ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

॥ ઇતિ વાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતાયાં ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યટીકાયાં પ્રથમાધ્યાયસ્ય પ્રથમાહ્નિકમ્ ॥
ન્ય્સ્_1,2.1: પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભઃ સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધઃ પઞ્ચાવયવોપપન્નઃ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહો વાદઃ ॥
નિતાન્તદક્ષિણશ્લક્ષ્ણધિયો ગૃહ્ણન્ત્વમત્સરાઃ ।
વાચસ્પતિગિરામર્થતત્ત્વાનિ વિબુધા ઇવ ॥
ઉદ્દેશક્રમપ્રાપ્તં વાદલક્ષણપરં સૂત્રમ્ અવતારયિતું ભાષ્યમ્---તિસ્રઃ કથા ભવન્તીતિ ।
તદયુક્તમ્, બૃહત્કથાદીનાં તિસૃષુ કથાસુ અનન્તર્થાવાત્ ।
ન ચ સામાન્યલક્ષણાભિધાનમન્તરેણ વિશેષલક્ષણાવસરો ઽસ્તિ, વાદાદયશ્ચ કથાવિશેષા ઇત્યત આહ વાર્ત્તિકકારઃ---તિસ્રઃ કથા ભવન્તીતિ ।
નાયં કથામાત્રનિયમો યેન બૃહત્કથાદીનામ્
અકથાત્વં સ્યાત્, અપિ તુ યન્નાનાપ્રવક્તૃકે વિચારે વસતિ તદ્ વિચારવસ્તુ ।
વિચારવિષયા વાક્યસંદૃબ્ધિઃ કથેતિ યાવત્ ।
તસ્યાઃ કથાયા એષ નિયમઃ તિસ્ર એવેતિ ।
તથા ચ નાનાપ્રવક્તૃકવિચારવિષયા વાક્યસંદૃબ્ધિઃ કથેતિ સામાન્યલક્ષણં પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહ
ઇતિ સૂત્રાવયવેન સૂચિતમિત્યેતદપ્યર્થાદુક્તં ભવતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદ્ વસ્તુ વિચાર્યતે ઇત્યર્થાભિધાનમાત્રમ્, ન તુ વિચારવસ્ત્વિત્યસ્ય વિવરણમ્ ।
વાદાદિષ્વધિકારિણઃ પુરુષાનાહ---તત્ર ગુર્વાદિભિરિતિ ।
વાદલક્ષણસ્યાનન્તર્યે હેતુમાહ---તત્ર યથોદ્દેશમિતિ ॥
સૂત્રમિતિ ।
સામાન્યલક્ષણમપ્યનેન સૂચ્યત ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
એકાધિકરણસ્થસવિત્યાદિ ભાષ્યં પ્રશ્નપૂર્વકં વ્યાચષ્ટે---કાવિતિ ।
વસ્તુધર્માવિતિ વિભજતે---વસ્તુધર્માવિતીતિ ।
ધર્મશબ્દો વિશેષે ।
તદનવસાયાદ્ વસ્તુનઃ સામાન્યતો ઽવસાય ઉક્તો ભવતિ ।
તદિદમાહ---વસ્તુનઃ સામાન્યેનેતિ ।
અવિરુદ્ધાવપ્યેવં ન વિચારં પ્રયોજયત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રમાણતર્કસાધનોલમ્ભપદસ્ય તાત્પર્યમાહ---અસ્યેતિ ।
અનેન તસ્ય વિશેષણમ્
ઇત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
યદ્યપિ વિતણ્ડાયામપિ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહો ઽસ્તિ, તથાપિ પ્રતિપક્ષસાધનં નાસ્તિ તસ્યાઃ સ્થાપનાહીનત્વાત્ ।
યદ્યપિ ચ જલ્પે ઽપિ પક્ષપ્રતિપક્ષસાધનમસ્તિ, તથાપિ ન પ્રમાણમૂલૈરવયવૈસ્તર્કેણ ચ સાધનોપાલમ્ભાવિતિ જલ્પવિતણ્ડભ્યાં પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભગ્રહણેન વ્યવચ્છેદઃ ।
યથા ચૈતત્ તથોપરિષ્ટાદુપપાદયિષ્યતે ॥
આક્ષિપતિ---કથં પુનસ્તર્કેણેતિ ।
સમાધત્તે---ન બ્રૂમ ઇતિ ।
તર્કસ્યેતિકર્ત્તવ્યતારૂપસ્ય પ્રમાણાનુગ્રાહકતયા પ્રમાણમૂલા અવયવાસ્તર્કમૂલા અપિ ભવન્તિ ।
તથા ચ તર્કસ્યાપિ સાધનોપાલમ્ભહેતુભાવઃ સિદ્ધો ભવતીત્યર્થઃ ।
વિકલ્પ્યાક્ષિપતિ---સાધનમ્
ઉપાલમ્ભશ્ચાસ્મિન્નિતિ ।
પરં પ્રતિ હિ સિદ્ધયુપાલબ્ધી વિવક્ષિતે ।
ન ચ તે પ્રમાણતર્કાભ્યામ્, તયોઃ સ્વપ્રતિપત્તિહેતુત્વાત્ ।
અવયવાર્થસ્ય અવયવશબ્દાર્થસ્યેત્યર્થઃ ।
ઉભયથાભિમતત્વે ઽપિ
કરણસાધનપક્ષં કક્ષીકૃત્ય તાવત્ સમાધત્તે---ન, અન્યાર્થત્વાદિતિ ।
અન્યપ્રયોજનત્વાદિત્યર્થઃ ।
યદા તુ ભાવસાધનૌ તદા પૃચ્છતિ---અથૈતાવિતિ ।
વિપ્રતિપન્નસ્ય પ્રશ્નઃ ।
ન પ્રતિપક્ષવિષય ઉપાલમ્ભો નાપિ તત્સાધનવિષયઃ, તયોર્વસ્તુનોઃ સ્વકારણાદુત્પન્નયોઃ સદા તદ્રૂપત્વેન પુરુષધર્મોપાલમ્ભાનાસ્પદત્વાદિત્યાક્ષેપાર્થઃ ।
સમાધત્તે---એવમેતદિતિ ।
ધર્મી ધર્મવિશિષ્ટઃ પક્ષઃ પ્રતિપક્ષો વા કર્મ, તસ્ય વિષયઃ ।
તસ્ય ધર્મિણો વાસ્તવં તાદૃશત્વમતાદૃશત્વં વા કરણસ્ય તુ કર્મૈવ વિષયઃ ।
તત્ર ચ કર્મકરણે સમર્થે એવ, નાસમર્થે ।
અન્યવિષયે તુ પુરુષસ્તે નિયુ।જાનો ઽસમર્થીકરોતીતિ ।
સો ઽયં પુરુષસ્યાપરાધો ન કર્મકરણયોઃ ।
યથા આકાશે નિશાતમસિં વ્યાપારયતઃ પુરુષસ્યાપરાધો નાકાશસ્ય શબ્દે સમર્થસ્ય, અસેર્વા નિશાતસ્ય દારુણિ સમર્થસ્ય ।
તસ્માદૌપચારિકઃ સાધનસ્યોપાલમ્ભો ન મુખ્યઃ ।
મુખ્યસ્તુ પુરુષસ્યૈવ ।
વચનદ્વારેણ તૂદ્ભાવ્યતે પુરુષસ્યેતિ ।
વચન ઉપચર્યતે ન તુ પક્ષે પક્ષદ્વારેણાનુદ્ભાવનાદિતિ સિદ્ધમ્ ।
યથાયમર્થઃ સૂત્રપદેભ્યો લભ્યતે તથા પ્રશ્નપૂર્વકં દર્શયતિ---કથં પુનરિતિ ॥
યદુક્તં પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભગ્રહણં વાદસ્ય જલ્પવિતણ્ડાભ્યાં વિશેષણાર્થમિતિ,
તત્ર પ્રકારં પૃચ્છતિ---અથેતિ ।
પ્રષ્ટૈવાહ--નન્વિદમપીતિ ।
ઉત્તરમ્---ન સમાનમિતિ ।
નિયમમાહ--પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભ
એવ વાદઃ ।
એવકારેણ
છલાદિસાધનોપાલમ્ભત્વં વાદસ્ય વ્યવચ્છિદ્યતે, તથા ચ જલ્પવિતણ્ડાભ્યાં વ્યવચ્છેદઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ, તર્કાનુગૃહીતપ્રમાણમૂલા અવયવાઃ પરમાર્થતો ભવન્તુ મા ભૂવન્,
વાદિપ્રતિવાદિનોસ્ત્વભિપ્રાયો ભવતુ પ્રમાણમૂલા અવયવા ઇતિ ।
એતાવતૈવ પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભતા વાદસ્ય વીતરાગકથાત્વેન તત્ત્વનિર્ણયાવસાનત્વાત્ ।
જલ્પવિતણ્ડયોસ્ત્વપ્રમાણમૂલત્વં વિદુષાપિ પ્રતિવાદિના છલાદિભિઃ પ્રત્યવસ્થેયમ્, એકાન્તપરાજયાદ્
વરં સંશયો ઽસ્ત્વિતીચ્છતા વિજિગીષુણા ।
યથા ચાસ્ય શાસ્ત્રે વ્યુત્પાદનં નાસદૃશં યથા ચૈષ સતામાચારઃ, તથા જલ્પલક્ષણે વક્ષ્યામઃ ॥
જલ્પે નિગ્રહત્થાનવિનિયોગાદ્
ઇત્યાદિ ભાષ્યમ્ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
ઉપાલમ્ભગ્રહણાદેવ વાદે ઽપિ નિગ્રહસ્થાનસ્ય લબ્ધત્વાદિત્યત આહ વાર્ત્તિકકારઃ---છલજાતીતિ ।
અસત્યુપાલમ્ભગ્રહણ
ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
ચોદયતિ---સમસ્તેતિ ।
યદ્યુપાલમ્ભગ્રહણસ્ય નિગ્રહસ્થાનવિધાનં પ્રયોજનમ્, હન્ત ભો ન જલ્પાદ્ વાદસ્ય વિશેષઃ, કૃતં ચોત્તરાભ્યાં પદાભ્યામિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---નોત્તરયોરિતિ ।
નિયમઃ પરિસંખ્યા ।
તદનેન કસ્યચિદભ્યનુજ્ઞાનાર્થમિતિ ભાષ્યં
વ્યાખ્યાતમ્ ।
સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધ
ઇત્યત્ર ભાષ્યવ્યાખ્યાનમુપન્યસ્ય દૂષયતિ---સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધ
ઇત્યનેન કિલેતિ ।
ભાષ્યમતે દૂષિતે પૃષ્ટ્વા સ્વમતેન વ્યાચષ્ટે---અથ કિમિદં પદમિતિ ।
પૃચ્છતિ---કસ્માત્ પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્---ગુર્વાદિભિરિતિ ।
ન ખલ્વપ્રતિભાદ્યુદ્ભાવના તત્વપ્રતિપત્તાવપ---યુજ્યતે,
અધિકં તુ ન યદ્યપિ તત્ત્વપ્રતિપત્તિં સાક્ષાદ્
વ્યાહન્તિ, તથાપિ તત્પ્રયોજનાનુસરણે પરઃ પ્રતિપત્તા સમાકુલિતબુદ્ધિર્ન તત્ત્વં પ્રતિપત્તુમર્હતીત્યધિકસ્યાપિ તત્ત્વપ્રતિપત્તિવિધાતહેતુત્વમિતિ ।
તત્ત્વબુભુત્સુરિતિ જિગીષુતાં નિરાકરોતિ, ન હિ ગુર્વાદિષુ જિગીષાસંભવઃ, ત્રિવિધં ફલમિતિ ।
અનધિગતતત્ત્વાવબોધઃ સંશયનિવૃત્તિરધ્યવસિતાભ્યનુજ્ઞાનમિતિ ફલાનિ ત્રીણિ ।
પ્રતિદ્વન્દ્વિનિ તુ ન વાદઃ, અપિ તુ જલ્પવિતણ્ડે ।
ચોદયતિ---પ્રમાણતર્કેતિ ।
પારમાર્થિકાત્ તર્કસહિતાત્ પ્રમાણાદેકસ્મિન્ વિષયે સાધનોપાલમ્ભયોઃ સંભવે વિરુદ્ધધર્મસમાલિઙ્ગિતમેકદા વસ્તુ પ્રસજ્યત
ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---નૈષ દોષ ઇતિ ।
વાદે ઽભિપ્રાયો નિયમ્યતે વાદિપ્રતિવાદિનોઃ પ્રામાણિકધિયા સાધનોપાલમ્ભૌ તાભ્યાં પ્રયોક્તવ્યૌ, નાપ્રામાણિકધિયા જલ્પવિતણ્ડયોરિવ ।
ન પુનર્વસ્તુ નિયમ્યત
ઇતિ ।
તથા ચ વાદે અબુદ્ધિપૂર્વં છલાદિપ્રયોગે તદુદ્ભાવનમપિ સંભવતિ, તાવદેવચોદ્ભાવ્યં યાવત્યનુદ્ભાવિતે તત્ત્વપ્રતિપત્તિવ્યાઘાતઃ,
યસ્મિસ્ત્વનુદ્ભાવિતે ઽપિ ન તત્ત્વપ્રતિપત્તેર્વ્યાઘાતઃ,

તત્પ્રયુક્તમપિ નોદ્ભાવનીયમ્ ।
એતચ્ચ પઞ્ચમે ઽધ્યાયે નિપુણતરમુપપાદયિષ્યતે ॥
સાધનોક્તં પ્રકારં દૂષણે ઽપ્યતિદિશતિ---દૂષણમપ્યેવમ્ ।
પૂર્વસ્મિન્ પ્રયોજને સ્થિતે ભાષ્યકારઃ પ્રયોજનાન્તરમન્વાચિનોતિ---અવયવેષ્વિતિ ।
ન હિ પઞ્ચાવયવોપપન્નત્વં પ્રમાણં ચ તદનુગ્રાહકં ચ તર્કમન્તરેણ ભવતીતિ પઞ્ચાવયવોપપન્નત્વાદેવ પ્રમાણતર્કપ્રતિલમ્ભે સાધનોપાલમ્ભયોર્વ્યતિષઙ્ગજ્ઞાપનાયાવશ્યં સાધનોપાલમ્ભગ્રહણં તાવત્ કર્તવ્યમ્,
અન્યથૈકઃ સ્વસ્થાનસ્થિત એવ શબ્દસ્યાનિત્યત્વં પ્રતિ પઞ્ચાવયવોપપન્નં વાક્યં પ્રયુઙ્ક્તે,
અપરો ઽપિ તાદૃશઃ શબ્દનિત્યતા પ્રતિ તાદૃશમેવ વાક્યં પ્રયુઙ્ક્તે ઇતિ સો ઽપિ વાદઃ પ્રસજ્યેત ।
સાધનોપાલમ્ભવિશેષણાય ચ પ્રમાણતર્કગ્રહણં કૃતમિતિ ભાવઃ ।
પ્રયોજનાન્તરમ્
અન્વાચિનોતિ---અન્તરેણાપિ ચેતિ વાદઃ પઞ્ચાવયવોપપન્ન
ઇત્યેકઃ કલ્પઃ ।
પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભ
ઇતિ ચ દ્વિતીય ઇત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનાન્તરમન્વાચિનોતિ---છલજાતીતિ ।
વિનિગ્રહો જલ્પો મા વિજ્ઞાયિ ।
વાદગતનિગ્રહસ્થાનરહિતો મા વિજ્ઞાયિત્યર્થઃ ।
તદ્વિજ્ઞાને કીદૃશો ઽર્થો ભવતીત્યત આહ---છલજાતિનિગહસ્થાનેતિ ।
વાદગતો નિગ્રહો ન જલ્પે, જલ્પગતશ્ચ નિગ્રહો ન વાદ ઇતિ સ મા વિજ્ઞાયતિ ।
ઇષ્યતે હિ વાદગતો ઽપિ નિગ્રહો જલ્પે ।
સો ઽયમિષ્ટો ઽર્થો ગ્રન્થાધિક્યાત્ પ્રમાણતર્કગ્રહણાત્ લભ્યત
ઇત્યર્થઃ ॥
તદેવં સ્વાભિમતં વાદલક્ષણં વ્યાખ્યાય વાસુબન્ધવં લક્ષણ દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ---અપરે ત્વિતિ સ્વપક્ષસ્ય સિદ્ધિઃ પરપક્ષસ્ય ચાસિદ્ધિઃ,
તદર્થં વચનં વાદ ઇત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ---અત્ર ચેતિ ।
પ્રથમં હેતું વિભજતે---એતાવિતિ ।
પૂર્વઃ પક્ષો ઽયુક્તઃ, પક્ષ ઉત્તરસ્તુ યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
એકસ્ય વા શબ્દસ્ય ધર્મિનો ઽનેકનિત્યાનિત્યવિશેષણાભિસંબન્ધિનઃ પુરુષાભિસન્ધિભેદાત્ અનેકશબ્દાભિધાનમ્,
સ્વપરશબ્દાભિધાનમિત્યર્થઃ ।
એતદેવ ચિન્ત્યતે કિં તત્સ્વીકરણમિતિ ।
ન
તાવદ્ ભૂમિધનાદિષ્વિવ સ્વોચિતાસુ અર્થક્રિયાસુ યથેષ્ટવિનિયોગયોગ્યત્વં સ્વત્વમર્જનાપાદિતમનિત્યત્વાદિના પ્રતિજ્ઞાતે શબ્દાદૌ સંભવતીત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ---મમેતિ પ્રત્યયોત્પત્તિકારણત્ત્વં સ્વત્વમ્, અકારણત્વમ્
અસ્વત્વમિતિ ।
દૂષયતિ---નિર્દિષ્ટ ઇતિ ।
યથેષ્ટવિનિયોગયોગ્યત્વમેવ મમેતિ પ્રત્યયકારણત્વમ્, નાન્યત્ ।
ન ચૈતન્નિત્યત્વાદિના પ્રતિજ્ઞાતે શબ્દે ઽસ્તિ શાસ્ત્રકારસ્યેત્યર્થઃ ।
અપિ ચોપકારકત્વેન વ્યાપ્તં સત્વં ગોઘટાદિષુ તથા દર્શનાત્, પક્ષાત્ નિવર્તમાનમુપકારકત્વં સ્વત્વમપિ સ્વવ્પાપ્યં નિવર્તયતિ વૃક્ષત્વમિવ શિંશપાત્વમિત્યાહ---યચ્ચ યસ્યેતિ ।
દ્વિતીયં કલ્પમ્ આશઙ્કતે--સાધનીયેતિ ।
નિરાકરોતિ---અહો શબ્દાર્થેતિ ।
વિશેષ્યપદાત્ અનતિરિક્તાર્થં વિશેષણપદમિત્યર્થઃ ।
અપિ ચેદં વિશેષણપદં વિશેષ્યં સામાન્યતઃ પ્રસૃતં વિશેષે ઽવસ્થાપયતિ ન વા? અવસ્થાપયતીતિ ચેત્? ન સાધનીયમાત્રાર્થતા સ્વપક્ષશબ્દસ્ય, ન ચેદ્ વિશેષણં વ્યર્થમિત્યાહ---વ્યવચ્છેદાર્થં ચેદમિતિ ।
નનુ ચ વિશેષ્યશબ્દો વિશેષણયોગાત્
વિશેષે વર્તમાનો ઽપિ સામાન્યશબ્દ એવ,
તતશ્ચ શક્નોતિ સમાનમર્થં વક્તુમિતિ ચોદયતિ---સામાન્યશબ્દા અપીતિ ।
પરિહરતિ---ન તે સામાન્યશબ્દા ઇતિ ।
અપિ ચ સાધનીયઃ પક્ષ ઇતિ ।
વરુદ્ધોપદર્શનેન સ્ફુટા પ્રતીતિર્ભવતીતિ અયુક્તપ્રતિપાદનાર્થં યુક્તસ્યાપ્યુપન્યાસ ઇતિ ।
યદિ ન પક્ષેણ દૂષણં સંબધ્યતે કસ્તર્હિ તસ્ય વિષય ઇતિ શઙ્કતે---અથ દૂષણસ્યેતિ ।
ઉત્તરમ્---કસ્યચિદિતિ ।
ઉત્તરદોષઃ
જાત્યુદ્ભાવનમ્ ।
આક્ષિપ્યન્ત ઇત્યાક્ષેપાઃ ।
કે તે ભાવાઃ? અપ્રતિભાવિક્ષેપાદયઃ ।
નૈતે સ્વપરપક્ષાભ્યાં સંબધ્યન્તે નાપિ સ્થાપનયેતિ ।
ચોદયતિ---સત્યમિતિ ।
પરિહરતિ---ઉપયરિતેતિ ।
નર્તે પ્રયોજનાદિષ્ટં મુખ્યશબ્દાર્થલઙ્ઘનમ્
ઇતિ હિ ગાથા ભવતામિત્યર્થઃ ।
અપિ ચોપચારશ્ચેત્ ।
લક્ષણે તતો વરમેવં ક્રિયતાં લક્ષણં લાઘવાયેત્યાહ---યદિ ચેતિ ।
શઙ્કતે---અથેતિ ।
નિરાકરોતિ---સ્વરૂપત
ઇતિ ।
મુખ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ---સ્થાપનયાપીતિ ।
પરિહરતિ---ન દોષેતિ ।
નનુ ન દૂષણમાત્રં સંબધ્યતે, અસિદ્ધ્યર્થમિતિ ચ દૂષણમાત્રાભિધાનમ્,
તત્ કુતો વિશેષપ્રતિલમ્ભ ઇત્યત આહ---સામાન્યાભિધાને ઽપીતિ ।
તૃતીયં કલ્પં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ---સ્વપરશબ્દાવિતિ ।
એતદપિ ।
સૂત્રાન્તરવિરોધેન દૂષયતિ---ન યુક્ત મેતદપીતિ ।
તે સાધનદૂષણૈઃ સ્વપરશબ્દાઃ સંબધ્યન્તે
ઇતિ સૂત્રે હિ નિયમેવ સ્વપક્ષે સાધનં પરપક્ષે દૂષણમુક્તમ્, તથા ચોત્તરપક્ષે દૂષણીય
એવેતિ ઉત્તરપક્ષવાદિનાપિ દૂષણીયઃ ।
એવં પૂર્વપક્ષો ઽતિ સાધનીય એવેતિ, ઉત્તરપક્ષવાદિનો ઽપિ સાધનીયો ન દૂષણીયઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અપિ ચાયુક્તસ્ય પૂર્વપક્ષસ્ય સાધણં યુક્તસ્ય ચોત્તરપક્ષસ્ય દૂષણમિતિ વિપરીતપ્રસઙ્ગ
ઇત્યાહ---સ્વપક્ષશ્ચોત્તરપક્ષવાદિનઃ પૂર્વપક્ષાત્
અયુક્તપક્ષાત્ અન્યઃ યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
ન પદાર્થઃ
નાવયવાર્થઃ ।
એતેન સૂત્રાન્તરનિયમાભિધાનવ્યાઘાતેનેત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યાતા નિરાકાર્યત્વેન ।
ષષ્ઠં કલ્પં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ---એક એવાયમિતિ ।
દૂષયતિ---યુક્તમેતત્ એકસ્યાનેકં વિશેષણમ્ ॥
દ્વિતીયં હેતુમુપન્યસ્તં વ્યાખાતું સ્મારયતિ---સમાસેતિ ।
ન કેવલં વિશેષ્યાત્ પૃથક્ સ્વાર્થો વિશેષણં નાવધાર્યતે, અપિ ત્વન્યસ્માદપિ ન ભિદ્યતે ઇત્યાશયવાનાહ---ભેદાચ્ચેતિ ।
ચોદયતિ---અસત્યપિ ભેદ ઇતિ ।
ન કેવલં પત્યુર્વિશેષ્યાત્ સેના ન ભિદ્યતે ઽપિ તુ તતો ઽન્યેભ્યો ઽપિ હાસ્તિકાશ્વીયરથપદાતિભ્ય ઇતિ ।
એવં પાનકમપિ
ન કેવલં તદઙ્ગેભ્યો જીરકાદિભ્યઃ, અપિ ત્વન્યેભ્યો ઽપિ ફલસલિલાદિભ્ય ઇતિ ।
પરિહરતિ---તચ્ચ નેતિ ।
ઉક્તં નિસ્મૃત્ય શઙ્કતી---અથ મન્યસે સ્વાર્થ ઇતિ ।
ઉક્તસ્મારણેન નિરાકરોતિ---તન્નેતિ ।
એતેનૈવ ચ કર્મધારયબહુવ્રીહી
અપીત્યાહ---એતેનેતિ ।
અપિ ચ સ્વઃ પક્ષો યસ્ય સાધયિતુઃ સ તથોક્તઃ ।
તથા ચ સાધયિતૃવિષયં સ્માદિત્યાહ---સાધયિતૃવિષયં ચેતિ ॥
નનુ મા ભૂદ્
યથેષ્ટવિનિયોગયોગ્યાર્થતા સ્વશબ્દસ્ય,
સાધનીયાર્થતા તુ ભવિષ્યતિ, યથા ચ સમાસોપપત્તિરિતિ ચોદયતિ---નનુ ચેતિ ।
ષષ્ઠીસમાસપક્ષોક્તં દોષં સ્મારયતિ---ન સંભવતીતિ ।
અપિ ચ પક્ષાત્ સ્વપક્ષભેદે સૂત્રાન્તરવ્યાઘાતો ઽભેદે વા એતસ્ય વ્યાઘાત
ઇત્યાહ---વિરોધાચ્ચેતિ ॥
અપિ ચ વાક્યસમાસયોઃ સમાસો જ્યાયાન્ લાઘવાદિત્યાહ---આસ્તાં તાવદિતિ ।
ન હ્યં સમર્થઃ સમાસ ઇતિ ।
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યર્થમિત્યયં સમાસઃ સ્વપરપક્ષયોઃ પ્રત્યેકં ન સંબન્ધાર્થ ઇત્યર્થાત્ કસ્યચિત્ સિદ્ધિઃ કસ્યચિદસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---યદ્યસામર્થ્યાત્ ન સમાસઃ સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યર્થમિતિ ।
સમાસે ઽપિ તર્હિતિ ।
સ્વપક્ષપરપક્ષસિદ્ધ્યસિદ્ધ્યયર્થમિતિ સમાસે ઽપીત્યર્થઃ ॥
એકવચનબહુવચનપ્રસઙ્ગો ઽપિ નાસ્ત્યસામર્થ્યાદિતિ ચોદ્યસમાધાનાભ્યાં દર્શયતિ--- એકવચનેતિ ।

અનિત્યત્વે ઽપિ સમાસવિધેઃ સમાસ એવ વિગ્રહાત્ જ્યાયાનિતિ ચોદ્યસમાધાનાભ્યાં દર્શયતિ---અનિત્ય ઇતિ ।
ભવતુ ગોરવમેવમપિ કો દોષ ઇત્યત
આહ---અર્થઙ્ગત્યર્થં ચેતિ ।
લઘુનોપાયેનાશુસિદ્ધૌ ગુર્વભિધાનમનર્થકમ્ ।
યથાહુઃ,
અક્કે ચેન્મધુ વિન્દેત કિમર્થં પર્વતં વ્રજેત્ ।
ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય સંસિદ્ધૌ કો વિદ્વાન્ યત્નમાચરેત્ ॥
ઇતિ અતર્થકપ્રયોગશ્ચાનપેક્ષિતઃ શિષ્યૈરિતિ તેષામશાસનાત્ ન શાસ્ત્રં સ્યાત્, તદિદમ્ ઉક્તમ્---શાસ્ત્રત્વેનેતિ ॥
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યર્થમિત્યેતદપિ દૂષયતિ--સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યર્થમિત્યેતદપિ ન યુક્તમિતિ ।
તન્ન તાવદિતિ---તદિતિ તયોર્મધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
અધિકારણપ્રત્યાયનમિતિ પ્રાશ્નિકપ્રત્યાયનમિત્યર્થઃ ।
કુતો વ્યાહતમિત્યત આહ---યે ચૈતે ઇતિ ।
ચો યસ્માદર્થે,
અધિકરણે વર્તતે પક્ષસ્યેતિ વ્યાહતમિત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ---નાયમિતિ ।
સિદ્ધિર્જ્ઞાનં તસ્ય પક્ષો વિષયઃ, આશ્રયાસ્તુ પ્રાશ્નિકા ઇત્યર્થઃ ।
વિકલ્પ્ય દૂષયતિ---ન યુક્તમેતદિતિ ।
ન તાવત્ જ્ઞાનં પક્ષવિષયં પ્રાશ્નિકાધિકરણં ચેતિ બૌદ્ધરાદ્ધાન્તે સંભવતિ,
જ્ઞાનસ્યાનાધારત્વાત્
વિષયિવિષયભાવસ્ય ચાતાત્ત્વિકત્વાત્ ।
તસ્માદન્યા સિદ્ધિઃ ।
તત્રેદમુપતિષ્ઠતે---કિં તર્હીતિ ।
સિદ્ધિયોગાત્ સિદ્ધઃ પક્ષો ભવતિ ।
પ્રમાણયોગસ્ય સિદ્ધિઃ ।
સૈવાર્થસ્ય તથાતા ।
તસ્યાસ્તુ પ્રાશ્નિકાનાં પ્રતીતિર્ભવતિ ।
તસ્માત્ ન પ્રાશ્નિકપ્રતીતિઃ પક્ષસ્યાસિદ્ધિરિતિ વિરોધઃ ।
યસ્માત્ સો ઽર્થસ્તથા ભવતિ તસ્માત્ તથાભાવાદધિકરણપ્રત્યાયનં ભવતીતિ દ્વિતીયં કલ્પમાશઙ્કતે---અથાસિદ્ધ ઇતિ ।
યાવત્ પક્ષવિષયં સાધનં ન પ્રયુજ્યતે તાવદ્યદ્યધિકરણપ્રત્યાયનં તતઃ સાધનપ્રયોગાત્ પ્રાગધિકરણપ્રત્યાયનમસ્તીતિ વાદવૈયર્થં સાધનદૂષણપ્રયોગો ઽનર્થકઃ ।
દૂષણાન્તરમાહ---પક્ષસ્યેતિ ।
ન પ્રયોજનમન્તરેણેદાનીન્તનાનામસ્મદાદીનાં મુખ્યાર્થશબ્દસ્યાતિક્રમો ઽવાચકપદપ્રયોગેણ લભ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
યથાહુઃ,
અસ્માદાયત્તે શબ્દપ્રયોગ કિમિત્યવાયકં પ્રયોક્ષ્યામહે ઇતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
મઞ્ચસ્થાઃ ક્રોશન્તીતિ વક્તવ્યે વિનાપિ પ્રયોજનં મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીત્યુપચારો દૃષ્ટ ઇત્યત
આહ---અપિ તુ પ્રમાણાસંભવેનેતિ ।
પ્રમાણાસંભવેનાપિ ત્વિતિ યોજના ।
નન્વિહાપિ વિનાપિ પ્રયોજનં પ્રમાણાસંભવમાત્રેણોપચારો મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિવદ્ભવિષ્યતીત્યત આદ---લોકપ્રયુક્તેતિ લોકપ્રયુક્તશબ્દાર્થવત્ ।
ઉપચારો ઽપિ લૌકિકો ન પ્રયોજનાભાવેન શક્યો ઽપવદિતું ન લોકઃ પર્યનુયોજ્યો યતઃ ।
ઇદાનીન્તનસ્તુ અસ્મદાદિપ્રયોગઃ પ્રયોજનાભાવે ન શક્યઃ પર્યનુયોક્તુમિત્યાશયેનાહ---ન ચેદં લૌકિકમિતિ ॥
અપરે ત્વિતિ ।
ન દૂષણવિષયત્વમસિદ્ધિર્યેન ન પક્ષેણ સંબધ્યેત,
અપિ ત્વજ્ઞાનમ્ ।
તચ્ચ પક્ષવિષયમેવેતિ ન મુખ્યાર્થલઙ્ઘનમિત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ પૂર્વોક્તં પ્રસઙ્ગમાહ--તદ્ યદીતિ ।
તસ્માત્ પક્ષસ્યેતીચ્છતા સિદ્ધ્યસિદ્ધિજ્ઞાનાજ્ઞાને પક્ષધર્માવેવાભ્યુપગન્તવ્યે ।
યતઃ તયોઃ પક્ષધર્મત્વાત્ એતદ્ભવતિ સિદ્ધઃ પક્ષો ઽસિદ્ધશ્ચેતિ ।
અસ્તુ તર્હ્યેવમિત્યત
આહ---એવં સતીતિ ।
નૈવ દ્રષ્ટ્રાધારતા જ્ઞાનસ્ય વિષયતા ચ બૌદ્ધરાદ્ધાન્તે સંભવતીતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે અથ મા ભૂદિતિ ।
અસ્તિ ખલ્વાલયજ્ઞાનં યદુપાશ્રિત્ય ષડપિ પ્રવૃત્તિજ્ઞાનાનિ જાયન્તે ।
તસ્માદાલયપ્રત્યયો દ્રષ્ટા ।
તત્સ્થે એવ સિદ્ધ્યસિદ્ધી ।
ન પક્ષસ્ય તદ્વિષયત્વાત્ તસ્યાપીતિ ચેત્, કઃ પુનરયં વિષયભાવઃ?
તત્કારણત્વમિતિ ચેત્? ચક્ષુરાદીનામપિ જ્ઞાનકારણાનાં વિષયત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અસતશ્ચાકારણસ્ય
અવિષયત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
જ્ઞાનપ્રકાશ્યત્વં વિષયત્વમિતિ ચેત્---ન, જ્ઞાનેનાર્થે પ્રકાશાજનનાત્ તસ્માત્ જ્ઞાનસ્ય તદસમવાયિનઃ
તદવિષયસ્ય ચ દ્રષ્ટૃસ્થતૈવેતિ સિદ્ધમ્ ।
નિરાકરોતિ---તથાપીતિ ।
પુનઃ શઙ્કતે---અથ તથાતથાને ઇતિ પ્રમાણયોગ ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ---તથાપીતિ ।
તત્ત્વં જિજ્ઞાસુઃ પૃચ્છતિ---કે પુનરેતે ઇતિ ।
સુહૃદ્ભાવેનોત્તરમાહ---વસ્તુધર્માવિતિ ।
યદ્યપિ પ્રમાણયોગાયોગૌ પ્રમેયસ્ય ચ પ્રમાતુશ્ચ,
સાધનાસંબન્ધે કર્તૃત્વાનુપપત્તેઃ, તથાપિ પ્રમેયસ્ય પ્રાધાન્યાત્ તત્રૈવાભિધાનપ્રત્યયાવિતિ પ્રમેયધર્માવુચ્યેતે વ્યક્ત્યવ્યક્તી, ન તુ પ્રમાતૃધર્માવિતિ ।
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યર્થમિતિ અર્થશબ્દાનુપપત્તિઃ ।
કસ્માત્? વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
વિકલ્પમાહ---અર્થશબ્દઃ ખલ્વિતિ ।
ઇહ સૂત્રે ધનનિમિત્તાદિવચનતાર્થશબ્દસ્ય ન સંભવતીતિ ત્રયમવશિષ્યત ઇતિ ત્રેધા પ્રવર્તત ઇત્યુક્તમ્ ।
સાધનં સાધનાભાસો દૂષણં દૂષણાભાસ ઇતિ ચતુર્વિધં વાક્યમ્ ।
પ્રથમકલ્પમપાકરોતિ---તન્ન તાવદિતિ ।
તદિતિ તેષુ મધ્ય ઇત્યર્થઃ ॥
ગ્રન્થાન્તરે યુક્તાયુક્તત્વેન વિશેષણાત્ ચતુર્વિધવાક્યસંગ્રહાર્થો હ્યુદ્દેશે અર્થશબ્દો વ્યાખ્યાતઃ ।
ન ચ યુક્તાયુક્તત્વવિશેષણે ચતુર્વિધવાક્યસંગ્રહો ભવતિ સાધનાભાસસંબન્ધિનઃ પક્ષસ્ય યુક્તત્વાભાવાત્ દૂષણાભાસંબન્ધિનશ્ચ પ્રતિપક્ષસ્યાયુક્તત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
અથ ન સાધનાદિયોગો ઽપિ તુ સાધ્યધર્મ એવ સાધનાનપેક્ષો યુક્તાયુક્તત્વમિતિ શઙ્કતે---અથ પુનરિતિ ।
નિરાકરોતિ---તથાપીતિ ।
કુતો વ્યાઘાત
ઇત્યત આહ---ન હીતિ ।
યદિ પ્રત્યાયનં સિદ્ધિઃ પ્રતીતિઃ, તથાપિ સા પ્રત્યાય્યા ન સંભવતિ ।
અથ કરણમ્? તથાપિ કર્મ કરણં ન સંભવતીતિ વ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં કલ્પમાશઙ્ક્ય નિરાકરોતિ---અથ પ્રયોજન ઇતિ ।
પ્રયોજનં કાર્યમ્ ।
તન્ન કારણાભાસાદ્
ભવિતુમર્હતિ ।
ન હિ વહ્નિરિતિ ગૃહીતઃ ખદ્યોતો દહતિ પચતિ વેત્યર્થઃ ।
તૃતીયં કલ્પમાશઙ્ક્ય નિરાકરોતિ---અથાભિધેય
ઇતિ ।
ગ્રન્થકારઃ સૂત્રકારઃ ।
એવં ત્વિતિ ।
એવં સતિ સિદ્ધિશબ્દો ઽસિદ્ધિશબ્દશ્ચ વાદઃ સ્યાત્ ।
નનુ ધનનિમિત્તાદયઃ અપ્યર્થશબ્દવાચ્યાઃ સન્તિ,
તે કસ્માદિહ ન ગૃહ્યન્તે ઇત્યત
આહ---તત્ર સૂત્રે ।
ન ચાન્યો ઽર્થશબ્દસ્ય વિષયઃ સંભવતિ, ન હિ સિદ્ધિર્ધનં વા સ્વપરપક્ષયોઃ સાધનં વા નિવૃત્તિર્વા સંભવતીત્યર્થઃ ।
અપિ ચ વચનવિશેષણપક્ષે સ્વશાત્રવ્યાઘાત
ઇત્યાહ---સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યર્થં વચનં વાદ
ઇતિ બ્રુવાણેનેતિ ।
નૈયાયિકહેતુદૂષણં પૂર્વમિદં સૂત્રમ્
ઉત્તરમ્ ।
ઉપસંહરતિ---તદેવમિતિ ।
તન્ત્રં શાસ્ત્રમ્ ।
લોકં ચ બાધન્ત ઇતિ ।
અવાચકપદપ્રયોગાત્ સાધનદૂષણાભાસવાદિનશ્ચ વાદિત્વેન લોકસિદ્ધસ્યાવાદિત્વાપાદનાત્ સિદ્ધ્યસિદ્ધિશબ્દયોશ્ચ વાદત્વાપાદનાર્થત્વાદિત્યર્થઃ ॥
સૂત્રં દૂષયિત્વા વૃત્તિં દૂષયતિ---યથા ચેતિ ।
સ્વસ્ય પક્ષસ્યેતિ ।
સ્વસ્યાત્મીયસ્ય પક્ષસ્ય ।
ન હિ
પક્ષવ્યતિરેકેણં પક્ષાધારં સાધ્યં જ્ઞાનમન્યદ્ વા સિદ્ધિશબ્દાભિધેયં સંભવતિ, જ્ઞાનસ્ય પુરુષાધારતયા અનાધારતયા વા પક્ષાધારત્વાનુપપત્તેઃ, પક્ષસ્ય તુ ભવેત્ કેનચિત્ સંબન્ધેન યાદૃશતાદૃશેનેત્યર્થઃ ।
તે સાધનદૂષણૈઃ ઇત્યત્ર પૃથગુક્તે સાધનદૂષણે ।
યુક્તાયુક્તત્વાભ્યાં તે યુક્તાયુક્તત્વે ।
સાધનદૂષણૈરિતિ ।
ન હિ કર્મ કરણં ભવતીત્યર્થઃ ।

અપિ ચ યુક્તાયુક્તાર્થાભ્યામભેદે સાધનદૂષણપદમનર્થકં તે ઇત્યનેનૈવ યુક્તાયુક્તત્વાવમર્ષિણા ગતાર્થત્વાદિત્યાહ---યુક્તાયુક્તત્વશબ્દાભ્યાં ચેતિ ।
અથ ન પર્યાયતા, અપિ તુ સામાન્યવિશેષભાવઃ
યુક્તાયુક્તત્વે સામાન્યમ્, સાધનદૂષણે ચ વિશેષ ઇતિ શઙ્કતે---અથ મન્યસે ઇતિ ।
નિરાકરોતિ---ન પ્રથમેતિ ।
ઉભયવ્યભિચારે વિશેષણાવિશેષ્યભાવે કામચારાદુત્પલૈરિત્યુક્તમ્ ।
દ્વિતીયં કલ્પમાશઙ્ક્ય દૂષયતિ---યોગ ઇતિ ચેદિતિ ।
ન ખલુ યોગો નામ બૌદ્ધાનાં સાધ્યસાધનવૃત્તિર્દૂષ્યદૂષણવૃત્તિર્વા કશ્ચિદસ્તીત્યર્થઃ ।
અપિ ચ સાંવૃતો ઽપિ યોગઃ સાધ્યસાધનજ્ઞાનાધીનનિરૂપણતયા નાનિરૂપિતે સાધ્યે નિરૂપિતો ભવતિ, નિરૂપણં ચ નિર્ણય ઇતિ યોગનિરૂપણાત્ પ્રાક્ સાધ્યનિર્ણયાત્ કૃતં યોગનિરૂપણેન સાધ્યનિર્ણયાર્થેનેતિ ।
યુક્તાયુક્તત્વેન કરણેનાધિકરણપ્રત્યાયનમિતિ વ્યાઘાત
ઇત્યાહ---સાધનેનેતિ ।
ભવતિ જ્ઞાયતે ।
તૃતીયં કલ્પમાશઙ્ક્ય નિરાકરોતિ---અથ પદાર્થસ્યેતિ ।
યુક્તાયુક્તત્વેનાધિકરણપ્રત્યાયનમિતિ યુક્તાયુક્તત્વયોઃ કરણત્વં દર્શિતમ્ તત્ તથાત્વાતથાત્વપક્ષે ન સંભવતિ,
કર્મત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમ્---તે વ્યવચ્છેદ્યે પરિચ્છેદ્યે,
ન તુ વ્યવચ્છેદસ્ય પરિચ્છેદસ્ય સાધને ઇતિ ॥
અધિકરણપ્રત્યાયનમિતિ દૂષયતિ---અધિકરણેતિ ।
શાસ્ત્રસંબન્ધઃ પ્રયોજનેનેતિ ।
ચોદયતિ---પ્રાશ્નિકપ્રત્યાયનાદિતિ ।
કશ્ચિત્
ચોદકં પૃચ્છતિ---કિં કારણમ્?
તત્પ્રત્યાયનાદિતિ ।
ચોદકસ્યોત્તરમ્---પ્રતિવાદિ કિલેતિ ।
સિદ્ધાન્ત્યાહ---સન્તમપ્યર્થં ન પ્રતિપદ્યત
ઇતિ ।
ન ખલ્વાધ્યાત્મિકશક્તિસંપન્નઃ સમાહિતઃ સમગ્રે સાધનપ્રયોગે સતિ સન્તમર્થં ન પ્રતિપદ્યત ઇતિ સંભવતીત્યર્થઃ ।
તથાવિધેનાપિ ચેત્ પ્રતિપત્ત્રા સો ઽર્થો ઽન્યથા પ્રતિપન્નઃ, કથમસૌ તથા સિન્નત્યભિધીયતે ઇત્યાહ---કથં ચેતિ ।
શઙ્કતે---અથ જિગીષુતયા પ્રતિપદ્યમાનો ઽપીતિ ।
કામકારો ઽનુજ્ઞા ।
નિરાકરોતિ---તથાપીતિ ।
ન પ્રતિપદ્યતે પ્રતિપદ્યમાન
ઇતિ વ્યાહતમ્ ।
ન ચાયમુનજ્ઞાનિષેધો ન પ્રતિપદ્યતે ઇતિ વાદે વીતરાગકથાત્વેન જિગીષાયા અભાવાદિતિ ભાવઃ ।
યચ્ચ પ્રાશ્નિકપ્રત્યાયનાદિતિ ।
અન્યદીયેન કરણેનાન્યઃ પ્રતિપદ્યત ઇતિ સુભાષિતમ્ ।
અન્યવિષયસ્યેતિ અન્યાશ્રિતસ્યેત્યર્થઃ ।
ન ચાયં નિયમ ઇતિ ।
ન વાદે પ્રાશ્નિકાનામુપાદાનમ્,
દૈવાગતાનાં તુ ન વર્જનમિત્યર્થઃ ।
વાદસ્ય જલ્પવિતણ્ડાભ્યામભેદમ્ અભિપ્રેત્ય ચોદયતિ---યદા તુ નાયમિતિ ।
આશયસ્થિતમર્થમનભ્યુપગચ્છન્ પરિહરતિ---સત્યમિતિ ।
સ્વાભિપ્રાયં દર્શયતિ--ન ત્રૈવિધ્યેતિ ।
દૂષયતિ--ન ભવદ્ભિરેવ પ્રતિષેધાદિતિ ।
ત્રૈવિધ્યાનભ્યુપગમાદિતિ દૂષયતિ--યદપીતિ ॥
યચ્ચોક્તં વૃત્તૌ પક્ષસિદ્ધિવિષયમ્, એતદપિ દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ--યચ્ચોક્તમિતિ ।
ન કામતઃ વિના પ્રયોજનમિતિ ।
વિનાપિ પ્રયોજનં પ્રમાણાસંભવેનાપીતિ યોજના ।
સૂત્રોક્તં દૂષણં વૃત્તૌ આહ---તદર્થં વચનં સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યર્થમિત્યર્થઃ ।
અધિકરણં દૂષયતિ---અધિકરણમિતિ ।
ન હિ વાદે પ્રાશ્નિકાધારમિતિ ।
પ્રાશ્નિકા એવ તાવદ્ વાદે ન સન્તિ, અભ્યુપેત્ય
ઉક્તમિતિ ।
શઙ્કતે--પ્રત્યાયનાધારત્વાદિતિ ।
સિદ્ધિઃ પ્રત્યાયનં તદાધારાઃ પ્રાશ્નિકા ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ--નેતિ ।
શઙ્કતે--તસ્મિન્નિતિ ।
દૈવમિલિતે પ્રાશ્નિકે સતીત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ---નેતિ ।
ન હિ દૈવમિલિતં કારણમ્, મા ભૂદ્ ગર્દભો ઽપિ ધૂમસ્ય કારણમિતિ ભાવઃ ।
ચોદયતિ, યદિ પ્રાશ્નિકા ન સન્તિ તદ્વાદ ઇતિ ।
તયોર્વાદિપ્રતિવાદિનોર્વાદસ્ય પરીક્ષા કા કસ્ય ચ તયોર્વાદસ્ય ક્વ ચ, અસૌ પરીક્ષા પ્રાશ્નિકાભાવે હિ વાદતત્પરીક્ષાતદધિકરણાનામજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---સાધનેતિ ।
વીતરાગૌ હિ વાદિપ્રતિવાદિનાવેવ વાદસ્વરૂપજ્ઞાનં ચ તત્પરીક્ષાં ચ કર્તું શક્નુતઃ,
તત્ કિમત્ર પ્રાશ્નિકૈઃ? સાધનપ્રયોગઃ પક્ષવિષયઃ, દૂષણપ્રયોગઃ સ્થાપનાવિષયઃ ઇતિ વાદસ્વરૂપમ્ ।
સાધનદૂષણતદાભાસાનાં પરિતો જ્ઞાનં પરીક્ષા ।
તદર્થં પરીક્ષાર્થં તસ્મિન્ વાદે ઽધિકારો વીતરાગયોરેવ વાદિપ્રતિવાદિનોઃ ।
તદિદં ક્વેતિ વિપ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ ।
તસ્માત્ સપ્તમ્યર્થો ઽધિકરણાર્થઃ પરાભિમતઃ પ્રાશ્નિક ઇતિ યાવત્ ।
સ નાસ્તિ વાદિપ્રતિવાદિનોરેવ વીતરાગયોઃ કથાસમાપ્તેરિત્યર્થઃ ॥
યદપિ વૃત્તૌ ચોદિતં યદિ સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યર્થં વચનં વાદઃ, તતઃ પ્રાશ્નિકપ્રતિવાદિનોઃ પ્રિયાપ્રિયવચસિ રથ્યાવાદે પ્રસઙ્ગ ઇતિ તદપ્યતિનિર્બીજમિત્યાહ---યદપીતિ ।
ન હિ પ્રિયાપ્રિયવચસઃ સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ વા સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યર્થતા, નાપિ સાધનદૂષણયુક્તાયુક્તત્વવિશેષણસંબન્ધઃ
તસ્માદેવંવાદી નોત્તરાર્હઃ ।
ન હ્યુન્મત્તાય
કશ્ચિદનુન્મત્ત
ઉત્તરમાહ, બ્રુવાણો વા સો ઽપ્યુન્મત્તઃ સ્યાત્ ।
તદિદમુક્તમ્---દત્તઃ સ્વહસ્ત ઇતિ ।
પૂર્વં સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યર્થમિતિ, અપરં યુક્તાયુક્તત્વમિતિ,
ઉભયોરપ્યનેન ચોદ્યેનાસંબન્ધાત્ ।
યદિ ત્વવશ્યમ્ ઉત્તરં વાચ્યમ્, તતો વરમેવં વક્તવ્યમિત્યાહ---યદિ ત્વિતિ ।
સેયં સૂક્ષ્મેક્ષિકા પરૈરિહ કૃતેતિ તદનુબન્ધેન વાર્ત્તિકકૃતાપિ કૃતેતિ

ન્ય્સ્_1,2.2: યથોક્તોપપન્નઃ છલજાતિનિગ્રહસ્થાનસાધનોપાલમ્ભઃ જલ્પઃ ॥
ઉદ્દેશક્રમાનુરોધેન વાદલક્ષણાનન્તરં જલ્પં લક્ષયતિ---યથો---લ્પઃ