Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (with commentary) · Chapter 2
NyS_1,1.24: yamarthamadhikṛtya pravartate tatprayojanam //
uddeśakramaprāptasya prayojanasya lakṣaṇam---yama---nam
atrārthaśabdo gauṇamukhyaprayojanāvarodhārthaḥ /
tatra mukhyaṃ sukhaduḥkhāpitaparihārau, gauṇaṃ tu tatsādhanam /
atra bhāṣyaṃ---yamartham ityādi /
atrādhikṛtyetyasya vyākhyānam---vyavasāya niniścityetyarthaḥ /
samādhanau ca sukhaduḥkhāptiparihārāvarthaḥ /
na ca sukhaduḥkhaprāptiparihārau svarūpeṇa pravṛtti nivṛttigocarāviti tadupāyapravṛttyaiva cetanapravṛttigocarāviti darśayati---tadāptihānopāyamanutiṣṭhatīti /
pravṛttihetutvāditi /
yadyapi sukhaduḥkhāptihāne tadupāyāśca santi, tathāpi sāmānyena jñāyamānānīcchādyupahāramukhena pravṛttihetavaḥ /
nanu sūtre 'dhikṛtyetyasti, bhāṣye ca vyavasāyeti, tat kuto na virodha ityata āha---vyavasāyo 'rthasyādhikāra ityādi /
tadetad vārttikakāro vyācaṣṭe---yamarthamadhikṛtyeti, vyavasāyeti /
pṛcchati---kasyeti sukhadaḥkhāptiparihārayorvyavasāyastatraiva pravartayet /
na cānayoḥ pravṛttiyogyatā /
na cānyaniścayo 'nyatra pravartayati, atiprasaṅgāditi bhāvaḥ /
uttaram---sukhaduḥkhasādhanānāmiti /
tataśca pratītipravṛttyoḥ saṃpratipattirityarthaḥ /
sarvavyāpitāmasya darśayati---anena prayojaneneti /
vitaṇḍāyā api prayojanamuktaṃ prathamasūtre /
codyamānasya pravarttamānasyetyarthaḥ /
śaṅkate---yadīti /
lokyate 'neneti lokaḥ pramāṇam /
tadanvitaḥ tadutpannaḥ /
na ca pramāṇamīdṛśam, anavasthāprasaṅgāditi bhāvaḥ /
nirārakaroti---atidoṣo 'yamiti /
yathā ca pramāṇasya pramāṇopapannatā na cānavasthā, tathā dvitīye nivedayiṣyate /
na ca prasiddhataratayā na prayojanaṃ lakṣaṇīyam iti yuktam, kathamasya prayuktau sādhanatvam, kva ca prayojayati, kathaṃ ca vyāpakamiti sarvasya parīkṣakapravedanīyatvāt /
athānya iti /
aprāmāṇiko laukika iti /
yathā vaṭe vaṭe vaiśravaṇaḥ
iti /
nirākaroti---tanna budhyāmaha iti /
prayojanasya prāmāṇikatvādityarthaḥ /
yadapyuktaṃ nyāyasyāṅgaṃ prayojanaṃ na bhavati, tasmāt na vaktavyamiti, tanna yuktam /
yā khalu niṣprayojaneti na brūmaḥ prayojanaṃ nyāyasyāṅgamityapi, mukhyaṃ prayojanameva hi tanna syād yadṛte puruṣādanyārthamiti /
prayojanavāṃstu nyāyo niṣprayojanāṃ tadgatāṃ cintāmaṅgī karoti, phalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅgamiti nyāyāt /
tasmādanaṅgamapi prayojanaṃ parīkṣāyā mūlaṃ svarga iva setikartavyatākasya yāgādyanuṣṭhānasyeti siddham
NyS_1,1.25: laukikaparīkṣadāṇāṃ yasminn arthe buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ //
kramaprāptaṃ dṛṣṭāntaṃ lakṣayati---lauki---ntaḥ
dṛṣṭānta iti lakṣyanirdeśaḥ, śeṣaṃ lakṣaṇam /
sādhyasādharmyāt taddharmabhāvitvenāryate tathā sādhyavaidharmyādataddharmabhāvitvenāryate yaḥ so 'rthastasmin /
tathā ca nātivyāptiḥ /
udāharaṇasūtrāccedṛśaviśeṣapratilambhaḥ /
lokasāmānyam kiṃ tadityata āha---naisargikamiti /
śāstrapariśīlanalabdhajanmā buddhyatiśayo vainayikaḥ /
tadrahitā laukikāḥ pratipādyā iti tāvat /
tadviparītāḥ tadubhayaṃsapannāśca parīkṣakāḥ pratipādakā iti yāvat kathābahutvācca bahuvayanam /
tadanena vādiprativādinau darśitau, tayorbuddhisāmyaṃ vyācaṣṭe---yathā yamarthamiti /
lakṣaṇaprayojanamāha---dṛṣṭāntavirodheneti /
dṛṣṭāntasya virodho viruddhatvaṃ sādhyavikalatvādi /
pratipakṣā iti pratipakṣāsādhanāni /
samādhiḥ abhūtadośāropasya pratiṣedhaḥ /
lakṣitaśca dṛṣṭānta udāharaṇalakṣaṇāya kalpate ghaṭate iti bhāṣyam /
atra vārttikakāro laukikaparīkṣakasvarūpamavivakṣitamiti manvāna āha---buddhisāmyeti /
avivakṣāyāḥ prayojanamanvayavyatirekābhyāmāha---evaṃ ceti /
pareṣā dṛṣṭāntalakṣaṇakṣepamupanyasya dūṣayati---so 'yaṃ dṛṣṭānta iti /
dṛṣṭāntasya prayojanamāha---dṛṣṭāntaḥ sārūpyavyutpattyarthaḥ /
yathā ākṣeptroktaṃ tattadakṣaramanūdya dūṣayati---asiddhasādhanārtho veti /
na khalvasiddhaḥ sādhyena sādhanasyāvinābhāvo dṛṣṭāntena sādhyate ityarthaḥ
NyS_1,1.26: tantrādhikaraṇābhyupagasaṃsasthitiḥ siddhāntaḥ //
atra bhāṣyakāraḥ siddhāntasāmānyalakṣaṇamapaṭhitvaiva tātparyaṃ vyācaṣṭe---atha siddhāntaḥ ityādinā /
tatra idamitthaṃbhūtamiti vārttikakāro vyācaṣṭe---idamiti sāmānyata iti /
bhāṣye ca saṃsthitiritthaṃbhāvavyastheti sāmānyopakramasya abhyupagamasya pramāṇato viśeṣaparyantatāparisamāptiḥ saṃsthitirityarthaḥ /
atraivārthe sūtram ityāha vārttikakāraḥ---asyārthasyeti //
tantrā---ntaḥ
sūtrārthamākṣipati---kiṃ punariti /
lakṣaṇārtha ceti /
sāmānyalakṣaṇārtham, na khalu sāmānyalakṣaṇamantareṇa śakyo vibhāga ityuktam
NyS_1,1.27: sarvatantrapratitantrādhikaraṇābhyupagamasaṃsthityarthāntarabhāvāt //
samādhatte---nānārṣamiti /
lakṣaṇārthatvaṃ sāmānyalakṣaṇārthatvam /
tantryante vyutpādyante prameyāṇyaneneti tantraṃ pramāṇam /
tadevādhikaraṇam āśrayo jñāpakatvena yeṣāmarthānāṃ te tathoktāḥ /
aśāstritaḥ apramāṇika ityarthaḥ /
ābhimānikaṃ ca prāmāṇikatvam, tena siddhāntabhedināmarthānāṃ sarveṣāṃ na prāmāṇikatvaprasaṅgaḥ /
tadevaṃ bhāṣyakāreṇa vyākhyāya sāmānyalakṣaṇaṃ paṭhitam /
evaṃ vyākhyānapūrvakameva vibhāgasūtraṃ paṭhati---tantrārthasaṃsthitiriti /
tantragrahanena ca sarvatantrapratitantrayorupādānam /
ubhayorapi tantratvāt /
tadidamuktam---tantrabhedāt tviti /
anavadhāritārthaparigraha iti /
sākṣācchāstre nopātto yathā manasa indriyabhāva iti
NyS_1,1.28: sarvatantrāviruddhastantre 'dhikṛto 'rthaḥ sarvatantrasiddhāntaḥ //
sarva---ntaḥ
yadyapi ghrāṇādiṣu bhautikatvābhautikatvādayo vipratipattayaḥ, tathāpi indriyatve nāsti vipratipattiriti /
tadetad vārttikakāro vyācaṣṭe---sarveṣāmiti /
atra codayati---na dṛṣṭāntāditi /
pariharati---bhidyata iti /
na caivaṃ sarvatantrasiddhāntaḥ, tasya sarvaireva niścitatvāditi, anumānāgamayoriti /
saṃbandhagrahaṇāśrayāvanumānāgamau, yatra ca saṃbandhagrahaḥ sa dṛṣṭānta ityarthaḥ
samānatantrasiddhaḥ paratantrāsiddhaḥ pratitantrasiddhāntaḥ
NyS_1,1.29: samānatantrasiddhaḥ paratantrāsiddhaḥ pratitantrasiddhāntaḥ //
samā---ntaḥ
samānaśabda ekaparyāyaḥ /
naiyāyikānāṃ hi samānaṃ tantraṃ nyāyaśāstram, paratantraṃ ca sāṃkhyādiśāstram /
cetanā ātmanaḥ niratiśayā apariṇāmino na kenacid dharmeṇopajanāpāyadharmeṇa yujyante /
prākṛteṣu ca dehādiṣu tatkāraṇeṣu mahadahaṅkārapañcatanmātrabhūtasūkṣmeṣu viśeṣo 'tiśaya ityarthaḥ /
tadetat sūtraṃ vārttikakṛd vyācaṣṭe---sāmānyeneti /
yogānām eva, sāṃkhyānām eveti niyamaḥ
NyS_1,1.30: yatsiddhāv anyaprakaraṇasiddhiḥ saḥ adhikaraṇasiddhāntaḥ //
yat---ntaḥ
yasyārthasya sādhyasya vā hetorvā siddhau iti viṣayasaptamī, na tu nimittasaptamī, dvayorjñāyamānayornimittanaimittikabhāvāyogāt /
tena yasminnarthe jñāyamāne tadanuṣaṅgiṇo 'rthāstadantarbhāvino gamyante, so 'rthaḥ sākṣādadhikriyamāṇastadanuṣaṅgiṇāṃ cādhāraḥ tadāśrayatvāt tatsiddheḥ, sa pakṣo vā bhavatu heturvā anena rūpeṇa adhikaraṇasiddhāntaḥ /
pakṣastāvad yathā vivādādhyāsitamupalabdhimatkāraṇamutpattimattvād tastrādivaditi /
atra hi pṛthivyādigatenotpattimattena upalabdhimatpūrvakatvaṃ tadgataṃ sādhyamānaṃ svasiddhyantargatānuṣaṅgisarvajñatvādyupetameva sidhyati, nānyathehopalabdhimatpūrvakatvasya siddhiriti /
bhāṣye hetupratisandhānaṃ sidhyat anuṣaṅgyarthāntarānvitaṃ sidhyatītpudāhlatam /
tadetatsarvāvarodhārthaṃ vārttikakṛd āha---vākyārtheti /
heturīdṛśaḥ pakṣaśca vākyārtha ityarthaḥ /
pūrvo 'rtho yaḥ sākṣāddhikṛtaḥ tasya siddhāvantargata iti bhāṣyārthaḥ
NyS_1,1.31: aparīkṣitābhyupagamāt tadviśeṣaparīkṣaṇamabhyupagasiddhāntaḥ //
athābhyupagamasiddhāntasūtram---apa-ntaḥ
tad vārttikakāro vyācaṣṭe---aparīkṣito 'sūtrita iti, sūtritasya prāyeṇa parīkṣāsaṃbandhāt, manaso hīndritvenāsūtritasyāpi indriyatvābhyupagamaḥ pramāṇādhikaraṇo yataḥ, tasmādayamabhyupagamasiddhāntaḥ /
sūtraṃ caivaṃ cojanīyam, asūtritābhyupagamāt hetoryatastadviśeṣaparīkṣaṇaṃ kriyate, tasmād viśeṣaparīkṣaṇāt jñāyate asūtritamapyabhyupagataṃ sūtrakāreṇa /
so 'yamasyābhyupagamo 'bhyupagamasiddhānta iti //
evaṃ svamatena sūtraṃ vyākhyāya bhāṣyakāravyākhyānaṃ dūṣayati---śāstrānabhyupagata iti /
pramāṇīkṛtena śāstreṇānanujñātaḥ pramāṇānadhīna ityarthaḥ /
pramāṇatāntrābhyupagamasaṃsthitiriti hi siddhāntasāmānyalakṣaṇam, na ca pramāṇānadhīnābhyupagamastadanvetīti nāyamīdṛśo 'bhyupagamasiddhānto bhavitumarhatīti hṛdi nidhāyāyuktāpi darśitā /
ajñaṃ pratyasadācāratvāt pramāṇikaṃ ca puruṣaṃ pratyaśakyatvāt buddhimato 'vajñānasyāyuktatvāt aśakyatvādityarthaḥ /
sarva evāyaṃ pakṣa iti /
sarvatantrapratitantrasiddhāntau tāvat sākṣādabhyupagamyamānau svamukhenaiva pakṣatayābhidhīyete /
adhikaraṇābhyupagamau ca sākṣāt anabhyupagamyamānāvapyarthādabhyupagantavyāviti arthāpattyā pakṣāvityarthaḥ /
nanu yadyupapannaḥ pramāṇatayā abhyupagamaḥ siddhāntaḥ, tarhi siddhāntabhedināmarthānāṃ prāmāṇikatvena viruddhadharmasamāliṅgitā bhāvāḥ prasajyerannityata āha---tatpratyayāt /
tasya pramāṇopapannakarmatvasya pratyayādabhimānādityarthaḥ /
pakṣa iti /
paci vyaktīkaraṇe ityasmād vyutpannam /
karmatayā vyajyamānatayā vā upādānaṃ svārthasya pakṣa iti padam /
upādīyate 'neneti vyutpattyā /
kriyāsādhana iti pradhānakriyāsādhane /
kriyāviśeṣayukta iti avāntaravyāpārayukte tena hi pradhānakriyāyāṃ kārakāṇāṃ vaicitryaṃ bhavatīti /
yaścāsau nyāyasyābhyupagama iti /
yāvadabhyupagataṃ nyāyyasya sādhanaṃ nyāya iti, tāvabhyupagataṃ bhavati prameyasādhanaṃ pramāṇamiti /
na ca dharmiṇi anabhyupagate tadāśrayo 'bhyupagato bhavati /
tasmādubhayathāpi sarvatantrasiddhāntānapahnava ityarthaḥ /
atha saṃgrahaḥ pakṣaśabdeneti, yathā daṇḍiśabdena daṇḍasaṃbandhopahitasīmānaḥ samānāsamānajātīyāḥ sarve saṃgṛhyante, tathā pakṣaśabdenāpītyarthaḥ ayaṃ tu kalpaḥ sarvatantrasiddhāntāvyāpakatvakathanenaivārthādapākṛta iti na pṛthak nirākṛtaḥ /
pakṣaśabdo hi vyajyamānatvopādhinibandhanapravṛttiḥ, na ca vyajyamānatvamasti nisargavyakte sarvatantrasiddhānta iti bhāva /
vākyārthapratipattāviti /
pīno devadatto divā na bhuṅkte iti vākyasya divābhojananiṣedho 'rthaḥ /
tasmāt tadviparītarātribhojanavidhirarthāpattirlokasiddhā /
sā ca na yathā pramāṇāntarulaṃ tathā dvitīye nivedayiṣyate /
tadanena prabandhena bhadantadignāgoditāni dūṣaṇāni nirākṛtāni
NyS_1,1.32: pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanānyavayavāḥ //
prati---vāḥ
vārttikakāraḥ sūtratātparyamāha---avayavānāmiti /
nanvavayavasāmānyalakṣaṇam antareṇāśakyo vibhāgoddeśaḥ, tadviśeṣalakṣaṇaṃ ca /
na cedaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ vibhāgaparatvādityata āha---sūtram, vibhāgaparamapyetadarthādavayavasāmānya lakṣaṇaṃ sūcayatīti sūtram /
anyaparādapi vākyāt pratīyamāno 'rtho 'pekṣita svīkriyata eveti śābdāḥ /
tatrāvayavapadādeva sāmānyalakṣaṇamavagamyate /
avayavatvenaikavākyatā darśitā /
sā ca padānāṃ parasparamasaṃpratyāyitāpekṣitasaṃbandhayogyārthapratyayena bhavati /
tasmāt tathāvidhārthapratyāyanameva pratijñādīnāmavayavasāmānyalakṣaṇaṃ siddhamiti sūtramityanena darśitaṃ vārttikakṛtā iti /
vibhāgoddeśatātparyamāha---vibhāgeti /
tryavayavagrahaṇam upalakṣaṇārtham, dvyavayavamityapi draṣṭavyam /
atra bhāṣyaṃ tatrāpratīyamāna iti /
sāmānyenāvagatadharmiṇi viśeṣaṇāgnimattvādinā sandigdhe, agnimattvāditattvāvadhāraṇaṃ pratyayaḥ /
tasyārthaḥ prayojanaṃ hānopādānopekṣabuddhayaḥ /
tasya pravarttikā utpādikā jijñāsā pratyayasādhanānusaraṇadvāreṇa pratyāsattiḥ saṃśayatattvajñānayorviśeṣagatā na tu svarūpagatā, saṃśayānantarayā jijñāsayā saṃśayasya vyavadhānāt /
śakyaṃ prameyam /
tasmin prāptiḥ śaktatā pramāṇānāṃ pramātuśca /
sā ca svarūpasahakāribhyāṃ dvedhā /
tāmimāṃ bhāṣyakāro 'nayā vacobhaṅgyā darśayati---prakātaḥ pramāṇānīti /
pratijñādivaditi /
vaidharmyadṛṣṭāntāḥ /
pratipakṣepavarṇanamiti /
yadi śabdo nityaḥ syāt, na syāt kṛtaka iti anityatvasya nityatvaṃ pratipakṣaḥ /
tasmin hetvabhāvopavarṇanaṃ na cāyamakṛtaka iti /
tadupavarṇanapratiṣedhe sati tattvajñānābhyanujñānārtham /
tattvaṃ jñāyate 'neneti tattvajñānaṃ pramāṇam /
tadabhyanujñānārthaṃ saṃśayavyudāsaḥ tarkāparanāmā /
vyudasyate hi tena pramāṇābhyanujñānadvāreṇa itikartavyatābhūtena saṃśaṃya iti /
tadetad bhāṣyajātaṃ praśnapūrvakaṃ vārttikakṛd vyācaṣṭe---kathaṃ punariti /
na punarjijñāsādayaḥ parapratipādakāḥ śabdādavagatāḥ santaḥ /
atha mā bhūvan parapratipādakāḥ, svapratipādakā eva kasmāt na bhavantītyata āha---niścitatvācceti /
sādhanādeva gamyate prāpyate, prāptaṃ ca jñāyata ityarthaḥ /
śakyaprāptiśca prāthate jñāyata ityarthaḥ /
tat kiṃ sarvathaivānaṅgaṃ jijñāsādaya ityata uktaṃ bhāṣyakatā, prakaraṇe tu jijñāsādayaḥ samarthā iti /
tadanubhāṣya vyācaṣṭe---prakaraṇe tviti /
prakaraṇaṃ kathāpravṛttiḥ /
tadutthāpakā jijñāsādayo 'vayavā aṅgan ityarthaḥ /
te ca jijñāsādaya utpannāḥ prakaraṇasyotthāpakāḥ svarūpeṇa, na punaḥ svajñānena yena śabdapratipādyāḥ santaḥ prakaraṇe 'pyaṅgaṃ bhaveyuḥ, yathā pratijñādayaḥ svajñānena svārthān pratipādayantaḥ /
tasmāt sarvathaiva vijñāsādivācakapadaprayogo 'narthaka iti bhāvaḥ /
ata eva āha---parapratipādakatvāditi /
tuśabdo jijñāsādibhyo vyavacchinatti /
tryavayamapi ityapinā dvyavayavaniṣedhaṃ samuccinoti /
upanayanigamanayoḥ ityatra pratijñāyā apīti draṣṭavyam
NyS_1,1.33: sādhyanirdeśaḥ pratijñā //
sādhya---jñā
parigṛhyate 'neneti parigrahaḥ /
sa ca vacanaṃ ceti parigrahavacanam /
udāharaṇam anityaḥ śabdaḥ iti /
tadākṣipya vārttikakāraḥ samādhatte---siddhatvāditi /
agnimāneva nātadvān nāsyāgninedānīmayogaḥ /
sa ca parvate 'gnimati sādhyamāne viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ parasparasaṃbandhalakṣaṇo niyamo 'rthāt sidhyati /
na tu sākṣādayogavyavaccheda eva sādhyaḥ, liṅgasyānyāpohaviṣayatvānabhyupagamāt /
tasya nirdeśa nirdiśyate 'neti pratijñāvākyamucyate //
atrānyayogavyavacchedaṃ vākyārthaṃ manvāno bhadantaḥ pratijñālakṣaṇamativyāptyavyāptibhyām ākṣipati---ubhayeti /
ubhayoravadhāraṇayoḥ prāptau saṃśayena kimidamavadhāryate kiṃ cedamiti prasaktāvityarthaḥ /
pratijñāvadhṛteti /
yata evakaraṇaṃ na tato 'nyatrāvadhāraṇam iti hi śābdā iti bhāvaḥ /
vyatirekitvāditi vyabhicārādityarthaḥ /
samādhatte---sarvasmin vākye iti /
saṃsargo vākyārtha ityutsargaḥ /
kvacit punaranyayogavyavacchedo 'pīti /
sāmānyaśrutau niyamaḥ iti /
yathendriyārthasannikarṣotpannamityukte jñānaṃ sukhādi ca sāmanyena prāptam /
tatra jñānagrahaṇaṃ na vidhāyakam, prāptatvāt /
ataḥ sukhādivyavacchedaphalaṃ vijñāyate /
yadi tvasmaddarśanamatikramya sarvatrāvadhāṇaṃ karoti, tato 'sya lokavirodha ityāha---sarvatra ceti /
tat kri loke na kpacidavadhāraṇam ityata āha---yatra ceti /
codayati---nanu ceti /
siddhapratipakṣaḥ sādhyaśabdasyārtha ityabhiprāyaḥ /
pariharati---na sūtrārtheti /
sarvasandeheṣvidamupatiṣṭhate vyākhyānato 'rthapratipattiriti bhāvaḥ /
codakaḥ svābhiprāyamudghāṭayati---atha punariti /
asādhyanirdeśaḥ siddhānirdeśaḥ /
tasya nivṛttiḥ sādhyaśabdādavagamyate, na tu prajñāpanīyo 'rtha ityarthaḥ /
pariharati---asādhyaṃ ceti /
bhavedetad yadi siddhamātramasādhyaṃ syāt /
api tvanupapadyamānaṃ sādhana siddhiryasya tadapyasādhyam /
tathā cāsiddhasya cākṣuṣatvādernivṛttirityarthaḥ /
punaścodayati---atha punariti /
na kṛtakatvādi siddhaṃ nāpyanupapadyamānasādhanam /
nāpi kṛtakatvādi parāṅgatvenopāttaṃ yenāprajñāpanīyaṃ syādityarthaḥ /
pariharati---naiṣa doṣa iti /
prajñāpanīyena dharmaiṇa dharmiṇo viśiṣṭasya parigrahavacanam iti sūtrārthaḥ, na punardharmamātraparigrahavacanamiti /
abhyupagamya vyavacchedaṃ śabdārthametaduktam, paramārthatastvaniyamaḥ kvacit saṃsargaḥ, kvacid vyavaccheda ityata āha---yaccedamiti /
ito 'pi nāsiddhayorhetudṛṣṭāntayoḥ prasaṅga ityāha---sādhyanirdeśa iti ca pratijñāyāmiti /
pramāṇatantra khalvabhyupagamaḥ siddhāntaḥ /
na ca cākṣuṣatvādiṣu pramāṇamūlatā, tadabhimāno 'pi bādhakādapākṛta iti /
nanu yadi sarvatantrasiddhāntātiriktānāṃ siddhāntāntarāṇāṃ sādhyatvaṃ tarhi sādhyenaiva caritārthatvād apārthakaṃ pṛthagabhidhānameteṣāmiti, ata uktam---avasthāyāmiti /
vimatyavasthāyām, sarvatantre tu vimatiraśakyetyuktam /
parihārāntaramāha---jijñāsādīti /
dhibhāgasūtreṇa prakaraṇotthānahetavo vākyāvayavatayā nirākāryatvena jijñāsādayo buddhisthīkṛtāḥ /
tena yatra jijñāsādayaḥ sa sādhyaḥ /
na ca cākṣuṣatvādiṣu pramāṇabādhiteṣu santi ta ityarthaḥ /
parihārāntaramāha---arhatyartha iti //
aparamapi parihāramāha---karmakaraṇayorveti /
evaṃ tāvad vyutpattyādyālocanayā sādhyaśabdasya na hetudṛṣṭāntayoḥ prasaṅgaḥ ityuktam /
saṃprati loka evātisphuṭāstisrovidhā arthānām, kṛtamatra sūkṣmānusaraṇenetyāha---sādhyāsiddhasiddhabhedāditi /
anyatarāsiddhayorhetudṛṣṭāntayoḥ prasaṅgo mā bhūditi karmatayā te upādīyanta ityuktam /
ubhayapakṣeti pakṣaśabdo vargavacanaḥ /
saṃpratipannamubhayorvargayorityarthaḥ /
parihārāntaramāha atha veti /
avayavānāmetat prakaraṇam /
teṣāṃ ca pradhānaikārthapratyāyanenaikavākyatām āpannānāmavayavabhāvaḥ /
yatpratyāyanoddeśena te pravartante tatpradhānam /
dharmī ca sisādhayiṣitadharmaviśiṣṭaḥ /
tathā ca na sākṣāt tatpratyāyanāya te vibhavantīti tadarthaṃ sādhane vyāpriyante /
tena siṣādhayiṣitadharmaviśiṣṭo dharmī teṣāṃ pradhānaṃ viṣayaśca /
pradhānaṃ ca prathamaṃ buddhau viparivartate iti sādhyaśabdena sa evocyate, na tu hetudṛṣṭāntāvapradhāne ityarthaḥ //
tadevamaduṣṭamasmallakṣaṇamiti yadasmallakṣaṇamanena doṣeṇa bhaṅktvā bhadantena anyathā lakṣaṇaṃ praṇītam, tadeva duṣṭamityāha---na cedayamiti /
nanu yatra sādhyapadam asti bhavatu tatreṣṭagrahaṇamanarthakam, na tvasmistadastīti kathamiṣṭagrahaṇamanarthakatamityata āha---karmagrahaṇācceti /
mā bhūt sādhyapadam /
asti tu pakṣapadam /
tadapi hi pacyamānaṃ vyajyamānaṃ sādhyamevāha---tacca karma, karma cepsitamiti prāptumiṣṭamityarthaḥ /
codayati---athāpyaniṣṭeti, nanvaniṣṭaḥ pakṣa iti vipratiṣiddhamityata uktam---arthataḥ kileti /
vastuvyavasthāpanāya pravṛttasya tādṛśaṃ neṣṭamityarthaḥ //
bauddhapakṣamupanyasyanneva madhye tadabhimataṃ kiñcinnirākaroti---aśrāvaṇa iti /
kṛtavyākhyānametat prathamasūtre /
api tvanumānaḥ kāraṇato vikārāt //
ityevamādeḥ /
na hi vyavaṅgayaṃ vya/jakaṃ kāraṇamanuvidhīyate /
no khalu mahatī pradīpe ghaṭo mahān alpe vā alpa iti /
mahati tu kāraṇe mahān śabda iti /
tasmāt kāraṇato vikārāt kāryaḥ śabdaḥ, yathā mahadbhiḥ sthūlapiṇḍairārabdho 'vayavī mahāniti /
tadanena pratyayabhedabheditvaṃ heturupalakṣito bhavati, ādiśabdena ca sataḥ śabdasya
abhivyaktau doṣāt //
ityevamādayo grāhyāḥ /
doṣaśca darbhedhyādivadupayuktānāmṛcāṃ niriṣṭikatvena punaranupayogaḥ, kāryatve punaranyatvena na niriṣṭikatvāmityarthaḥ /
yadyapyāgamo 'pi śabdānityatve 'sti yathā somaṃ rājānamasṛjata tatastreyo vedā asṛjyanta //
iti /
tathāpi nāsadāsīnno sadāsīdāmnāya eva khalvayamagra āsīt //
iti nityatve 'pyāgamadarśanāt aniścayādanumānasyaivātra prāmāṇyam /
tathā cānumānavirodha iti /
prasiddhivirodhaṃ tu na budhyamāhe pramāṇavirodhād bhedena /
abodhamāha---ko 'yaṃ prasiddhivirodha iti /
ekagranthenāha---prasiddhiḥ pratyakṣādīnāmiti /
acandraḥ śaśīti /
yadi candre śaśiśabdavācyatvaṃ niṣidhyate, tadā lokavyavahārāvagatānvayavyatirekaprabhavānumānavirodhaḥ /
atha vikalpajñānagocaratvaniṣedhaḥ, tato bhavatāṃ svasaṃvedanapratyakṣavirodhaḥ /
asmākaṃ tu mānasapratyakṣavirodha iti sarvathā na pramāṇādanyā prasiddhiriti /
tadevaṃ bauddhapakṣamupanyasya taduktānyudāharaṇāni dūṣayitvā bauddhapakṣamupasaṃharati---etadartheti //
tadetad dūṣayati---etacceti /
vastu hi yādṛśaṃ svakāraṇādutpannaṃ tādṛśameva tat /
na tasyānyathābhāva iti na tatra doṣo niviśate /
tadviṣayāṇi padānyapi pratyekam aduṣṭānyeva /
yā punaḥ ṣauruṣeyī dṛṣṭamanyatrārthamanyatra samāropya bhrāntyā vā paravipralambhāya vā pratijñādirūpeṇa vākyakriyā, sā svavacanavirodhādiśālinī duṣṭā /
taddvāreṇa puruṣo nigṛhyate, nārtho na padānīti /
svārthāpavādaḥ svavacanavirodhaḥ kartṛdoṣo bhramo vā vipralambho vā kriyāyāmupacaryate /
na ca kriyāyāṃ bhramo vā vipralambho vā, tayorabhiprāyabhedatayā puruṣadharmatvāt kriyāyā vastubādhanāt puruṣābhiprāyāvagatiriti kriyādvāreṇetyuktam //
codayati---atha pratijñāyā iti /
tadetadatiprasaṅgena dūṣayati---naitad yuktaṃ hetvādīti /
na punardūṣaṇāni nyūnatāvayavāttaradoṣākṣepabhāvodbhāvanānīti /
trairūpyasaṃpanno hetuḥ pūrṇaḥ /
sa triṣu rūpeṣvanyatamena rūpeṇa rahito nyūno 'siddho vā viruddho vā anaikāntiko vā bhavatīti so 'yaṃ nyūnatādoṣo hetoḥ /
avayavadoṣaśca pratijñādoṣaḥ svavacanavirodhādiḥ /
hetudoṣo 'siddhātvādiḥ evamudāharaṇaraṇadoṣaḥ sādhyavikalatvādiḥ /
uttaradoṣo jātiḥ prāptyaprāptisamādiḥ /
tasyākṣepa upādānaṃ svīkāra iti yāvat /
bhāvo 'pratibhādiḥ /
sa hi vādino vā prativādino vābhiprāyaḥ /
tasyodbhāvanāni dūṣaṇanīti /
na hi saṃbhave satyupacāra iti /
pratijñāgatā hi doṣā yadi tadgatatvena udbhāvyamānā na vādino nigrahamāpādayeyuḥ, tatastatra niṣprayojanatvenāsaṃbhavāt pakṣa evopacaryeran, pārayanti tu pratijñāgatāni dūṣaṇāni nigrahituṃ vādinamiti /
so 'yaṃ pratijñādoṣāṇāṃ pratijñāyāṃ saṃbhava iti /
kasmāt punarmañcasthā ityevaṃ na prayu/jate ityata uktam---laukikaprayuktavākyānvākhyānam /
na, anādirlokaprayogo niyojyaḥ paryanuyojyo vetyarthaḥ //
syādetat /
iṣṭagrahaṇamanakṣarārūḍhamapyabhiprāyavyāptaṃ sādhyaṃ tathā syādityevamarthaṃ yathā parārthāścakṣurādaya iti /
atra hi pārārthyamātramakṣarārūḍham /
na ca tanmātramasya sādhyam, api tvātmapārārthyam /
tacca noccārayati mā bhūdananvayo hetuḥ saṃghātatvāditi /
tasmāt tadavarodhāyeṣṭagrahaṇamityāha---atheṣṭagrahaṇeneti /
pariharati---ayamapyarthaḥ sādhanādevagamyate /
pratijñāprayogādeva gamyate /
ayamabhisandhiḥ /
vacanaliṅgāḥ hi vaktrabhiprāyā bhavanti /
yatparaṃ ca vacanaṃ sa vacanārthaḥ /
tātparyaṃ cāsya kvacid vācye kvacillakṣya iti sarva evāsau vacanārthaḥ /
yastu naivaṃvidhaḥ kathamasau vacanārthaḥ? kathamasau vādyabhiprāyavyāpta ityavagantavyam? na ca kvacidapi pakṣaḥ pratijñāpadavācyaḥ, tasya vākyārthatvena lakṣyatvād eveti /
aniṣṭanivṛttiriṣṭeti /
tatsādhanamanviṣyamāṇamapi tadānīmiṣṭameva /
tatra prayatnānupapattericchāpūrvakatvāt tasyeti /
atha saṃśayo vicāraṇeti /
tataśca saṃśayaviṣaya iṣyamāṇo jijñāsyamānaśca sādhya eva bhavati, na sādhanādirityarthaḥ //
sthānāntarīyaṃ ca bhadantasya lakṣaṇam,
sādhyatvenepsitaḥ pakṣo viruddhārthānirākṛtaḥ //
iti dūṣayati---eveneti /
atrāpi hi sādhyapadādūrdhvaṃ vṛthākṣaracatuṣṭayamiti /
tathā pakṣo yaḥ sādhayitumiṣṭaḥ
ityatrāpi vasubandhulakṣaṇe viruddhārthānirākṛtagrahaṇaṃ na kartavyam /
etaduktaṃ bhavati---na kevalamasmākrametad viruddhārthānirākṛtapadamanarthakaṃ pratibhāti, samānatīrthānāmapi tathā vibhāti, yatastairnopāttamiti /
ata evaṃ vaktavyaṃ pakṣo yaḥ sādhayitumiṣṭa iti /
yadyapyatrāpi prayojyaprayojakavyāpārayoḥ sādhayitumiti samānam, tathāpi tumunā ya eva sādhayitā vādī sa evaiṣitetyuktaṃ bhavati /
na punarvādino niyoktā sādhayitā vādī caiṣiteti /
eṣitṛtvaṃ ca vādino dhruvaṃ kṛtvaitaducyate, yadā panureṣitṛtvamapi prayojake saṃcāryate, tadā svayaṅgrahaṇenāpyapratīkāra ityabhiprāyaḥ tattvabhāktayośceti /
siddhaḥ sādhyasya prayojakaḥ kartā /
sa hi sidhyantaṃ sādhyaṃ vādī tasminniyaṃ sādhanā samavetā /
yastu tasyāpi prayojakastṛtīyasthānapatito na tasmin sādhanā samavaitīti /
yaḥ kārayati sa karotyeveti kathañcidasya bhaktyā kartṛtvam, taccāyuktaṃ sati mukhye kartarītyabhiprāyaḥ /
ā/jasatvaṃ mukhyatvam /
pūvābhiprāyasthitamarthamudghāṭayati---tumunaśceti /
atroktaṃ bhāṣyakārīyābhyupagamasiddhāntanirākaraṇāvasare 'pramāṇakamarthamiti /
yastāvat śāstrāviruddho 'rthaḥ pramāṇasiddhaḥ sa śāstrīya eva śāstrābhyupetapramāṇasiddhatvāt, taṃ vyutpādayan na śāstraṃ bādhate /
yastu pramāṇīkṛtavaiśaṣikatantraḥ śabdanityatvaṃ sādhayati so 'navadheyavacanaḥ na hetvabhidhānaṃ yāvat pariṣatprativādibhyāṃ nīyate, api tu pratijñoccāraṇānantarameva nigṛhyate /
yastu vaiśeṣikatantrādhyayanamātrād vaiśeṣikatvamātmano darśayitvā śabdanityatāṃ pratijānīte nāsau pramāṇīkṛtavaiśeṣikatantra iti na nigṛhyate iti /
yaścāpramāṇako 'bhyupagama iti /
abhyupagamyata ityabhyupagamaḥ /
tadabhidhānaṃ pratijñeti vaktavyamiti /
sādhyagrahaṇāt tadgrahaṇasya lāghavādityarthaḥ /
yastu tatrabhavatā naiyāyikena iti pukṛtamupasaṃharati---tasmādapeteti
NyS_1,1.34: udāharaṇasādharmyātsādhyasādhanaṃ hetuḥ //
avāntarasaṃgati pradarśayan pratijñāvacanasya sādhanāṅgatvamapi darśayati---hetoravasaraprāptasyeti /
pratijñānantaraṃ hetuvacanasyāvasaraḥ /
tathā hi parapratyāyanāya vacanam uccārayanti prekṣāvantaḥ /
tadeva ca pare bodhayitavyā yad bubhutsante /
tathā satyanenāpekṣitābhidhāyinā paro bodhito bhavati /
no khalvāmrān pṛṣṭaḥ kovidārānācakṣāṇaḥ praṣṭuravadheyavacano bhavati /
anavadheyavacanaśca kathaṃ pratipādako nāma? yathā ca māṭhara samidhamāhareti guruṇā preṣita eṣohamāharāmītyanuktvā tadarthaṃ tadaryaṃ yadāyaṃ dātrāya gṛhaṃ praviśati, tadāsmai kupyati guraḥ āḥ śiṣyāpasada chāndasavacara māṭhara māmavadhīrayasīti bruvāṇaḥ /
evamanityaṃ śabdaṃ bubhutsamānāyānityaḥ śabda ityanuktvā yadeva kiściducyate kṛtakatvāditi vā, yat kṛtakaṃ tadanityamiti vā, kṛtakaśca śabda iti vā tat sarvamasyānapekṣitam āpātato 'saṃbaddhābhidhānabuddhyā, tathā cānavahito na boddhumarhatīti /
yat kṛtakaṃ tat sarvamanityaṃ yathā ghaṭaḥ, kṛtakaśca śabdaḥ iti vacanamarthasāmarthyenaivāpekṣitaśabdānityatvaniścāyakamityavadhānamatreti cet---na, parasparāśrayatvaprasaṅgāt /
avadhāne hi sati ato 'rthe niścayaḥ /
tasmāccāvadhānamiti /
na ca pariṣatprativādinau pramāṇīkṛtavādinau yadetad vacanaṃ saṃbandhāya pratīkṣete, tathā ca sati na hetvādyapyapekṣetām, tadvacanādeva tadarthaniścayāt /
anityaḥ śabda iti tvapekṣita ukte kuta ityapekṣāyāṃ kṛtakatvāditi heturupa tiṣṭhate /
so 'yaṃ pañcāvayavaprayoge ca tallakṣaṇe ca pratijñānantarakāla evāvasaro hetoḥ /
tadevaṃ hetoravasaraprāptasya sāmānyalakṣaṇāpadeśadvāreṇa tadviśeṣalakṣaṇasūtram---
udā-tuḥ
śrutyarthābhyāmubhayalakṣaṇasūcanāt sūtrama /
atra heturiti lakṣyanirdeśaḥ /
sa ca vibhāgoddeśe vākyāvayava iti vacanarūpaḥ /
tasya sāmānyalakṣaṇaṃ sādhyasādhanamiti sādhyate 'neneti vyutpattyā yadyapi pārārthyāpannaṃ kṛtakatvādikamartham āha, tathāpi tasya vacanātmakahetusāmānadhikaraṇyānupapatterviṣayi kṛtakatvādityādikaṃ vacanamupalakṣayati /
yadi ca vacanaṃ heturityucyeta tatsādhyena samabhivyāhṛtaṃ pratijñā syāt /
atha vacanamityetāvaducyeta, tadātivyāptiḥ syāt /
upacāre tu na kvacit prasaṅgaḥ /
upanayādapi sādhanaṃ na parāṅgatayā gamyate, kiṃ tu prātipadikārthapradhānatayā svaniṣṭhamiti na tatrāpi prasaṅgaḥ /
hetvābhāsāśca na sādhanamiti sādhanapadenaiva nirākṛtāḥ /
nyāyavākyāvayavatvādeva ca na śabde prasaṅgaḥ /
tadevaṃ samānāsamānajātīyavyavacchedakatvaṃ siddhaṃ sāmānyalakṣaṇasya /
idaṃ cārtham /
śrautaṃ tu viśeṣalakṣaṇam /
heturiti yadyapi sāmānyapadam, tathāpi prakaraṇādanvayavyatirekihetuviśeṣaparaṃ draṣṭavyam /
tena heturiti lakṣyanirdeśaḥ /
pariśiṣṭaṃ tu lakṣaṇam //
tadetad bhāṣyakṛdṛ vyācaṣṭe---udāharaṇeneti /
sādharmyapadavyākhyānaṃ sāmānyāditi /
sādhyasādhanapadavyākhyānaṃ sādhyasya dharmasyeti /
sādhyasyeti dharmimātre buddhirmā bhūdityata uktaṃ dharmasyeti /
dharmasahitasya dharmiṇa ityarthaḥ /
etadeva sphuṭayati---sādhye pratisandhāyeti /
udāharaṇasādharmyāt sādhyasyetyanenānvayapakṣadharmatve anvayavyatirekapakṣadharmatvāni ca darśitāni /
sādhyasādhanamityatra ca sādhyagrahaṇenābādhitaviṣayatvāsatpratipakṣatve sūcite, tadviparītasya sādhanānarhatvāditi //
tadetad vārttikakāro vyācaṣṭe---udāharaṇeneti /
yo dharmo dhūmādi---sādhye bhavati sa tathābhūta evodāharaṇe 'pīti /
udāhniyata ityudāharaṇaṃ dṛṣṭāntadharmī tasmin na punaḥ sa eva /
kutaḥ? anyadharmasyeti /
yadi tarhi nānyasya dharmo 'nyatra vartate, kathaṃ tarhi samānatā? sā hi tattvānyatvavirodhinītyata āha---kiṃ tu tattulyaḥ sa evetyucyate, yathā tāneva śalīn upayuṅkte tāneva tittirīnīti tadanena sāmānyād iti bhāṣyaṃ vyākhyātam //
udāharaṇagrahaṇaprayojanamāha---yadi punariti /
sādharmyamātratvaṃ hi viruddhe cāsādhāraṇe savyabhicāre cāstīti teṣāmapi vacanaṃ hetuḥ syāt /
teṣāmapi yathāsvaṃ sādhāraṇatvādityaniṣṭamityarthaḥ /
nanu tathāpi savyabhicāre 'pyudāraṇasādharmyamiti kathaṃ nivartyate ityata āha---udāharaṇeti /
viśiṣṭavidhānasya śeṣaniṣedho 'rthasiddha ityarthaḥ /
pakṣāntaramāha---avadhāraṇena veti /
sādharmyādityato viśeṣeṇa sarvasādharmyaprāptau udāharaṇasādharmyamapi prāptameveti vidhānānarthakyaṃ parisaṃkhyāyakaṃ sadavadhāraṇārthameva bhavati /
tadavadyotanāya ca evakāraḥ sādharmyameva ityatra sādhyapadaṃ yojanīyam /
tena sādhyaikadeśāsiddhimapākariṣyati /
pṛcchati---kasya punariti /
uttaram---kasyānyasyeti /
atraiva hetudvayayāha---prakṛtatvāt pratyāsatteśca /
sādhyaṃ khalvatra prakṛtaṃ pradhānam, taduddeśena avayavānāṃ pravṛtteḥ /
sādhyasādhanamiti ca padena sannidhāpitamiti tadeva dvitīyam avadhāraṇaṃ sphuṭīkaroti---atrāpi ceti /
sādhye pratisandhāya iti bhāṣyārthamāha---sādhyodāharaṇābhyāmiti /
dvāviti /
sapakṣavyāpakāvyāpakāvityarthaḥ /
anaikāntikasya ceti /
sādhāraṇasya asādhāraṇasya cetyarthaḥ /
evaṃ bhāvyamāneneti /
paribhāvyamānena /
nātiprasaktasyeti, parisakhyāyakaṃ hetvābhāsalakṣaṇaṃ na vidhāyakamityarthaḥ //
etat kila hetulakṣaṇa bhadanto dūṣayāṃbabhūva sādhanaṃ yadi sārdhmyaṃ na vākyāṃśaḥ,
na hyarthaḥ pañcāvayavavākyasyāvayavaḥ /
yadi sādhanasādharmyayoratyantābhedo yadi vā sāmānyaviśeṣabhāvena kathañcid bhedaḥ ubhayathāpi na pañcamī, sādhanasāmānādhikaraṇyena prathamāprasaṅgāt /
atyantābhede caikatarapadāprayogāt /
vākyaṃ cet tataḥ pañcamyupapadyate /
sādhanaṃ hi vākyarūpu sādharmyādarthādutthitaṃ yataḥ /
tadviśeṣyaṃ syāt
na hi vākyamevārthādutthitam, api tu vivakṣādyapīti /
na viśeṣyam, kutaḥ?
sādhanatvādasaṃbhavaḥ //
arthasamutthānāmapi jñānavivakṣādīnāmaprasaṅgaḥ, asādhanatvāditi /
na tatrāpi dvidhā doṣāt sākṣād vā sādhanaṃ pāramparyeṇa vā? yadi pāramparyeṇa, vaktṛjñānaṃ tarhi sākṣāt sādharmyasamutthaṃ pāramparyeṇa ca śrotuḥ sādhyavijñānasādhanaṃ hetuḥ syāt /
atha sākṣāt sādhanam, tarhi śrotṛjñānaṃ pāramparyeṇa sādharmyasamutthaṃ sākṣāt sādhanaṃ hetuḥ syāt /
prakṛte tvanyasaṃbhavanaḥ /
yadi tu pañcāvayavavākyasya prakṛtatvāt jñānādivyavacchedaḥ, tathāpyanyasaṃbhavaḥ, upanayasyāpi sādharmyasamutthātvāt /
svalakṣaṇena bādhā cenna vikalpādisaṃbhavāt //
tasmāt ṣaṣṭhyastu tatrāpi viśeṣaṇamanarthakam /
sādharmyasya heturityetāvanmātraṃ vaktavyamiti //
tadedat dignāgadūṣaṇamupanyasyati---udāharaṇasādharmyācceti /
yadyarthātmakaṃ sādharmyameva sādhanamucyate tadaitad dūṣaṇamityarthaḥ /
yadi punararthātmakasya sādharmyasyārthātmakameva sādhanaṃ sāmānyamucyate, tatrāha---atha punariti /
tadidamuktaṃ bhadantena---na pañcamī //
anye tvetadanyathā vyācakṣata ityāha---anye tviti /
viśeṣātiriktaṃ na sāmānyaṃ nāma kiñcidasti, tasya kalpanāmātratvād bhedasya ca vastvadhiṣṭhānatvādityabhiprāyaḥ /
doṣāntaramāha---sādhyasādhaneti /
yadā hi sādhyasādhanaṃ nāmodāharaṇasādharmyādatiriktaṃ nāsti kiṃ tu śabdamātramavaśiṣyate, tadodāharaṇasādharmyanenābhidheyatvena viśeṣaṇīyam /
tathā ca sādhyanirdeśaḥ pratijñā ityanena virodhaḥ /
anena hyavayavaḥ śabdātmakaḥ pratijñā lakṣyate /
hetvādisamudāyāpekṣayā cāvayavo bhavati /
na cābhidhānābhidheyātmakaḥ samudāyo dṛṣṭa iti /
tasmāt samudāyābhāvāt
nobhayeṣāmavayavatvam /
tadidamuktam---na vākyāṃśa iti /
tadetallakṣaṇaṃ vyācakṣāṇairasmābhiḥ parihṛtamiti na parihārāntaraṃ prayojayatītyāha---tatra tviti /
uktaṃ yathā hetupadasannidhau sādhanapadaṃ hetupade pravartate, na copanayaprasaṅgaḥ, tasya prātipadikārthamātrapradhānatvena hetubhāvāprakāśakatvāditi //
atra codayati---sādharmyasyeti /
sādharmyasya liṅsya kṛtakatvādihetupadavācyasya vyabhicāritvādiyogādudāharaṇaviśeṣaṇayogo na punaḥ sādhyasādhanapadavācyasya kṛtakatvādityāderhetuvacanasyetyarthaḥ /
taduktaṃ bhadantena---tatrāpi viśeṣaṇamanarthakaṃ vacane apītyarthaḥ /
tadetad dūṣayati---vacasa iti /
vacanamapi darśanabhedena ubhayathāpi bhavati, yathā mīmāṃsakānāṃ nityaṃ vacanam, vaiśaiṣikāṇāmanityamiti /
keṣāñcidamūrtaḥ śabdaḥ, keṣāñcit mūrta iti /
yathāhuḥ
vāyurāpadyate śabdatām
iti /
tathā prātisvikamapi bhedaṃ sarveṣāmeva śabdānāmitikaraṇo darśayatītyāha---dṛṣṭaśceti /
svacaritavirodhamāha---svayamiti /
anūbhyupagateti /
anabhyupagato 'rthāntaraṃ vipakṣo yasya hetoranityatve sādhye kṛtakatvādeḥ sa tathoktaḥ /
yadabhyupagataṃ bhadantena tasmāt ṣaṣṭyastviti tad dūṣayati---yadapīti /
vivakṣātaḥ kārakaśabdaprayogāditi /
kārakatvena saṃbandhitvaṃ lakṣaṇīyam, kriyākārakabhāvagarbhatvāt saṃbandhitvasya /
na tu ṣaṣṭhī vā hetupañcamī vā kārakavibhaktiriti /
atra bhāṣyakāreṇa śuddhaṃ hetuvacanamudāhṛtam---utpattidharmakatvāditi tasya codāharaṇasādharmyasamutthatvajñāpanāyodāharaṇamapi darśitam utpattidharmakamanityaṃ dṛṣṭamiti //
tatra bhāṣyakāreṇa śuddhaṃ hetuvacanamudāhṛtam /
tatpratijñāpadena pūrayitvā bārttikakṛd āha---udāharaṇamiti /
atra pṛcchati---kiṃ punariti /
sato vināśo vā anityatvam, tadyogo vā? taccebhayamayuktam, na hi sadasatoḥ kaścidasti saṃbandhaḥ, asamānakālatvāt /
tataścānityaḥ śabda iti samānādhikaraṇyaṃ na syāt /
api ca śabdasya bhūtvā yadabhavanam, na tadeva piṭharasya /
na hyabhavanatvaṃ nāmāsti sāmānyam, yena dṛṣṭānto na sādhyavikalaḥ syāt /
na ca sāmānyātiriktaṃ sādṛśyaṃ vastvantaraṃ dṛṣṭamiṣṭaṃ vā /
tasmāt mṛṣṭāśeyamanityatvaṃ sādhyamiti bhāvaḥ /
gūḍhadhiya uttaram---yasyānityatvamasti tadanityam /
svābhiprāyeṇa pṛcchati---atheti /
uttaravādyabhiprāyamudghāṭayati---ubhayānteti /
aparānteti vaktavye ubhayāntagrahaṇena pūrvāntaniveśanaṃ hetorutpattimattvasyātyantiṅkīṃ pratyāsattimavinābhāvopayoginīṃ darśayitumiti /
avacchedakatvaṃ copalakṣaṇatvam, na tu viśeṣaṇatvam /
taccāparāntasya bhinnakālasya saṃbaddhasyāpi virodhitayā buddhisthasya saṃbhavati /
tathā ca yaivāparāntāvacchinnasya sattā piṭharasya saivāparāntāvacchinnasya śabdasyāpi /
evaṃ sattāsamavāyo 'pi tadvidhayoḥ piṭharaśabdayoḥ samānaḥ /
viroghibhāvaḥ paścādbhāvaścābhāvamātrāt pradhvaṃsasya viśeṣaḥ /
pṛcchati---athotpattīti /
na tāvadutpannasyotpattirdhamaḥ, tadāpyutpadyata iti pratpayaprasaṅgāt /
nāpyanutpannasya asato dharmitvāyogāditi bhāvaḥ /
gūḍhadhiya uttarama---utpattiriti /
uktābhiprāyavān punaḥ pṛcchati---kā punariyamiti /
uttaram---asadviśeṣaṇasya sato 'tyantamabhāvabhāvapratiṣedhaḥ asaditi prāgabhāvamāha, viśeṣaṇatvaṃ ca prāgabhāvasya upalakṣaṇatvam /
tacca bhinnakālasyāpi buddhisathatāmātreṇoktam /
tenāsadviśeṣaṇasya sata ityetāvataiva pūrvāntaparicchinnasya sattāsaṃbandhaḥ sattā vā tadviśeṣaṇotpattirdarśitā /
paścedṛśastasya gaganavat nātyantaṃ saṃbhavaḥ, nāpi gaganakusumavadatyantābhāva iti svarūpamuktamutpattimuparlakṣayitum /
upalakṣaṇopalakṣyayoścābhedavivakṣayā sāmānādhikaraṇyam /
na caivaṃ labdhotpattini vastuni utpadyata iti pratyayaprasaṅgaḥ /
labhyamānotpattini tadavayaveṣu tadutpādanānukūlavyāpārāveśalabdhapūrvāparībhāveṣu tatprayogasaya loke darśanāt /
tasmāt pūrvāntāvacchinnavastusattayā tatsaṃbandhena vā tasyaiva vastuno 'parāntāvacchinnā sattā vā tatsaṃbandho vā jñāpyate iti sarvaṃ ramaṇīyam //
nanu bhāṣyakṛd abhūtvā bhavatītyasya vākyāsyārthamutpattiṃ vakṣyati, tvaṃ punarasadviśeṣaṇasya sato 'tyantamabhāvabhāvapratiṣedha ityasya vākyasyārthamutpattim /
ataḥ kuto na virodha ityata āha---vākyārtheti /
ya
evārtho bhāṣyakāreṇa utpattiśabdārthatayābhyanujñāto 'ṅgīkṛtaḥ, sa evāsmābhirapi /
nātyantamabhāvabhāvapratiṣedha utpattiḥ, api svasadviśeṣaṇasya sataḥ sattā vā tatsaṃbandho vetyuktamityarthaḥ
NyS_1,1.35: tathā vaidharmyāt //
sūtrāntaramavatārayati---kimetāvaditi /
tathā---t
atra yadi vedharmyādityucyate tataḥ sakalakesarādimatpadārthapakṣīkaraṇenāśvatvaṃ yadā viṣāṇitvena sādhyate tasyāsti pakṣavaidharmyamiti hetuḥ syādityata āha---udāharaṇena vaidharmyamiti /
vipakṣeṇetyarthaḥ /
tathāpi yadā śarīramātraṃ pakṣīkṛtya sātmakatvaṃ sādhyate prāmādimattvena, tadāsti tasyodāharaṇena vaidharmyamiti so 'pi hetuḥ syādityata āha---eveti /
na caitāvatā sapakṣe sattvaprasaṅgaḥ, sapakṣasyābhāvāt /
avadhāraṇasya ca vyāptyā pakṣasattvenopapatteriti /
tathāpi anvayavyatirekiṇo hetāranaikāntikasya vipekṣaikadeśavyāpinaḥ saṃgrahaḥ syāt /
yathā anityaḥ śabdaḥ, utpattidharmakatvād anityo mūrtatvādityata āha---vaidharmyameva codāharaṇeneti vipakṣodāharaṇenetyarthaḥ /
bhāṣyakārīyamudāharaṇaṃ nigadenopanyasyati---anityaḥ śabdaḥ /
iti /
nityamanutpattidharmakaṃ dṛṣṭamiti yojanā /
tadetad dūṣayati---etacceti /
mā bhūt prayogamātrabhedād bhedaḥ, udāharaṇabhedād bhedo bhaviṣyatītyata āha---udāharaṇamātrabhedācceti //
tadetad bhāṣyakārīyamudāharaṇaṃ dūṣayitvā svakīyamudāharaṇamāha---udāharaṇaṃ tviti /
prāṇādinā ca svakāraṇaṃ prayatnecchādyupalakṣayati---yadubhayapakṣasaṃpratipannaṃ nirātmakaṃ ghaṭādi tatsarvamaprāṇādimad dṛṣṭam iti vyatyāsena yojanā /
prāṇādikāraṇecchādikāraṇarahitaṃ yadityarthaḥ /
tatmāt nedamiti /
necchādisamavāyikāraṇarahitam /
yaścāsau icchādisamavāyikāraṇaṃ pṛthivyādivilakṣaṇo dravyāṇāṃ navamaḥ, sa ātmetyucyate ityarthaḥ /
anvayivyatirekiṇastadvivekasya ca tantrāntaraprasiddhena nāmnā tantrāntaraprasiddhatāṃ darśayati---so 'yamavīta iti /
vividhena prakāreṇa itaḥ prāpto vītaḥ, pakṣavyāpakatve sati sapakṣavyāptyā avyāptyā ca, tasmādanyo 'vīta iti //
gūḍhābhisandhiḥ pṛcchati---kathaṃ punariti /
gūḍhābhisandheruttaram---atha yo 'bhyanujñāta iti /
yathā vītasyārthaparicchedakatvaṃ tathaivāvītasyetyarthaḥ /
praṣṭā svābhiprāyam udghāṭayati---anvayāditi /
gṛhītāvinābhāvo hi hetuḥ sādhyena tasya paricchedakaḥ, sa ca dṛṣṭāntadharmiṇi hetusādhyadharmayordarśane satyavinābhāvo dṛṣṭo bhavati /
na ca sātmakatvaṃ kvacid dṛṣṭam, tat kathaṃ tenāvinābhāvadarśanaṃ prāṇādimattvasya, darśane vā nāvītaḥ kiṃ tu vīta evetyarthaḥ /
uttaravādī praṣṭāraṃ pṛcchati---atha prameyatvamiti /
praṣṭā āha---vyabhicārāditi /
uttaravādyāha---na tarhyanvaya iti /
sa evaikagranthenāha---yadi ceti /
tadevamuttaravādinā svābhiprāya udghāṭitaḥ /
pṛcchati---katham /
avyabhicāritvaṃ vyatirekiṇa iti /
avyabhicāramāha---yāvaditi /
atrāpi yāvannirātmakaṃ tat sarvam aprāṇādimad dṛṣṭamiti vyatyāsena yojanā, sādhyaviparyayasya vyāptatvāt /
vyāpakanivṛttau ca vyāpyaṃ nivartate, yathā vṛkṣatvanivṛttau śiṃśapātvam ārādupalabhyamānādekaśilāmayādacalapradeśādityarthaḥ /
yadi punarevamucyate nivartatāmaprāmāṇādimattvaṃ jīvaccharīrāt prāṇādimattvasya pramāṇata upalabdhermā nivartiṣṭa nairātmyam, tasmād
vyabhicārādaheturiti śaṅkate---atha punariti /
nirāroti---na yuktamevamiti /
kiṃ jīvaccharīre sādhye nairātmyaniścayād vyabhicāra uta tatsandehāt? yadi niścayāt, kṛta vyabhicāreṇa, bādhitaviṣayatvenaiva hetorapākaraṇāt /
atha sandehāt, tathā satyanvayino 'pyahetutve sarvānumānocchedaprasaṅga ityarthaḥ //
śaṅkate---sarvātmakatvaprasaṅga iti cet? nirākaroti---na, vikalpānupapatteḥ /
śaṅkāvākyaṃ vibhajate---yadīti /
na tāvadayumātmā nāma pramāṇena kvacidupalabdhaḥ, yasya pratiṣedho nairātmyamavagamyeta, tadupalambhe vā kṛtamanayā kusṛṣṭyā /
tasmāt kalpayitvātmānamaprāmāṇikaṃ tatpratiṣedhasya ghaṭādāvaprāṇādimattvena vyāptiṃ gṛhītvā jīvaccharīre vyāpakasyāprāṇādimattvasya nivṛttyā nairātmyasya vyāpyasya nivṛtterātmā avagantavyaḥ /
evaṃ ca sati kalpanākoṣasyāparimeyatvāt yad yadeva kalpyate tattadabhāvasyadhaṭādau sulabhatvād aprāṇādimattvena vyāpterjīccharīre 'prāṇādimuttvasya vyāpakasya nivṛtterātmasadbhāvavat sakalakālpanikaḍitthādimattvaprasaṅga ityarthaḥ //
nirākaraṇavākyaṃ vibhajate---tacca naivam /
kasmātṛ---vikalpānupapatteḥ /
vikalpayati---kimiti /
ayamarthaḥ /
prāṇādayo hicchādyanvayavyatirekānuvidhāyibhāvābhāvatayā icchādikāryāḥ, akṣaṇikatve ca vyavasthite kāryaṃ samavāyikāraṇāpekṣamitīcchādīnāṃ samavāyikāraṇena bhavitavyam, kāryatvād ghaṭādivat, śarīrendriyādīnāṃ ca samavāyikāraṇatvaniṣedhe sati yad icchādīnāṃ samavāyikāraṇaṃ pariśiṣyate, tad dravyamātmeti ca kṣetrajña iti ca jīva iti cākhyāyate /
tadasya viśeṣato 'navagatasyāpīcchādisamavāyikāraṇatayā sāmānyarūpeṇāvadhāritasya śakyaḥ prāṇādirahiteṣu ghaṭādiṣvabhāvaḥ pratipattum /
nirātmakaśabdenāpi cāyamevārtha ucyate /
anena prāṇādilakṣaṇakāryābhāvena ghaṭādau nairātmyalakṣaṇakāraṇābhāvasya vyāptiravadhāritā /
so 'yaṃ jīvaccharīre kāryasyābhāvo vyāpako nivartamānaḥ svavyāpyaṃ tatkāraṇābhāvamādāya nivartate iti siddhaṃ jīvaccharīre prāṇakāraṇam, sa cātmeti /
yadi ca ḍitthādayo 'pi tādṛśāḥ, tadā ātmano nāmāntarāṇi nārthāntarāṇi /
nāmāni ca lokatantrāṇi, na tvicchātantrāṇīti /
avadhāritaṃ kāryaṃ prāṇādyupalakṣitamicchādi yasya so 'vadhāritakāryaḥ, sa eva svabhāvo yasya sa tathoktaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
sāmānyatastāvadicchādīnā kāryatvenānvayavyatirekiṇā hetunā samavāyikāraṇavattvamunamitam /
ubhayasiddhaśca ghaṭādāvicchādikāraṇābhāvaḥ /
ye 'pi hi nairātmyavādino buddhiṃ vā bhūtapatiṇāmabhedaṃ vā icchādikāraṇamācakṣate, te 'pi ghaṭādau na tadātiṣṭhante /
tasmādubhayasiddhanairātmyā ghaṭādayaḥ /
teṣu cecchādikāryābhāvena nairātmyaṃ vyāptam /
so 'yaṃ jīvaccharīre kāryābhāvo vyāvartamānaḥ kāraṇābhāvaṃ vyāvartayati /
na ca kāryeṇaiva kāraṇamanumīyatāṃ jīvaccharīre, kiṃ vyatirekiṇā,
ṛjumārgeṇa sidhyantaṃ ko nu vakreṇa sādhayet
iti vācyam, kāraṇamātrasya tataḥ siddherityuktam /
pariśeṣād viśeṣasiddhiriti cet? sa eva vyatirekītyuktam //
yadi hi pṛthivyādisamavāyikāraṇā icchādayo bhaveyuḥ, ghaṭādiṣvapi prasajyeran /
tasmād ghaṭādiṣvicchādikāryanivṛttyā dravyāṣṭakātiriktakāraṇanivṛttirvyāptā dṛṣṭetīcchādayaḥ śarīre dṛśyamānā vyāpikāṃ svanivṛttiṃ nivartayanto vyāpyadravyāṣṭakātiriktakāraṇābhāvanivṛttimukhena navamaṃ dravyaṃ sādhayanti /
na caiṣāṃ buddhireva samavāyikāraṇam, dravyasyaiva samavāyikāraṇatvaniyamād buddheścādravyatvāt /
yathā ca bhūtānāṃ pariṇatibhedo na kāraṇaṃ tathā hi tṛtīye upapādayiṣyate /
vyatirekamukhenāpi prāmādeḥ sātmakatvenānvayasiddhau na kevalavyatirekīti cet? na svābhāvavikaṃ sādhyena pratibandhamanvayavyatirekiṇi vyāsedhāmaḥ, kiṃ tu sapakṣābhāvena vidhimukhenāsya pratibandhaṃ nirākurmaḥ /
etāvataiva cānvayino bhidyate /
na ca pakṣa eva sapakṣaḥ, jijñāsitaviśeṣasya jñātaviśeṣādanyatvāt /
śarīrādiṣu ca satsu nairātmyaniṣedha evātmasadbhāvaḥ, asanniṣedhasya sadbhāvalakṣaṇatvāt /
sapakṣābhāvastu nairātmyenāpyavyapadeśya iti kathaṃ nairātmyaniṣedhena vyapadiśyatām? asato 'dhikaraṇatvāyogādityuktam //
etena paraiḥ yaduktam,
sapakṣāvyatirekī ced bhaveddheturato 'nvayī /
nānvayavyatirekī cedanairātmyaṃ na sātmakam //
iti, tadanena nirākṛtam /
etaccāsmābhiranvayihetusamarthanena sphuṭīkṛtam /
tasmāt sarvamavadātam //
vipakṣavyatirekamātreṇa vyatirekiṇo gamakatvaṃ matvā codayati---yadi tarhīti /
pariharati---na, hetvarthāparijñānāditi /
na vaidharmyamātreṇa gamakatvam, api tvavyabhicāriṇā /
sa cātrāvyabhicāro nāstītyarthaḥ /
nanu mā bhūd gandhavattvaṃ heturvyatireka vyabhicārād anityādivannityādapyasya vyatirekāt, tasya tu pakṣa eva kevalaṃ na tu sapakṣavipakṣau, na tasaya vyatirekavyabhicāro 'stīti sa kasmāt na heturiti codayati---yaḥ punariti /
pariharati---satyamiti/vyatirekadharmo 'vyabhicāro nāsati vyatireke saṃbhavati, asato 'dhikaraṇatvāyogādityuktatvāditi /
pratyudāharaṇāntaraṃ darśayati---eteneti /
etena vipakṣābhāvāt tato vyāvṛttyabhāvenetyarthaḥ /
codayati---yaḥ pakṣaikadeśa iti /
yadi hi pakṣaikadeśavṛttirapi vipakṣābhāvāt na vyatirekī hetuḥ, tarhi tasya pakṣaikadeśavṛtterapi sato vipakṣanivṛttirasti sa hetuḥ prasajyeta /
asti khalvasyodāharaṇavaidharmyameveti vyatirekihetulakṣaṇamityabhiprāyaḥ /
pariharati---ayamapi na hetuḥ, kasmāt? sūtrārthenāpoditatvāt /
taṃ sūtrapāṭhapūrvakaṃ darśayati---sūtrārtha iti /
atra ca yena pakṣaikadeśavṛttervyatirekyābhāsasya nirākaraṇaṃ tadavadhāraṇaṃ prathamaṃ darśitam /
udāharaṇenaiva vaidharmyaṃ nānudāharaṇena pakṣeṇāpi /
asya tu pakṣeṇāpīti vyatirekyapi na hetuḥ, na punarvaidharmyameveti sūtrārthaḥ /
tathā sati savyabhicāramātrasya nivṛttiḥ syāt, na tu pakṣaikadeśavṛtterityarthaḥ //
saṃprati vāsubandhavaṃ hetulakṣaṇaṃ dūṣayitumupanyasyati---heturvipakṣādviśeṣa ityanye /
etad vyācaṣṭe---anye tviti /
sādharmyamātranirākaraṇa iti /
yasya kasyacit sādharmyasya nirākaraṇe /
vipakṣasādharmyanirākaraṇe tāvadiṣṭasya saṃgrahaḥ /
yadā tu sapakṣādisādharmyanirākaraṇam, tadā aniṣṭasya viruddhādeḥ saṃgrahaḥ /
upalakṣaṇaṃ caitat /
iṣṭāniṣṭasaṃgraha iti, iṣṭaparityāga ityapi draṣṭavyam /
sa cānekabheda iti /
sapakṣādapi viśeṣe sati vipakṣād viśeṣaḥ, pakṣādapi viśeṣe sati vipakṣād viśeṣaḥ, vipakṣamātrād vā viśeṣaḥ iti prakārāḥ /
tatra pūrvayoḥ prakārayoryathākramamasādhāraṇasya cāsiddhasya ca hetutvaprasaṅga iti /
tannivṛttyartha vipakṣādeva ityavadhāryate /
dvitīyamavadhāraṇamavatārayitumāha---avadhāraṇe ceti /
vipakṣādevetyanenāvadhāraṇena viśeṣo 'vadhāritaḥ, na vipakṣaḥ /
sa cāyaṃ viśeṣe cāviśeṣe ca prasṛta iti vipakṣekadeśavṛtterapi pakṣasapakṣasādhāraṇasya hetutvaprasaṅgaḥ /
tannivṛttyarthaṃ dvitīyamavadhāraṇaṃ viśeṣa eveti /
upasaṃharati---tadevamiti //
tadevadavyāpakatvena dūṣayati---satyameka iti /
atra codayati---vipakṣaikadeśavṛttipratiṣedhāditi /
viśeṣa evetyavadhāraṇena vipakṣaikadeśavṛttiḥ gaurayaṃ viṣāṇitvāditi hetutvena pratiṣiddhaḥ /
tasmādetasminnavadhāraṇe satyeva vipakṣādevetyavadhāraṇīyam /
tathā ca vipakṣādeva yo viśeṣa eva sa hetuḥ /
sapakṣāttu yo viśeṣa eva sa na heturityuktaṃ bhavati /
yathā ca aśvo 'yaṃ viṣāṇitvāt iti sapakṣād viśeṣa eveti hetutvena pratiṣiddho bhavati /
yastu sapakṣaikadeśavṛttiḥ prayatnanāntarīyakatvādiḥ sa sapakṣād viśeṣa eva na bhavati, api tu sāmānyamapīti /
na tasyāhetutvamavadhāritamiti heturevāsāvityarthaḥ /
pariharati---yadyevamiti /
yadi sapakṣādapi yo viśeṣaḥ sa sapakṣaikadeśavṛttiḥ prayatnānantarīyakatvādirhetuḥ, evaṃ sati vipakṣādeveti avadhāraṇaṃ bādhitaṃ bhavati /
śaṅkate---atheti /
na vipakṣādevetyetanmātramavadhāryate yena sapakṣaikadeśavṛttiḥ prayatnāntarīyakatvādinarna hetuḥ syāt, api tu yo viśeṣa eva sa heturiti prāpte vipakṣādeveti niyamyate, tena sāvadhāraṇasya viśeṣasya vipakṣavṛtterhetutvaṃ pratiṣiddhaṃ bhavati yathā aśvo 'yaṃ viṣāṇītvāditi /
yaḥ punarviśeṣaścāviśeṣaśca sapakṣe hetuḥ, tasya hetutve 'pi na vipakṣādeveti bādhitaṃ bhavati /
yadyapi caivaṃ satyapi sapakṣaikadeśavṛtterhetutvaṃ na śrutam, tathāpi vipakṣādevetyanenāvadhāraṇenāniṣiddhamityanumatameva /
tena cāśrutenārthenārthavatī avadhāraṇe ityarthaḥ //
nirākaroti---evaṃ ceti /
yathā tattulyaikadeśavṛtteravihitamapi hetutvamaniṣedhānumatam, evaṃ pakṣaikadeśavṛtterapīti so 'pi hetuḥ syādityarthaḥ /
punaḥ pratyavatiṣṭhate---naiṣa doṣa iti /
pakṣadharmatve sati viśeṣa eva vipakṣādeveti niyame kutaḥ pakṣaikadeśavṛtteḥ prāptiḥ, apakṣadharmatvāt tasyetyarthaḥ /
pariharati---yo dharmaḥ pakṣasyetyaneneti /
para āha---na kartavyata iti /
dūṣayitumavadhāraṇaṃ vikalpayati---kiṃ punariti /
prathamaṃ kalpaṃ gṛhṇāti---astu tāvaditi /
etamapi dūṣayitu vikalpayati---kiṃ punarasyeti /
sāmarthya prayojanābhisaṃbandhaḥ saṃbhavajñāpanapakṣe 'jñāpananivṛttiḥ prayojanam, asaṃbhavanivṛttipakṣe tu atyantāyogavyāvṛttiḥ phalam /
yathā nīlaṃ sarojaṃ bhavatyeveti /
vikalpya dūṣayati---ubhayathāpīti /
yuktyantaramāha---na ceti /
atyantāyogo niṣiddho bhavati, na tvayoga ityarthaḥ /
śaṅkate---atheti /
viśeṣaṇasaṃgato hyevakāro 'yogaṃ vyavacchinatti /
yathā caitro dhanurdhara eveti /
heturviśeṣaṇaṃ cet apakṣadharma eveti /
tasmāt siddhaṃ pakṣaikadeśe vṛtternirākaraṇamityarthaḥ /
nirākaroti---satyamiti /
śeṣamanumānasūtre vyākhyātaprāyamiti neha vyākhyātam //
heturvipakṣād viśeṣa iti ca yadā sautrāntikapakṣamiti /
yadā tvanityatvahetau lakṣye lakṣaṇaṃ vicāryate iti vipakṣaśabdārtho vācyaḥ /
nanu ca nityo vipakṣa ityata āha---na hyasatīti /
na hi nirupākhyamākhyāyata ityarthaḥ /
na cāsyāpādānatvaṃ nāpyadhikaraṇatvaṃ yena pañcamī vā saptamī vā prayujyeteti āha---na cāsatīti /
na cāsato vipakṣād vyāvṛttyabhāvena viśeṣo 'pītyāha---vipakṣāsaṃbhave ceti /
pakṣasyaiveti /
atra caivakārāstraya padāntarānapekṣatvaṃ sūcayanti /
pakṣasyaiva dharma iti hetulakṣaṇe asādhāraṇa eva hetuḥ syāt /
samāna eva siddha iti tu hetulakṣaṇe aśvasya viṣāṇitve sādhye gotvādirhetuḥ syāt /
tasmāt trayaḥ pakṣāḥ heyāḥ /
tathā ca pakṣasya dharmaḥ samāne ca siddhaḥ ityatra savyabhicāro hetuḥ syāt /
pakṣasya dharmo vipakṣe ca nāstītyatrāsādhāraṇo hetuḥ syāt /
samāne ca siddho vipakṣe ca nāstītyatra anityaḥ paramāṇuḥ kṛtakatvāditi hetuḥ syāditi trayaḥ /
saptamamabhimataṃ pakṣamāha---pakṣasyeti /
śeṣaṃ subodham //
atra dignāgena sapakṣe sannasan dvedhā pakṣadharmaḥ punastridhā /
pratyekamasapakṣe ca sadasaddvividhatvataḥ //
iti nava pakṣadharmān hetutadābhāsān darśayitvā tatra yaḥ san sajātīye dvedhā cāsaṃstadatyaye /
sa heturviparīto 'smād viruddho 'nyatvaniścitaḥ //
ityanena hetutadābhāsaviveko darśitaḥ /
tasyārthaḥ /
yaḥ pakṣadharmaḥ sa sapakṣe san asan dvedhā iti trividhaḥ, sa punarasapakṣe sadasaddvividhatvataḥ pratyekaṃ tridhā bhavatīti /
pakṣadharmaḥ sapakṣe san vipakṣe sadasaddvividhatvatastridhā /
pakṣadharmaḥ sapakṣe 'san vipakṣe sadasaddvividhatvatastridhā, pakṣadharmaḥ sapakṣe dvedhā vipakṣe sadasaddvidhatvatastridheti /
atrodāharaṇam,
prameyakṛtakānityakṛtaśrāvaṇayatnajāḥ /
anityayatnajāsparśā nityatvādiṣu te nava //
nityatvādiṣu sādhyeṣu prameyatvādayo nava hetutadābhāsāḥ /
teṣāṃ yathāsaṃkhyaṃ nityatvādīni sādhyānyudāharanti,
nityānityaprayatnotthamadhyamatrikaśāśvatāḥ /
ayatnānityanityāśca prameyatvādisādhanāḥ //
tadeteṣu hetutadābhāseṣu heturnirdhārito yena tadupanyasya vārttikakāro vyācaṣṭe---tatra ya iti /
tadetaddūṣayati---yathāśrutīti /
tatra yaḥ san sajātīye dvedhā cāsaṃstadatyaye ityetāvanmātrāt na labhyate ityarthaḥ /
codayati---nanu coktamiti uktaṃ dignāgena,
sādhyadharmo yato hetustadābhāsāśca bhūyasā /
iti /
tadetat pariharati---uktametaditi /
na punaḥ pakṣadharma evetyarthaḥ, avadhāraṇam abuddhvā śaṅkate---athāpīti /
avadhāraṇārthālābhenottaramāha---satyamarthāditi /
nanu apakṣadharmatvanivṛttyaiva pakṣavyāpakatvaṃ gamyate, na hyavyāpako bhavatyapakṣadharmatvanivṛttimānityata āha---apakṣadharmanivṛttimātratvena ceti /
atyantanivṛttiniṣedhena vṛttimātraṃ syāt naikāntikī vṛttirityarthaḥ /
codayati---na prāpta iti /
pariharati---nāvadhāraṇasyeti /
hetuhetvābhāsāveva pakṣadharmau nānya iti niyamajñāpanārthamavadhāraṇamiṣṭaṃ bhavadbhirityarthaḥ //
śaṅkate---athobhayeti /
nirākaroti---tathāpi san sajātīya iti /
tadetat pūrvameva vyākhyātaprāyam /
dvedhā ceti sarvathā na vaktavyamīti /
san sajātīya ityasyopādāne 'nupādāne cetyarthaḥ, /
san sajātīya iti nopādātavyamiti yaduktam, tatra śaṅkate---atha manyeteti /
nirākaroti---avadhāraṇeti /
yadyavadhāraṇaṃ yujyeta avadhāraṇārtho yukta ārambhaḥ syāt, tadeva tvayuktamityarthaḥ /
ādye pada iti /
pakṣasya dharma eva ityetasmin pada ityarthaḥ /
anyapade iti /
anye pade yayoḥ pakṣadharmatvavipakṣāsattvayoste tathokte /
tatra dvevidhyaṃ nirākriyata iti /
san sajātīyeti sarvatheti /
sajātīye dvedhā ceti padopādāne cānupādāne cetyarthaḥ /
sajātīya eva dvidhetyanenaiveti hetutadābhāsayorautsargike pakṣadharmatve sthita ityarthaḥ /
śaṅkate---atha mā bhūditi sajātīya eva dvidheti nāvadhāraṇamityarthaḥ /
nirākaroti---tathāpīti /
san sajātīye dvidheti madhyamapade ityarthaḥ /
tadevaṃ sajātīye eva dvidhetyavadhāraṇaṃ dūṣitam /
saṃprati dvitīyamavadhāraṇaṃ śaṅkate---atha punariti /
nirākaroti---tathāpīti /
tathāpi pakṣaikadeśavṛttirapi hetuḥ prasaktaḥ /
yadi ca tadatyaya eveti nāvadhāryeta tato 'naikāntiko 'pi hetuḥ syāditi doṣaḥ //
dignāgasyaiva pradeśāntarahetulakṣaṇam---grāhyadharmaḥ pakṣadharmaḥ /
tadaṃśena tasyaiva pakṣasyāṃśena sādhyadharmasāmānyena, vyāpto heturiti /
tadetaddhetulakṣaṇamupanyasyāsmin pūrvoktaṃ doṣamatidiśati---eteneti /
atideśameva sphuṭayati---avyāpakādiriti /
yathāśrutalakṣaṇe pakṣāvyāpakasya hetutvam, tadaṃśena vyāpta ityasya vivaraṇālocanena sapakṣe sattvaṃ vipakṣācca vyāvṛttirityarthaḥ /
tathā ca pūrvoktadoṣānuṣāṅga ityarthaḥ /
siṃhāvalokitanyāyena dūṣayati---asaṃstadatyaya itīti //
anyeṣāṃ hetulakṣaṇaṃ dūṣayitumupanyasyati-tādṛgiti /
tadetadvyācaṣṭe-tādṛśeti /
kilakāro 'rucau /
pakṣadharma iti ca hetorabhidhānam /
tena trilakṣaṇapravibhāvitātmā heturityarthaḥ /
dūṣayati---tat tāvaditi /
śrāvaṇatvādyapīti /
tadukto 'sādhāraṇa ityarthaḥ /
yastu tādṛśavinābhāvīti vipakṣe sattāpratiṣedhāt sapakṣe sattvaṃ gamyate eva, viśeṣaniṣedhasya śeṣābhyanujñāviṣayatvāditi manyeta, taṃ pratyāha---bhavatu tāvaditi /
ekadeśābhyanujñāne 'pi viśeṣaniṣedhasyopapatterna samastāśeṣābhyanujñāne pramāṇamastītyabhiprāyaḥ /
codayati---nanūpadarśanagrahaṇāditi /
pariharati---na tallabhyata iti /
na hi cākṣuṣatvamiti /
vauddhānāṃ rūpatvādijāternityāyā abhāvād na cākṣuṣatvamanityatvena vinā bhavatītyarthaḥ /
yastu manyeta viśeṣaniṣadhasya śeṣamātrabhyanujñāhetutvenāgṛhyamāṇaviśeṣatvāt pakṣasattābhyanujñānam, tathā copadarśanapadena pakṣe hetoḥ sattopadarśanaṃ bhavatīti taṃ pratyupetyāha---upetya veti /
subodham //
tadevaṃ lakṣaṇaṃ dūṣayitvā tadudāharaṇaṃ dūṣayati---yattvidamiti /
etasmin hetulakṣaṇe ityarthaḥ /
prayatnanāntarīyakatvaṃ prayatnakāraṇakatvaṃ tat sākṣāt pāramparyeṇa vā? tatra prathame kalpe dūṣaṇamāha---prayatnānantarīyakatvasyeti /
dvitīyakalpamāśaṅkya dūṣayati---atheti /
prayatnagrahaṇamapārthakamityarthaḥ /
bhāvapratyayavācyaṃ vikalpya dūṣayati---yaccedamiti /
evamapyupalabdhereveti /
na hi boddharāddhānte kiścidupalabhyamānaṃ nityamasti, yenopalabdhirviśeṣyeta ityabhiprāyaḥ /
prayatnānantaramanyathā ceti /
yat tāvadupalabdhikarma tatsarvaṃ prayatnādeva puruṣavyāpādādevopalabhyate nānyathetyarthaḥ /
śaṅkate---atheti /
asmākaṃ naiyāyikānāmiti bhāvaḥ /
uttaram---tvayaiveti /
asmaddarśanaṃ cedāsthāya tvayā bauddhenocyate, tat prayatnagrahaṇenāpyanaikāntikatvaṃ tadavasthamevetyarthaḥ /
avyāpakaṃ ceti /
na hi davadahanābhighātaprasphuṭadveṇudalavibhāgajanmā ṭhātkāro 'smadādiprayatnakārya ityarthaḥ /
śaṅkate---atheti /
varṇātmakamityarthaḥ nirākaroti---tatrāpīti /
pāramparyeṇāpi prathama eva varṇaḥ prayatnānantarīyakaḥ, na dvitīyādayaḥ /
atipāramparyāśrayaṇe tvatiprasaṅgaḥ, prāyeṇa tasya tatra tatra sulabhatvāditi bhāvaḥ /
śaṅkate---atha ya iti /
viśeṣaḥ prayatnānantarīyakatvaṃ dharmiviśeṣaṇam, prayatnānantarīyakatvaṃ sāmānyaṃ ca heturityarthaḥ /
nirākaroti---tathāpyanya iti /
na hi bhavatāmasmākamiva viśeṣātiriktamasti sāmānyaṃ vastu sad yo hetuḥ syāt /
na ca kalpanāropitaṃ hetuḥ samyagjñānasya bhavitumarhati, na cātyantāsataḥ kalpanāpi saṃbhavatīti bhāvaḥ //
tadevamudāharaṇaṃ dūṣayitvā prasaṅgena pareṣāmudāharaṇavicāraṃ dūṣayati---yadapyuktamiti /
tat khalvasat sarvasāmarthyarahitaṃ tadāśritānāśritabhāvābhāvadharmavanna bhavatītyarthaḥ /
nityaṃ tu kiścid bhavatīti /
tasya dharmayogaḥ saṃbhavatyeva, na tvasyāpyaprayatnānantarīyakatvaṃ tvapratyayābhidheyaṃ hi janma, tat prayatnenada prayatnādanyena vā viśeṣaṇīyam, yasya tu janmaiva nāsti tasya tadviśeṣaṇaṃ dūrotsāritamityarthaḥ /
etenābhāva iti /
naiyāyikābhimato 'pyabhāvo vyākhyātaḥ /
tasyāpi hi prāgasataḥ savakāraṇena samavāya iti janma nāstīti na tadviśeṣaṇayoga ityarthaḥ /
prakṛtamupasaṃharati---tadevamiti
NyS_1,1.36: sādhyasādharmyāt taddharmabhāvī dṛṣṭāntaḥ udāharaṇam //
hetāvukte nāvyāpto 'sau sādhyadharmeṇa hetubhāve vyavatiṣṭhate, na ca vyāptipradarśanamudāharaṇamantareṇeti hetulakṣaṇānantaraṃ kramaprāptamudāharaṇalakṣaṇamāha---sādhya---raṇam
sūtramityudāharaṇasāmānyalakṣaṇamapyanena sūcitamiti darśitam /
asya tātparyamāha---asyeti, dṛṣṭānto 'rtharūpo nodāharaṇasya vacanātmakasya svarūpato lakṣaṇaṃ saṃbhavati /
tasmāt svābhidhāyakavacanopalakṣakatvena lakṣaṇatvaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ ca bhajata ityabhisandhinoktam---udāharaṇopalakṣaṇamiti /
anena ca samānajātīyebhyaḥ pratijñādibhyaḥ asamānajātīyebhyaśca pramāṇādibhya udāharaṇaṃ vyavacchinnaṃ bhavati /
sādhyena sādharmyam ityādi bhāṣyam /
tasyārthaḥ, sādhyena dharmiṇā śabdena, sādharmyaṃ dṛṣṭāntasya sthālyādeḥ, kṛtakatvaṃ hetuḥ /
kaddhyanityatvena sādhye ca śabde dṛṣṭānte ca sthālpādau samānam /
tasmāt kāraṇat prayojakāt, taddharmabhāvī tasyaiva sādhyasya śabdasya yo dharmo dharmāntaram, yena viśiṣṭaḥ śabdaḥ siṣādhayiṣito 'nityatvena, tadanityatvaṃ taddharmaḥ /
sa eva bhāvastadbhāvaḥ /
so 'syāstīti taddharmabhāvī, sthālyādiranityatvadharmavāniti yāvat /
tena tādṛśā dṛṣṭāntenopalakṣitaṃ tadviṣayaṃ vacanamudāharaṇamiti //
tatra vārttikakāraḥ sūtrapadaṃ vyācakṣāṇa eva phalato bhāṣyaṃ vyācaṣṭe---sādhyeti /
udāharaṇasādharmyādityasya vyākhyānaṃ sādhyasādharmyādityatrāpi yojayati---atrāpīti /
sādhyaśabdenaiva kṛtakatvaṃ sādharmyaṃ dṛṣṭāntasya, nāsādhyena vipakṣeṇākāśādinā nityena, tato hi kṛtakatvaṃ vyāvṛttamiti /
tathā ca savyabhicāro vyavacchinno bhavati /
sādharmyameveti bhāgāsiddho vyavacchinnaḥ /
yasmāt sādhyasādharmyāt saddharmabhāvī bhavati, so 'yaṃ dṛṣṭānta udāharaṇamiti,
yāvad vākyaṃ na samāpyate, tāvadardhokta eva pṛcchati---kiṃ kutaściditi /
avadhāraṇadvayayoginaḥ sādhyasādharmyād dṛṣṭānto 'vaśyameva taddharmabhāvī bhavatīti gatārthaṃ taddharmabhāvītyetaditi bhāvaḥ /
uttaram---na bhavatyapīti /
yathā nitye śabde sādhye amūrtatvādeḥ sādhyena śabdena karmaṇaḥ sādharmyāt karma na taddharmabhāvi bhavati, nityaṃ na bhavatītyarthaḥ /
sādhyenaivetyavadhāraṇenaiva etadudāharaṇaṃ pratyuktamiti /
śiṣyopādhyāyaśyaśyāmatvamaitratanayatvādayo 'traupādhikasaṃbandhā udāhāryāḥ /
hetulakṣaṇe tu sāmānyalakṣaṇāpekṣaṃ viśeṣalakṣaṇamiti nātivyāptiḥ /
atra ca sādhyasādharmyagrahaṇena sādhanavikalamanudāharaṇaṃ bhavatītyuktaṃ bhavati /
yathā nityaḥ śabdaḥ amūrtatvāt paramāṇuvaditi /
taddharmabhāvītyanena ca sādhyavikalaṃ parāstam /
yathā nityaḥ śabdo mūrtatvāt karmavaditi /
etenobhayavikalamapi parākṛtam /
yathā nityaḥ śabdaḥ amūrtatvād ghaṭavaditi /
pañcamyupādānena ca sādhyasādharmyaprayuktaṃ taddharmabhāvitvaṃ yatra vacane pradarśyate tadevodāharaṇaṃ nānyaditi darśitaṃ bhavati /
prayojakatvaṃ ca sādhyasādharmyasya hetoḥ svābhāvikaḥ saṃbandho vyāpyatvamiti yāvat /
prayojyatvaṃ ca sādhyasādharmyasya vyāpakatvameva /
tenāpradarśitānvayaviparītapradarśitānvayayoranudāharaṇatvamuktaṃ bhavatīti /
tadyathā anityaḥ śabdaḥ utpattimattvāt, paṭavaditi /
yo yo 'nityaḥ sa sarva utpattimān yathā ghaṭa iti /
samākhyānirvacanasāmarthyāt sāmānyalakṣaṇamapyanena sūcitamityāśayavatā bhāṣyakṛtā samākhyāyā niruktiḥ kṛtā /
tāṃ vārttikakāro darśayati---udāhriyate 'neneti //
codayati---nanu ceti /
pariharati---naiṣa doṣa iti /
vacanasya viśeṣaṇatvenopalakṣaṇatvenetyarthaḥ /
abhidhīyamāna iti ca abhidhānopalakṣaṇaparam, nābhidheyaparam, asāmānādhikaraṇyadoṣasya tāvadavasthyāt /
taddharmabhāvīti sūtrāvayavavyākhyānaparaṃ bhāṣyam---tasya dharma ityādi /
atra cottaramiti guḍhābhiprāyam /
tadetad bhāṣyam anubhāṣya vyācaṣṭe---tasya dharma iti /
tasya dharmastaddharma iti hi dharmasya saṃbandhitvena pṛthagvacanam /
na ca dharma eva dharmasya, nāpi dharmāntaraṃ dharmasya, kiṃ tu dharmiṇa ityarthaḥ /
anena bhāṣyakārīyāmanupapattimuktvā vārttikakāraḥ svakīyāmapyāha---dharme ca sādhya iti /
anena hetūdāharaṇopanayalakṣaṇairvyāghāta uktaḥ /
bhāṣyam---sādhyasādharmyādutpattidharmakatvāditi, tad vyācaṣṭe---tasya dharmiṇa iti /
taddharmabhāvī bhavatīti, tadanupapannam, na hi kṛtakatvāt sthālyāderanityatvaṃ bhavati, jāyate bījādivāṅkura ityata uktam---bhavati vidyate
NyS_1,1.37: tadviparyayāt vā viparītam //
vaidharmyodāharaṇasya lakṣaṇam---tadvi---tam
anuvṛttena pūrayitvā savyākhyānaṃ sūtraṃ paṭhati---sādhyavaidharmyādataddharmabhāvī ca dṛṣṭānta udāharaṇamiti /
sātmakatayā sādhyena jīvaccharīreṇa vaidhamyād ghaṭāderdṛṣṭāntasya sātmakatvasādharmyavirahāditi yāvat /
yasya sādhyasya jīvaccharīrasya dharmaḥ prāṇādimattvaṃ taddharmaḥ /
sa eva bhāvastaddharmabhāvaḥ /
so 'syāstīti taddharmabhāvī /
na taddharmabhāvī ataddharmabhāvī, prāṇādirahito ghaṭādiriti yāvat /
etaduktaṃ bhavati, yatra ghaṭādau sādhyadharmābhāvaprayuktaḥ sādhanadharmābhāvaḥ, sa ghaṭādirvaidharmyadṛṣṭāntaḥ /
tadviṣayaḥ śabda udāharaṇamiti /
sūtrasthaśca vāśabdaḥ samucceye veditavyaḥ, vyatirekaviṣayatvād vaidharmyodāharaṇasyeti /
atra bhāṣyakāreṇa anvayavyatirekī pūrvasatrodāhṛto 'trāpyudāhṛtaḥ /
sādhanadharmābhāvaprayuktatvaṃ ca sādhyadharmābhāvasyoktam, taccāyuktam /
anvayavyatirekiṇihetau satyapi vaidharmye sādharmyodāharaṇamevocitam, tatra tatpūrvakatvād vaidharmyapratīteḥ ṛjumārgeṇa sidhyato 'rthasya vakreṇa sādhanāyogāt /
vyāpyavyāpakabhāvaśca yādṛśo bhāvayoḥ, tadabhāvayostadviparīto bodhyavyaḥ /
anyathā sapakṣaikadeśavartī na hetuḥ syāditi manyamāno vārtikakāra āha---udāharaṇamavītahetāviti /
taccāsmābhiḥ sūtraṃ yojayadbhiḥ uktamiti //
atra ācāryadeśīyāṇām anārṣasūtrapāṭhadūṣaṇaṃ nāsmākamārṣasūtrapāṭhe 'stiti pratipipādayiṣurācāryadeśīyānāṃ pāṭhamabhiprāyaṃ cāha---anye tviti /
ārṣe hi pāṭhe sāmānādhikaraṇyād dṛṣṭāntasyārtharūpasya, śabdarūpeṇodāharaṇenaikyaṃ syāt /
yadā tu dṛṣṭāntasyodāharaṇamiti pāṭhaḥ, tadā nāyaṃ doṣaḥ /
dūṣaṇaṃ cāpareṣām, yathā na dṛṣṭāntasya udāharaṇena sāmānādhikaraṇyam, evaṃ taddharmabhāvitvasyārtharūpasya, svaviṣayavacanopalakṣaṇatvena tu sāmānādhikaraṇyaṃ dṛṣṭānte 'pi tulyam /
tasmādārṣamevāstviti /
ārṣe 'pi pāṭhe paroktaṃ dūṣaṇamupanyasyati---etasminnapīti /
upahāse kilakāraḥ /
ṇyantād bhavatestācchīlye ṇininā bhāvīti vyutpannam /
tathā ca taddharmakāritvamarthaḥ /
na ca jñāpanādanyā kriyā saṃbhavatīti gamakatvam /
tacca sarveṣāmavayavānāmabhinnamiti sādhāraṇatvāt na vaktavyamityarthaḥ /
tadetadabhyupagamenaiva pariharati---nāyamiti //
anye tu taddharmabhāvītyetad vikalpya dūṣayantītyāha---anye tviti /
tatra prathamakalpe dūṣaṇamāhuḥ---tad yadīti /
nāyaṃ sūtrārthaḥ sarvāvayavasādhāraṇyāditi /
tasmāt na kiñcidetat taddharmaṃ bhāvayituṃ śīlamasyeti /
dvitīyakalpe dūṣaṇamāhuḥ---daṇḍinyāyastu iti /
saṃbhave vyabhicāre ca syād viśeṣaṇamarthavat,
na saṃbhavamātre ityarthaḥ /
tadidaṃ pareṣāṃ dūṣaṇaṃ daṇḍinyāyamālambya pariharati---na vaktavyamiti /
saṃbhavavyabhicārābhyāṃ samarthaṃ viśeṣaṇamityarthaḥ /
na bahuvrīhāviti /
anyapadārthavivakṣayaivenirāśrīyate /
sā ca bahuvrīhiṇai labhyata iti kṛtamatreninetyarthaḥ /
suhṛdbhāvena ced, ata evāha---athāvaśyamiti prayojanāntaraṃ bhāvīgrahaṇasyānvācinoti---santīti //
atra ca vasubandhunā pratijñādayastrayo 'vayavā durvihitā akṣapādalakṣaṇenetyuktam, tad dūṣayati---tadetasminniti //
tadevamudāharaṇalakṣaṇamupapādya pareṣāṃ lakṣaṇaṃ dūṣayitumupanyasya vyācaṣṭe---yathā siddha iti /
yathā ca sa eva sādhyo viśiṣṭaḥ pratyayabhedabheditveneti, pratyayaḥ kāraṇam, tadetat sādhyasādhanavattvaṃ dṛṣṭāntasya bauddharāddhānte 'vyāpakam, sthālyādau dṛṣṭānte kṛtakatvānityatvarūpasādhyasādhanavattvavaikalyāt /
prāgabhāvo hi sthālyāḥ kṛtakatvaṃ pradhvaṃsābhāvaścānityatā rāddhānte bauddhānām /
na caivamubhayaṃ sthālyāmasti, tasyāḥ svābhāvavirodhitvāditi dūṣayati---atra visphūrjatāpīti /
eteneti, avyāpakatvena nidarśyate 'sminnanena veti nidarśanam //
sādhyenānugamo hetoḥ sādhyābhāve ca nāstitā /
iti ca pratyuktam kṛtakatvānityatvayoḥ sthālyāmasaṃbhavadarśanādavyāpakatvena /
asmadrāddhānte tu yathā tayoḥ sthālyādau saṃbhavaḥ tathoktaṃ hetulakṣaṇasūtra iti /
bhāṣye paṇḍitarūpavedanīyamiti praśastapaṇḍitavedanīyamityarthaḥ
NyS_1,1.38: udāharaṇāpekṣaḥ tathā iti upasaṃhāraḥ na tathā iti vā sādhyasya upanayaḥ //
svapratipattau vyāptismaraṇānantaraṃ tathā cāyaṃ na tatheti vā parāmarśajñānotpādādudāharaṇavacanasya ca vyāptipratipādakatvāt parāmarśajñāne hetorupanayasyodāharaṇapūrvakatvaniyamāt /
udāharaṇānantaramupanayaṃ lakṣayati---udā---yaḥ
apekṣāpadaṃ bhāṣyakṛd vyācaṣṭe---udāharaṇatantra iti /
udāharaṇavaśaḥ /
vaśyata iti vaśaḥ, vaśina udāharaṇasya vaśya ityarthaḥ /
etadeva karmaṇo bhāvaṃ niṣkṛṣya vivṛṇotti---vaśaḥ, sāmarthyam /
vaśyena udāharaṇasya phalena upanayenābhisaṃbandha ityarthaḥ /
tathātvātathātvayorviṣayaṃ vibhajate---sādhyasādharmyayukta iti /
nanu hetorupasaṃhāra apanayo na sādhyasya /
tathā cānupapannaḥ sādhyasyopasaṃhāra ityata uktam---sādhyasya śabdasyotpattidharmakatvamiti /
udāharaṇasiddhavyāptikahetumattayā sādhyamupasaṃhriyate na svarūpeṇetyarthaḥ /
atrāpyudāharaṇāpekṣa upasaṃhāra upanaya iti sāmānyalakṣaṇam /
tathā na tatheti sāmānyalakṣaṇāpekṣe viśeṣalakṣaṇe iti bodhyavyam //
atra kecit āhuḥ hetuvacanādeva sodāharaṇāt sādhyasiddherasādhanāṅgamupanaya iti /
tannirākartumāha vārttikakāraḥ---yathā tatheti pratibimbanārtham /
tadetat praśnapūrvakaṃ vibhajate---kiṃ punariti /
tadanena vyutpannāvyutpannatayā pareṣāmaniyatapratipattisādhanatvāt svapratipattyanusāreṇa pare bodhayitavyāḥ /
vyāptismaraṇānantarotpannaliṅgaparāmarśapūrvakaśca svayamanumeyārthapratyaya iti tathaiva pare bodhyante /
tathā ca parāmarśajñānahetorupanayasya siddhamarthavattvam /
na ca yathā liṅgaparāmarśajñānānvayavyatirekānuvidhānam anumeyajñānasya, tathā dadhibhakṣaṇādyanuvidhānamapi, yenatiprasaṅgaścodyeteti /
prayojanāntaram upanayasyāha---sādhye vā saṃbhava iti /
codayati---nanu ceti /
yadyapi sādhanatayā kṛtakatvamuktam, pratijñānantaraṃ pratipattra sādhanasyaivāpekṣitatvat, tathāpi tannāsiddhaṃ tatra sādhanatvena vyavatiṣṭhata iti svasiddhimākṣipati sāmarthyāditi bhāva /
pariharati---nokta iti /
yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārtha iti śābdāḥ /
sādhanatvaparaśca kṛtakatvāditi sāmarthyāt /
ākṣepe tūdāharaṇamapi na prayoktavyam /
asyāpi sādhanasāmarthyādākṣepāt avyāptasya sādhanatvāyogāt tadvidhasyāpi prameyatvādeḥ śabdanityatvādau sādhanatvabhrameṇa prayogo 'siddhepi tulya iti vyāptipradarśanārthodāharaṇaprayogavaddhetoḥ siddhatvapratipādanāya upanayasyapi prayoga iti ramaṇīyam
NyS_1,1.39: hetvapadeśātpratijñāyāḥ punarvacanaṃ nigamanam //
nigamanalakṣaṇāvatāraparaṃ bhāṣyaṃ dvividhasya punariti /
sādharmyeṇa vaidharmyeṇa dvividhānāmapi hetūdāharaṇopanayānāṃ samānaṃ nigamanalakṣaṇamityarthaḥ /
hetva---nam
tasmāditi /
hetvapadeśāt taddhetukam anityaḥ śabda iti pratijñāyā punarvacanam /
yadyapi ca siddhanirdeśo nigamanam, sādhyanirdeśaśca pratijñā, tathāpi yasyaiva pratijñāyāṃ sādhyatvamāsīt, tasyaiva nigamane siddhatvamityavasthāvantamekamāśritya samānaviṣayatayā nigamanaṃ pratijñetyupacaryate /
tathā ca punarvacanamapyupapannam /
tadetad bhāṣyakāro vyācaṣṭe---sādharmyokta iti /
vyutpādayati---nigamyante iti /
sādharmyavaidharmyayoḥ pratijñātaḥ prabhṛti nigamanāntaṃ prayogamāha---tatreti /
atra prathamasūtravadeva yathāsvamavayaveṣu pramāṇānāṃ paramanyāyaṃ stotuṃ saṃbhavamāha---avayavasamudāye ceti /
āptopadeśasyeti /
sedava somyedamagra āsīt /
ityāderāptopadeśasya pratyakṣānumānābhyāṃ pratisandhānāt /
nanu kasmāt pratijñaivāptopadeśo na bhavati, kṛtamasyā āgamāntaraviṣayatvenetyata āha---anṛṣeśceti /
anumānaṃ hetuḥ /
syādetat /
dvitīyaṃ liṅgadarśanaṃ hetuḥ /
na ca tadanumānam /
tṛtīyasyopanayaviṣayasya liṅgadarśanasya tathābhāvādityata āha---udāharaṇa iti /
udāharaṇe dṛṣṭāntadharmiṇi /
sādhyasādhanayoḥ pratibandhaṃ saṃdṛśya samyag dṛṣṭvā liṅgasya pratīteḥ //
etaduktaṃ bhavati---yadyapi trayāṇāmapi liṅgadarśanānāṃ sasmṛtīnāmanumānatvam, tathāpi tadekadeśe madhyame 'pi liṅgadarśane samudāyopacārādanumānavyapadeśa iti /
pratyakṣaviṣayam udāharaṇam /
kasmāt? dṛṣṭena udāharaṇe pratibandhena adṛṣṭasya sādhyadharmiṇyanumeyasya siddheḥ /
yadi punarna mūlaṃ pratyakṣamāsthīyeta, avyavasthayā nādṛṣṭaṃ sidhyediti bhāvaḥ /
nigamaprayojanaṃ pratipādayati---sarveṣāmiti /
pratijñādīnāmupanayāntānāmeko 'rthaḥ svabhāvapratibaddhaṃ liṅgaṃ vā anumeyaṃ vā, tasya pratipattiḥ, tasyāṃ sāmarthyapradarśanaṃ nigamanamiti /
tadanenaikārthatvaṃ darśitam /
dvividhaṃ ca prayojanam /
tatrāvāntaraṃ svabhāvapratibaddhaliṅpratītiḥ /
paramaṃ ca sādhyapratītiriti //
saṃprati vibhāge sākāṅkṣatvaṃ darśayati---itaretarābhisaṃbandha iti /
abhisaṃbandhena phalenākāṅkṣāmupalakṣayati---asatyāmiti /
pradhānaṃ hi pratijñāpadam /
taduttarakālaṃ hi sādhanākāṅkṣāyāṃ pratijñāmāśritya hetupadaṃ pravartate /
na punaḥ prathamameva hetvepekṣeti hetulakṣaṇe 'smābhirupapāditamiti /
hetupadavirahe ākāṅkṣāṃ darśayati---asati hetāviti /
udāharaṇābhāve 'pekṣāmāha---asatyudāharaṇa iti /
upanayābhāve 'pyapekṣāmāha---upanayaṃ cāntareṇeti /
nigamanābhāve 'pyapekṣāmāha---nigamanābhāve ceti /
avayavānāṃ prātisvikaṃ prayojanamuktamapi śiṣyahitatayā bhāṣyakāraḥ pratipādayati---atheti /
pañcāvayavapratipādanaprayatnasya prayojanaṃ darśayati---na caitasyāmiti /
kathaṃ punaḥ prakramata ityāha---avyavasthāpyeti /
vyavasthāpite tu na jāteravasara ityāha---vyavasthite hīti //
atra kecit āhuḥ nigamanamasādhanāṅgam /
katham? pratijñayā gatārthatvāditi /
tanmatam apākartuṃ vārttikakāraḥ saprayojanaṃ nigamanaṃ darśayati---pratijñāviṣayasyārthasyeti /
caturbhiḥ khalvavayavairhetostrīṇi rūpāṇi dve vā pratipādite, na tvabādhitaviṣayatvāsatpratipakṣitatve /
pañcasaṃ vā caturṣu vā rūpeṣu hetoravinābhāvaḥ parisamāpyate /
tasmādabādhitaviṣayatvāsatpratipakṣitatvarūpadvayasaṃsūcanāya nigamanam /
tadidamuktam---viparītaprasaṅgapratiṣedhārthamiti /
bādhane pratipakṣe vā sādhyaviparītaprasaṅgaḥ syāditi /
so 'yaṃ pratijñāviṣayārthasya aśeṣapramāṇamūlāvayavopapattau satyāṃ pratijñeyasyārthasya siddhatayā punarvacanena nigamanena pratiṣidhyate /
na ca pratijñāvacanādeva tatsiddhiḥ, tasya sādhyaparatvāt /
na cānyaparādapyākṣepāt siddhiḥ hetvādipadāprayogavaiyarthyaprasaṅgāt, pratijñāta eva sarvākṣepasaṃbhavāt /
tasmād rūpadvayapratipādanārthaṃ nigamanam /
yathā ca trairūpyātiriktametadrūpadvayaṃ tathopapāditam asmābhiḥ prathamasūtre /
hetvābhāseṣu ca śeṣaṃ darśayiṣyata iti /
etasmin sūtrārthe parasya pratijñāyāṃ nigamanaṃ gatārthaṃ manyamānasya avakāśo nāstīti //
yastu manyeta na hetoravinābhāvasiddhimantareṇa siddhanirdeśo nigamanaṃ bhavati, na ca pāñcarūpyaṃ vinā avinābhāvasiddhiḥ /
nigamanāttu tatsiddhau na siddhanirdeśo nigamanam, api tu tadapi sādhyanirdeśa eveti, taṃ pratyupetya taddoṣanirācikīrṣayā pareṣāṃ vākyamupakṣipyate /
pareṣāṃ vākyaṃ paṭhati---upanayanigamane tviti /
dūṣayati---idaṃ tāvaditi /
yathāśruti hi nigamanopanayayorabhedaṃ sādhayati, arthagataṃ cāviśeṣaṃ hetumāha---taccaitadālokatamasoraikyaṃ kākasya kārṣyādivadāpatitam /
śaṅkate---atha hetūpanayāviti /
upalakṣaṇa caitat, pratijñānigamane ityapi draṣṭavyam /
arthāviśeṣāditi cāviśiṣṭārthatvādityunnetavyam /
tathā ca saṃbandha iti śaṅkiturabhiprāyaḥ /
atrāpi doṣamāha---sa vipakṣeti /
punaḥ śaṅkate---athaikaprayojanatveneti /
nirākaroti---tathāpīti /
sidhyatyekaprayojanatve sādhye hetoravirodhaḥ, hetustu na pratijñārthādatiticyate ityarthaḥ /
tad varṇitamiti /
anyaśca hetvartho 'nyaścopanayārtha ityetad varṇitamityarthaḥ /
etenopanayanigamanaprayojanābhidhānena ye tryavayavaṃ vākyamāhuḥ, tanmatamapi parāstamityāha---pakṣadharmatveti //
yacca paraiḥ upanaye dūṣaṇaṃ vikalpyābhyadhāyi tat tāvadupanyasyati---yadapi yathā tatheti /
sarvasāmānyayoge hi tadeva syāt, na tu tatheti /
anyathā śabdasya kṛtakatvāditi /
na hi yathā ghaṭaḥ kṛtakaḥ, tathā śabdo 'pi kṛtakaḥ, ghaṭaśabdayorabhedaprasaṅgādityarthaḥ /
tasmāt sāmānyapratiṣedhe viśeṣapratiṣedhe ca kṛtakatvaṃ sāmānyaṃ pariśiṣyate /
tasya ca yathātathābhāvayorabhāvāt kṛtakatvādityeva syāt /
tathā ca na hetorvyatireka upanayaḥ syādityāha---pariśeṣāditi /
tadetat pareṣāṃ dūṣaṇaṃ nirākaroti---tadapyayuktamiti /
yathā tatheti vākyamupamānaikadeśamupamānamupacārāt /
upamānamartho yasya so 'yamupamānārtha upanayaḥ /
tasya bhāvastattvaṃ tasmāt /
taccopamānaṃ na sarvathā sādhyasādhanabhāvamāśritya pravartate /
sādhye śabde sādhanasya kṛtakatvasya sthālīgatasya yaḥ sarvathābhāvaḥ sthālītvādyekārthasamavāyaḥ tamāśritya na pravartate /
tathā ca śabdasthālyoḥ abhedaprasaṅgād yathā tathetyeva na syāt /
tasmāt sthālīsthaprakārāntaravyudāsena kṛtakatvasāmānyamātrasādhāraṇyena yathā tathetyupamānopapattirityarthaḥ /
nanvevamapi kṛtakatvasāmānyamātraṃ śabde syāt, na tu yathā tathābhāvaḥ, tathā ca na hetoratireka ityuktamityata āha---kṛtakatvasāmānyaṃ tviti /
na hi jātu śāvaleyasannidhau gotvasāmānyamātraṃ bhavati, api tu viśeṣasahitam /
tathā ca yathātathābhāva upapanna ityarthaḥ //
etena yat parairupanayasya dṛṣṭāntādabhinnatvaṃ varṇitam, tadapi parāstamityāha---gatārthatvāditi /
anenopamānasamānatvavarṇanena /
etadeva vibhajate---yadapyuktamiti /
vyāptipradarśanaviṣayo dṛṣṭāntaḥ dṛṣṭāvyāptikasya hetoḥ sādhyadharmiṇyupasaṃhāra upanaya iti mahān bheda ityarthaḥ /
etena nigamanaṃ pratijñāyāḥ samānābhidheyatve 'pi pratijñārthatvena pratyuktam, pratijñāyāḥ sādhyaparatvāt nigamanasya ca viparītaśaṅkānivṛttiparatvāditi /
prayojanabhedasāmānyamātravivakṣayā etenetyuktam /
atra bhāṣyakāreṇa ekasminnanvayavyatirekiṇyeva vītāvītavākye pañcāvayave udāhṛte /
tatra kadācid bhrāntiḥ syādekodāharaṇatayā dve api vākye parasparāpekṣe eveti, tannirākaraṇāyāha---te ete iti /
na punaranvayi vyatireki cetyekaṃ vākyamityarthaḥ
NyS_1,1.40: avijñātatattve 'rthe kāraṇopapattitastattvajñānārthamūhastarkaḥ //
atra bhāṣyaṃ tarkalakṣaṇāvatāraparam---ata ūrdhvamiti /
uddeśakramānusāreṇa /
avitarkaḥ /
tarkapravṛttikramamāha---avijñāyamānatattve 'rthe iti yadyapi saṃśayasya paścādeva jijñāsā bhavati, tathāpi jijñāsāyāḥ parastādapi saṃśayo bhavati /
sa cātra vivakṣitaḥ, tarkapravṛttyaṅgatvāt /
tarkeṇa hi prasaṅgāparanāmnā dvayoḥ pakṣayorekataraniṣedhenaikataraḥ pramāṇaviṣayatayā abhyanujñātavya iti viṣayapratyāsattyā tarkapravṛttiṃ pratyaṅgatā saṃśayasyeti /
kāraṇopapattyeti vyācaṣṭe---saṃbhavatyasmin kāraṇaṃ pramāṇamiti /
atra ca kāraṇamityasya vyākhyānaṃ pramāṇamiti /
upapattivyākhyānaṃ saṃbhavatīti /
anujñāvyākhyānam /
---evavametat, netaraditi /
etaduktaṃ bhavati, yasmin viṣaye pramāṇaṃ pravartitumudyataṃ tadviparyayāśaṅkāyāṃ na tāvat pramāṇaṃ pravartate, na yāvadaniṣṭyāpattyā viparyayāśaṅkā apanīyate /
tadapanaya eva ca svaviṣaye pramāṇasaṃbhava iti copapattiriti vyākhyāyate /
tayā pramāṇasyopapattyā itikartavyatayā pramāṇaviṣayamabhyanujānatyā viśodhite viṣaye pramāṇāmapratyūhaṃ pravartate /
na copapattirevāstu niścayahetuḥ kṛtaṃ pramāṇeneti vaktavyam /
upapatteḥ svatantrāyā āśrayāsiddhatayā svato niścayāyogāt /
tadupapāditaṃ prathamasūtre iti //
udāharaṇamāha---nidarśanamiti /
svakṛtasya karmaṇa ityādinā pūrvasya kāraṇamityantena saṃsāro darśitaḥ /
uttaretyādinā upavarga ityantenāpavargaḥ /
tena saṃsārāpavargāvicchantau vādiprativādinau prati ātmanityatvaviṣayaṃ pramāṇaṃ pravartamānamanena tarkeṇānugṛhyata iti pramāṇaviṣayaviparyayānanujñaiva ca pramāṇaviṣayābhyanujñā, aniṣṭaprasaktyā viparyayasyaiva sākṣāt nivartanāt /
ata evānte bhāṣyakāra upasaṃjahāra---yatra kāraṇam anupapadyamānaṃ paśyati, tat nānujānātīti //
nanu yadi tarka evametat, netaradityevamākāraḥ, kathaṃ punarayaṃ tattvajñānārtho na tu tattvajñānameveteti deśayati---kathaṃ punariti /
pariharati---anavadhāraṇāditi /
paryāyairniścayādatyantabheda uktaḥ /
bhāvitāt cintitāt, ata eva prasannāt nirmalānditi /
pramāṇasāmarthyāditi tarkattya svātantryamapākaroti /
syādetat---yadi na tarkastattvaniścayasādhanamapi tu pramāṇameva, hanta bhoḥ kimarthaṃ tarhi vāde pramāṇatarkasādhanetyuktamityata āha---so 'yaṃ tarka iti /
vyaktyabhiprāyeṇa pramāṇānīti /
pramāṇaviṣayaviparyaṃyāśaṅkāvighaṭitāni pramāṇāni pratisaṃdadhāna ityarthaḥ //
vārttikakāraḥ /
sūtratātparyamāha---asyeti /
samānajātīyāt saṃśayāderasamānajātīyāt cecchādervyavacchidyate /
yadyapi saṃśayajijñāse apyavijñātatattve 'rthe pravartete, tathāpi na kāraṇopapattita iti tayorvyavaccheda iti /
tattvaṃ vyācaṣṭe---yatheti /
samānāsamānajātīyavyavacchinnamaviparītaṃ rūpaṃ tattvamityarthaḥ /
codayati---kutaḥ punariti /
na hi sāmānyajñānavidhāyakaṃ padamatrāstītyarthaḥ /
pariharati---avijñāteti /
viśeṣaniṣedhaḥ śeṣābhyanujñāheturityarthaḥ /
vimṛśati---avijñātatattva iti samāso 'yamiti /
avadhārayati---ṣaṣṭhīvigraheṇeti /
yuktam upapannam /
tṛtīyāvigraheṇa tvunapapannamityarthaḥ /
saṃśayavādyāha---viśeṣahetvabhāvāditi /
yuktamiti pratijñāmātreṇocyate, na tvatra hetuḥ abhidhīyata iti bhāvaḥ /
yuktatve hetumāha---yuktamarthagrahaṇasāmarthyāditi /
anyaścodayati---arthagrahaṇamantareṇāpīti /
jñeyena hi jñānaṃ nirūpyate na jñātrā, tasya sādhāraṇyāditi sāmarthyamityarthaḥ /
nigūḍhābhisandhiḥ pariharati---evamapīti /
tasyābhisandhibhedamurarīkṛtya codayati---mā bhūt samāsa iti /
uttaravādyāha---bhavatyevamiti /
nādyāpi anena svābhiprāyo darśita iti mattvā punaścodayati---anukte 'pīti /
uktaparihārapūrvaṃ svābhiprāyamudghāṭayati---atroktamiti samastānabhidhānaprasaṅgācceti svābhiprāyodghāṭanam /
etaduktaṃ bhavati, sāmarthyaprāptasyānabhidhāne 'tiprasaṅga iti na sāmarthyamāśritya lakṣaṇe saṃśayo nirākaraṇīya iti tannirākaraṇārthamarthagrahaṇaṃ kartavyamiti //
atra codayati---avijñātatatva iti na vaktavyamiti /
na hi tattve jñāte tattvajñānārthitā bhavati /
tasmād gamyate avijñātatattva iti bhāvaḥ /
guḍhābhisandhiruktaṃ parihāraṃ smārayati---atra tāvaduktamiti /
aviditābhiprāyaścodaka āha---mā bhūditi /
astūhastarka ityetāvadevetyarthaḥ /
uttaravādī svābhiprāyamudghāṭayati-na buddhirdheti /
yadyapi nāsmākaṃ rāddhānte śuśrūṣādayo buddhidharmā buddhitattvasyaivābhāvāt, tathāpyātmaguṇā api sāṃkhyābhiprāyeṇa buddhiguṇā uktāḥ /
etaduktaṃ bhavati, yadyūhastarka ityetāvaducyeta, yadi vā tattvajñānārthamūhastarka ityetāvanmātram, tato vijñāte 'pi tattve ya ūhaḥ pūrvānubhūtaparicchedātmā jāyate punastattvajñānārthaṃ so 'pi tarkaḥ syāt /
tasmāt avijñātatattva iti vaktavyamityarthaḥ /
yadyapi kāraṇopapattita ityetasmādayamartho 'pi gamyata eva, tathāpi kāraṇopapatterevaivaṃrūpatvaṃ nāvijñātatattvagrahaṇamantareṇa bhavati /
tathā hi adhigataparicchedātmāpyūhaḥ kāraṇasyopapattyā saṃbhavena jāyate, kāraṇasaṃbhave kāryasya abhāvāt /
na tvasāvavijñātatattva iti tato vyavacchedaḥ /
tathā ca sati pramāṇamapi tarkaḥ syāt /
ata uktaṃ kāraṇopapattita iti /
ukte sati prayojanānusaraṇam, na tviha lāghavādaraḥ sūtrakārasyeti mantavyam //
codayati---ṣaṣṭhyabhidhānamiti /
pariharati---na vibhaktivyatyayāditi /
yathānyatra kaṇabhujaḥ sūtre /
vipratipannaḥ pṛcchati---kasmāt? praṣṭaivaikagranthenāha---yadi vyatyayeneti /
pariharati---na na yukta iti /
sāmānyenādhigatasya viśeṣeṇa jñāpanārtham /
nityatvādayo viśeṣāḥ samavāyino vahnyādayaśca dhūmādisaṃyogina iti /
śeṣaṃ sugamam //
deśayati---ūhaḥ saṃśayanirṇayābhyāmiti /
kecit siddhāntaikadeśinaḥ anumānaṃ tarka ityāhuḥ /
anye tvanumānameva yuktyapekṣaṃ viparyaye 'niṣṭaprasaṅgāpekṣaṃ tarka iti varṇayanti /
tatra prathamaṃ codakaṃ pratyāha---yat tāvaditi /
ākṣipta ākṣiptahṛdayaḥ, na tu tarkapratyayasvarūpaṃ cetayata ityarthaḥ /
viśeṣadarśanāditi viśeṣadarśanāt niścayaḥ pramāṇena bhavati na tarkeṇa, tadanujñānamātratvāt tarkasyetyarthaḥ /
codakaṃ nirākṛtya siddhāntaikadeśinaṃ nirākaroti---eteneti /
yadi saṃśayāt pracyuto nirṇayaṃ cāprāptaḥ, tarhi tasya svarūpaṃ vaktavyamiti pṛcchati---kiṃ punariti /
uttaram---bhavediti, pramāṇaviṣayābhyanujñetyarthaḥ /
dvitīyamekadeśinaṃ nirākaroti---yairapīti /
yuktiriha pramāṇopapattiḥ /
tajjanmā ca pratyayastarka eva /
sa cānumānamiti tvayocyate /
asmābhistu tarka iti saṃjñābhedamātramityarthaḥ /
śaṅkate---atheti /
nirākaroti---anumānamiti /
prasaṅgopapattyatiriktāyā yukteranirūpaṇād apekṣārtho vaktavyaḥ /
na hyapekṣaṇīyamantareṇāpekṣā śakyā nirūpayitumiti bhāvaḥ /
nanu yadeva kiścit svaviṣayādhigame anumānamapekṣate saivāpekṣaṇīyā yuktiranumānasya bhaviṣyatītyata āha---svaviṣayadhigame ceti //
śaṅkate---atheti /
nirākaroti---evamapīti /
yadyutpattau pratyakṣāgamāpekṣam anumānam, na vaktavyaṃ yuktyapekṣamiti, sarvasyānumānasya tathābhāvenāvyabhicāreṇa viśeṣaṇāyogāditi bhāvaḥ /
punaḥ śaṅkate---athānumānasyeti /
nirākaroti---tatrāpīti /
evamapi tarko nārthāntaraṃ sthāt /
anumānabhedasya cedṛśasya pramāṇa evāntarbhāva iti bhāvaḥ /
uktamartha pramāṇayati---bhavediti /
bhaveditipratyayo 'vadhāraṇapratyayaścetyarthaḥ /
codayati---anumānamiti /
viparyayo 'niṣṭaprasaṅgo vyatireki liṅgam /
taccāgṛhītasaṃbandhe liṅgiti na pravartata iti liṅgaliṅgisaṃbandhasmṛtyapekṣatvādaprāṇādimattvaprasaṅgāditivadanumānamevetyarthaḥ /
pariharati na tarketi /
yuktaṃ vyatirekiṇi jīvaccharīre dharmiṇi prāṇādimattvasya sādhanadharmasya darśanāt, na tu yadyutpattimān ātmā abhaviṣyat, na saṃsārāpavargāvupapatsyetāmityatrātmani dharmiṇi sādhanadharma utpattirasti yaddarśanataḥ saṃskārodbodhe sati liṅgaliṅgisaṃbandhasmṛtirbhavedityarthaḥ /
na kevalaṃ prasaṅgasādhanaṃ sādhyadharmiṇyasiddham, api tvanyagatameva prasaṅgahetuḥ /
na tvanumānamanyagatād dharmāt pravartate, tasmādanumānādasya sphuṭo bheda ityāha---anumānaṃ ceti /
bhāṣyavyākhyānaṃ so 'yamiti
NyS_1,1.41: vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇa nirṇayaḥ //
naitannirṇayamātrasya lakṣaṇam, api tu parīkṣāprayojanasya /
sa ca nirṇayabhedo vimarśānantarotpannatarkasahāyapramāṇanibandhanastarkaviṣaya eveti nirṇayabhedalakṣaṇamiti nāvyāpakaṃ tatra tallakṣaṇamiti darśayituṃ bhāṣyakāro nirṇayalakṣaṇamavatārayati---etasmiśca tarkaviṣaye //
vimṛ---yaḥ
atra pakṣapratipakṣayoḥ karmatayā na nirṇayasādhanatvamityanupapattyā sādhanopālambhau vādasūtragatau lakṣaṇīyaviti tāveva tāvad bhāṣyakṛd vibhajate---sthāpanā sādhanam, pratiṣedhaḥ sādhanasya upālambhaḥ /
lakṣaṇānibandhanaṃ saṃbandhamāha---tau sādhanopālambhāviti /
yadyapyupālambho na pratipakṣāśritaḥ, tathāpi taduddeśena pravṛttastadāśrita ityucyate /
mukhyapadopādānollaṅghanena lākṣaṇikapadopādānalabhyaṃ prayojanamāha---vyatiṣaktāviti /
arthagrahaṇasāmarthyalabhyamekataranirṇayāvasānatvam āha---anubandhena pravartamānāviti /
etacca vārttike sphuṭībhaviṣyati /
tameva sādhanopālambhayoḥ parasparānubandhaṃ darśayati---tayoranyatarasyeti /
yasya sādhanasya vā upālambhasya vāvasthānam, tasya sādhanasya vā upālambhasya vā yo 'rthaḥ pakṣaḥ pratipakṣo vā tasyāvadhāraṇamityarthaḥ //
atra pakṣapratipakṣaprayogād vāde saṃśayo 'stīti vādabhrāntyā codayati---nedamiti /
eka iti vādī /
pratijñātamarthaṃ hetutaḥ sthāpayati /
dvitīyasya prativādinaḥ pratiṣiddhaṃ pratiṣedhaṃ vādyuktasya hetordūṣaṇamiti yāvat /
uddharati dūṣaṇābhāsīkaroti /
dvitīyena tu prativādinā vādyuktasya hetoḥ sthāpanāhetutvaṃ pratiṣidhyate /
tasyaiva vādinaḥ prativādyuktadūṣaṇapratiṣedhahetuśca prativādinaivoddhriyate /
sa vādino vā prativādino vā heturvopālambho vā nivartate /
tasmin nivṛtte yo 'vatiṣṭhate ekaḥ, tenārthanirṇayaḥ, na dvābhyām /
tasmādayuktaṃ pakṣapratipakṣābhyāmiti /
na tāvat saṃśayaviṣaye nirṇaye vādiprativādinau staḥ, tayorniścitayoreva pravṛtteḥ //
abhyupetya tu pariharati---ubhābhyāmiti /
vādinaḥ sādhanasya saṃbhavaḥ prativādina upālambhasya asaṃbhavaḥ /
evaṃ prativādinaḥ sādhanasya saṃbhavo vādina upālambhasyāsaṃbhava iti /
vimṛśyeti vimarśa kṛtveti /
anupādeyo 'pi vimarśaḥ kāryatvāt kṛtivyāpya uktaḥ /
vimṛśyetipadopādānasya prayojanamāha---so 'yamiti /
avadyotya niyamena viṣayayīkṛtyetyarthaḥ /
ekadharmisthayorityasya vyatirekamāha---yathā kriyāvaditi /
viruddhayorityasya kālabhedena vyatirekamāha---ekadharmisthayośceti /
na nirṇayamātrasyedaṃ lakṣaṇamapi tu parīkṣāviṣayasyetyāha---na cāyaṃ nirṇaya iti /
arthāvadhāraṇaṃ nirṇaya ityetāvanmātraṃ lakṣaṇamindriyārthasannikarṣotpannapratyakṣe bhavatīti yojanā /
hṛdi vyavasthitamabhyupagamamudghāṭayati---śāstre vāde ceti /
na hi jyotiṣṭomādīnāṃ svargādisaṃbandhanirṇaye āgamena kartavye vimarśo 'sti, nāpi vādajalpavitaṇḍāsu vimarśaḥ, niścitayoreva vādiprativādinostatra pravṛtterityarthaḥ //
vārttikam---saṃbandho 'rthaśca pūrvavat /
saṃbandha uddeśakrameṇa tarkānantaryalakṣaṇaḥ /
arthaśca prayojanam /
samānāsamānajātīyavyavṛttirityarthaḥ /
śeṣaṃ bhāṣyavyākhyānena gatam /
nanu bhavatu pakṣaśabdalakṣitasya sādhanasya nirṇayaṃ prati karaṇatvam, pratipakṣalakṣitasya tu taddūṣaṇasya na sākṣātsādhakatvamityata āha---pratipakṣācceti hetutvaṃ pāramparyeṇetyarthaḥ /
pakṣapratipakṣābhyāmiti /
sādhanadūṣaṇābhyāmityarthaḥ //
lakṣaṇamācikṣipsurvikalpayati---kva punarayamiti /
atra pakṣapratipakṣābhyāmeveti prathamaḥ kalpaḥ, tadā hi yata evakāraḥ tato 'nyatrāvadhāraṇamiti nirṇaye niyamo bhavet /
nirṇaya eveti dvitīyaḥ kalpaḥ, tadā hi pakṣapratipakṣābhyāmityatra niyamaḥ /
vimṛśyaiveti ca tṛtīyaḥ, tadāpi nirṇaye niyamaḥ /
tatra prathamaṃ kalpamākṣipati---yadi vimṛśyeti /
tasmin vikalpe nirṇayaḥ pakṣapratipakṣavimarśātilaṅghanenānyatra na pravartata iti pratyakṣaṃ pramāṇaṃ nirṇayaphalaṃ na syāt /
na hi tatra pakṣapratipakṣau, nāpi vimarśa iti pratyakṣalakṣaṇaṃ bādhyate ityarthaḥ /
tṛtīyakalpamākṣipati---eteneti /
vyāghātenetyarthaḥ /
dvitīye kalpe dūṣaṇamāha---atha pakṣeti /
tadā nirṇayasyāniyamāt pakṣapratipakṣau ca tadabhāvaśceti tadubhayam, tadāśrayaḥ nirṇayaḥ prāptoti /
tathā cāvyāpakaṃ lakṣaṇam ityarthaḥ /
prathamaṃ kalpamālambya samādhatte---tarkaviṣaya iti /
na nirṇayamātrasyedaṃ lakṣaṇam, api tu nirṇayaviśeṣasyetyarthaḥ /
na nirṇaya iti na nirṇayamātra ityarthaḥ /
atha nirṇayasya kimiti nirṇayamātrasyetyarthaḥ /
ekaśaśca pramāṇairiti pratyakṣādibhiḥ /
saṃhatya ca pramāṇairiti sādhanadūṣaṇasamādhānairityarthaḥ /
pakṣapratipakṣābhyāmeva vāde nirṇayo na tu vimarśaḥ /
śāstre tu nirṇaya eva na tu tatra śāstrātiriktaṃ sādhanāntaramāśrīyata ityarthaḥ //
pakṣapratipakṣābhyāmiti /
lakṣaṇāyāṃ hi yena yat lakṣyate tadavacchedakatayā tadapi buddhau sannidhīyate /
tataśca tena niyamo bhavati lakṣyamāṇasya, yathā gaṅgāyāṃ dhoṣa iti /
gaṅgāsaṃbandhyeva tīraṃ ghoṣeṇānvīyate, na tvakūpāratīramapīti /
codayati---artheti /
pariharati---na neti /
arthagrahaṇe kriyamāṇe kālpanikatvaṃ pratiṣidhyate, na cākalpitaṃ viruddhadharmavadityekataranirṇayaḥ /
nedaṃ pakṣapratipakṣābhyāmityādi codyabhāṣyaṃ vyācaṣṭepakṣapratipakṣābhyāmiti /
ubhābhyāmityādi parihārabhāṣyaṃ vyācaṣṭe---ubhābhyāmevetyāheti /
pṛcchati--etasminniti, prathamaṃ sādhanam, dvitīyaṃ dūṣaṇam, tṛtīyaṃ samādhānam /
uttaram---sarvatra /
kadācit prathame kadācid dvitīye kadācit tṛtīye ityarthaḥ /
avaśyaṃ tu tṛtīya ityāha---atha veti /
ubhayatra kalpe praśnaḥ---kathamiti /
uttaram---ekastāvaditi /
taṃ nivartyaṃ vādinaḥ sādhanaṃ dūṣaṇena nivartya prativādī svapakṣe sādhanaṃ bravīti /
prathama iti vādī //
nirṇayo 'numānameveti kecit /
tathā hi tṛtīyaliṅgadarśanaṃ pratyakṣaphalaṃ nirṇayaḥ /
tadeva cānumānamato nirṇayo nānumānādatiricyate ityarthaḥ /
pariharati---na liṅgaliṅgiti /
yadi nirṇayamātramanumānamucyeta, tadā na tasya sarvasya liṅgaliṅgisaṃbandhasmṛtyapekṣatvamiti /
yadi tu liṅgaparāmarśo nirṇayaḥ, tasya cāsti liṅgaliṅgisaṃbandhāpekṣeti tatrāha--pramāṇaphalatvāt /
sāmānyavyāpto viśeṣaḥ sāmānyanivṛttyā nivartate, śiṃśapātvamiva vṛkṣatvanivṛttyā /
na ca phale pramitirūpe nirṇaye pramākaraṇatvaṃ phalatve nāstīti nānumānatvaṃ tadviśeṣa
ityarthaḥ /
itaścānumānāt nirṇayo bhidyate ityāha--nirṇayaḥ svaviṣaya eveti na hi nirṇayo nirṇayatvena pratipattyanubandhibhūtād viṣayādanyatra, anumānaṃ tu tatra cānyatra ca /
yadānumeyo 'gnireva heyatvādibhiḥ paricchidyate 'gnijñānenānumānena, yadā tu dhūmajñānenāgniranumīyate tadānyatra ceti gamayitavyam /
śeṣamatirohitam
Original text: Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0