipakṣasādhanaṃ nāsti tasyāḥ sthāpanāhīnatvāt /
yadyapi ca jalpe 'pi pakṣapratipakṣasādhanamasti, tathāpi na pramāṇamūlairavayavaistarkeṇa ca sādhanopālambhāviti jalpavitaṇḍabhyāṃ pramāṇatarkasādhanopālambhagrahaṇena vyavacchedaḥ /
yathā caitat tathopariṣṭādupapādayiṣyate //
ākṣipati---kathaṃ punastarkeṇeti /
samādhatte---na brūma iti /
tarkasyetikarttavyatārūpasya pramāṇānugrāhakatayā pramāṇamūlā avayavāstarkamūlā api bhavanti /
tathā ca tarkasyāpi sādhanopālambhahetubhāvaḥ siddho bhavatītyarthaḥ /
vikalpyākṣipati---sādhanam
upālambhaścāsminniti /
paraṃ prati hi siddhayupālabdhī vivakṣite /
na ca te pramāṇatarkābhyām, tayoḥ svapratipattihetutvāt /
avayavārthasya avayavaśabdārthasyetyarthaḥ /
ubhayathābhimatatve 'pi
karaṇasādhanapakṣaṃ kakṣīkṛtya tāvat samādhatte---na, anyārthatvāditi /
anyaprayojanatvādityarthaḥ /
yadā tu bhāvasādhanau tadā pṛcchati---athaitāviti /
vipratipannasya praśnaḥ /
na pratipakṣaviṣaya upālambho nāpi tatsādhanaviṣayaḥ, tayorvastunoḥ svakāraṇādutpannayoḥ sadā tadrūpatvena puruṣadharmopālambhānāspadatvādityākṣepārthaḥ /
samādhatte---evametaditi /
dharmī dharmaviśiṣṭaḥ pakṣaḥ pratipakṣo vā karma, tasya viṣayaḥ /
tasya dharmiṇo vāstavaṃ tādṛśatvamatādṛśatvaṃ vā karaṇasya tu karmaiva viṣayaḥ /
tatra ca karmakaraṇe samarthe eva, nāsamarthe /
anyaviṣaye tu puruṣaste niyu/jāno 'samarthīkarotīti /
so 'yaṃ puruṣasyāparādho na karmakaraṇayoḥ /
yathā ākāśe niśātamasiṃ vyāpārayataḥ puruṣasyāparādho nākāśasya śabde samarthasya, aservā niśātasya dāruṇi samarthasya /
tasmādaupacārikaḥ sādhanasyopālambho na mukhyaḥ /
mukhyastu puruṣasyaiva /
vacanadvāreṇa tūdbhāvyate puruṣasyeti /
vacana upacaryate na tu pakṣe pakṣadvāreṇānudbhāvanāditi siddham /
yathāyamarthaḥ sūtrapadebhyo labhyate tathā praśnapūrvakaṃ darśayati---kathaṃ punariti //
yaduktaṃ pramāṇatarkasādhanopālambhagrahaṇaṃ vādasya jalpavitaṇḍābhyāṃ viśeṣaṇārthamiti,
tatra prakāraṃ pṛcchati---atheti /
praṣṭaivāha--nanvidamapīti /
uttaram---na samānamiti /
niyamamāha--pramāṇatarkasādhanopālambha
eva vādaḥ /
evakāreṇa
chalādisādhanopālambhatvaṃ vādasya vyavacchidyate, tathā ca jalpavitaṇḍābhyāṃ vyavacchedaḥ /
etaduktaṃ bhavati, tarkānugṛhītapramāṇamūlā avayavāḥ paramārthato bhavantu mā bhūvan,
vādiprativādinostvabhiprāyo bhavatu pramāṇamūlā avayavā iti /
etāvataiva pramāṇatarkasādhanopālambhatā vādasya vītarāgakathātvena tattvanirṇayāvasānatvāt /
jalpavitaṇḍayostvapramāṇamūlatvaṃ viduṣāpi prativādinā chalādibhiḥ pratyavastheyam, ekāntaparājayād
varaṃ saṃśayo 'stvitīcchatā vijigīṣuṇā /
yathā cāsya śāstre vyutpādanaṃ nāsadṛśaṃ yathā caiṣa satāmācāraḥ, tathā jalpalakṣaṇe vakṣyāmaḥ //
jalpe nigrahatthānaviniyogād
ityādi bhāṣyam /
tadanupapannam /
upālambhagrahaṇādeva vāde 'pi nigrahasthānasya labdhatvādityata āha vārttikakāraḥ---chalajātīti /
asatyupālambhagrahaṇa
ityabhiprāyaḥ /
codayati---samasteti /
yadyupālambhagrahaṇasya nigrahasthānavidhānaṃ prayojanam, hanta bho na jalpād vādasya viśeṣaḥ, kṛtaṃ cottarābhyāṃ padābhyāmityarthaḥ /
pariharati---nottarayoriti /
niyamaḥ parisaṃkhyā /
tadanena kasyacidabhyanujñānārthamiti bhāṣyaṃ
vyākhyātam /
siddhāntāviruddha
ityatra bhāṣyavyākhyānamupanyasya dūṣayati---siddhāntāviruddha
ityanena kileti /
bhāṣyamate dūṣite pṛṣṭvā svamatena vyācaṣṭe---atha kimidaṃ padamiti /
pṛcchati---kasmāt punariti /
uttaram---gurvādibhiriti /
na khalvapratibhādyudbhāvanā tatvapratipattāvapa---yujyate,
adhikaṃ tu na yadyapi tattvapratipattiṃ sākṣād
vyāhanti, tathāpi tatprayojanānusaraṇe paraḥ pratipattā samākulitabuddhirna tattvaṃ pratipattumarhatītyadhikasyāpi tattvapratipattividhātahetutvamiti /
tattvabubhutsuriti jigīṣutāṃ nirākaroti, na hi gurvādiṣu jigīṣāsaṃbhavaḥ, trividhaṃ phalamiti /
anadhigatatattvāvabodhaḥ saṃśayanivṛttiradhyavasitābhyanujñānamiti phalāni trīṇi /
pratidvandvini tu na vādaḥ, api tu jalpavitaṇḍe /
codayati---pramāṇatarketi /
pāramārthikāt tarkasahitāt pramāṇādekasmin viṣaye sādhanopālambhayoḥ saṃbhave viruddhadharmasamāliṅgitamekadā vastu prasajyata
ityarthaḥ /
pariharati---naiṣa doṣa iti /
vāde 'bhiprāyo niyamyate vādiprativādinoḥ prāmāṇikadhiyā sādhanopālambhau tābhyāṃ prayoktavyau, nāprāmāṇikadhiyā jalpavitaṇḍayoriva /
na punarvastu niyamyata
iti /
tathā ca vāde abuddhipūrvaṃ chalādiprayoge tadudbhāvanamapi saṃbhavati, tāvadevacodbhāvyaṃ yāvatyanudbhāvite tattvapratipattivyāghātaḥ,
yasmistvanudbhāvite 'pi na tattvapratipattervyāghātaḥ,

tatprayuktamapi nodbhāvanīyam /
etacca pañcame 'dhyāye nipuṇataramupapādayiṣyate //
sādhanoktaṃ prakāraṃ dūṣaṇe 'pyatidiśati---dūṣaṇamapyevam /
pūrvasmin prayojane sthite bhāṣyakāraḥ prayojanāntaramanvācinoti---avayaveṣviti /
na hi pañcāvayavopapannatvaṃ pramāṇaṃ ca tadanugrāhakaṃ ca tarkamantareṇa bhavatīti pañcāvayavopapannatvādeva pramāṇatarkapratilambhe sādhanopālambhayorvyatiṣaṅgajñāpanāyāvaśyaṃ sādhanopālambhagrahaṇaṃ tāvat kartavyam,
anyathaikaḥ svasthānasthita eva śabdasyānityatvaṃ prati pañcāvayavopapannaṃ vākyaṃ prayuṅkte,
aparo 'pi tādṛśaḥ śabdanityatā prati tādṛśameva vākyaṃ prayuṅkte iti so 'pi vādaḥ prasajyeta /
sādhanopālambhaviśeṣaṇāya ca pramāṇatarkagrahaṇaṃ kṛtamiti bhāvaḥ /
prayojanāntaram
anvācinoti---antareṇāpi ceti vādaḥ pañcāvayavopapanna
ityekaḥ kalpaḥ /
pramāṇatarkasādhanopālambha
iti ca dvitīya ityarthaḥ /
prayojanāntaramanvācinoti---chalajātīti /
vinigraho jalpo mā vijñāyi /
vādagatanigrahasthānarahito mā vijñāyityarthaḥ /
tadvijñāne kīdṛśo 'rtho bhavatītyata āha---chalajātinigahasthāneti /
vādagato nigraho na jalpe, jalpagataśca nigraho na vāda iti sa mā vijñāyati /
iṣyate hi vādagato 'pi nigraho jalpe /
so 'yamiṣṭo 'rtho granthādhikyāt pramāṇatarkagrahaṇāt labhyata
ityarthaḥ //
tadevaṃ svābhimataṃ vādalakṣaṇaṃ vyākhyāya vāsubandhavaṃ lakṣaṇa dūṣayitumupanyasyati---apare tviti svapakṣasya siddhiḥ parapakṣasya cāsiddhiḥ,
tadarthaṃ vacanaṃ vāda ityarthaḥ /
dūṣayati---atra ceti /
prathamaṃ hetuṃ vibhajate---etāviti /
pūrvaḥ pakṣo 'yuktaḥ, pakṣa uttarastu yukta ityarthaḥ /
ekasya vā śabdasya dharmino 'nekanityānityaviśeṣaṇābhisaṃbandhinaḥ puruṣābhisandhibhedāt anekaśabdābhidhānam,
svaparaśabdābhidhānamityarthaḥ /
etadeva cintyate kiṃ tatsvīkaraṇamiti /
na
tāvad bhūmidhanādiṣviva svocitāsu arthakriyāsu yatheṣṭaviniyogayogyatvaṃ svatvamarjanāpāditamanityatvādinā pratijñāte śabdādau saṃbhavatītyarthaḥ /
codayati---mameti pratyayotpattikāraṇattvaṃ svatvam, akāraṇatvam
asvatvamiti /
dūṣayati---nirdiṣṭa iti /
yatheṣṭaviniyogayogyatvameva mameti pratyayakāraṇatvam, nānyat /
na caitannityatvādinā pratijñāte śabde 'sti śāstrakārasyetyarthaḥ /
api copakārakatvena vyāptaṃ satvaṃ goghaṭādiṣu tathā darśanāt, pakṣāt nivartamānamupakārakatvaṃ svatvamapi svavpāpyaṃ nivartayati vṛkṣatvamiva śiṃśapātvamityāha---yacca yasyeti /
dvitīyaṃ kalpam āśaṅkate--sādhanīyeti /
nirākaroti---aho śabdārtheti /
viśeṣyapadāt anatiriktārthaṃ viśeṣaṇapadamityarthaḥ /
api cedaṃ viśeṣaṇapadaṃ viśeṣyaṃ sāmānyataḥ prasṛtaṃ viśeṣe 'vasthāpayati na vā? avasthāpayatīti cet? na sādhanīyamātrārthatā svapakṣaśabdasya, na ced viśeṣaṇaṃ vyarthamityāha---vyavacchedārthaṃ cedamiti /
nanu ca viśeṣyaśabdo viśeṣaṇayogāt
viśeṣe vartamāno 'pi sāmānyaśabda eva,
tataśca śaknoti samānamarthaṃ vaktumiti codayati---sāmānyaśabdā apīti /
pariharati---na te sāmānyaśabdā iti /
api ca sādhanīyaḥ pakṣa iti /
varuddhopadarśanena sphuṭā pratītirbhavatīti ayuktapratipādanārthaṃ yuktasyāpyupanyāsa iti /
yadi na pakṣeṇa dūṣaṇaṃ saṃbadhyate kastarhi tasya viṣaya iti śaṅkate---atha dūṣaṇasyeti /
uttaram---kasyaciditi /
uttaradoṣaḥ
jātyudbhāvanam /
ākṣipyanta ityākṣepāḥ /
ke te bhāvāḥ? apratibhāvikṣepādayaḥ /
naite svaparapakṣābhyāṃ saṃbadhyante nāpi sthāpanayeti /
codayati---satyamiti /
pariharati---upayariteti /
narte prayojanādiṣṭaṃ mukhyaśabdārthalaṅghanam
iti hi gāthā bhavatāmityarthaḥ /
api copacāraścet /
lakṣaṇe tato varamevaṃ kriyatāṃ lakṣaṇaṃ lāghavāyetyāha---yadi ceti /
śaṅkate---atheti /
nirākaroti---svarūpata
iti /
mukhyata ityarthaḥ /
codayati---sthāpanayāpīti /
pariharati---na doṣeti /
nanu na dūṣaṇamātraṃ saṃbadhyate, asiddhyarthamiti ca dūṣaṇamātrābhidhānam,
tat kuto viśeṣapratilambha ityata āha---sāmānyābhidhāne 'pīti /
tṛtīyaṃ kalpaṃ dūṣayitumupanyasyati---svaparaśabdāviti /
etadapi /
sūtrāntaravirodhena dūṣayati---na yukta metadapīti /
te sādhanadūṣaṇaiḥ svaparaśabdāḥ saṃbadhyante
iti sūtre hi niyameva svapakṣe sādhanaṃ parapakṣe dūṣaṇamuktam, tathā cottarapakṣe dūṣaṇīya
eveti uttarapakṣavādināpi dūṣaṇīyaḥ /
evaṃ pūrvapakṣo 'ti sādhanīya eveti, uttarapakṣavādino 'pi sādhanīyo na dūṣaṇīyaḥ syādityarthaḥ /
api cāyuktasya pūrvapakṣasya sādhaṇaṃ yuktasya cottarapakṣasya dūṣaṇamiti viparītaprasaṅga
ityāha---svapakṣaścottarapakṣavādinaḥ pūrvapakṣāt
ayuktapakṣāt anyaḥ yukta ityarthaḥ /
na padārthaḥ
nāvayavārthaḥ /
etena sūtrāntaraniyamābhidhānavyāghātenetyarthaḥ /
vyākhyātā nirākāryatvena /
ṣaṣṭhaṃ kalpaṃ dūṣayitumupanyasyati---eka evāyamiti /
dūṣayati---yuktametat ekasyānekaṃ viśeṣaṇam //
dvitīyaṃ hetumupanyastaṃ vyākhātuṃ smārayati---samāseti /
na kevalaṃ viśeṣyāt pṛthak svārtho viśeṣaṇaṃ nāvadhāryate, api tvanyasmādapi na bhidyate ityāśayavānāha---bhedācceti /
codayati---asatyapi bheda iti /
na kevalaṃ patyurviśeṣyāt senā na bhidyate 'pi tu tato 'nyebhyo 'pi hāstikāśvīyarathapadātibhya iti /
evaṃ pānakamapi
na kevalaṃ tadaṅgebhyo jīrakādibhyaḥ, api tvanyebhyo 'pi phalasalilādibhya iti /
pariharati---tacca neti /
uktaṃ nismṛtya śaṅkatī---atha manyase svārtha iti /
uktasmāraṇena nirākaroti---tanneti /
etenaiva ca karmadhārayabahuvrīhī
apītyāha---eteneti /
api ca svaḥ pakṣo yasya sādhayituḥ sa tathoktaḥ /
tathā ca sādhayitṛviṣayaṃ smādityāha---sādhayitṛviṣayaṃ ceti //
nanu mā bhūd
yatheṣṭaviniyogayogyārthatā svaśabdasya,
sādhanīyārthatā tu bhaviṣyati, yathā ca samāsopapattiriti codayati---nanu ceti /
ṣaṣṭhīsamāsapakṣoktaṃ doṣaṃ smārayati---na saṃbhavatīti /
api ca pakṣāt svapakṣabhede sūtrāntaravyāghāto 'bhede vā etasya vyāghāta
ityāha---virodhācceti //
api ca vākyasamāsayoḥ samāso jyāyān lāghavādityāha---āstāṃ tāvaditi /
na hyaṃ samarthaḥ samāsa iti /
siddhyasiddhyarthamityayaṃ samāsaḥ svaparapakṣayoḥ pratyekaṃ na saṃbandhārtha ityarthāt kasyacit siddhiḥ kasyacidasiddhirityarthaḥ /
pariharati---yadyasāmarthyāt na samāsaḥ siddhyasiddhyarthamiti /
samāse 'pi tarhiti /
svapakṣaparapakṣasiddhyasiddhyayarthamiti samāse 'pītyarthaḥ //
ekavacanabahuvacanaprasaṅgo 'pi nāstyasāmarthyāditi codyasamādhānābhyāṃ darśayati--- ekavacaneti /

anityatve 'pi samāsavidheḥ samāsa eva vigrahāt jyāyāniti codyasamādhānābhyāṃ darśayati---anitya iti /
bhavatu goravamevamapi ko doṣa ityata
āha---arthaṅgatyarthaṃ ceti /
laghunopāyenāśusiddhau gurvabhidhānamanarthakam /
yathāhuḥ,
akke cenmadhu vindeta kimarthaṃ parvataṃ vrajet /
iṣṭasyārthasya saṃsiddhau ko vidvān yatnamācaret //
iti atarthakaprayogaścānapekṣitaḥ śiṣyairiti teṣāmaśāsanāt na śāstraṃ syāt, tadidam uktam---śāstratveneti //
siddhyasiddhyarthamityetadapi dūṣayati--siddhyasiddhyarthamityetadapi na yuktamiti /
tanna tāvaditi---taditi tayormadhya ityarthaḥ /
adhikāraṇapratyāyanamiti prāśnikapratyāyanamityarthaḥ /
kuto vyāhatamityata āha---ye caite iti /
co yasmādarthe,
adhikaraṇe vartate pakṣasyeti vyāhatamityarthaḥ /
codayati---nāyamiti /
siddhirjñānaṃ tasya pakṣo viṣayaḥ, āśrayāstu prāśnikā ityarthaḥ /
vikalpya dūṣayati---na yuktametaditi /
na tāvat jñānaṃ pakṣaviṣayaṃ prāśnikādhikaraṇaṃ ceti bauddharāddhānte saṃbhavati,
jñānasyānādhāratvāt
viṣayiviṣayabhāvasya cātāttvikatvāt /
tasmādanyā siddhiḥ /
tatredamupatiṣṭhate---kiṃ tarhīti /
siddhiyogāt siddhaḥ pakṣo bhavati /
pramāṇayogasya siddhiḥ /
saivārthasya tathātā /
tasyāstu prāśnikānāṃ pratītirbhavati /
tasmāt na prāśnikapratītiḥ pakṣasyāsiddhiriti virodhaḥ /
yasmāt so 'rthastathā bhavati tasmāt tathābhāvādadhikaraṇapratyāyanaṃ bhavatīti dvitīyaṃ kalpamāśaṅkate---athāsiddha iti /
yāvat pakṣaviṣayaṃ sādhanaṃ na prayujyate tāvadyadyadhikaraṇapratyāyanaṃ tataḥ sādhanaprayogāt prāgadhikaraṇapratyāyanamastīti vādavaiyarthaṃ sādhanadūṣaṇaprayogo 'narthakaḥ /
dūṣaṇāntaramāha---pakṣasyeti /
na prayojanamantareṇedānīntanānāmasmadādīnāṃ mukhyārthaśabdasyātikramo 'vācakapadaprayogeṇa labhyate ityarthaḥ /
yathāhuḥ,
asmādāyatte śabdaprayoga kimityavāyakaṃ prayokṣyāmahe iti //
syādetat /
mañcasthāḥ krośantīti vaktavye vināpi prayojanaṃ mañcāḥ krośantītyupacāro dṛṣṭa ityata
āha---api tu pramāṇāsaṃbhaveneti /
pramāṇāsaṃbhavenāpi tviti yojanā /
nanvihāpi vināpi prayojanaṃ pramāṇāsaṃbhavamātreṇopacāro mañcāḥ krośantītivadbhaviṣyatītyata āda---lokaprayukteti lokaprayuktaśabdārthavat /
upacāro 'pi laukiko na prayojanābhāvena śakyo 'pavadituṃ na lokaḥ paryanuyojyo yataḥ /
idānīntanastu asmadādiprayogaḥ prayojanābhāve na śakyaḥ paryanuyoktumityāśayenāha---na cedaṃ laukikamiti //
apare tviti /
na dūṣaṇaviṣayatvamasiddhiryena na pakṣeṇa saṃbadhyeta,
api tvajñānam /
tacca pakṣaviṣayameveti na mukhyārthalaṅghanamityarthaḥ /
atrāpi pūrvoktaṃ prasaṅgamāha--tad yadīti /
tasmāt pakṣasyetīcchatā siddhyasiddhijñānājñāne pakṣadharmāvevābhyupagantavye /
yataḥ tayoḥ pakṣadharmatvāt etadbhavati siddhaḥ pakṣo 'siddhaśceti /
astu tarhyevamityata
āha---evaṃ satīti /
naiva draṣṭrādhāratā jñānasya viṣayatā ca bauddharāddhānte saṃbhavatīti bhāvaḥ /
śaṅkate atha mā bhūditi /
asti khalvālayajñānaṃ yadupāśritya ṣaḍapi pravṛttijñānāni jāyante /
tasmādālayapratyayo draṣṭā /
tatsthe eva siddhyasiddhī /
na pakṣasya tadviṣayatvāt tasyāpīti cet, kaḥ punarayaṃ viṣayabhāvaḥ?
tatkāraṇatvamiti cet? cakṣurādīnāmapi jñānakāraṇānāṃ viṣayatvaprasaṅgaḥ /
asataścākāraṇasya
aviṣayatvaprasaṅgaḥ /
jñānaprakāśyatvaṃ viṣayatvamiti cet---na, jñānenārthe prakāśājananāt tasmāt jñānasya tadasamavāyinaḥ
tadaviṣayasya ca draṣṭṛsthataiveti siddham /
nirākaroti---tathāpīti /
punaḥ śaṅkate---atha tathātathāne iti pramāṇayoga ityarthaḥ /
nirākaroti---tathāpīti /
tattvaṃ jijñāsuḥ pṛcchati---ke punarete iti /
suhṛdbhāvenottaramāha---vastudharmāviti /
yadyapi pramāṇayogāyogau prameyasya ca pramātuśca,
sādhanāsaṃbandhe kartṛtvānupapatteḥ, tathāpi prameyasya prādhānyāt tatraivābhidhānapratyayāviti prameyadharmāvucyete vyaktyavyaktī, na tu pramātṛdharmāviti /
siddhyasiddhyarthamiti arthaśabdānupapattiḥ /
kasmāt? vikalpānupapatteḥ /
vikalpamāha---arthaśabdaḥ khalviti /
iha sūtre dhananimittādivacanatārthaśabdasya na saṃbhavatīti trayamavaśiṣyata iti tredhā pravartata ityuktam /
sādhanaṃ sādhanābhāso dūṣaṇaṃ dūṣaṇābhāsa iti caturvidhaṃ vākyam /
prathamakalpamapākaroti---tanna tāvaditi /
taditi teṣu madhya ityarthaḥ //
granthāntare yuktāyuktatvena viśeṣaṇāt caturvidhavākyasaṃgrahārtho hyuddeśe arthaśabdo vyākhyātaḥ /
na ca yuktāyuktatvaviśeṣaṇe caturvidhavākyasaṃgraho bhavati sādhanābhāsasaṃbandhinaḥ pakṣasya yuktatvābhāvāt dūṣaṇābhāsaṃbandhinaśca pratipakṣasyāyuktatvābhāvādityarthaḥ /
atha na sādhanādiyogo 'pi tu sādhyadharma eva sādhanānapekṣo yuktāyuktatvamiti śaṅkate---atha punariti /
nirākaroti---tathāpīti /
kuto vyāghāta
ityata āha---na hīti /
yadi pratyāyanaṃ siddhiḥ pratītiḥ, tathāpi sā pratyāyyā na saṃbhavati /
atha karaṇam? tathāpi karma karaṇaṃ na saṃbhavatīti vyāghāta ityarthaḥ /
dvitīyaṃ kalpamāśaṅkya nirākaroti---atha prayojana iti /
prayojanaṃ kāryam /
tanna kāraṇābhāsād
bhavitumarhati /
na hi vahniriti gṛhītaḥ khadyoto dahati pacati vetyarthaḥ /
tṛtīyaṃ kalpamāśaṅkya nirākaroti---athābhidheya
iti /
granthakāraḥ sūtrakāraḥ /
evaṃ tviti /
evaṃ sati siddhiśabdo 'siddhiśabdaśca vādaḥ syāt /
nanu dhananimittādayaḥ apyarthaśabdavācyāḥ santi,
te kasmādiha na gṛhyante ityata
āha---tatra sūtre /
na cānyo 'rthaśabdasya viṣayaḥ saṃbhavati, na hi siddhirdhanaṃ vā svaparapakṣayoḥ sādhanaṃ vā nivṛttirvā saṃbhavatītyarthaḥ /
api ca vacanaviśeṣaṇapakṣe svaśātravyāghāta
ityāha---siddhyasiddhyarthaṃ vacanaṃ vāda
iti bruvāṇeneti /
naiyāyikahetudūṣaṇaṃ pūrvamidaṃ sūtram
uttaram /
upasaṃharati---tadevamiti /
tantraṃ śāstram /
lokaṃ ca bādhanta iti /
avācakapadaprayogāt sādhanadūṣaṇābhāsavādinaśca vāditvena lokasiddhasyāvāditvāpādanāt siddhyasiddhiśabdayośca vādatvāpādanārthatvādityarthaḥ //
sūtraṃ dūṣayitvā vṛttiṃ dūṣayati---yathā ceti /
svasya pakṣasyeti /
svasyātmīyasya pakṣasya /
na hi
pakṣavyatirekeṇaṃ pakṣādhāraṃ sādhyaṃ jñānamanyad vā siddhiśabdābhidheyaṃ saṃbhavati, jñānasya puruṣādhāratayā anādhāratayā vā pakṣādhāratvānupapatteḥ, pakṣasya tu bhavet kenacit saṃbandhena yādṛśatādṛśenetyarthaḥ /
te sādhanadūṣaṇaiḥ ityatra pṛthagukte sādhanadūṣaṇe /
yuktāyuktatvābhyāṃ te yuktāyuktatve /
sādhanadūṣaṇairiti /
na hi karma karaṇaṃ bhavatītyarthaḥ /

api ca yuktāyuktārthābhyāmabhede sādhanadūṣaṇapadamanarthakaṃ te ityanenaiva yuktāyuktatvāvamarṣiṇā gatārthatvādityāha---yuktāyuktatvaśabdābhyāṃ ceti /
atha na paryāyatā, api tu sāmānyaviśeṣabhāvaḥ
yuktāyuktatve sāmānyam, sādhanadūṣaṇe ca viśeṣa iti śaṅkate---atha manyase iti /
nirākaroti---na prathameti /
ubhayavyabhicāre viśeṣaṇāviśeṣyabhāve kāmacārādutpalairityuktam /
dvitīyaṃ kalpamāśaṅkya dūṣayati---yoga iti cediti /
na khalu yogo nāma bauddhānāṃ sādhyasādhanavṛttirdūṣyadūṣaṇavṛttirvā kaścidastītyarthaḥ /
api ca sāṃvṛto 'pi yogaḥ sādhyasādhanajñānādhīnanirūpaṇatayā nānirūpite sādhye nirūpito bhavati, nirūpaṇaṃ ca nirṇaya iti yoganirūpaṇāt prāk sādhyanirṇayāt kṛtaṃ yoganirūpaṇena sādhyanirṇayārtheneti /
yuktāyuktatvena karaṇenādhikaraṇapratyāyanamiti vyāghāta
ityāha---sādhaneneti /
bhavati jñāyate /
tṛtīyaṃ kalpamāśaṅkya nirākaroti---atha padārthasyeti /
yuktāyuktatvenādhikaraṇapratyāyanamiti yuktāyuktatvayoḥ karaṇatvaṃ darśitam tat tathātvātathātvapakṣe na saṃbhavati,
karmatvāt /
tadidamuktam---te vyavacchedye paricchedye,
na tu vyavacchedasya paricchedasya sādhane iti //
adhikaraṇapratyāyanamiti dūṣayati---adhikaraṇeti /
śāstrasaṃbandhaḥ prayojaneneti /
codayati---prāśnikapratyāyanāditi /
kaścit
codakaṃ pṛcchati---kiṃ kāraṇam?
tatpratyāyanāditi /
codakasyottaram---prativādi kileti /
siddhāntyāha---santamapyarthaṃ na pratipadyata
iti /
na khalvādhyātmikaśaktisaṃpannaḥ samāhitaḥ samagre sādhanaprayoge sati santamarthaṃ na pratipadyata iti saṃbhavatītyarthaḥ /
tathāvidhenāpi cet pratipattrā so 'rtho 'nyathā pratipannaḥ, kathamasau tathā sinnatyabhidhīyate ityāha---kathaṃ ceti /
śaṅkate---atha jigīṣutayā pratipadyamāno 'pīti /
kāmakāro 'nujñā /
nirākaroti---tathāpīti /
na pratipadyate pratipadyamāna
iti vyāhatam /
na cāyamunajñāniṣedho na pratipadyate iti vāde vītarāgakathātvena jigīṣāyā abhāvāditi bhāvaḥ /
yacca prāśnikapratyāyanāditi /
anyadīyena karaṇenānyaḥ pratipadyata iti subhāṣitam /
anyaviṣayasyeti anyāśritasyetyarthaḥ /
na cāyaṃ niyama iti /
na vāde prāśnikānāmupādānam,
daivāgatānāṃ tu na varjanamityarthaḥ /
vādasya jalpavitaṇḍābhyāmabhedam abhipretya codayati---yadā tu nāyamiti /
āśayasthitamarthamanabhyupagacchan pariharati---satyamiti /
svābhiprāyaṃ darśayati--na traividhyeti /
dūṣayati--na bhavadbhireva pratiṣedhāditi /
traividhyānabhyupagamāditi dūṣayati--yadapīti //
yaccoktaṃ vṛttau pakṣasiddhiviṣayam, etadapi dūṣayitumupanyasyati--yaccoktamiti /
na kāmataḥ vinā prayojanamiti /
vināpi prayojanaṃ pramāṇāsaṃbhavenāpīti yojanā /
sūtroktaṃ dūṣaṇaṃ vṛttau āha---tadarthaṃ vacanaṃ siddhyasiddhyarthamityarthaḥ /
adhikaraṇaṃ dūṣayati---adhikaraṇamiti /
na hi vāde prāśnikādhāramiti /
prāśnikā eva tāvad vāde na santi, abhyupetya
uktamiti /
śaṅkate--pratyāyanādhāratvāditi /
siddhiḥ pratyāyanaṃ tadādhārāḥ prāśnikā ityarthaḥ /
nirākaroti--neti /
śaṅkate--tasminniti /
daivamilite prāśnike satītyarthaḥ /
nirākaroti---neti /
na hi daivamilitaṃ kāraṇam, mā bhūd gardabho 'pi dhūmasya kāraṇamiti bhāvaḥ /
codayati, yadi prāśnikā na santi tadvāda iti /
tayorvādiprativādinorvādasya parīkṣā kā kasya ca tayorvādasya kva ca, asau parīkṣā prāśnikābhāve hi vādatatparīkṣātadadhikaraṇānāmajñānamityarthaḥ /
pariharati---sādhaneti /
vītarāgau hi vādiprativādināveva vādasvarūpajñānaṃ ca tatparīkṣāṃ ca kartuṃ śaknutaḥ,
tat kimatra prāśnikaiḥ? sādhanaprayogaḥ pakṣaviṣayaḥ, dūṣaṇaprayogaḥ sthāpanāviṣayaḥ iti vādasvarūpam /
sādhanadūṣaṇatadābhāsānāṃ parito jñānaṃ parīkṣā /
tadarthaṃ parīkṣārthaṃ tasmin vāde 'dhikāro vītarāgayoreva vādiprativādinoḥ /
tadidaṃ kveti vipraśnasyottaram /
tasmāt saptamyartho 'dhikaraṇārthaḥ parābhimataḥ prāśnika iti yāvat /
sa nāsti vādiprativādinoreva vītarāgayoḥ kathāsamāpterityarthaḥ //
yadapi vṛttau coditaṃ yadi siddhyasiddhyarthaṃ vacanaṃ vādaḥ, tataḥ prāśnikaprativādinoḥ priyāpriyavacasi rathyāvāde prasaṅga iti tadapyatinirbījamityāha---yadapīti /
na hi priyāpriyavacasaḥ sākṣāt pāramparyeṇa vā siddhyasiddhyarthatā, nāpi sādhanadūṣaṇayuktāyuktatvaviśeṣaṇasaṃbandhaḥ
tasmādevaṃvādī nottarārhaḥ /
na hyunmattāya
kaścidanunmatta
uttaramāha, bruvāṇo vā so 'pyunmattaḥ syāt /
tadidamuktam---dattaḥ svahasta iti /
pūrvaṃ siddhyasiddhyarthamiti, aparaṃ yuktāyuktatvamiti,
ubhayorapyanena codyenāsaṃbandhāt /
yadi tvavaśyam uttaraṃ vācyam, tato varamevaṃ vaktavyamityāha---yadi tviti /
seyaṃ sūkṣmekṣikā parairiha kṛteti tadanubandhena vārttikakṛtāpi kṛteti

3.2

NyS_1,2.2: yathoktopapannaḥ chalajātinigrahasthānasādhanopālambhaḥ jalpaḥ //
uddeśakramānurodhena vādalakṣaṇānantaraṃ jalpaṃ lakṣayati---yatho---lpaḥ

Original text: Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc