ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

ન્ય્સ્_1,1.24: યમર્થમધિકૃત્ય પ્રવર્તતે તત્પ્રયોજનમ્ ॥
ઉદ્દેશક્રમપ્રાપ્તસ્ય પ્રયોજનસ્ય લક્ષણમ્---યમ---નમ્

અત્રાર્થશબ્દો ગૌણમુખ્યપ્રયોજનાવરોધાર્થઃ ।
તત્ર મુખ્યં સુખદુઃખાપિતપરિહારૌ, ગૌણં તુ તત્સાધનમ્ ।
અત્ર ભાષ્યં---યમર્થમ્ ઇત્યાદિ ।
અત્રાધિકૃત્યેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---વ્યવસાય નિનિશ્ચિત્યેત્યર્થઃ ।
સમાધનૌ ચ સુખદુઃખાપ્તિપરિહારાવર્થઃ ।
ન ચ સુખદુઃખપ્રાપ્તિપરિહારૌ સ્વરૂપેણ પ્રવૃત્તિ નિવૃત્તિગોચરાવિતિ તદુપાયપ્રવૃત્ત્યૈવ ચેતનપ્રવૃત્તિગોચરાવિતિ દર્શયતિ---તદાપ્તિહાનોપાયમનુતિષ્ઠતીતિ ।
પ્રવૃત્તિહેતુત્વાદિતિ ।
યદ્યપિ સુખદુઃખાપ્તિહાને તદુપાયાશ્ચ સન્તિ, તથાપિ સામાન્યેન જ્ઞાયમાનાનીચ્છાદ્યુપહારમુખેન પ્રવૃત્તિહેતવઃ ।
નનુ સૂત્રે ઽધિકૃત્યેત્યસ્તિ, ભાષ્યે ચ વ્યવસાયેતિ, તત્ કુતો ન વિરોધ ઇત્યત આહ---વ્યવસાયો ઽર્થસ્યાધિકાર ઇત્યાદિ ।
તદેતદ્ વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---યમર્થમધિકૃત્યેતિ, વ્યવસાયેતિ ।
પૃચ્છતિ---કસ્યેતિ સુખદઃખાપ્તિપરિહારયોર્વ્યવસાયસ્તત્રૈવ પ્રવર્તયેત્ ।
ન ચાનયોઃ પ્રવૃત્તિયોગ્યતા ।
ન ચાન્યનિશ્ચયો ઽન્યત્ર પ્રવર્તયતિ, અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---સુખદુઃખસાધનાનામિતિ ।
તતશ્ચ પ્રતીતિપ્રવૃત્ત્યોઃ સંપ્રતિપત્તિરિત્યર્થઃ ।
સર્વવ્યાપિતામસ્ય દર્શયતિ---અનેન પ્રયોજનેનેતિ ।
વિતણ્ડાયા અપિ પ્રયોજનમુક્તં પ્રથમસૂત્રે ।
ચોદ્યમાનસ્ય પ્રવર્ત્તમાનસ્યેત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---યદીતિ ।
લોક્યતે ઽનેનેતિ લોકઃ પ્રમાણમ્ ।
તદન્વિતઃ તદુત્પન્નઃ ।
ન ચ પ્રમાણમીદૃશમ્, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
નિરારકરોતિ---અતિદોષો ઽયમિતિ ।
યથા ચ પ્રમાણસ્ય પ્રમાણોપપન્નતા ન ચાનવસ્થા, તથા દ્વિતીયે નિવેદયિષ્યતે ।
ન ચ પ્રસિદ્ધતરતયા ન પ્રયોજનં લક્ષણીયમ્ ઇતિ યુક્તમ્, કથમસ્ય પ્રયુક્તૌ સાધનત્વમ્, ક્વ ચ પ્રયોજયતિ, કથં ચ વ્યાપકમિતિ સર્વસ્ય પરીક્ષકપ્રવેદનીયત્વાત્ ।
અથાન્ય ઇતિ ।
અપ્રામાણિકો લૌકિક ઇતિ ।
યથા વટે વટે વૈશ્રવણઃ
ઇતિ ।
નિરાકરોતિ---તન્ન બુધ્યામહ ઇતિ ।
પ્રયોજનસ્ય પ્રામાણિકત્વાદિત્યર્થઃ ।
યદપ્યુક્તં ન્યાયસ્યાઙ્ગં પ્રયોજનં ન ભવતિ, તસ્માત્ ન વક્તવ્યમિતિ, તન્ન યુક્તમ્ ।
યા ખલુ નિષ્પ્રયોજનેતિ ન બ્રૂમઃ પ્રયોજનં ન્યાયસ્યાઙ્ગમિત્યપિ, મુખ્યં પ્રયોજનમેવ હિ તન્ન સ્યાદ્ યદૃતે પુરુષાદન્યાર્થમિતિ ।
પ્રયોજનવાંસ્તુ ન્યાયો નિષ્પ્રયોજનાં તદ્ગતાં ચિન્તામઙ્ગી કરોતિ, ફલવત્સન્નિધાવફલં તદઙ્ગમિતિ ન્યાયાત્ ।
તસ્માદનઙ્ગમપિ પ્રયોજનં પરીક્ષાયા મૂલં સ્વર્ગ ઇવ સેતિકર્તવ્યતાકસ્ય યાગાદ્યનુષ્ઠાનસ્યેતિ સિદ્ધમ્

ન્ય્સ્_1,1.25: લૌકિકપરીક્ષદાણાં યસ્મિન્ન્ અર્થે બુદ્ધિસામ્યં સ દૃષ્ટાન્તઃ ॥
ક્રમપ્રાપ્તં દૃષ્ટાન્તં લક્ષયતિ---લૌકિ---ન્તઃ

દૃષ્ટાન્ત ઇતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ, શેષં લક્ષણમ્ ।
સાધ્યસાધર્મ્યાત્ તદ્ધર્મભાવિત્વેનાર્યતે તથા સાધ્યવૈધર્મ્યાદતદ્ધર્મભાવિત્વેનાર્યતે યઃ સો ઽર્થસ્તસ્મિન્ ।
તથા ચ નાતિવ્યાપ્તિઃ ।
ઉદાહરણસૂત્રાચ્ચેદૃશવિશેષપ્રતિલમ્ભઃ ।
લોકસામાન્યમ્ કિં તદિત્યત આહ---નૈસર્ગિકમિતિ ।
શાસ્ત્રપરિશીલનલબ્ધજન્મા બુદ્ધ્યતિશયો વૈનયિકઃ ।
તદ્રહિતા લૌકિકાઃ પ્રતિપાદ્યા ઇતિ તાવત્ ।
તદ્વિપરીતાઃ તદુભયંસપન્નાશ્ચ પરીક્ષકાઃ પ્રતિપાદકા ઇતિ યાવત્ કથાબહુત્વાચ્ચ બહુવયનમ્ ।
તદનેન વાદિપ્રતિવાદિનૌ દર્શિતૌ, તયોર્બુદ્ધિસામ્યં વ્યાચષ્ટે---યથા યમર્થમિતિ ।
લક્ષણપ્રયોજનમાહ---દૃષ્ટાન્તવિરોધેનેતિ ।
દૃષ્ટાન્તસ્ય વિરોધો વિરુદ્ધત્વં સાધ્યવિકલત્વાદિ ।
પ્રતિપક્ષા ઇતિ પ્રતિપક્ષાસાધનાનિ ।
સમાધિઃ અભૂતદોશારોપસ્ય પ્રતિષેધઃ ।
લક્ષિતશ્ચ દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણલક્ષણાય કલ્પતે ઘટતે ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
અત્ર વાર્ત્તિકકારો લૌકિકપરીક્ષકસ્વરૂપમવિવક્ષિતમિતિ મન્વાન આહ---બુદ્ધિસામ્યેતિ ।
અવિવક્ષાયાઃ પ્રયોજનમન્વયવ્યતિરેકાભ્યામાહ---એવં ચેતિ ।
પરેષા દૃષ્ટાન્તલક્ષણક્ષેપમુપન્યસ્ય દૂષયતિ---સો ઽયં દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ।
દૃષ્ટાન્તસ્ય પ્રયોજનમાહ---દૃષ્ટાન્તઃ સારૂપ્યવ્યુત્પત્ત્યર્થઃ ।
યથા આક્ષેપ્ત્રોક્તં તત્તદક્ષરમનૂદ્ય દૂષયતિ---અસિદ્ધસાધનાર્થો વેતિ ।
ન ખલ્વસિદ્ધઃ સાધ્યેન સાધનસ્યાવિનાભાવો દૃષ્ટાન્તેન સાધ્યતે ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_1,1.26: તન્ત્રાધિકરણાભ્યુપગસંસસ્થિતિઃ સિદ્ધાન્તઃ ॥
અત્ર ભાષ્યકારઃ સિદ્ધાન્તસામાન્યલક્ષણમપઠિત્વૈવ તાત્પર્યં વ્યાચષ્ટે---અથ સિદ્ધાન્તઃ ઇત્યાદિના ।
તત્ર ઇદમિત્થંભૂતમિતિ વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---ઇદમિતિ સામાન્યત ઇતિ ।
ભાષ્યે ચ સંસ્થિતિરિત્થંભાવવ્યસ્થેતિ સામાન્યોપક્રમસ્ય અભ્યુપગમસ્ય પ્રમાણતો વિશેષપર્યન્તતાપરિસમાપ્તિઃ સંસ્થિતિરિત્યર્થઃ ।
અત્રૈવાર્થે સૂત્રમ્ ઇત્યાહ વાર્ત્તિકકારઃ---અસ્યાર્થસ્યેતિ ॥
તન્ત્રા---ન્તઃ

સૂત્રાર્થમાક્ષિપતિ---કિં પુનરિતિ ।
લક્ષણાર્થ ચેતિ ।
સામાન્યલક્ષણાર્થમ્, ન ખલુ સામાન્યલક્ષણમન્તરેણ શક્યો વિભાગ ઇત્યુક્તમ્

ન્ય્સ્_1,1.27: સર્વતન્ત્રપ્રતિતન્ત્રાધિકરણાભ્યુપગમસંસ્થિત્યર્થાન્તરભાવાત્ ॥
સમાધત્તે---નાનાર્ષમિતિ ।
લક્ષણાર્થત્વં સામાન્યલક્ષણાર્થત્વમ્ ।
તન્ત્ર્યન્તે વ્યુત્પાદ્યન્તે પ્રમેયાણ્યનેનેતિ તન્ત્રં પ્રમાણમ્ ।
તદેવાધિકરણમ્ આશ્રયો જ્ઞાપકત્વેન યેષામર્થાનાં તે તથોક્તાઃ ।
અશાસ્ત્રિતઃ અપ્રમાણિક ઇત્યર્થઃ ।
આભિમાનિકં ચ પ્રામાણિકત્વમ્, તેન સિદ્ધાન્તભેદિનામર્થાનાં સર્વેષાં ન પ્રામાણિકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તદેવં ભાષ્યકારેણ વ્યાખ્યાય સામાન્યલક્ષણં પઠિતમ્ ।
એવં વ્યાખ્યાનપૂર્વકમેવ વિભાગસૂત્રં પઠતિ---તન્ત્રાર્થસંસ્થિતિરિતિ ।
તન્ત્રગ્રહનેન ચ સર્વતન્ત્રપ્રતિતન્ત્રયોરુપાદાનમ્ ।
ઉભયોરપિ તન્ત્રત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમ્---તન્ત્રભેદાત્ ત્વિતિ ।
અનવધારિતાર્થપરિગ્રહ ઇતિ ।
સાક્ષાચ્છાસ્ત્રે નોપાત્તો યથા મનસ ઇન્દ્રિયભાવ ઇતિ

ન્ય્સ્_1,1.28: સર્વતન્ત્રાવિરુદ્ધસ્તન્ત્રે ઽધિકૃતો ઽર્થઃ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ ॥
સર્વ---ન્તઃ

યદ્યપિ ઘ્રાણાદિષુ ભૌતિકત્વાભૌતિકત્વાદયો વિપ્રતિપત્તયઃ, તથાપિ ઇન્દ્રિયત્વે નાસ્તિ વિપ્રતિપત્તિરિતિ ।
તદેતદ્ વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---સર્વેષામિતિ ।
અત્ર ચોદયતિ---ન દૃષ્ટાન્તાદિતિ ।
પરિહરતિ---ભિદ્યત ઇતિ ।
ન ચૈવં સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ, તસ્ય સર્વૈરેવ નિશ્ચિતત્વાદિતિ, અનુમાનાગમયોરિતિ ।
સંબન્ધગ્રહણાશ્રયાવનુમાનાગમૌ, યત્ર ચ સંબન્ધગ્રહઃ સ દૃષ્ટાન્ત ઇત્યર્થઃ

સમાનતન્ત્રસિદ્ધઃ પરતન્ત્રાસિદ્ધઃ પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ

ન્ય્સ્_1,1.29: સમાનતન્ત્રસિદ્ધઃ પરતન્ત્રાસિદ્ધઃ પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ ॥
સમા---ન્તઃ

સમાનશબ્દ એકપર્યાયઃ ।
નૈયાયિકાનાં હિ સમાનં તન્ત્રં ન્યાયશાસ્ત્રમ્, પરતન્ત્રં ચ સાંખ્યાદિશાસ્ત્રમ્ ।
ચેતના આત્મનઃ નિરતિશયા અપરિણામિનો ન કેનચિદ્ ધર્મેણોપજનાપાયધર્મેણ યુજ્યન્તે ।
પ્રાકૃતેષુ ચ દેહાદિષુ તત્કારણેષુ મહદહઙ્કારપઞ્ચતન્માત્રભૂતસૂક્ષ્મેષુ વિશેષો ઽતિશય ઇત્યર્થઃ ।
તદેતત્ સૂત્રં વાર્ત્તિકકૃદ્ વ્યાચષ્ટે---સામાન્યેનેતિ ।
યોગાનામ્ એવ, સાંખ્યાનામ્ એવેતિ નિયમઃ

ન્ય્સ્_1,1.30: યત્સિદ્ધાવ્ અન્યપ્રકરણસિદ્ધિઃ સઃ અધિકરણસિદ્ધાન્તઃ ॥
યત્---ન્તઃ

યસ્યાર્થસ્ય સાધ્યસ્ય વા હેતોર્વા સિદ્ધૌ ઇતિ વિષયસપ્તમી, ન તુ નિમિત્તસપ્તમી, દ્વયોર્જ્ઞાયમાનયોર્નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવાયોગાત્ ।
તેન યસ્મિન્નર્થે જ્ઞાયમાને તદનુષઙ્ગિણો ઽર્થાસ્તદન્તર્ભાવિનો ગમ્યન્તે, સો ઽર્થઃ સાક્ષાદધિક્રિયમાણસ્તદનુષઙ્ગિણાં ચાધારઃ તદાશ્રયત્વાત્ તત્સિદ્ધેઃ, સ પક્ષો વા ભવતુ હેતુર્વા અનેન રૂપેણ અધિકરણસિદ્ધાન્તઃ ।
પક્ષસ્તાવદ્ યથા વિવાદાધ્યાસિતમુપલબ્ધિમત્કારણમુત્પત્તિમત્ત્વાદ્ તસ્ત્રાદિવદિતિ ।
અત્ર હિ પૃથિવ્યાદિગતેનોત્પત્તિમત્તેન ઉપલબ્ધિમત્પૂર્વકત્વં તદ્ગતં સાધ્યમાનં સ્વસિદ્ધ્યન્તર્ગતાનુષઙ્ગિસર્વજ્ઞત્વાદ્યુપેતમેવ સિધ્યતિ, નાન્યથેહોપલબ્ધિમત્પૂર્વકત્વસ્ય સિદ્ધિરિતિ ।
ભાષ્યે હેતુપ્રતિસન્ધાનં સિધ્યત્ અનુષઙ્ગ્યર્થાન્તરાન્વિતં સિધ્યતીત્પુદાહ્લતમ્ ।
તદેતત્સર્વાવરોધાર્થં વાર્ત્તિકકૃદ્ આહ---વાક્યાર્થેતિ ।
હેતુરીદૃશઃ પક્ષશ્ચ વાક્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વો ઽર્થો યઃ સાક્ષાદ્ધિકૃતઃ તસ્ય સિદ્ધાવન્તર્ગત ઇતિ ભાષ્યાર્થઃ

ન્ય્સ્_1,1.31: અપરીક્ષિતાભ્યુપગમાત્ તદ્વિશેષપરીક્ષણમભ્યુપગસિદ્ધાન્તઃ ॥
અથાભ્યુપગમસિદ્ધાન્તસૂત્રમ્---અપ-ન્તઃ

તદ્ વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---અપરીક્ષિતો ઽસૂત્રિત ઇતિ, સૂત્રિતસ્ય પ્રાયેણ પરીક્ષાસંબન્ધાત્, મનસો હીન્દ્રિત્વેનાસૂત્રિતસ્યાપિ ઇન્દ્રિયત્વાભ્યુપગમઃ પ્રમાણાધિકરણો યતઃ, તસ્માદયમભ્યુપગમસિદ્ધાન્તઃ ।
સૂત્રં ચૈવં ચોજનીયમ્, અસૂત્રિતાભ્યુપગમાત્ હેતોર્યતસ્તદ્વિશેષપરીક્ષણં ક્રિયતે, તસ્માદ્ વિશેષપરીક્ષણાત્ જ્ઞાયતે અસૂત્રિતમપ્યભ્યુપગતં સૂત્રકારેણ ।
સો ઽયમસ્યાભ્યુપગમો ઽભ્યુપગમસિદ્ધાન્ત ઇતિ ॥
એવં સ્વમતેન સૂત્રં વ્યાખ્યાય ભાષ્યકારવ્યાખ્યાનં દૂષયતિ---શાસ્ત્રાનભ્યુપગત ઇતિ ।
પ્રમાણીકૃતેન શાસ્ત્રેણાનનુજ્ઞાતઃ પ્રમાણાનધીન ઇત્યર્થઃ ।
પ્રમાણતાન્ત્રાભ્યુપગમસંસ્થિતિરિતિ હિ સિદ્ધાન્તસામાન્યલક્ષણમ્, ન ચ પ્રમાણાનધીનાભ્યુપગમસ્તદન્વેતીતિ નાયમીદૃશો ઽભ્યુપગમસિદ્ધાન્તો ભવિતુમર્હતીતિ હૃદિ નિધાયાયુક્તાપિ દર્શિતા ।
અજ્ઞં પ્રત્યસદાચારત્વાત્ પ્રમાણિકં ચ પુરુષં પ્રત્યશક્યત્વાત્ બુદ્ધિમતો ઽવજ્ઞાનસ્યાયુક્તત્વાત્ અશક્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
સર્વ એવાયં પક્ષ ઇતિ ।
સર્વતન્ત્રપ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તૌ તાવત્ સાક્ષાદભ્યુપગમ્યમાનૌ સ્વમુખેનૈવ પક્ષતયાભિધીયેતે ।
અધિકરણાભ્યુપગમૌ ચ સાક્ષાત્ અનભ્યુપગમ્યમાનાવપ્યર્થાદભ્યુપગન્તવ્યાવિતિ અર્થાપત્ત્યા પક્ષાવિત્યર્થઃ ।
નનુ યદ્યુપપન્નઃ પ્રમાણતયા અભ્યુપગમઃ સિદ્ધાન્તઃ, તર્હિ સિદ્ધાન્તભેદિનામર્થાનાં પ્રામાણિકત્વેન વિરુદ્ધધર્મસમાલિઙ્ગિતા ભાવાઃ પ્રસજ્યેરન્નિત્યત આહ---તત્પ્રત્યયાત્ ।
તસ્ય પ્રમાણોપપન્નકર્મત્વસ્ય પ્રત્યયાદભિમાનાદિત્યર્થઃ ।
પક્ષ ઇતિ ।
પચિ વ્યક્તીકરણે ઇત્યસ્માદ્ વ્યુત્પન્નમ્ ।
કર્મતયા વ્યજ્યમાનતયા વા ઉપાદાનં સ્વાર્થસ્ય પક્ષ ઇતિ પદમ્ ।
ઉપાદીયતે ઽનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા ।
ક્રિયાસાધન ઇતિ પ્રધાનક્રિયાસાધને ।
ક્રિયાવિશેષયુક્ત ઇતિ અવાન્તરવ્યાપારયુક્તે તેન હિ પ્રધાનક્રિયાયાં કારકાણાં વૈચિત્ર્યં ભવતીતિ ।
યશ્ચાસૌ ન્યાયસ્યાભ્યુપગમ ઇતિ ।
યાવદભ્યુપગતં ન્યાય્યસ્ય સાધનં ન્યાય ઇતિ, તાવભ્યુપગતં ભવતિ પ્રમેયસાધનં પ્રમાણમિતિ ।
ન ચ ધર્મિણિ અનભ્યુપગતે તદાશ્રયો ઽભ્યુપગતો ભવતિ ।
તસ્માદુભયથાપિ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તાનપહ્નવ ઇત્યર્થઃ ।
અથ સંગ્રહઃ પક્ષશબ્દેનેતિ, યથા દણ્ડિશબ્દેન દણ્ડસંબન્ધોપહિતસીમાનઃ સમાનાસમાનજાતીયાઃ સર્વે સંગૃહ્યન્તે, તથા પક્ષશબ્દેનાપીત્યર્થઃ અયં તુ કલ્પઃ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તાવ્યાપકત્વકથનેનૈવાર્થાદપાકૃત ઇતિ ન પૃથક્ નિરાકૃતઃ ।
પક્ષશબ્દો હિ વ્યજ્યમાનત્વોપાધિનિબન્ધનપ્રવૃત્તિઃ, ન ચ વ્યજ્યમાનત્વમસ્તિ નિસર્ગવ્યક્તે સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્ત ઇતિ ભાવ ।
વાક્યાર્થપ્રતિપત્તાવિતિ ।
પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્તે ઇતિ વાક્યસ્ય દિવાભોજનનિષેધો ઽર્થઃ ।
તસ્માત્ તદ્વિપરીતરાત્રિભોજનવિધિરર્થાપત્તિર્લોકસિદ્ધા ।
સા ચ ન યથા પ્રમાણાન્તરુલં તથા દ્વિતીયે નિવેદયિષ્યતે ।
તદનેન પ્રબન્ધેન ભદન્તદિગ્નાગોદિતાનિ દૂષણાનિ નિરાકૃતાનિ

ન્ય્સ્_1,1.32: પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનાન્યવયવાઃ ॥
પ્રતિ---વાઃ

વાર્ત્તિકકારઃ સૂત્રતાત્પર્યમાહ---અવયવાનામિતિ ।
નન્વવયવસામાન્યલક્ષણમ્ અન્તરેણાશક્યો વિભાગોદ્દેશઃ, તદ્વિશેષલક્ષણં ચ ।
ન ચેદં સામાન્યલક્ષણં વિભાગપરત્વાદિત્યત આહ---સૂત્રમ્, વિભાગપરમપ્યેતદર્થાદવયવસામાન્ય લક્ષણં સૂચયતીતિ સૂત્રમ્ ।
અન્યપરાદપિ વાક્યાત્ પ્રતીયમાનો ઽર્થો ઽપેક્ષિત સ્વીક્રિયત એવેતિ શાબ્દાઃ ।
તત્રાવયવપદાદેવ સામાન્યલક્ષણમવગમ્યતે ।
અવયવત્વેનૈકવાક્યતા દર્શિતા ।
સા ચ પદાનાં પરસ્પરમસંપ્રત્યાયિતાપેક્ષિતસંબન્ધયોગ્યાર્થપ્રત્યયેન ભવતિ ।
તસ્માત્ તથાવિધાર્થપ્રત્યાયનમેવ પ્રતિજ્ઞાદીનામવયવસામાન્યલક્ષણં સિદ્ધમિતિ સૂત્રમિત્યનેન દર્શિતં વાર્ત્તિકકૃતા ઇતિ ।
વિભાગોદ્દેશતાત્પર્યમાહ---વિભાગેતિ ।
ત્ર્યવયવગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણાર્થમ્, દ્વ્યવયવમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત્ર ભાષ્યં તત્રાપ્રતીયમાન ઇતિ ।
સામાન્યેનાવગતધર્મિણિ વિશેષણાગ્નિમત્ત્વાદિના સન્દિગ્ધે, અગ્નિમત્ત્વાદિતત્ત્વાવધારણં પ્રત્યયઃ ।
તસ્યાર્થઃ પ્રયોજનં હાનોપાદાનોપેક્ષબુદ્ધયઃ ।
તસ્ય પ્રવર્ત્તિકા ઉત્પાદિકા જિજ્ઞાસા પ્રત્યયસાધનાનુસરણદ્વારેણ પ્રત્યાસત્તિઃ સંશયતત્ત્વજ્ઞાનયોર્વિશેષગતા ન તુ સ્વરૂપગતા, સંશયાનન્તરયા જિજ્ઞાસયા સંશયસ્ય વ્યવધાનાત્ ।
શક્યં પ્રમેયમ્ ।
તસ્મિન્ પ્રાપ્તિઃ શક્તતા પ્રમાણાનાં પ્રમાતુશ્ચ ।
સા ચ સ્વરૂપસહકારિભ્યાં દ્વેધા ।
તામિમાં ભાષ્યકારો ઽનયા વચોભઙ્ગ્યા દર્શયતિ---પ્રકાતઃ પ્રમાણાનીતિ ।
પ્રતિજ્ઞાદિવદિતિ ।
વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાઃ ।
પ્રતિપક્ષેપવર્ણનમિતિ ।
યદિ શબ્દો નિત્યઃ સ્યાત્, ન સ્યાત્ કૃતક ઇતિ અનિત્યત્વસ્ય નિત્યત્વં પ્રતિપક્ષઃ ।
તસ્મિન્ હેત્વભાવોપવર્ણનં ન ચાયમકૃતક ઇતિ ।
તદુપવર્ણનપ્રતિષેધે સતિ તત્ત્વજ્ઞાનાભ્યનુજ્ઞાનાર્થમ્ ।
તત્ત્વં જ્ઞાયતે ઽનેનેતિ તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ।
તદભ્યનુજ્ઞાનાર્થં સંશયવ્યુદાસઃ તર્કાપરનામા ।
વ્યુદસ્યતે હિ તેન પ્રમાણાભ્યનુજ્ઞાનદ્વારેણ ઇતિકર્તવ્યતાભૂતેન સંશંય ઇતિ ।
તદેતદ્ ભાષ્યજાતં પ્રશ્નપૂર્વકં વાર્ત્તિકકૃદ્ વ્યાચષ્ટે---કથં પુનરિતિ ।
ન પુનર્જિજ્ઞાસાદયઃ પરપ્રતિપાદકાઃ શબ્દાદવગતાઃ સન્તઃ ।
અથ મા ભૂવન્ પરપ્રતિપાદકાઃ, સ્વપ્રતિપાદકા એવ કસ્માત્ ન ભવન્તીત્યત આહ---નિશ્ચિતત્વાચ્ચેતિ ।
સાધનાદેવ ગમ્યતે પ્રાપ્યતે, પ્રાપ્તં ચ જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ ।
શક્યપ્રાપ્તિશ્ચ પ્રાથતે જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ ।
તત્ કિં સર્વથૈવાનઙ્ગં જિજ્ઞાસાદય ઇત્યત ઉક્તં ભાષ્યકતા, પ્રકરણે તુ જિજ્ઞાસાદયઃ સમર્થા ઇતિ ।
તદનુભાષ્ય વ્યાચષ્ટે---પ્રકરણે ત્વિતિ ।
પ્રકરણં કથાપ્રવૃત્તિઃ ।
તદુત્થાપકા જિજ્ઞાસાદયો ઽવયવા અઙ્ગન્ ઇત્યર્થઃ ।
તે ચ જિજ્ઞાસાદય ઉત્પન્નાઃ પ્રકરણસ્યોત્થાપકાઃ સ્વરૂપેણ, ન પુનઃ સ્વજ્ઞાનેન યેન શબ્દપ્રતિપાદ્યાઃ સન્તઃ પ્રકરણે ઽપ્યઙ્ગં ભવેયુઃ, યથા પ્રતિજ્ઞાદયઃ સ્વજ્ઞાનેન સ્વાર્થાન્ પ્રતિપાદયન્તઃ ।
તસ્માત્ સર્વથૈવ વિજ્ઞાસાદિવાચકપદપ્રયોગો ઽનર્થક ઇતિ ભાવઃ ।
અત એવ આહ---પરપ્રતિપાદકત્વાદિતિ ।
તુશબ્દો જિજ્ઞાસાદિભ્યો વ્યવચ્છિનત્તિ ।
ત્ર્યવયમપિ ઇત્યપિના દ્વ્યવયવનિષેધં સમુચ્ચિનોતિ ।
ઉપનયનિગમનયોઃ ઇત્યત્ર પ્રતિજ્ઞાયા અપીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

ન્ય્સ્_1,1.33: સાધ્યનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞા ॥
સાધ્ય---જ્ઞા

પરિગૃહ્યતે ઽનેનેતિ પરિગ્રહઃ ।
સ ચ વચનં ચેતિ પરિગ્રહવચનમ્ ।
ઉદાહરણમ્ અનિત્યઃ શબ્દઃ ઇતિ ।
તદાક્ષિપ્ય વાર્ત્તિકકારઃ સમાધત્તે---સિદ્ધત્વાદિતિ ।
અગ્નિમાનેવ નાતદ્વાન્ નાસ્યાગ્નિનેદાનીમયોગઃ ।
સ ચ પર્વતે ઽગ્નિમતિ સાધ્યમાને વિશેષણવિશેષ્યયોઃ પરસ્પરસંબન્ધલક્ષણો નિયમો ઽર્થાત્ સિધ્યતિ ।
ન તુ સાક્ષાદયોગવ્યવચ્છેદ એવ સાધ્યઃ, લિઙ્ગસ્યાન્યાપોહવિષયત્વાનભ્યુપગમાત્ ।
તસ્ય નિર્દેશ નિર્દિશ્યતે ઽનેતિ પ્રતિજ્ઞાવાક્યમુચ્યતે ॥
અત્રાન્યયોગવ્યવચ્છેદં વાક્યાર્થં મન્વાનો ભદન્તઃ પ્રતિજ્ઞાલક્ષણમતિવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તિભ્યામ્ આક્ષિપતિ---ઉભયેતિ ।
ઉભયોરવધારણયોઃ પ્રાપ્તૌ સંશયેન કિમિદમવધાર્યતે કિં ચેદમિતિ પ્રસક્તાવિત્યર્થઃ ।
પ્રતિજ્ઞાવધૃતેતિ ।
યત એવકરણં ન તતો ઽન્યત્રાવધારણમ્ ઇતિ હિ શાબ્દા ઇતિ ભાવઃ ।
વ્યતિરેકિત્વાદિતિ વ્યભિચારાદિત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે---સર્વસ્મિન્ વાક્યે ઇતિ ।
સંસર્ગો વાક્યાર્થ ઇત્યુત્સર્ગઃ ।
ક્વચિત્ પુનરન્યયોગવ્યવચ્છેદો ઽપીતિ ।
સામાન્યશ્રુતૌ નિયમઃ ઇતિ ।
યથેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નમિત્યુક્તે જ્ઞાનં સુખાદિ ચ સામન્યેન પ્રાપ્તમ્ ।
તત્ર જ્ઞાનગ્રહણં ન વિધાયકમ્, પ્રાપ્તત્વાત્ ।
અતઃ સુખાદિવ્યવચ્છેદફલં વિજ્ઞાયતે ।
યદિ ત્વસ્મદ્દર્શનમતિક્રમ્ય સર્વત્રાવધાણં કરોતિ, તતો ઽસ્ય લોકવિરોધ ઇત્યાહ---સર્વત્ર ચેતિ ।
તત્ ક્રિ લોકે ન ક્પચિદવધારણમ્ ઇત્યત આહ---યત્ર ચેતિ ।
ચોદયતિ---નનુ ચેતિ ।
સિદ્ધપ્રતિપક્ષઃ સાધ્યશબ્દસ્યાર્થ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
પરિહરતિ---ન સૂત્રાર્થેતિ ।
સર્વસન્દેહેષ્વિદમુપતિષ્ઠતે વ્યાખ્યાનતો ઽર્થપ્રતિપત્તિરિતિ ભાવઃ ।
ચોદકઃ સ્વાભિપ્રાયમુદ્ઘાટયતિ---અથ પુનરિતિ ।
અસાધ્યનિર્દેશઃ સિદ્ધાનિર્દેશઃ ।
તસ્ય નિવૃત્તિઃ સાધ્યશબ્દાદવગમ્યતે, ન તુ પ્રજ્ઞાપનીયો ઽર્થ ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---અસાધ્યં ચેતિ ।
ભવેદેતદ્ યદિ સિદ્ધમાત્રમસાધ્યં સ્યાત્ ।
અપિ ત્વનુપપદ્યમાનં સાધન સિદ્ધિર્યસ્ય તદપ્યસાધ્યમ્ ।
તથા ચાસિદ્ધસ્ય ચાક્ષુષત્વાદેર્નિવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
પુનશ્ચોદયતિ---અથ પુનરિતિ ।
ન કૃતકત્વાદિ સિદ્ધં નાપ્યનુપપદ્યમાનસાધનમ્ ।
નાપિ કૃતકત્વાદિ પરાઙ્ગત્વેનોપાત્તં યેનાપ્રજ્ઞાપનીયં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---નૈષ દોષ ઇતિ ।
પ્રજ્ઞાપનીયેન ધર્મૈણ ધર્મિણો વિશિષ્ટસ્ય પરિગ્રહવચનમ્ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ, ન પુનર્ધર્મમાત્રપરિગ્રહવચનમિતિ ।
અભ્યુપગમ્ય વ્યવચ્છેદં શબ્દાર્થમેતદુક્તમ્, પરમાર્થતસ્ત્વનિયમઃ ક્વચિત્ સંસર્ગઃ, ક્વચિદ્ વ્યવચ્છેદ ઇત્યત આહ---યચ્ચેદમિતિ ।
ઇતો ઽપિ નાસિદ્ધયોર્હેતુદૃષ્ટાન્તયોઃ પ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ---સાધ્યનિર્દેશ ઇતિ ચ પ્રતિજ્ઞાયામિતિ ।
પ્રમાણતન્ત્ર ખલ્વભ્યુપગમઃ સિદ્ધાન્તઃ ।
ન ચ ચાક્ષુષત્વાદિષુ પ્રમાણમૂલતા, તદભિમાનો ઽપિ બાધકાદપાકૃત ઇતિ ।
નનુ યદિ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તાતિરિક્તાનાં સિદ્ધાન્તાન્તરાણાં સાધ્યત્વં તર્હિ સાધ્યેનૈવ ચરિતાર્થત્વાદ્ અપાર્થકં પૃથગભિધાનમેતેષામિતિ, અત ઉક્તમ્---અવસ્થાયામિતિ ।
વિમત્યવસ્થાયામ્, સર્વતન્ત્રે તુ વિમતિરશક્યેત્યુક્તમ્ ।
પરિહારાન્તરમાહ---જિજ્ઞાસાદીતિ ।
ધિભાગસૂત્રેણ પ્રકરણોત્થાનહેતવો વાક્યાવયવતયા નિરાકાર્યત્વેન જિજ્ઞાસાદયો બુદ્ધિસ્થીકૃતાઃ ।
તેન યત્ર જિજ્ઞાસાદયઃ સ સાધ્યઃ ।
ન ચ ચાક્ષુષત્વાદિષુ પ્રમાણબાધિતેષુ સન્તિ ત ઇત્યર્થઃ ।
પરિહારાન્તરમાહ---અર્હત્યર્થ ઇતિ ॥
અપરમપિ પરિહારમાહ---કર્મકરણયોર્વેતિ ।
એવં તાવદ્ વ્યુત્પત્ત્યાદ્યાલોચનયા સાધ્યશબ્દસ્ય ન હેતુદૃષ્ટાન્તયોઃ પ્રસઙ્ગઃ ઇત્યુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ લોક એવાતિસ્ફુટાસ્તિસ્રોવિધા અર્થાનામ્, કૃતમત્ર સૂક્ષ્માનુસરણેનેત્યાહ---સાધ્યાસિદ્ધસિદ્ધભેદાદિતિ ।
અન્યતરાસિદ્ધયોર્હેતુદૃષ્ટાન્તયોઃ પ્રસઙ્ગો મા ભૂદિતિ કર્મતયા તે ઉપાદીયન્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
ઉભયપક્ષેતિ પક્ષશબ્દો વર્ગવચનઃ ।
સંપ્રતિપન્નમુભયોર્વર્ગયોરિત્યર્થઃ ।
પરિહારાન્તરમાહ અથ વેતિ ।
અવયવાનામેતત્ પ્રકરણમ્ ।
તેષાં ચ પ્રધાનૈકાર્થપ્રત્યાયનેનૈકવાક્યતામ્ આપન્નાનામવયવભાવઃ ।
યત્પ્રત્યાયનોદ્દેશેન તે પ્રવર્તન્તે તત્પ્રધાનમ્ ।
ધર્મી ચ સિસાધયિષિતધર્મવિશિષ્ટઃ ।
તથા ચ ન સાક્ષાત્ તત્પ્રત્યાયનાય તે વિભવન્તીતિ તદર્થં સાધને વ્યાપ્રિયન્તે ।
તેન સિષાધયિષિતધર્મવિશિષ્ટો ધર્મી તેષાં પ્રધાનં વિષયશ્ચ ।
પ્રધાનં ચ પ્રથમં બુદ્ધૌ વિપરિવર્તતે ઇતિ સાધ્યશબ્દેન સ એવોચ્યતે, ન તુ હેતુદૃષ્ટાન્તાવપ્રધાને ઇત્યર્થઃ ॥
તદેવમદુષ્ટમસ્મલ્લક્ષણમિતિ યદસ્મલ્લક્ષણમનેન દોષેણ ભઙ્ક્ત્વા ભદન્તેન અન્યથા લક્ષણં પ્રણીતમ્, તદેવ દુષ્ટમિત્યાહ---ન ચેદયમિતિ ।
નનુ યત્ર સાધ્યપદમ્ અસ્તિ ભવતુ તત્રેષ્ટગ્રહણમનર્થકમ્, ન ત્વસ્મિસ્તદસ્તીતિ કથમિષ્ટગ્રહણમનર્થકતમિત્યત આહ---કર્મગ્રહણાચ્ચેતિ ।
મા ભૂત્ સાધ્યપદમ્ ।
અસ્તિ તુ પક્ષપદમ્ ।
તદપિ હિ પચ્યમાનં વ્યજ્યમાનં સાધ્યમેવાહ---તચ્ચ કર્મ, કર્મ ચેપ્સિતમિતિ પ્રાપ્તુમિષ્ટમિત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ---અથાપ્યનિષ્ટેતિ, નન્વનિષ્ટઃ પક્ષ ઇતિ વિપ્રતિષિદ્ધમિત્યત ઉક્તમ્---અર્થતઃ કિલેતિ ।
વસ્તુવ્યવસ્થાપનાય પ્રવૃત્તસ્ય તાદૃશં નેષ્ટમિત્યર્થઃ ॥
બૌદ્ધપક્ષમુપન્યસ્યન્નેવ મધ્યે તદભિમતં કિઞ્ચિન્નિરાકરોતિ---અશ્રાવણ ઇતિ ।
કૃતવ્યાખ્યાનમેતત્ પ્રથમસૂત્રે ।
અપિ ત્વનુમાનઃ કારણતો વિકારાત્ ॥
ઇત્યેવમાદેઃ ।
ન હિ વ્યવઙ્ગયં વ્ય।જકં કારણમનુવિધીયતે ।
નો ખલુ મહતી પ્રદીપે ઘટો મહાન્ અલ્પે વા અલ્પ ઇતિ ।
મહતિ તુ કારણે મહાન્ શબ્દ ઇતિ ।
તસ્માત્ કારણતો વિકારાત્ કાર્યઃ શબ્દઃ, યથા મહદ્ભિઃ સ્થૂલપિણ્ડૈરારબ્ધો ઽવયવી મહાનિતિ ।
તદનેન પ્રત્યયભેદભેદિત્વં હેતુરુપલક્ષિતો ભવતિ, આદિશબ્દેન ચ સતઃ શબ્દસ્ય
અભિવ્યક્તૌ દોષાત્ ॥
ઇત્યેવમાદયો ગ્રાહ્યાઃ ।
દોષશ્ચ દર્ભેધ્યાદિવદુપયુક્તાનામૃચાં નિરિષ્ટિકત્વેન પુનરનુપયોગઃ, કાર્યત્વે પુનરન્યત્વેન ન નિરિષ્ટિકત્વામિત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યાગમો ઽપિ શબ્દાનિત્યત્વે ઽસ્તિ યથા સોમં રાજાનમસૃજત તતસ્ત્રેયો વેદા અસૃજ્યન્ત ॥
ઇતિ ।
તથાપિ નાસદાસીન્નો સદાસીદામ્નાય એવ ખલ્વયમગ્ર આસીત્ ॥
ઇતિ નિત્યત્વે ઽપ્યાગમદર્શનાત્ અનિશ્ચયાદનુમાનસ્યૈવાત્ર પ્રામાણ્યમ્ ।
તથા ચાનુમાનવિરોધ ઇતિ ।
પ્રસિદ્ધિવિરોધં તુ ન બુધ્યમાહે પ્રમાણવિરોધાદ્ ભેદેન ।
અબોધમાહ---કો ઽયં પ્રસિદ્ધિવિરોધ ઇતિ ।
એકગ્રન્થેનાહ---પ્રસિદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષાદીનામિતિ ।
અચન્દ્રઃ શશીતિ ।
યદિ ચન્દ્રે શશિશબ્દવાચ્યત્વં નિષિધ્યતે, તદા લોકવ્યવહારાવગતાન્વયવ્યતિરેકપ્રભવાનુમાનવિરોધઃ ।
અથ વિકલ્પજ્ઞાનગોચરત્વનિષેધઃ, તતો ભવતાં સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષવિરોધઃ ।
અસ્માકં તુ માનસપ્રત્યક્ષવિરોધ ઇતિ સર્વથા ન પ્રમાણાદન્યા પ્રસિદ્ધિરિતિ ।
તદેવં બૌદ્ધપક્ષમુપન્યસ્ય તદુક્તાન્યુદાહરણાનિ દૂષયિત્વા બૌદ્ધપક્ષમુપસંહરતિ---એતદર્થેતિ ॥
તદેતદ્ દૂષયતિ---એતચ્ચેતિ ।
વસ્તુ હિ યાદૃશં સ્વકારણાદુત્પન્નં તાદૃશમેવ તત્ ।
ન તસ્યાન્યથાભાવ ઇતિ ન તત્ર દોષો નિવિશતે ।

તદ્વિષયાણિ પદાન્યપિ પ્રત્યેકમ્ અદુષ્ટાન્યેવ ।
યા પુનઃ ષૌરુષેયી દૃષ્ટમન્યત્રાર્થમન્યત્ર સમારોપ્ય ભ્રાન્ત્યા વા પરવિપ્રલમ્ભાય વા પ્રતિજ્ઞાદિરૂપેણ વાક્યક્રિયા, સા સ્વવચનવિરોધાદિશાલિની દુષ્ટા ।
તદ્દ્વારેણ પુરુષો નિગૃહ્યતે, નાર્થો ન પદાનીતિ ।
સ્વાર્થાપવાદઃ સ્વવચનવિરોધઃ કર્તૃદોષો ભ્રમો વા વિપ્રલમ્ભો વા ક્રિયાયામુપચર્યતે ।
ન ચ ક્રિયાયાં ભ્રમો વા વિપ્રલમ્ભો વા, તયોરભિપ્રાયભેદતયા પુરુષધર્મત્વાત્ ક્રિયાયા વસ્તુબાધનાત્ પુરુષાભિપ્રાયાવગતિરિતિ ક્રિયાદ્વારેણેત્યુક્તમ્ ॥
ચોદયતિ---અથ પ્રતિજ્ઞાયા ઇતિ ।
તદેતદતિપ્રસઙ્ગેન દૂષયતિ---નૈતદ્ યુક્તં હેત્વાદીતિ ।
ન પુનર્દૂષણાનિ ન્યૂનતાવયવાત્તરદોષાક્ષેપભાવોદ્ભાવનાનીતિ ।
ત્રૈરૂપ્યસંપન્નો હેતુઃ પૂર્ણઃ ।
સ ત્રિષુ રૂપેષ્વન્યતમેન રૂપેણ રહિતો ન્યૂનો ઽસિદ્ધો વા વિરુદ્ધો વા અનૈકાન્તિકો વા ભવતીતિ સો ઽયં ન્યૂનતાદોષો હેતોઃ ।
અવયવદોષશ્ચ પ્રતિજ્ઞાદોષઃ સ્વવચનવિરોધાદિઃ ।
હેતુદોષો ઽસિદ્ધાત્વાદિઃ એવમુદાહરણરણદોષઃ સાધ્યવિકલત્વાદિઃ ।
ઉત્તરદોષો જાતિઃ પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિસમાદિઃ ।
તસ્યાક્ષેપ ઉપાદાનં સ્વીકાર ઇતિ યાવત્ ।
ભાવો ઽપ્રતિભાદિઃ ।
સ હિ વાદિનો વા પ્રતિવાદિનો વાભિપ્રાયઃ ।
તસ્યોદ્ભાવનાનિ દૂષણનીતિ ।
ન હિ સંભવે સત્યુપચાર ઇતિ ।
પ્રતિજ્ઞાગતા હિ દોષા યદિ તદ્ગતત્વેન ઉદ્ભાવ્યમાના ન વાદિનો નિગ્રહમાપાદયેયુઃ, તતસ્તત્ર નિષ્પ્રયોજનત્વેનાસંભવાત્ પક્ષ એવોપચર્યેરન્, પારયન્તિ તુ પ્રતિજ્ઞાગતાનિ દૂષણાનિ નિગ્રહિતું વાદિનમિતિ ।
સો ઽયં પ્રતિજ્ઞાદોષાણાં પ્રતિજ્ઞાયાં સંભવ ઇતિ ।
કસ્માત્ પુનર્મઞ્ચસ્થા ઇત્યેવં ન પ્રયુ।જતે ઇત્યત ઉક્તમ્---લૌકિકપ્રયુક્તવાક્યાન્વાખ્યાનમ્ ।
ન, અનાદિર્લોકપ્રયોગો નિયોજ્યઃ પર્યનુયોજ્યો વેત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
ઇષ્ટગ્રહણમનક્ષરારૂઢમપ્યભિપ્રાયવ્યાપ્તં સાધ્યં તથા સ્યાદિત્યેવમર્થં યથા પરાર્થાશ્ચક્ષુરાદય ઇતિ ।
અત્ર હિ પારાર્થ્યમાત્રમક્ષરારૂઢમ્ ।
ન ચ તન્માત્રમસ્ય સાધ્યમ્, અપિ ત્વાત્મપારાર્થ્યમ્ ।
તચ્ચ નોચ્ચારયતિ મા ભૂદનન્વયો હેતુઃ સંઘાતત્વાદિતિ ।
તસ્માત્ તદવરોધાયેષ્ટગ્રહણમિત્યાહ---અથેષ્ટગ્રહણેનેતિ ।
પરિહરતિ---અયમપ્યર્થઃ સાધનાદેવગમ્યતે ।
પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગાદેવ ગમ્યતે ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
વચનલિઙ્ગાઃ હિ વક્ત્રભિપ્રાયા ભવન્તિ ।
યત્પરં ચ વચનં સ વચનાર્થઃ ।
તાત્પર્યં ચાસ્ય ક્વચિદ્ વાચ્યે ક્વચિલ્લક્ષ્ય ઇતિ સર્વ એવાસૌ વચનાર્થઃ ।
યસ્તુ નૈવંવિધઃ કથમસૌ વચનાર્થઃ? કથમસૌ વાદ્યભિપ્રાયવ્યાપ્ત ઇત્યવગન્તવ્યમ્? ન ચ ક્વચિદપિ પક્ષઃ પ્રતિજ્ઞાપદવાચ્યઃ, તસ્ય વાક્યાર્થત્વેન લક્ષ્યત્વાદ્ એવેતિ ।
અનિષ્ટનિવૃત્તિરિષ્ટેતિ ।
તત્સાધનમન્વિષ્યમાણમપિ તદાનીમિષ્ટમેવ ।
તત્ર પ્રયત્નાનુપપત્તેરિચ્છાપૂર્વકત્વાત્ તસ્યેતિ ।
અથ સંશયો વિચારણેતિ ।
તતશ્ચ સંશયવિષય ઇષ્યમાણો જિજ્ઞાસ્યમાનશ્ચ સાધ્ય એવ ભવતિ, ન સાધનાદિરિત્યર્થઃ ॥
સ્થાનાન્તરીયં ચ ભદન્તસ્ય લક્ષણમ્,
સાધ્યત્વેનેપ્સિતઃ પક્ષો વિરુદ્ધાર્થાનિરાકૃતઃ ॥
ઇતિ દૂષયતિ---એવેનેતિ ।
અત્રાપિ હિ સાધ્યપદાદૂર્ધ્વં વૃથાક્ષરચતુષ્ટયમિતિ ।
તથા પક્ષો યઃ સાધયિતુમિષ્ટઃ
ઇત્યત્રાપિ વસુબન્ધુલક્ષણે વિરુદ્ધાર્થાનિરાકૃતગ્રહણં ન કર્તવ્યમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ---ન કેવલમસ્માક્રમેતદ્ વિરુદ્ધાર્થાનિરાકૃતપદમનર્થકં પ્રતિભાતિ, સમાનતીર્થાનામપિ તથા વિભાતિ, યતસ્તૈર્નોપાત્તમિતિ ।
અત એવં વક્તવ્યં પક્ષો યઃ સાધયિતુમિષ્ટ ઇતિ ।
યદ્યપ્યત્રાપિ પ્રયોજ્યપ્રયોજકવ્યાપારયોઃ સાધયિતુમિતિ સમાનમ્, તથાપિ તુમુના ય એવ સાધયિતા વાદી સ એવૈષિતેત્યુક્તં ભવતિ ।
ન પુનર્વાદિનો નિયોક્તા સાધયિતા વાદી ચૈષિતેતિ ।
એષિતૃત્વં ચ વાદિનો ધ્રુવં કૃત્વૈતદુચ્યતે, યદા પનુરેષિતૃત્વમપિ પ્રયોજકે સંચાર્યતે, તદા સ્વયઙ્ગ્રહણેનાપ્યપ્રતીકાર ઇત્યભિપ્રાયઃ તત્ત્વભાક્તયોશ્ચેતિ ।
સિદ્ધઃ સાધ્યસ્ય પ્રયોજકઃ કર્તા ।
સ હિ સિધ્યન્તં સાધ્યં વાદી તસ્મિન્નિયં સાધના સમવેતા ।
યસ્તુ તસ્યાપિ પ્રયોજકસ્તૃતીયસ્થાનપતિતો ન તસ્મિન્ સાધના સમવૈતીતિ ।
યઃ કારયતિ સ કરોત્યેવેતિ કથઞ્ચિદસ્ય ભક્ત્યા કર્તૃત્વમ્, તચ્ચાયુક્તં સતિ મુખ્યે કર્તરીત્યભિપ્રાયઃ ।
આ।જસત્વં મુખ્યત્વમ્ ।
પૂવાભિપ્રાયસ્થિતમર્થમુદ્ઘાટયતિ---તુમુનશ્ચેતિ ।
અત્રોક્તં ભાષ્યકારીયાભ્યુપગમસિદ્ધાન્તનિરાકરણાવસરે ઽપ્રમાણકમર્થમિતિ ।
યસ્તાવત્ શાસ્ત્રાવિરુદ્ધો ઽર્થઃ પ્રમાણસિદ્ધઃ સ શાસ્ત્રીય એવ શાસ્ત્રાભ્યુપેતપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્, તં વ્યુત્પાદયન્ ન શાસ્ત્રં બાધતે ।
યસ્તુ પ્રમાણીકૃતવૈશષિકતન્ત્રઃ શબ્દનિત્યત્વં સાધયતિ સો ઽનવધેયવચનઃ ન હેત્વભિધાનં યાવત્ પરિષત્પ્રતિવાદિભ્યાં નીયતે, અપિ તુ પ્રતિજ્ઞોચ્ચારણાનન્તરમેવ નિગૃહ્યતે ।
યસ્તુ વૈશેષિકતન્ત્રાધ્યયનમાત્રાદ્ વૈશેષિકત્વમાત્મનો દર્શયિત્વા શબ્દનિત્યતાં પ્રતિજાનીતે નાસૌ પ્રમાણીકૃતવૈશેષિકતન્ત્ર ઇતિ ન નિગૃહ્યતે ઇતિ ।
યશ્ચાપ્રમાણકો ઽભ્યુપગમ ઇતિ ।
અભ્યુપગમ્યત ઇત્યભ્યુપગમઃ ।
તદભિધાનં પ્રતિજ્ઞેતિ વક્તવ્યમિતિ ।
સાધ્યગ્રહણાત્ તદ્ગ્રહણસ્ય લાઘવાદિત્યર્થઃ ।
યસ્તુ તત્રભવતા નૈયાયિકેન ઇતિ પુકૃતમુપસંહરતિ---તસ્માદપેતેતિ

ન્ય્સ્_1,1.34: ઉદાહરણસાધર્મ્યાત્સાધ્યસાધનં હેતુઃ ॥
અવાન્તરસંગતિ પ્રદર્શયન્ પ્રતિજ્ઞાવચનસ્ય સાધનાઙ્ગત્વમપિ દર્શયતિ---હેતોરવસરપ્રાપ્તસ્યેતિ ।
પ્રતિજ્ઞાનન્તરં હેતુવચનસ્યાવસરઃ ।
તથા હિ પરપ્રત્યાયનાય વચનમ્ ઉચ્ચારયન્તિ પ્રેક્ષાવન્તઃ ।
તદેવ ચ પરે બોધયિતવ્યા યદ્ બુભુત્સન્તે ।
તથા સત્યનેનાપેક્ષિતાભિધાયિના પરો બોધિતો ભવતિ ।
નો ખલ્વામ્રાન્ પૃષ્ટઃ કોવિદારાનાચક્ષાણઃ પ્રષ્ટુરવધેયવચનો ભવતિ ।
અનવધેયવચનશ્ચ કથં પ્રતિપાદકો નામ? યથા ચ માઠર સમિધમાહરેતિ ગુરુણા પ્રેષિત એષોહમાહરામીત્યનુક્ત્વા તદર્થં તદર્યં યદાયં દાત્રાય ગૃહં પ્રવિશતિ, તદાસ્મૈ કુપ્યતિ ગુરઃ આઃ શિષ્યાપસદ છાન્દસવચર માઠર મામવધીરયસીતિ બ્રુવાણઃ ।
એવમનિત્યં શબ્દં બુભુત્સમાનાયાનિત્યઃ શબ્દ ઇત્યનુક્ત્વા યદેવ કિશ્ચિદુચ્યતે કૃતકત્વાદિતિ વા, યત્ કૃતકં તદનિત્યમિતિ વા, કૃતકશ્ચ શબ્દ ઇતિ વા તત્ સર્વમસ્યાનપેક્ષિતમ્ આપાતતો ઽસંબદ્ધાભિધાનબુદ્ધ્યા, તથા ચાનવહિતો ન બોદ્ધુમર્હતીતિ ।
યત્ કૃતકં તત્ સર્વમનિત્યં યથા ઘટઃ, કૃતકશ્ચ શબ્દઃ ઇતિ વચનમર્થસામર્થ્યેનૈવાપેક્ષિતશબ્દાનિત્યત્વનિશ્ચાયકમિત્યવધાનમત્રેતિ ચેત્---ન, પરસ્પરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અવધાને હિ સતિ અતો ઽર્થે નિશ્ચયઃ ।
તસ્માચ્ચાવધાનમિતિ ।
ન ચ પરિષત્પ્રતિવાદિનૌ પ્રમાણીકૃતવાદિનૌ યદેતદ્ વચનં સંબન્ધાય પ્રતીક્ષેતે, તથા ચ સતિ ન હેત્વાદ્યપ્યપેક્ષેતામ્, તદ્વચનાદેવ તદર્થનિશ્ચયાત્ ।
અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ત્વપેક્ષિત ઉક્તે કુત ઇત્યપેક્ષાયાં કૃતકત્વાદિતિ હેતુરુપ તિષ્ઠતે ।
સો ઽયં પઞ્ચાવયવપ્રયોગે ચ તલ્લક્ષણે ચ પ્રતિજ્ઞાનન્તરકાલ એવાવસરો હેતોઃ ।
તદેવં હેતોરવસરપ્રાપ્તસ્ય સામાન્યલક્ષણાપદેશદ્વારેણ તદ્વિશેષલક્ષણસૂત્રમ્---
ઉદા-તુઃ

શ્રુત્યર્થાભ્યામુભયલક્ષણસૂચનાત્ સૂત્રમ ।
અત્ર હેતુરિતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ ।
સ ચ વિભાગોદ્દેશે વાક્યાવયવ ઇતિ વચનરૂપઃ ।
તસ્ય સામાન્યલક્ષણં સાધ્યસાધનમિતિ સાધ્યતે ઽનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા યદ્યપિ પારાર્થ્યાપન્નં કૃતકત્વાદિકમર્થમ્ આહ, તથાપિ તસ્ય વચનાત્મકહેતુસામાનધિકરણ્યાનુપપત્તેર્વિષયિ કૃતકત્વાદિત્યાદિકં વચનમુપલક્ષયતિ ।
યદિ ચ વચનં હેતુરિત્યુચ્યેત તત્સાધ્યેન સમભિવ્યાહૃતં પ્રતિજ્ઞા સ્યાત્ ।
અથ વચનમિત્યેતાવદુચ્યેત, તદાતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્ ।
ઉપચારે તુ ન ક્વચિત્ પ્રસઙ્ગઃ ।
ઉપનયાદપિ સાધનં ન પરાઙ્ગતયા ગમ્યતે, કિં તુ પ્રાતિપદિકાર્થપ્રધાનતયા સ્વનિષ્ઠમિતિ ન તત્રાપિ પ્રસઙ્ગઃ ।
હેત્વાભાસાશ્ચ ન સાધનમિતિ સાધનપદેનૈવ નિરાકૃતાઃ ।
ન્યાયવાક્યાવયવત્વાદેવ ચ ન શબ્દે પ્રસઙ્ગઃ ।
તદેવં સમાનાસમાનજાતીયવ્યવચ્છેદકત્વં સિદ્ધં સામાન્યલક્ષણસ્ય ।
ઇદં ચાર્થમ્ ।
શ્રૌતં તુ વિશેષલક્ષણમ્ ।
હેતુરિતિ યદ્યપિ સામાન્યપદમ્, તથાપિ પ્રકરણાદન્વયવ્યતિરેકિહેતુવિશેષપરં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તેન હેતુરિતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ ।
પરિશિષ્ટં તુ લક્ષણમ્ ॥
તદેતદ્ ભાષ્યકૃદૃ વ્યાચષ્ટે---ઉદાહરણેનેતિ ।
સાધર્મ્યપદવ્યાખ્યાનં સામાન્યાદિતિ ।
સાધ્યસાધનપદવ્યાખ્યાનં સાધ્યસ્ય ધર્મસ્યેતિ ।
સાધ્યસ્યેતિ ધર્મિમાત્રે બુદ્ધિર્મા ભૂદિત્યત ઉક્તં ધર્મસ્યેતિ ।
ધર્મસહિતસ્ય ધર્મિણ ઇત્યર્થઃ ।
એતદેવ સ્ફુટયતિ---સાધ્યે પ્રતિસન્ધાયેતિ ।
ઉદાહરણસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસ્યેત્યનેનાન્વયપક્ષધર્મત્વે અન્વયવ્યતિરેકપક્ષધર્મત્વાનિ ચ દર્શિતાનિ ।
સાધ્યસાધનમિત્યત્ર ચ સાધ્યગ્રહણેનાબાધિતવિષયત્વાસત્પ્રતિપક્ષત્વે સૂચિતે, તદ્વિપરીતસ્ય સાધનાનર્હત્વાદિતિ ॥
તદેતદ્ વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---ઉદાહરણેનેતિ ।
યો ધર્મો ધૂમાદિ---સાધ્યે ભવતિ સ તથાભૂત એવોદાહરણે ઽપીતિ ।
ઉદાહ્નિયત ઇત્યુદાહરણં દૃષ્ટાન્તધર્મી તસ્મિન્ ન પુનઃ સ એવ ।
કુતઃ? અન્યધર્મસ્યેતિ ।
યદિ તર્હિ નાન્યસ્ય ધર્મો ઽન્યત્ર વર્તતે, કથં તર્હિ સમાનતા? સા હિ તત્ત્વાન્યત્વવિરોધિનીત્યત આહ---કિં તુ તત્તુલ્યઃ સ એવેત્યુચ્યતે, યથા તાનેવ શલીન્ ઉપયુઙ્ક્તે તાનેવ તિત્તિરીનીતિ તદનેન સામાન્યાદ્ ઇતિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ॥
ઉદાહરણગ્રહણપ્રયોજનમાહ---યદિ પુનરિતિ ।
સાધર્મ્યમાત્રત્વં હિ વિરુદ્ધે ચાસાધારણે સવ્યભિચારે ચાસ્તીતિ તેષામપિ વચનં હેતુઃ સ્યાત્ ।
તેષામપિ યથાસ્વં સાધારણત્વાદિત્યનિષ્ટમિત્યર્થઃ ।
નનુ તથાપિ સવ્યભિચારે ઽપ્યુદારણસાધર્મ્યમિતિ કથં નિવર્ત્યતે ઇત્યત આહ---ઉદાહરણેતિ ।
વિશિષ્ટવિધાનસ્ય શેષનિષેધો ઽર્થસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
પક્ષાન્તરમાહ---અવધારણેન વેતિ ।
સાધર્મ્યાદિત્યતો વિશેષેણ સર્વસાધર્મ્યપ્રાપ્તૌ ઉદાહરણસાધર્મ્યમપિ પ્રાપ્તમેવેતિ વિધાનાનર્થક્યં પરિસંખ્યાયકં સદવધારણાર્થમેવ ભવતિ ।
તદવદ્યોતનાય ચ એવકારઃ સાધર્મ્યમેવ ઇત્યત્ર સાધ્યપદં યોજનીયમ્ ।
તેન સાધ્યૈકદેશાસિદ્ધિમપાકરિષ્યતિ ।
પૃચ્છતિ---કસ્ય પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્---કસ્યાન્યસ્યેતિ ।
અત્રૈવ હેતુદ્વયયાહ---પ્રકૃતત્વાત્ પ્રત્યાસત્તેશ્ચ ।
સાધ્યં ખલ્વત્ર પ્રકૃતં પ્રધાનમ્, તદુદ્દેશેન અવયવાનાં પ્રવૃત્તેઃ ।
સાધ્યસાધનમિતિ ચ પદેન સન્નિધાપિતમિતિ તદેવ દ્વિતીયમ્ અવધારણં સ્ફુટીકરોતિ---અત્રાપિ ચેતિ ।
સાધ્યે પ્રતિસન્ધાય ઇતિ ભાષ્યાર્થમાહ---સાધ્યોદાહરણાભ્યામિતિ ।
દ્વાવિતિ ।
સપક્ષવ્યાપકાવ્યાપકાવિત્યર્થઃ ।
અનૈકાન્તિકસ્ય ચેતિ ।
સાધારણસ્ય અસાધારણસ્ય ચેત્યર્થઃ ।
એવં ભાવ્યમાનેનેતિ ।
પરિભાવ્યમાનેન ।
નાતિપ્રસક્તસ્યેતિ, પરિસખ્યાયકં હેત્વાભાસલક્ષણં ન વિધાયકમિત્યર્થઃ ॥
એતત્ કિલ હેતુલક્ષણ ભદન્તો દૂષયાંબભૂવ સાધનં યદિ સાર્ધ્મ્યં ન વાક્યાંશઃ,
ન હ્યર્થઃ પઞ્ચાવયવવાક્યસ્યાવયવઃ ।
યદિ સાધનસાધર્મ્યયોરત્યન્તાભેદો યદિ વા સામાન્યવિશેષભાવેન કથઞ્ચિદ્ ભેદઃ ઉભયથાપિ ન પઞ્ચમી, સાધનસામાનાધિકરણ્યેન પ્રથમાપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત્યન્તાભેદે ચૈકતરપદાપ્રયોગાત્ ।
વાક્યં ચેત્ તતઃ પઞ્ચમ્યુપપદ્યતે ।
સાધનં હિ વાક્યરૂપુ સાધર્મ્યાદર્થાદુત્થિતં યતઃ ।
તદ્વિશેષ્યં સ્યાત્
ન હિ વાક્યમેવાર્થાદુત્થિતમ્, અપિ તુ વિવક્ષાદ્યપીતિ ।
ન વિશેષ્યમ્, કુતઃ?
સાધનત્વાદસંભવઃ ॥
અર્થસમુત્થાનામપિ જ્ઞાનવિવક્ષાદીનામપ્રસઙ્ગઃ, અસાધનત્વાદિતિ ।
ન તત્રાપિ દ્વિધા દોષાત્ સાક્ષાદ્ વા સાધનં પારમ્પર્યેણ વા? યદિ પારમ્પર્યેણ, વક્તૃજ્ઞાનં તર્હિ સાક્ષાત્ સાધર્મ્યસમુત્થં પારમ્પર્યેણ ચ શ્રોતુઃ સાધ્યવિજ્ઞાનસાધનં હેતુઃ સ્યાત્ ।
અથ સાક્ષાત્ સાધનમ્, તર્હિ શ્રોતૃજ્ઞાનં પારમ્પર્યેણ સાધર્મ્યસમુત્થં સાક્ષાત્ સાધનં હેતુઃ સ્યાત્ ।
પ્રકૃતે ત્વન્યસંભવનઃ ।
યદિ તુ પઞ્ચાવયવવાક્યસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ જ્ઞાનાદિવ્યવચ્છેદઃ, તથાપ્યન્યસંભવઃ, ઉપનયસ્યાપિ સાધર્મ્યસમુત્થાત્વાત્ ।
સ્વલક્ષણેન બાધા ચેન્ન વિકલ્પાદિસંભવાત્ ॥
તસ્માત્ ષષ્ઠ્યસ્તુ તત્રાપિ વિશેષણમનર્થકમ્ ।
સાધર્મ્યસ્ય હેતુરિત્યેતાવન્માત્રં વક્તવ્યમિતિ ॥
તદેદત્ દિગ્નાગદૂષણમુપન્યસ્યતિ---ઉદાહરણસાધર્મ્યાચ્ચેતિ ।
યદ્યર્થાત્મકં સાધર્મ્યમેવ સાધનમુચ્યતે તદૈતદ્ દૂષણમિત્યર્થઃ ।
યદિ પુનરર્થાત્મકસ્ય સાધર્મ્યસ્યાર્થાત્મકમેવ સાધનં સામાન્યમુચ્યતે, તત્રાહ---અથ પુનરિતિ ।
તદિદમુક્તં ભદન્તેન---ન પઞ્ચમી ॥
અન્યે ત્વેતદન્યથા વ્યાચક્ષત ઇત્યાહ---અન્યે ત્વિતિ ।
વિશેષાતિરિક્તં ન સામાન્યં નામ કિઞ્ચિદસ્તિ, તસ્ય કલ્પનામાત્રત્વાદ્ ભેદસ્ય ચ વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
દોષાન્તરમાહ---સાધ્યસાધનેતિ ।
યદા હિ સાધ્યસાધનં નામોદાહરણસાધર્મ્યાદતિરિક્તં નાસ્તિ કિં તુ શબ્દમાત્રમવશિષ્યતે, તદોદાહરણસાધર્મ્યનેનાભિધેયત્વેન વિશેષણીયમ્ ।
તથા ચ સાધ્યનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞા ઇત્યનેન વિરોધઃ ।
અનેન હ્યવયવઃ શબ્દાત્મકઃ પ્રતિજ્ઞા લક્ષ્યતે ।
હેત્વાદિસમુદાયાપેક્ષયા ચાવયવો ભવતિ ।
ન ચાભિધાનાભિધેયાત્મકઃ સમુદાયો દૃષ્ટ ઇતિ ।
તસ્માત્ સમુદાયાભાવાત્
નોભયેષામવયવત્વમ્ ।
તદિદમુક્તમ્---ન વાક્યાંશ ઇતિ ।
તદેતલ્લક્ષણં વ્યાચક્ષાણૈરસ્માભિઃ પરિહૃતમિતિ ન પરિહારાન્તરં પ્રયોજયતીત્યાહ---તત્ર ત્વિતિ ।
ઉક્તં યથા હેતુપદસન્નિધૌ સાધનપદં હેતુપદે પ્રવર્તતે, ન ચોપનયપ્રસઙ્ગઃ, તસ્ય પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રપ્રધાનત્વેન હેતુભાવાપ્રકાશકત્વાદિતિ ॥
અત્ર ચોદયતિ---સાધર્મ્યસ્યેતિ ।
સાધર્મ્યસ્ય લિઙ્સ્ય કૃતકત્વાદિહેતુપદવાચ્યસ્ય વ્યભિચારિત્વાદિયોગાદુદાહરણવિશેષણયોગો ન પુનઃ સાધ્યસાધનપદવાચ્યસ્ય કૃતકત્વાદિત્યાદેર્હેતુવચનસ્યેત્યર્થઃ ।
તદુક્તં ભદન્તેન---તત્રાપિ વિશેષણમનર્થકં વચને અપીત્યર્થઃ ।
તદેતદ્ દૂષયતિ---વચસ ઇતિ ।
વચનમપિ દર્શનભેદેન ઉભયથાપિ ભવતિ, યથા મીમાંસકાનાં નિત્યં વચનમ્, વૈશૈષિકાણામનિત્યમિતિ ।
કેષાઞ્ચિદમૂર્તઃ શબ્દઃ, કેષાઞ્ચિત્ મૂર્ત ઇતિ ।
યથાહુઃ
વાયુરાપદ્યતે શબ્દતામ્
ઇતિ ।

તથા પ્રાતિસ્વિકમપિ ભેદં સર્વેષામેવ શબ્દાનામિતિકરણો દર્શયતીત્યાહ---દૃષ્ટશ્ચેતિ ।
સ્વચરિતવિરોધમાહ---સ્વયમિતિ ।
અનૂભ્યુપગતેતિ ।
અનભ્યુપગતો ઽર્થાન્તરં વિપક્ષો યસ્ય હેતોરનિત્યત્વે સાધ્યે કૃતકત્વાદેઃ સ તથોક્તઃ ।
યદભ્યુપગતં ભદન્તેન તસ્માત્ ષષ્ટ્યસ્ત્વિતિ તદ્ દૂષયતિ---યદપીતિ ।
વિવક્ષાતઃ કારકશબ્દપ્રયોગાદિતિ ।
કારકત્વેન સંબન્ધિત્વં લક્ષણીયમ્, ક્રિયાકારકભાવગર્ભત્વાત્ સંબન્ધિત્વસ્ય ।
ન તુ ષષ્ઠી વા હેતુપઞ્ચમી વા કારકવિભક્તિરિતિ ।
અત્ર ભાષ્યકારેણ શુદ્ધં હેતુવચનમુદાહૃતમ્---ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદિતિ તસ્ય ચોદાહરણસાધર્મ્યસમુત્થત્વજ્ઞાપનાયોદાહરણમપિ દર્શિતમ્ ઉત્પત્તિધર્મકમનિત્યં દૃષ્ટમિતિ ॥
તત્ર ભાષ્યકારેણ શુદ્ધં હેતુવચનમુદાહૃતમ્ ।
તત્પ્રતિજ્ઞાપદેન પૂરયિત્વા બાર્ત્તિકકૃદ્ આહ---ઉદાહરણમિતિ ।
અત્ર પૃચ્છતિ---કિં પુનરિતિ ।
સતો વિનાશો વા અનિત્યત્વમ્, તદ્યોગો વા? તચ્ચેભયમયુક્તમ્, ન હિ સદસતોઃ કશ્ચિદસ્તિ સંબન્ધઃ, અસમાનકાલત્વાત્ ।
તતશ્ચાનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ સમાનાધિકરણ્યં ન સ્યાત્ ।
અપિ ચ શબ્દસ્ય ભૂત્વા યદભવનમ્, ન તદેવ પિઠરસ્ય ।
ન હ્યભવનત્વં નામાસ્તિ સામાન્યમ્, યેન દૃષ્ટાન્તો ન સાધ્યવિકલઃ સ્યાત્ ।
ન ચ સામાન્યાતિરિક્તં સાદૃશ્યં વસ્ત્વન્તરં દૃષ્ટમિષ્ટં વા ।
તસ્માત્ મૃષ્ટાશેયમનિત્યત્વં સાધ્યમિતિ ભાવઃ ।
ગૂઢધિય ઉત્તરમ્---યસ્યાનિત્યત્વમસ્તિ તદનિત્યમ્ ।
સ્વાભિપ્રાયેણ પૃચ્છતિ---અથેતિ ।
ઉત્તરવાદ્યભિપ્રાયમુદ્ઘાટયતિ---ઉભયાન્તેતિ ।
અપરાન્તેતિ વક્તવ્યે ઉભયાન્તગ્રહણેન પૂર્વાન્તનિવેશનં હેતોરુત્પત્તિમત્ત્વસ્યાત્યન્તિઙ્કીં પ્રત્યાસત્તિમવિનાભાવોપયોગિનીં દર્શયિતુમિતિ ।
અવચ્છેદકત્વં ચોપલક્ષણત્વમ્, ન તુ વિશેષણત્વમ્ ।
તચ્ચાપરાન્તસ્ય ભિન્નકાલસ્ય સંબદ્ધસ્યાપિ વિરોધિતયા બુદ્ધિસ્થસ્ય સંભવતિ ।
તથા ચ યૈવાપરાન્તાવચ્છિન્નસ્ય સત્તા પિઠરસ્ય સૈવાપરાન્તાવચ્છિન્નસ્ય શબ્દસ્યાપિ ।
એવં સત્તાસમવાયો ઽપિ તદ્વિધયોઃ પિઠરશબ્દયોઃ સમાનઃ ।
વિરોઘિભાવઃ પશ્ચાદ્ભાવશ્ચાભાવમાત્રાત્ પ્રધ્વંસસ્ય વિશેષઃ ।
પૃચ્છતિ---અથોત્પત્તીતિ ।
ન તાવદુત્પન્નસ્યોત્પત્તિર્ધમઃ, તદાપ્યુત્પદ્યત ઇતિ પ્રત્પયપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપ્યનુત્પન્નસ્ય અસતો ધર્મિત્વાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
ગૂઢધિય ઉત્તરમ---ઉત્પત્તિરિતિ ।
ઉક્તાભિપ્રાયવાન્ પુનઃ પૃચ્છતિ---કા પુનરિયમિતિ ।
ઉત્તરમ્---અસદ્વિશેષણસ્ય સતો ઽત્યન્તમભાવભાવપ્રતિષેધઃ અસદિતિ પ્રાગભાવમાહ, વિશેષણત્વં ચ પ્રાગભાવસ્ય ઉપલક્ષણત્વમ્ ।
તચ્ચ ભિન્નકાલસ્યાપિ બુદ્ધિસથતામાત્રેણોક્તમ્ ।
તેનાસદ્વિશેષણસ્ય સત ઇત્યેતાવતૈવ પૂર્વાન્તપરિચ્છિન્નસ્ય સત્તાસંબન્ધઃ સત્તા વા તદ્વિશેષણોત્પત્તિર્દર્શિતા ।
પશ્ચેદૃશસ્તસ્ય ગગનવત્ નાત્યન્તં સંભવઃ, નાપિ ગગનકુસુમવદત્યન્તાભાવ ઇતિ સ્વરૂપમુક્તમુત્પત્તિમુપર્લક્ષયિતુમ્ ।
ઉપલક્ષણોપલક્ષ્યયોશ્ચાભેદવિવક્ષયા સામાનાધિકરણ્યમ્ ।
ન ચૈવં લબ્ધોત્પત્તિનિ વસ્તુનિ ઉત્પદ્યત ઇતિ પ્રત્યયપ્રસઙ્ગઃ ।
લભ્યમાનોત્પત્તિનિ તદવયવેષુ તદુત્પાદનાનુકૂલવ્યાપારાવેશલબ્ધપૂર્વાપરીભાવેષુ તત્પ્રયોગસય લોકે દર્શનાત્ ।
તસ્માત્ પૂર્વાન્તાવચ્છિન્નવસ્તુસત્તયા તત્સંબન્ધેન વા તસ્યૈવ વસ્તુનો ઽપરાન્તાવચ્છિન્ના સત્તા વા તત્સંબન્ધો વા જ્ઞાપ્યતે ઇતિ સર્વં રમણીયમ્ ॥
નનુ ભાષ્યકૃદ્ અભૂત્વા ભવતીત્યસ્ય વાક્યાસ્યાર્થમુત્પત્તિં વક્ષ્યતિ, ત્વં પુનરસદ્વિશેષણસ્ય સતો ઽત્યન્તમભાવભાવપ્રતિષેધ ઇત્યસ્ય વાક્યસ્યાર્થમુત્પત્તિમ્ ।
અતઃ કુતો ન વિરોધ ઇત્યત આહ---વાક્યાર્થેતિ ।
ય
એવાર્થો ભાષ્યકારેણ ઉત્પત્તિશબ્દાર્થતયાભ્યનુજ્ઞાતો ઽઙ્ગીકૃતઃ, સ એવાસ્માભિરપિ ।
નાત્યન્તમભાવભાવપ્રતિષેધ ઉત્પત્તિઃ, અપિ સ્વસદ્વિશેષણસ્ય સતઃ સત્તા વા તત્સંબન્ધો વેત્યુક્તમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_1,1.35: તથા વૈધર્મ્યાત્ ॥
સૂત્રાન્તરમવતારયતિ---કિમેતાવદિતિ ।
તથા---ત્

અત્ર યદિ વેધર્મ્યાદિત્યુચ્યતે તતઃ સકલકેસરાદિમત્પદાર્થપક્ષીકરણેનાશ્વત્વં યદા વિષાણિત્વેન સાધ્યતે તસ્યાસ્તિ પક્ષવૈધર્મ્યમિતિ હેતુઃ સ્યાદિત્યત આહ---ઉદાહરણેન વૈધર્મ્યમિતિ ।
વિપક્ષેણેત્યર્થઃ ।
તથાપિ યદા શરીરમાત્રં પક્ષીકૃત્ય સાત્મકત્વં સાધ્યતે પ્રામાદિમત્ત્વેન, તદાસ્તિ તસ્યોદાહરણેન વૈધર્મ્યમિતિ સો ઽપિ હેતુઃ સ્યાદિત્યત આહ---એવેતિ ।
ન ચૈતાવતા સપક્ષે સત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ, સપક્ષસ્યાભાવાત્ ।
અવધારણસ્ય ચ વ્યાપ્ત્યા પક્ષસત્ત્વેનોપપત્તેરિતિ ।
તથાપિ અન્વયવ્યતિરેકિણો હેતારનૈકાન્તિકસ્ય વિપેક્ષૈકદેશવ્યાપિનઃ સંગ્રહઃ સ્યાત્ ।
યથા અનિત્યઃ શબ્દઃ, ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ અનિત્યો મૂર્તત્વાદિત્યત આહ---વૈધર્મ્યમેવ ચોદાહરણેનેતિ વિપક્ષોદાહરણેનેત્યર્થઃ ।
ભાષ્યકારીયમુદાહરણં નિગદેનોપન્યસ્યતિ---અનિત્યઃ શબ્દઃ ।
ઇતિ ।
નિત્યમનુત્પત્તિધર્મકં દૃષ્ટમિતિ યોજના ।
તદેતદ્ દૂષયતિ---એતચ્ચેતિ ।
મા ભૂત્ પ્રયોગમાત્રભેદાદ્ ભેદઃ, ઉદાહરણભેદાદ્ ભેદો ભવિષ્યતીત્યત આહ---ઉદાહરણમાત્રભેદાચ્ચેતિ ॥
તદેતદ્ ભાષ્યકારીયમુદાહરણં દૂષયિત્વા સ્વકીયમુદાહરણમાહ---ઉદાહરણં ત્વિતિ ।
પ્રાણાદિના ચ સ્વકારણં પ્રયત્નેચ્છાદ્યુપલક્ષયતિ---યદુભયપક્ષસંપ્રતિપન્નં નિરાત્મકં ઘટાદિ તત્સર્વમપ્રાણાદિમદ્ દૃષ્ટમ્ ઇતિ વ્યત્યાસેન યોજના ।
પ્રાણાદિકારણેચ્છાદિકારણરહિતં યદિત્યર્થઃ ।
તત્માત્ નેદમિતિ ।
નેચ્છાદિસમવાયિકારણરહિતમ્ ।
યશ્ચાસૌ ઇચ્છાદિસમવાયિકારણં પૃથિવ્યાદિવિલક્ષણો દ્રવ્યાણાં નવમઃ, સ આત્મેત્યુચ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
અન્વયિવ્યતિરેકિણસ્તદ્વિવેકસ્ય ચ તન્ત્રાન્તરપ્રસિદ્ધેન નામ્ના તન્ત્રાન્તરપ્રસિદ્ધતાં દર્શયતિ---સો ઽયમવીત ઇતિ ।
વિવિધેન પ્રકારેણ ઇતઃ પ્રાપ્તો વીતઃ, પક્ષવ્યાપકત્વે સતિ સપક્ષવ્યાપ્ત્યા અવ્યાપ્ત્યા ચ, તસ્માદન્યો ઽવીત ઇતિ ॥
ગૂઢાભિસન્ધિઃ પૃચ્છતિ---કથં પુનરિતિ ।
ગૂઢાભિસન્ધેરુત્તરમ્---અથ યો ઽભ્યનુજ્ઞાત ઇતિ ।
યથા વીતસ્યાર્થપરિચ્છેદકત્વં તથૈવાવીતસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રષ્ટા સ્વાભિપ્રાયમ્ ઉદ્ઘાટયતિ---અન્વયાદિતિ ।
ગૃહીતાવિનાભાવો હિ હેતુઃ સાધ્યેન તસ્ય પરિચ્છેદકઃ, સ ચ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ હેતુસાધ્યધર્મયોર્દર્શને સત્યવિનાભાવો દૃષ્ટો ભવતિ ।
ન ચ સાત્મકત્વં ક્વચિદ્ દૃષ્ટમ્, તત્ કથં તેનાવિનાભાવદર્શનં પ્રાણાદિમત્ત્વસ્ય, દર્શને વા નાવીતઃ કિં તુ વીત એવેત્યર્થઃ ।
ઉત્તરવાદી પ્રષ્ટારં પૃચ્છતિ---અથ પ્રમેયત્વમિતિ ।
પ્રષ્ટા આહ---વ્યભિચારાદિતિ ।
ઉત્તરવાદ્યાહ---ન તર્હ્યન્વય ઇતિ ।
સ એવૈકગ્રન્થેનાહ---યદિ ચેતિ ।
તદેવમુત્તરવાદિના સ્વાભિપ્રાય ઉદ્ઘાટિતઃ ।
પૃચ્છતિ---કથમ્ ।
અવ્યભિચારિત્વં વ્યતિરેકિણ ઇતિ ।
અવ્યભિચારમાહ---યાવદિતિ ।
અત્રાપિ યાવન્નિરાત્મકં તત્ સર્વમ્ અપ્રાણાદિમદ્ દૃષ્ટમિતિ વ્યત્યાસેન યોજના, સાધ્યવિપર્યયસ્ય વ્યાપ્તત્વાત્ ।
વ્યાપકનિવૃત્તૌ ચ વ્યાપ્યં નિવર્તતે, યથા વૃક્ષત્વનિવૃત્તૌ શિંશપાત્વમ્ આરાદુપલભ્યમાનાદેકશિલામયાદચલપ્રદેશાદિત્યર્થઃ ।
યદિ પુનરેવમુચ્યતે નિવર્તતામપ્રામાણાદિમત્ત્વં જીવચ્છરીરાત્ પ્રાણાદિમત્ત્વસ્ય પ્રમાણત ઉપલબ્ધેર્મા નિવર્તિષ્ટ નૈરાત્મ્યમ્, તસ્માદ્
વ્યભિચારાદહેતુરિતિ શઙ્કતે---અથ પુનરિતિ ।
નિરારોતિ---ન યુક્તમેવમિતિ ।
કિં જીવચ્છરીરે સાધ્યે નૈરાત્મ્યનિશ્ચયાદ્ વ્યભિચાર ઉત તત્સન્દેહાત્? યદિ નિશ્ચયાત્, કૃત વ્યભિચારેણ, બાધિતવિષયત્વેનૈવ હેતોરપાકરણાત્ ।
અથ સન્દેહાત્, તથા સત્યન્વયિનો ઽપ્યહેતુત્વે સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ॥
શઙ્કતે---સર્વાત્મકત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્? નિરાકરોતિ---ન, વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
શઙ્કાવાક્યં વિભજતે---યદીતિ ।
ન તાવદયુમાત્મા નામ પ્રમાણેન ક્વચિદુપલબ્ધઃ, યસ્ય પ્રતિષેધો નૈરાત્મ્યમવગમ્યેત, તદુપલમ્ભે વા કૃતમનયા કુસૃષ્ટ્યા ।
તસ્માત્ કલ્પયિત્વાત્માનમપ્રામાણિકં તત્પ્રતિષેધસ્ય ઘટાદાવપ્રાણાદિમત્ત્વેન વ્યાપ્તિં ગૃહીત્વા જીવચ્છરીરે વ્યાપકસ્યાપ્રાણાદિમત્ત્વસ્ય નિવૃત્ત્યા નૈરાત્મ્યસ્ય વ્યાપ્યસ્ય નિવૃત્તેરાત્મા અવગન્તવ્યઃ ।
એવં ચ સતિ કલ્પનાકોષસ્યાપરિમેયત્વાત્ યદ્ યદેવ કલ્પ્યતે તત્તદભાવસ્યધટાદૌ સુલભત્વાદ્ અપ્રાણાદિમત્ત્વેન વ્યાપ્તેર્જીચ્છરીરે ઽપ્રાણાદિમુત્ત્વસ્ય વ્યાપકસ્ય નિવૃત્તેરાત્મસદ્ભાવવત્ સકલકાલ્પનિકડિત્થાદિમત્ત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ॥
નિરાકરણવાક્યં વિભજતે---તચ્ચ નૈવમ્ ।
કસ્માતૃ---વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
વિકલ્પયતિ---કિમિતિ ।
અયમર્થઃ ।
પ્રાણાદયો હિચ્છાદ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિભાવાભાવતયા ઇચ્છાદિકાર્યાઃ, અક્ષણિકત્વે ચ વ્યવસ્થિતે કાર્યં સમવાયિકારણાપેક્ષમિતીચ્છાદીનાં સમવાયિકારણેન ભવિતવ્યમ્, કાર્યત્વાદ્ ઘટાદિવત્, શરીરેન્દ્રિયાદીનાં ચ સમવાયિકારણત્વનિષેધે સતિ યદ્ ઇચ્છાદીનાં સમવાયિકારણં પરિશિષ્યતે, તદ્ દ્રવ્યમાત્મેતિ ચ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ ચ જીવ ઇતિ ચાખ્યાયતે ।
તદસ્ય વિશેષતો ઽનવગતસ્યાપીચ્છાદિસમવાયિકારણતયા સામાન્યરૂપેણાવધારિતસ્ય શક્યઃ પ્રાણાદિરહિતેષુ ઘટાદિષ્વભાવઃ પ્રતિપત્તુમ્ ।
નિરાત્મકશબ્દેનાપિ ચાયમેવાર્થ ઉચ્યતે ।
અનેન પ્રાણાદિલક્ષણકાર્યાભાવેન ઘટાદૌ નૈરાત્મ્યલક્ષણકારણાભાવસ્ય વ્યાપ્તિરવધારિતા ।
સો ઽયં જીવચ્છરીરે કાર્યસ્યાભાવો વ્યાપકો નિવર્તમાનઃ સ્વવ્યાપ્યં તત્કારણાભાવમાદાય નિવર્તતે ઇતિ સિદ્ધં જીવચ્છરીરે પ્રાણકારણમ્, સ ચાત્મેતિ ।
યદિ ચ ડિત્થાદયો ઽપિ તાદૃશાઃ, તદા આત્મનો નામાન્તરાણિ નાર્થાન્તરાણિ ।
નામાનિ ચ લોકતન્ત્રાણિ, ન ત્વિચ્છાતન્ત્રાણીતિ ।
અવધારિતં કાર્યં પ્રાણાદ્યુપલક્ષિતમિચ્છાદિ યસ્ય સો ઽવધારિતકાર્યઃ, સ એવ સ્વભાવો યસ્ય સ તથોક્તઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સામાન્યતસ્તાવદિચ્છાદીના કાર્યત્વેનાન્વયવ્યતિરેકિણા હેતુના સમવાયિકારણવત્ત્વમુનમિતમ્ ।
ઉભયસિદ્ધશ્ચ ઘટાદાવિચ્છાદિકારણાભાવઃ ।
યે ઽપિ હિ નૈરાત્મ્યવાદિનો બુદ્ધિં વા ભૂતપતિણામભેદં વા ઇચ્છાદિકારણમાચક્ષતે, તે ઽપિ ઘટાદૌ ન તદાતિષ્ઠન્તે ।
તસ્માદુભયસિદ્ધનૈરાત્મ્યા ઘટાદયઃ ।
તેષુ ચેચ્છાદિકાર્યાભાવેન નૈરાત્મ્યં વ્યાપ્તમ્ ।
સો ઽયં જીવચ્છરીરે કાર્યાભાવો વ્યાવર્તમાનઃ કારણાભાવં વ્યાવર્તયતિ ।
ન ચ કાર્યેણૈવ કારણમનુમીયતાં જીવચ્છરીરે, કિં વ્યતિરેકિણા,
ઋજુમાર્ગેણ સિધ્યન્તં કો નુ વક્રેણ સાધયેત્
ઇતિ વાચ્યમ્, કારણમાત્રસ્ય તતઃ સિદ્ધેરિત્યુક્તમ્ ।
પરિશેષાદ્ વિશેષસિદ્ધિરિતિ ચેત્? સ એવ વ્યતિરેકીત્યુક્તમ્ ॥
યદિ હિ પૃથિવ્યાદિસમવાયિકારણા ઇચ્છાદયો ભવેયુઃ, ઘટાદિષ્વપિ પ્રસજ્યેરન્ ।
તસ્માદ્ ઘટાદિષ્વિચ્છાદિકાર્યનિવૃત્ત્યા દ્રવ્યાષ્ટકાતિરિક્તકારણનિવૃત્તિર્વ્યાપ્તા દૃષ્ટેતીચ્છાદયઃ શરીરે દૃશ્યમાના વ્યાપિકાં સ્વનિવૃત્તિં નિવર્તયન્તો વ્યાપ્યદ્રવ્યાષ્ટકાતિરિક્તકારણાભાવનિવૃત્તિમુખેન નવમં દ્રવ્યં સાધયન્તિ ।
ન ચૈષાં બુદ્ધિરેવ સમવાયિકારણમ્, દ્રવ્યસ્યૈવ સમવાયિકારણત્વનિયમાદ્ બુદ્ધેશ્ચાદ્રવ્યત્વાત્ ।
યથા ચ ભૂતાનાં પરિણતિભેદો ન કારણં તથા હિ તૃતીયે ઉપપાદયિષ્યતે ।

વ્યતિરેકમુખેનાપિ પ્રામાદેઃ સાત્મકત્વેનાન્વયસિદ્ધૌ ન કેવલવ્યતિરેકીતિ ચેત્? ન સ્વાભાવવિકં સાધ્યેન પ્રતિબન્ધમન્વયવ્યતિરેકિણિ વ્યાસેધામઃ, કિં તુ સપક્ષાભાવેન વિધિમુખેનાસ્ય પ્રતિબન્ધં નિરાકુર્મઃ ।
એતાવતૈવ ચાન્વયિનો ભિદ્યતે ।
ન ચ પક્ષ એવ સપક્ષઃ, જિજ્ઞાસિતવિશેષસ્ય જ્ઞાતવિશેષાદન્યત્વાત્ ।
શરીરાદિષુ ચ સત્સુ નૈરાત્મ્યનિષેધ એવાત્મસદ્ભાવઃ, અસન્નિષેધસ્ય સદ્ભાવલક્ષણત્વાત્ ।
સપક્ષાભાવસ્તુ નૈરાત્મ્યેનાપ્યવ્યપદેશ્ય ઇતિ કથં નૈરાત્મ્યનિષેધેન વ્યપદિશ્યતામ્? અસતો ઽધિકરણત્વાયોગાદિત્યુક્તમ્ ॥
એતેન પરૈઃ યદુક્તમ્,
સપક્ષાવ્યતિરેકી ચેદ્ ભવેદ્ધેતુરતો ઽન્વયી ।
નાન્વયવ્યતિરેકી ચેદનૈરાત્મ્યં ન સાત્મકમ્ ॥
ઇતિ, તદનેન નિરાકૃતમ્ ।
એતચ્ચાસ્માભિરન્વયિહેતુસમર્થનેન સ્ફુટીકૃતમ્ ।
તસ્માત્ સર્વમવદાતમ્ ॥
વિપક્ષવ્યતિરેકમાત્રેણ વ્યતિરેકિણો ગમકત્વં મત્વા ચોદયતિ---યદિ તર્હીતિ ।
પરિહરતિ---ન, હેત્વર્થાપરિજ્ઞાનાદિતિ ।
ન વૈધર્મ્યમાત્રેણ ગમકત્વમ્, અપિ ત્વવ્યભિચારિણા ।
સ ચાત્રાવ્યભિચારો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ મા ભૂદ્ ગન્ધવત્ત્વં હેતુર્વ્યતિરેક વ્યભિચારાદ્ અનિત્યાદિવન્નિત્યાદપ્યસ્ય વ્યતિરેકાત્, તસ્ય તુ પક્ષ એવ કેવલં ન તુ સપક્ષવિપક્ષૌ, ન તસય વ્યતિરેકવ્યભિચારો ઽસ્તીતિ સ કસ્માત્ ન હેતુરિતિ ચોદયતિ---યઃ પુનરિતિ ।
પરિહરતિ---સત્યમિતિ।વ્યતિરેકધર્મો ઽવ્યભિચારો નાસતિ વ્યતિરેકે સંભવતિ, અસતો ઽધિકરણત્વાયોગાદિત્યુક્તત્વાદિતિ ।
પ્રત્યુદાહરણાન્તરં દર્શયતિ---એતેનેતિ ।
એતેન વિપક્ષાભાવાત્ તતો વ્યાવૃત્ત્યભાવેનેત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ---યઃ પક્ષૈકદેશ ઇતિ ।
યદિ હિ પક્ષૈકદેશવૃત્તિરપિ વિપક્ષાભાવાત્ ન વ્યતિરેકી હેતુઃ, તર્હિ તસ્ય પક્ષૈકદેશવૃત્તેરપિ સતો વિપક્ષનિવૃત્તિરસ્તિ સ હેતુઃ પ્રસજ્યેત ।
અસ્તિ ખલ્વસ્યોદાહરણવૈધર્મ્યમેવેતિ વ્યતિરેકિહેતુલક્ષણમિત્યભિપ્રાયઃ ।
પરિહરતિ---અયમપિ ન હેતુઃ, કસ્માત્? સૂત્રાર્થેનાપોદિતત્વાત્ ।
તં સૂત્રપાઠપૂર્વકં દર્શયતિ---સૂત્રાર્થ ઇતિ ।
અત્ર ચ યેન પક્ષૈકદેશવૃત્તેર્વ્યતિરેક્યાભાસસ્ય નિરાકરણં તદવધારણં પ્રથમં દર્શિતમ્ ।
ઉદાહરણેનૈવ વૈધર્મ્યં નાનુદાહરણેન પક્ષેણાપિ ।
અસ્ય તુ પક્ષેણાપીતિ વ્યતિરેક્યપિ ન હેતુઃ, ન પુનર્વૈધર્મ્યમેવેતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તથા સતિ સવ્યભિચારમાત્રસ્ય નિવૃત્તિઃ સ્યાત્, ન તુ પક્ષૈકદેશવૃત્તેરિત્યર્થઃ ॥
સંપ્રતિ વાસુબન્ધવં હેતુલક્ષણં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ---હેતુર્વિપક્ષાદ્વિશેષ ઇત્યન્યે ।
એતદ્ વ્યાચષ્ટે---અન્યે ત્વિતિ ।
સાધર્મ્યમાત્રનિરાકરણ ઇતિ ।
યસ્ય કસ્યચિત્ સાધર્મ્યસ્ય નિરાકરણે ।
વિપક્ષસાધર્મ્યનિરાકરણે તાવદિષ્ટસ્ય સંગ્રહઃ ।
યદા તુ સપક્ષાદિસાધર્મ્યનિરાકરણમ્, તદા અનિષ્ટસ્ય વિરુદ્ધાદેઃ સંગ્રહઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટસંગ્રહ ઇતિ, ઇષ્ટપરિત્યાગ ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સ ચાનેકભેદ ઇતિ ।
સપક્ષાદપિ વિશેષે સતિ વિપક્ષાદ્ વિશેષઃ, પક્ષાદપિ વિશેષે સતિ વિપક્ષાદ્ વિશેષઃ, વિપક્ષમાત્રાદ્ વા વિશેષઃ ઇતિ પ્રકારાઃ ।
તત્ર પૂર્વયોઃ પ્રકારયોર્યથાક્રમમસાધારણસ્ય ચાસિદ્ધસ્ય ચ હેતુત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
તન્નિવૃત્ત્યર્થ વિપક્ષાદેવ ઇત્યવધાર્યતે ।
દ્વિતીયમવધારણમવતારયિતુમાહ---અવધારણે ચેતિ ।
વિપક્ષાદેવેત્યનેનાવધારણેન વિશેષો ઽવધારિતઃ, ન વિપક્ષઃ ।
સ ચાયં વિશેષે ચાવિશેષે ચ પ્રસૃત ઇતિ વિપક્ષેકદેશવૃત્તેરપિ પક્ષસપક્ષસાધારણસ્ય હેતુત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તન્નિવૃત્ત્યર્થં દ્વિતીયમવધારણં વિશેષ એવેતિ ।
ઉપસંહરતિ---તદેવમિતિ ॥
તદેવદવ્યાપકત્વેન દૂષયતિ---સત્યમેક ઇતિ ।
અત્ર ચોદયતિ---વિપક્ષૈકદેશવૃત્તિપ્રતિષેધાદિતિ ।
વિશેષ એવેત્યવધારણેન વિપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ ગૌરયં વિષાણિત્વાદિતિ હેતુત્વેન પ્રતિષિદ્ધઃ ।
તસ્માદેતસ્મિન્નવધારણે સત્યેવ વિપક્ષાદેવેત્યવધારણીયમ્ ।
તથા ચ વિપક્ષાદેવ યો વિશેષ એવ સ હેતુઃ ।
સપક્ષાત્તુ યો વિશેષ એવ સ ન હેતુરિત્યુક્તં ભવતિ ।
યથા ચ અશ્વો ઽયં વિષાણિત્વાત્ ઇતિ સપક્ષાદ્ વિશેષ એવેતિ હેતુત્વેન પ્રતિષિદ્ધો ભવતિ ।
યસ્તુ સપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ પ્રયત્નનાન્તરીયકત્વાદિઃ સ સપક્ષાદ્ વિશેષ એવ ન ભવતિ, અપિ તુ સામાન્યમપીતિ ।
ન તસ્યાહેતુત્વમવધારિતમિતિ હેતુરેવાસાવિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---યદ્યેવમિતિ ।
યદિ સપક્ષાદપિ યો વિશેષઃ સ સપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદિર્હેતુઃ, એવં સતિ વિપક્ષાદેવેતિ અવધારણં બાધિતં ભવતિ ।
શઙ્કતે---અથેતિ ।
ન વિપક્ષાદેવેત્યેતન્માત્રમવધાર્યતે યેન સપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ પ્રયત્નાન્તરીયકત્વાદિનર્ન હેતુઃ સ્યાત્, અપિ તુ યો વિશેષ એવ સ હેતુરિતિ પ્રાપ્તે વિપક્ષાદેવેતિ નિયમ્યતે, તેન સાવધારણસ્ય વિશેષસ્ય વિપક્ષવૃત્તેર્હેતુત્વં પ્રતિષિદ્ધં ભવતિ યથા અશ્વો ઽયં વિષાણીત્વાદિતિ ।
યઃ પુનર્વિશેષશ્ચાવિશેષશ્ચ સપક્ષે હેતુઃ, તસ્ય હેતુત્વે ઽપિ ન વિપક્ષાદેવેતિ બાધિતં ભવતિ ।
યદ્યપિ ચૈવં સત્યપિ સપક્ષૈકદેશવૃત્તેર્હેતુત્વં ન શ્રુતમ્, તથાપિ વિપક્ષાદેવેત્યનેનાવધારણેનાનિષિદ્ધમિત્યનુમતમેવ ।
તેન ચાશ્રુતેનાર્થેનાર્થવતી અવધારણે ઇત્યર્થઃ ॥
નિરાકરોતિ---એવં ચેતિ ।
યથા તત્તુલ્યૈકદેશવૃત્તેરવિહિતમપિ હેતુત્વમનિષેધાનુમતમ્, એવં પક્ષૈકદેશવૃત્તેરપીતિ સો ઽપિ હેતુઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પુનઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે---નૈષ દોષ ઇતિ ।
પક્ષધર્મત્વે સતિ વિશેષ એવ વિપક્ષાદેવેતિ નિયમે કુતઃ પક્ષૈકદેશવૃત્તેઃ પ્રાપ્તિઃ, અપક્ષધર્મત્વાત્ તસ્યેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---યો ધર્મઃ પક્ષસ્યેત્યનેનેતિ ।
પર આહ---ન કર્તવ્યત ઇતિ ।
દૂષયિતુમવધારણં વિકલ્પયતિ---કિં પુનરિતિ ।
પ્રથમં કલ્પં ગૃહ્ણાતિ---અસ્તુ તાવદિતિ ।
એતમપિ દૂષયિતુ વિકલ્પયતિ---કિં પુનરસ્યેતિ ।
સામર્થ્ય પ્રયોજનાભિસંબન્ધઃ સંભવજ્ઞાપનપક્ષે ઽજ્ઞાપનનિવૃત્તિઃ પ્રયોજનમ્, અસંભવનિવૃત્તિપક્ષે તુ અત્યન્તાયોગવ્યાવૃત્તિઃ ફલમ્ ।
યથા નીલં સરોજં ભવત્યેવેતિ ।
વિકલ્પ્ય દૂષયતિ---ઉભયથાપીતિ ।
યુક્ત્યન્તરમાહ---ન ચેતિ ।
અત્યન્તાયોગો નિષિદ્ધો ભવતિ, ન ત્વયોગ ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---અથેતિ ।
વિશેષણસંગતો હ્યેવકારો ઽયોગં વ્યવચ્છિનત્તિ ।
યથા ચૈત્રો ધનુર્ધર એવેતિ ।
હેતુર્વિશેષણં ચેત્ અપક્ષધર્મ એવેતિ ।
તસ્માત્ સિદ્ધં પક્ષૈકદેશે વૃત્તેર્નિરાકરણમિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ---સત્યમિતિ ।
શેષમનુમાનસૂત્રે વ્યાખ્યાતપ્રાયમિતિ નેહ વ્યાખ્યાતમ્ ॥
હેતુર્વિપક્ષાદ્ વિશેષ ઇતિ ચ યદા સૌત્રાન્તિકપક્ષમિતિ ।
યદા ત્વનિત્યત્વહેતૌ લક્ષ્યે લક્ષણં વિચાર્યતે ઇતિ વિપક્ષશબ્દાર્થો વાચ્યઃ ।
નનુ ચ નિત્યો વિપક્ષ ઇત્યત આહ---ન હ્યસતીતિ ।
ન હિ નિરુપાખ્યમાખ્યાયત ઇત્યર્થઃ ।
ન ચાસ્યાપાદાનત્વં નાપ્યધિકરણત્વં યેન પઞ્ચમી વા સપ્તમી વા પ્રયુજ્યેતેતિ આહ---ન ચાસતીતિ ।
ન ચાસતો વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્ત્યભાવેન વિશેષો ઽપીત્યાહ---વિપક્ષાસંભવે ચેતિ ।
પક્ષસ્યૈવેતિ ।
અત્ર ચૈવકારાસ્ત્રય પદાન્તરાનપેક્ષત્વં સૂચયન્તિ ।

પક્ષસ્યૈવ ધર્મ ઇતિ હેતુલક્ષણે અસાધારણ એવ હેતુઃ સ્યાત્ ।
સમાન એવ સિદ્ધ ઇતિ તુ હેતુલક્ષણે અશ્વસ્ય વિષાણિત્વે સાધ્યે ગોત્વાદિર્હેતુઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ ત્રયઃ પક્ષાઃ હેયાઃ ।
તથા ચ પક્ષસ્ય ધર્મઃ સમાને ચ સિદ્ધઃ ઇત્યત્ર સવ્યભિચારો હેતુઃ સ્યાત્ ।
પક્ષસ્ય ધર્મો વિપક્ષે ચ નાસ્તીત્યત્રાસાધારણો હેતુઃ સ્યાત્ ।
સમાને ચ સિદ્ધો વિપક્ષે ચ નાસ્તીત્યત્ર અનિત્યઃ પરમાણુઃ કૃતકત્વાદિતિ હેતુઃ સ્યાદિતિ ત્રયઃ ।
સપ્તમમભિમતં પક્ષમાહ---પક્ષસ્યેતિ ।
શેષં સુબોધમ્ ॥
અત્ર દિગ્નાગેન સપક્ષે સન્નસન્ દ્વેધા પક્ષધર્મઃ પુનસ્ત્રિધા ।
પ્રત્યેકમસપક્ષે ચ સદસદ્દ્વિવિધત્વતઃ ॥
ઇતિ નવ પક્ષધર્માન્ હેતુતદાભાસાન્ દર્શયિત્વા તત્ર યઃ સન્ સજાતીયે દ્વેધા ચાસંસ્તદત્યયે ।
સ હેતુર્વિપરીતો ઽસ્માદ્ વિરુદ્ધો ઽન્યત્વનિશ્ચિતઃ ॥
ઇત્યનેન હેતુતદાભાસવિવેકો દર્શિતઃ ।
તસ્યાર્થઃ ।
યઃ પક્ષધર્મઃ સ સપક્ષે સન્ અસન્ દ્વેધા ઇતિ ત્રિવિધઃ, સ પુનરસપક્ષે સદસદ્દ્વિવિધત્વતઃ પ્રત્યેકં ત્રિધા ભવતીતિ ।
પક્ષધર્મઃ સપક્ષે સન્ વિપક્ષે સદસદ્દ્વિવિધત્વતસ્ત્રિધા ।
પક્ષધર્મઃ સપક્ષે ઽસન્ વિપક્ષે સદસદ્દ્વિવિધત્વતસ્ત્રિધા, પક્ષધર્મઃ સપક્ષે દ્વેધા વિપક્ષે સદસદ્દ્વિધત્વતસ્ત્રિધેતિ ।
અત્રોદાહરણમ્,
પ્રમેયકૃતકાનિત્યકૃતશ્રાવણયત્નજાઃ ।
અનિત્યયત્નજાસ્પર્શા નિત્યત્વાદિષુ તે નવ ॥
નિત્યત્વાદિષુ સાધ્યેષુ પ્રમેયત્વાદયો નવ હેતુતદાભાસાઃ ।
તેષાં યથાસંખ્યં નિત્યત્વાદીનિ સાધ્યાન્યુદાહરન્તિ,
નિત્યાનિત્યપ્રયત્નોત્થમધ્યમત્રિકશાશ્વતાઃ ।
અયત્નાનિત્યનિત્યાશ્ચ પ્રમેયત્વાદિસાધનાઃ ॥
તદેતેષુ હેતુતદાભાસેષુ હેતુર્નિર્ધારિતો યેન તદુપન્યસ્ય વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---તત્ર ય ઇતિ ।
તદેતદ્દૂષયતિ---યથાશ્રુતીતિ ।
તત્ર યઃ સન્ સજાતીયે દ્વેધા ચાસંસ્તદત્યયે ઇત્યેતાવન્માત્રાત્ ન લભ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ---નનુ ચોક્તમિતિ ઉક્તં દિગ્નાગેન,
સાધ્યધર્મો યતો હેતુસ્તદાભાસાશ્ચ ભૂયસા ।
ઇતિ ।
તદેતત્ પરિહરતિ---ઉક્તમેતદિતિ ।
ન પુનઃ પક્ષધર્મ એવેત્યર્થઃ, અવધારણમ્ અબુદ્ધ્વા શઙ્કતે---અથાપીતિ ।
અવધારણાર્થાલાભેનોત્તરમાહ---સત્યમર્થાદિતિ ।
નનુ અપક્ષધર્મત્વનિવૃત્ત્યૈવ પક્ષવ્યાપકત્વં ગમ્યતે, ન હ્યવ્યાપકો ભવત્યપક્ષધર્મત્વનિવૃત્તિમાનિત્યત આહ---અપક્ષધર્મનિવૃત્તિમાત્રત્વેન ચેતિ ।
અત્યન્તનિવૃત્તિનિષેધેન વૃત્તિમાત્રં સ્યાત્ નૈકાન્તિકી વૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ---ન પ્રાપ્ત ઇતિ ।
પરિહરતિ---નાવધારણસ્યેતિ ।
હેતુહેત્વાભાસાવેવ પક્ષધર્મૌ નાન્ય ઇતિ નિયમજ્ઞાપનાર્થમવધારણમિષ્ટં ભવદ્ભિરિત્યર્થઃ ॥
શઙ્કતે---અથોભયેતિ ।
નિરાકરોતિ---તથાપિ સન્ સજાતીય ઇતિ ।
તદેતત્ પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતપ્રાયમ્ ।
દ્વેધા ચેતિ સર્વથા ન વક્તવ્યમીતિ ।
સન્ સજાતીય ઇત્યસ્યોપાદાને ઽનુપાદાને ચેત્યર્થઃ, ।
સન્ સજાતીય ઇતિ નોપાદાતવ્યમિતિ યદુક્તમ્, તત્ર શઙ્કતે---અથ મન્યેતેતિ ।
નિરાકરોતિ---અવધારણેતિ ।
યદ્યવધારણં યુજ્યેત અવધારણાર્થો યુક્ત આરમ્ભઃ સ્યાત્, તદેવ ત્વયુક્તમિત્યર્થઃ ।
આદ્યે પદ ઇતિ ।
પક્ષસ્ય ધર્મ એવ ઇત્યેતસ્મિન્ પદ ઇત્યર્થઃ ।
અન્યપદે ઇતિ ।
અન્યે પદે યયોઃ પક્ષધર્મત્વવિપક્ષાસત્ત્વયોસ્તે તથોક્તે ।
તત્ર દ્વેવિધ્યં નિરાક્રિયત ઇતિ ।
સન્ સજાતીયેતિ સર્વથેતિ ।
સજાતીયે દ્વેધા ચેતિ પદોપાદાને ચાનુપાદાને ચેત્યર્થઃ ।
સજાતીય એવ દ્વિધેત્યનેનૈવેતિ હેતુતદાભાસયોરૌત્સર્ગિકે પક્ષધર્મત્વે સ્થિત ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---અથ મા ભૂદિતિ સજાતીય એવ દ્વિધેતિ નાવધારણમિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ---તથાપીતિ ।
સન્ સજાતીયે દ્વિધેતિ મધ્યમપદે ઇત્યર્થઃ ।
તદેવં સજાતીયે એવ દ્વિધેત્યવધારણં દૂષિતમ્ ।
સંપ્રતિ દ્વિતીયમવધારણં શઙ્કતે---અથ પુનરિતિ ।
નિરાકરોતિ---તથાપીતિ ।
તથાપિ પક્ષૈકદેશવૃત્તિરપિ હેતુઃ પ્રસક્તઃ ।
યદિ ચ તદત્યય એવેતિ નાવધાર્યેત તતો ઽનૈકાન્તિકો ઽપિ હેતુઃ સ્યાદિતિ દોષઃ ॥
દિગ્નાગસ્યૈવ પ્રદેશાન્તરહેતુલક્ષણમ્---ગ્રાહ્યધર્મઃ પક્ષધર્મઃ ।
તદંશેન તસ્યૈવ પક્ષસ્યાંશેન સાધ્યધર્મસામાન્યેન, વ્યાપ્તો હેતુરિતિ ।
તદેતદ્ધેતુલક્ષણમુપન્યસ્યાસ્મિન્ પૂર્વોક્તં દોષમતિદિશતિ---એતેનેતિ ।
અતિદેશમેવ સ્ફુટયતિ---અવ્યાપકાદિરિતિ ।
યથાશ્રુતલક્ષણે પક્ષાવ્યાપકસ્ય હેતુત્વમ્, તદંશેન વ્યાપ્ત ઇત્યસ્ય વિવરણાલોચનેન સપક્ષે સત્ત્વં વિપક્ષાચ્ચ વ્યાવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
તથા ચ પૂર્વોક્તદોષાનુષાઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
સિંહાવલોકિતન્યાયેન દૂષયતિ---અસંસ્તદત્યય ઇતીતિ ॥
અન્યેષાં હેતુલક્ષણં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ-તાદૃગિતિ ।
તદેતદ્વ્યાચષ્ટે-તાદૃશેતિ ।
કિલકારો ઽરુચૌ ।
પક્ષધર્મ ઇતિ ચ હેતોરભિધાનમ્ ।
તેન ત્રિલક્ષણપ્રવિભાવિતાત્મા હેતુરિત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ---તત્ તાવદિતિ ।
શ્રાવણત્વાદ્યપીતિ ।
તદુક્તો ઽસાધારણ ઇત્યર્થઃ ।
યસ્તુ તાદૃશવિનાભાવીતિ વિપક્ષે સત્તાપ્રતિષેધાત્ સપક્ષે સત્ત્વં ગમ્યતે એવ, વિશેષનિષેધસ્ય શેષાભ્યનુજ્ઞાવિષયત્વાદિતિ મન્યેત, તં પ્રત્યાહ---ભવતુ તાવદિતિ ।
એકદેશાભ્યનુજ્ઞાને ઽપિ વિશેષનિષેધસ્યોપપત્તેર્ન સમસ્તાશેષાભ્યનુજ્ઞાને પ્રમાણમસ્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
ચોદયતિ---નનૂપદર્શનગ્રહણાદિતિ ।
પરિહરતિ---ન તલ્લભ્યત ઇતિ ।
ન હિ ચાક્ષુષત્વમિતિ ।
વૌદ્ધાનાં રૂપત્વાદિજાતેર્નિત્યાયા અભાવાદ્ ન ચાક્ષુષત્વમનિત્યત્વેન વિના ભવતીત્યર્થઃ ।
યસ્તુ મન્યેત વિશેષનિષધસ્ય શેષમાત્રભ્યનુજ્ઞાહેતુત્વેનાગૃહ્યમાણવિશેષત્વાત્ પક્ષસત્તાભ્યનુજ્ઞાનમ્, તથા ચોપદર્શનપદેન પક્ષે હેતોઃ સત્તોપદર્શનં ભવતીતિ તં પ્રત્યુપેત્યાહ---ઉપેત્ય વેતિ ।
સુબોધમ્ ॥
તદેવં લક્ષણં દૂષયિત્વા તદુદાહરણં દૂષયતિ---યત્ત્વિદમિતિ ।
એતસ્મિન્ હેતુલક્ષણે ઇત્યર્થઃ ।
પ્રયત્નનાન્તરીયકત્વં પ્રયત્નકારણકત્વં તત્ સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ વા? તત્ર પ્રથમે કલ્પે દૂષણમાહ---પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વસ્યેતિ ।
દ્વિતીયકલ્પમાશઙ્ક્ય દૂષયતિ---અથેતિ ।
પ્રયત્નગ્રહણમપાર્થકમિત્યર્થઃ ।
ભાવપ્રત્યયવાચ્યં વિકલ્પ્ય દૂષયતિ---યચ્ચેદમિતિ ।
એવમપ્યુપલબ્ધેરેવેતિ ।
ન હિ બોદ્ધરાદ્ધાન્તે કિશ્ચિદુપલભ્યમાનં નિત્યમસ્તિ, યેનોપલબ્ધિર્વિશેષ્યેત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
પ્રયત્નાનન્તરમન્યથા ચેતિ ।
યત્ તાવદુપલબ્ધિકર્મ તત્સર્વં પ્રયત્નાદેવ પુરુષવ્યાપાદાદેવોપલભ્યતે નાન્યથેત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---અથેતિ ।
અસ્માકં નૈયાયિકાનામિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---ત્વયૈવેતિ ।
અસ્મદ્દર્શનં ચેદાસ્થાય ત્વયા બૌદ્ધેનોચ્યતે, તત્ પ્રયત્નગ્રહણેનાપ્યનૈકાન્તિકત્વં તદવસ્થમેવેત્યર્થઃ ।
અવ્યાપકં ચેતિ ।
ન હિ દવદહનાભિઘાતપ્રસ્ફુટદ્વેણુદલવિભાગજન્મા ઠાત્કારો ઽસ્મદાદિપ્રયત્નકાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---અથેતિ ।
વર્ણાત્મકમિત્યર્થઃ નિરાકરોતિ---તત્રાપીતિ ।
પારમ્પર્યેણાપિ પ્રથમ એવ વર્ણઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ, ન દ્વિતીયાદયઃ ।
અતિપારમ્પર્યાશ્રયણે ત્વતિપ્રસઙ્ગઃ, પ્રાયેણ તસ્ય તત્ર તત્ર સુલભત્વાદિતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે---અથ ય ઇતિ ।

વિશેષઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં ધર્મિવિશેષણમ્, પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં સામાન્યં ચ હેતુરિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ---તથાપ્યન્ય ઇતિ ।
ન હિ ભવતામસ્માકમિવ વિશેષાતિરિક્તમસ્તિ સામાન્યં વસ્તુ સદ્ યો હેતુઃ સ્યાત્ ।
ન ચ કલ્પનારોપિતં હેતુઃ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય ભવિતુમર્હતિ, ન ચાત્યન્તાસતઃ કલ્પનાપિ સંભવતીતિ ભાવઃ ॥
તદેવમુદાહરણં દૂષયિત્વા પ્રસઙ્ગેન પરેષામુદાહરણવિચારં દૂષયતિ---યદપ્યુક્તમિતિ ।
તત્ ખલ્વસત્ સર્વસામર્થ્યરહિતં તદાશ્રિતાનાશ્રિતભાવાભાવધર્મવન્ન ભવતીત્યર્થઃ ।
નિત્યં તુ કિશ્ચિદ્ ભવતીતિ ।
તસ્ય ધર્મયોગઃ સંભવત્યેવ, ન ત્વસ્યાપ્યપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં ત્વપ્રત્યયાભિધેયં હિ જન્મ, તત્ પ્રયત્નેનદ પ્રયત્નાદન્યેન વા વિશેષણીયમ્, યસ્ય તુ જન્મૈવ નાસ્તિ તસ્ય તદ્વિશેષણં દૂરોત્સારિતમિત્યર્થઃ ।
એતેનાભાવ ઇતિ ।
નૈયાયિકાભિમતો ઽપ્યભાવો વ્યાખ્યાતઃ ।
તસ્યાપિ હિ પ્રાગસતઃ સવકારણેન સમવાય ઇતિ જન્મ નાસ્તીતિ ન તદ્વિશેષણયોગ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ---તદેવમિતિ

ન્ય્સ્_1,1.36: સાધ્યસાધર્મ્યાત્ તદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્તઃ ઉદાહરણમ્ ॥
હેતાવુક્તે નાવ્યાપ્તો ઽસૌ સાધ્યધર્મેણ હેતુભાવે વ્યવતિષ્ઠતે, ન ચ વ્યાપ્તિપ્રદર્શનમુદાહરણમન્તરેણેતિ હેતુલક્ષણાનન્તરં ક્રમપ્રાપ્તમુદાહરણલક્ષણમાહ---સાધ્ય---રણમ્

સૂત્રમિત્યુદાહરણસામાન્યલક્ષણમપ્યનેન સૂચિતમિતિ દર્શિતમ્ ।
અસ્ય તાત્પર્યમાહ---અસ્યેતિ, દૃષ્ટાન્તો ઽર્થરૂપો નોદાહરણસ્ય વચનાત્મકસ્ય સ્વરૂપતો લક્ષણં સંભવતિ ।
તસ્માત્ સ્વાભિધાયકવચનોપલક્ષકત્વેન લક્ષણત્વં સામાનાધિકરણ્યં ચ ભજત ઇત્યભિસન્ધિનોક્તમ્---ઉદાહરણોપલક્ષણમિતિ ।
અનેન ચ સમાનજાતીયેભ્યઃ પ્રતિજ્ઞાદિભ્યઃ અસમાનજાતીયેભ્યશ્ચ પ્રમાણાદિભ્ય ઉદાહરણં વ્યવચ્છિન્નં ભવતિ ।
સાધ્યેન સાધર્મ્યમ્ ઇત્યાદિ ભાષ્યમ્ ।
તસ્યાર્થઃ, સાધ્યેન ધર્મિણા શબ્દેન, સાધર્મ્યં દૃષ્ટાન્તસ્ય સ્થાલ્યાદેઃ, કૃતકત્વં હેતુઃ ।
કદ્ધ્યનિત્યત્વેન સાધ્યે ચ શબ્દે દૃષ્ટાન્તે ચ સ્થાલ્પાદૌ સમાનમ્ ।
તસ્માત્ કારણત્ પ્રયોજકાત્, તદ્ધર્મભાવી તસ્યૈવ સાધ્યસ્ય શબ્દસ્ય યો ધર્મો ધર્માન્તરમ્, યેન વિશિષ્ટઃ શબ્દઃ સિષાધયિષિતો ઽનિત્યત્વેન, તદનિત્યત્વં તદ્ધર્મઃ ।
સ એવ ભાવસ્તદ્ભાવઃ ।
સો ઽસ્યાસ્તીતિ તદ્ધર્મભાવી, સ્થાલ્યાદિરનિત્યત્વધર્મવાનિતિ યાવત્ ।
તેન તાદૃશા દૃષ્ટાન્તેનોપલક્ષિતં તદ્વિષયં વચનમુદાહરણમિતિ ॥
તત્ર વાર્ત્તિકકારઃ સૂત્રપદં વ્યાચક્ષાણ એવ ફલતો ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે---સાધ્યેતિ ।
ઉદાહરણસાધર્મ્યાદિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં સાધ્યસાધર્મ્યાદિત્યત્રાપિ યોજયતિ---અત્રાપીતિ ।
સાધ્યશબ્દેનૈવ કૃતકત્વં સાધર્મ્યં દૃષ્ટાન્તસ્ય, નાસાધ્યેન વિપક્ષેણાકાશાદિના નિત્યેન, તતો હિ કૃતકત્વં વ્યાવૃત્તમિતિ ।
તથા ચ સવ્યભિચારો વ્યવચ્છિન્નો ભવતિ ।
સાધર્મ્યમેવેતિ ભાગાસિદ્ધો વ્યવચ્છિન્નઃ ।
યસ્માત્ સાધ્યસાધર્મ્યાત્ સદ્ધર્મભાવી ભવતિ, સો ઽયં દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમિતિ,
યાવદ્ વાક્યં ન સમાપ્યતે, તાવદર્ધોક્ત એવ પૃચ્છતિ---કિં કુતશ્ચિદિતિ ।
અવધારણદ્વયયોગિનઃ સાધ્યસાધર્મ્યાદ્ દૃષ્ટાન્તો ઽવશ્યમેવ તદ્ધર્મભાવી ભવતીતિ ગતાર્થં તદ્ધર્મભાવીત્યેતદિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---ન ભવત્યપીતિ ।
યથા નિત્યે શબ્દે સાધ્યે અમૂર્તત્વાદેઃ સાધ્યેન શબ્દેન કર્મણઃ સાધર્મ્યાત્ કર્મ ન તદ્ધર્મભાવિ ભવતિ, નિત્યં ન ભવતીત્યર્થઃ ।
સાધ્યેનૈવેત્યવધારણેનૈવ એતદુદાહરણં પ્રત્યુક્તમિતિ ।
શિષ્યોપાધ્યાયશ્યશ્યામત્વમૈત્રતનયત્વાદયો ઽત્રૌપાધિકસંબન્ધા ઉદાહાર્યાઃ ।
હેતુલક્ષણે તુ સામાન્યલક્ષણાપેક્ષં વિશેષલક્ષણમિતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ ।
અત્ર ચ સાધ્યસાધર્મ્યગ્રહણેન સાધનવિકલમનુદાહરણં ભવતીત્યુક્તં ભવતિ ।
યથા નિત્યઃ શબ્દઃ અમૂર્તત્વાત્ પરમાણુવદિતિ ।
તદ્ધર્મભાવીત્યનેન ચ સાધ્યવિકલં પરાસ્તમ્ ।
યથા નિત્યઃ શબ્દો મૂર્તત્વાત્ કર્મવદિતિ ।
એતેનોભયવિકલમપિ પરાકૃતમ્ ।
યથા નિત્યઃ શબ્દઃ અમૂર્તત્વાદ્ ઘટવદિતિ ।
પઞ્ચમ્યુપાદાનેન ચ સાધ્યસાધર્મ્યપ્રયુક્તં તદ્ધર્મભાવિત્વં યત્ર વચને પ્રદર્શ્યતે તદેવોદાહરણં નાન્યદિતિ દર્શિતં ભવતિ ।
પ્રયોજકત્વં ચ સાધ્યસાધર્મ્યસ્ય હેતોઃ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધો વ્યાપ્યત્વમિતિ યાવત્ ।
પ્રયોજ્યત્વં ચ સાધ્યસાધર્મ્યસ્ય વ્યાપકત્વમેવ ।
તેનાપ્રદર્શિતાન્વયવિપરીતપ્રદર્શિતાન્વયયોરનુદાહરણત્વમુક્તં ભવતીતિ ।
તદ્યથા અનિત્યઃ શબ્દઃ ઉત્પત્તિમત્ત્વાત્, પટવદિતિ ।
યો યો ઽનિત્યઃ સ સર્વ ઉત્પત્તિમાન્ યથા ઘટ ઇતિ ।
સમાખ્યાનિર્વચનસામર્થ્યાત્ સામાન્યલક્ષણમપ્યનેન સૂચિતમિત્યાશયવતા ભાષ્યકૃતા સમાખ્યાયા નિરુક્તિઃ કૃતા ।
તાં વાર્ત્તિકકારો દર્શયતિ---ઉદાહ્રિયતે ઽનેનેતિ ॥
ચોદયતિ---નનુ ચેતિ ।
પરિહરતિ---નૈષ દોષ ઇતિ ।
વચનસ્ય વિશેષણત્વેનોપલક્ષણત્વેનેત્યર્થઃ ।
અભિધીયમાન ઇતિ ચ અભિધાનોપલક્ષણપરમ્, નાભિધેયપરમ્, અસામાનાધિકરણ્યદોષસ્ય તાવદવસ્થ્યાત્ ।
તદ્ધર્મભાવીતિ સૂત્રાવયવવ્યાખ્યાનપરં ભાષ્યમ્---તસ્ય ધર્મ ઇત્યાદિ ।
અત્ર ચોત્તરમિતિ ગુઢાભિપ્રાયમ્ ।
તદેતદ્ ભાષ્યમ્ અનુભાષ્ય વ્યાચષ્ટે---તસ્ય ધર્મ ઇતિ ।
તસ્ય ધર્મસ્તદ્ધર્મ ઇતિ હિ ધર્મસ્ય સંબન્ધિત્વેન પૃથગ્વચનમ્ ।
ન ચ ધર્મ એવ ધર્મસ્ય, નાપિ ધર્માન્તરં ધર્મસ્ય, કિં તુ ધર્મિણ ઇત્યર્થઃ ।
અનેન ભાષ્યકારીયામનુપપત્તિમુક્ત્વા વાર્ત્તિકકારઃ સ્વકીયામપ્યાહ---ધર્મે ચ સાધ્ય ઇતિ ।
અનેન હેતૂદાહરણોપનયલક્ષણૈર્વ્યાઘાત ઉક્તઃ ।
ભાષ્યમ્---સાધ્યસાધર્મ્યાદુત્પત્તિધર્મકત્વાદિતિ, તદ્ વ્યાચષ્ટે---તસ્ય ધર્મિણ ઇતિ ।
તદ્ધર્મભાવી ભવતીતિ, તદનુપપન્નમ્, ન હિ કૃતકત્વાત્ સ્થાલ્યાદેરનિત્યત્વં ભવતિ, જાયતે બીજાદિવાઙ્કુર ઇત્યત ઉક્તમ્---ભવતિ વિદ્યતે

ન્ય્સ્_1,1.37: તદ્વિપર્યયાત્ વા વિપરીતમ્ ॥
વૈધર્મ્યોદાહરણસ્ય લક્ષણમ્---તદ્વિ---તમ્

અનુવૃત્તેન પૂરયિત્વા સવ્યાખ્યાનં સૂત્રં પઠતિ---સાધ્યવૈધર્મ્યાદતદ્ધર્મભાવી ચ દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમિતિ ।
સાત્મકતયા સાધ્યેન જીવચ્છરીરેણ વૈધમ્યાદ્ ઘટાદેર્દૃષ્ટાન્તસ્ય સાત્મકત્વસાધર્મ્યવિરહાદિતિ યાવત્ ।
યસ્ય સાધ્યસ્ય જીવચ્છરીરસ્ય ધર્મઃ પ્રાણાદિમત્ત્વં તદ્ધર્મઃ ।
સ એવ ભાવસ્તદ્ધર્મભાવઃ ।
સો ઽસ્યાસ્તીતિ તદ્ધર્મભાવી ।
ન તદ્ધર્મભાવી અતદ્ધર્મભાવી, પ્રાણાદિરહિતો ઘટાદિરિતિ યાવત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ, યત્ર ઘટાદૌ સાધ્યધર્માભાવપ્રયુક્તઃ સાધનધર્માભાવઃ, સ ઘટાદિર્વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ ।
તદ્વિષયઃ શબ્દ ઉદાહરણમિતિ ।
સૂત્રસ્થશ્ચ વાશબ્દઃ સમુચ્ચેયે વેદિતવ્યઃ, વ્યતિરેકવિષયત્વાદ્ વૈધર્મ્યોદાહરણસ્યેતિ ।
અત્ર ભાષ્યકારેણ અન્વયવ્યતિરેકી પૂર્વસત્રોદાહૃતો ઽત્રાપ્યુદાહૃતઃ ।
સાધનધર્માભાવપ્રયુક્તત્વં ચ સાધ્યધર્માભાવસ્યોક્તમ્, તચ્ચાયુક્તમ્ ।
અન્વયવ્યતિરેકિણિહેતૌ સત્યપિ વૈધર્મ્યે સાધર્મ્યોદાહરણમેવોચિતમ્, તત્ર તત્પૂર્વકત્વાદ્ વૈધર્મ્યપ્રતીતેઃ ઋજુમાર્ગેણ સિધ્યતો ઽર્થસ્ય વક્રેણ સાધનાયોગાત્ ।
વ્યાપ્યવ્યાપકભાવશ્ચ યાદૃશો ભાવયોઃ, તદભાવયોસ્તદ્વિપરીતો બોધ્યવ્યઃ ।
અન્યથા સપક્ષૈકદેશવર્તી ન હેતુઃ સ્યાદિતિ મન્યમાનો વાર્તિકકાર આહ---ઉદાહરણમવીતહેતાવિતિ ।
તચ્ચાસ્માભિઃ સૂત્રં યોજયદ્ભિઃ ઉક્તમિતિ ॥
અત્ર આચાર્યદેશીયાણામ્ અનાર્ષસૂત્રપાઠદૂષણં નાસ્માકમાર્ષસૂત્રપાઠે ઽસ્તિતિ પ્રતિપિપાદયિષુરાચાર્યદેશીયાનાં પાઠમભિપ્રાયં ચાહ---અન્યે ત્વિતિ ।
આર્ષે હિ પાઠે સામાનાધિકરણ્યાદ્ દૃષ્ટાન્તસ્યાર્થરૂપસ્ય, શબ્દરૂપેણોદાહરણેનૈક્યં સ્યાત્ ।
યદા તુ દૃષ્ટાન્તસ્યોદાહરણમિતિ પાઠઃ, તદા નાયં દોષઃ ।
દૂષણં ચાપરેષામ્, યથા ન દૃષ્ટાન્તસ્ય ઉદાહરણેન સામાનાધિકરણ્યમ્, એવં તદ્ધર્મભાવિત્વસ્યાર્થરૂપસ્ય, સ્વવિષયવચનોપલક્ષણત્વેન તુ સામાનાધિકરણ્યં દૃષ્ટાન્તે ઽપિ તુલ્યમ્ ।
તસ્માદાર્ષમેવાસ્ત્વિતિ ।
આર્ષે ઽપિ પાઠે પરોક્તં દૂષણમુપન્યસ્યતિ---એતસ્મિન્નપીતિ ।
ઉપહાસે કિલકારઃ ।
ણ્યન્તાદ્ ભવતેસ્તાચ્છીલ્યે ણિનિના ભાવીતિ વ્યુત્પન્નમ્ ।
તથા ચ તદ્ધર્મકારિત્વમર્થઃ ।
ન ચ જ્ઞાપનાદન્યા ક્રિયા સંભવતીતિ ગમકત્વમ્ ।
તચ્ચ સર્વેષામવયવાનામભિન્નમિતિ સાધારણત્વાત્ ન વક્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
તદેતદભ્યુપગમેનૈવ પરિહરતિ---નાયમિતિ ॥
અન્યે તુ તદ્ધર્મભાવીત્યેતદ્ વિકલ્પ્ય દૂષયન્તીત્યાહ---અન્યે ત્વિતિ ।
તત્ર પ્રથમકલ્પે દૂષણમાહુઃ---તદ્ યદીતિ ।
નાયં સૂત્રાર્થઃ સર્વાવયવસાધારણ્યાદિતિ ।
તસ્માત્ ન કિઞ્ચિદેતત્ તદ્ધર્મં ભાવયિતું શીલમસ્યેતિ ।
દ્વિતીયકલ્પે દૂષણમાહુઃ---દણ્ડિન્યાયસ્તુ ઇતિ ।
સંભવે વ્યભિચારે ચ સ્યાદ્ વિશેષણમર્થવત્,
ન સંભવમાત્રે ઇત્યર્થઃ ।
તદિદં પરેષાં દૂષણં દણ્ડિન્યાયમાલમ્બ્ય પરિહરતિ---ન વક્તવ્યમિતિ ।
સંભવવ્યભિચારાભ્યાં સમર્થં વિશેષણમિત્યર્થઃ ।
ન બહુવ્રીહાવિતિ ।
અન્યપદાર્થવિવક્ષયૈવેનિરાશ્રીયતે ।
સા ચ બહુવ્રીહિણૈ લભ્યત ઇતિ કૃતમત્રેનિનેત્યર્થઃ ।
સુહૃદ્ભાવેન ચેદ્, અત એવાહ---અથાવશ્યમિતિ પ્રયોજનાન્તરં ભાવીગ્રહણસ્યાન્વાચિનોતિ---સન્તીતિ ॥
અત્ર ચ વસુબન્ધુના પ્રતિજ્ઞાદયસ્ત્રયો ઽવયવા દુર્વિહિતા અક્ષપાદલક્ષણેનેત્યુક્તમ્, તદ્ દૂષયતિ---તદેતસ્મિન્નિતિ ॥
તદેવમુદાહરણલક્ષણમુપપાદ્ય પરેષાં લક્ષણં દૂષયિતુમુપન્યસ્ય વ્યાચષ્ટે---યથા સિદ્ધ ઇતિ ।
યથા ચ સ એવ સાધ્યો વિશિષ્ટઃ પ્રત્યયભેદભેદિત્વેનેતિ, પ્રત્યયઃ કારણમ્, તદેતત્ સાધ્યસાધનવત્ત્વં દૃષ્ટાન્તસ્ય બૌદ્ધરાદ્ધાન્તે ઽવ્યાપકમ્, સ્થાલ્યાદૌ દૃષ્ટાન્તે કૃતકત્વાનિત્યત્વરૂપસાધ્યસાધનવત્ત્વવૈકલ્યાત્ ।
પ્રાગભાવો હિ સ્થાલ્યાઃ કૃતકત્વં પ્રધ્વંસાભાવશ્ચાનિત્યતા રાદ્ધાન્તે બૌદ્ધાનામ્ ।
ન ચૈવમુભયં સ્થાલ્યામસ્તિ, તસ્યાઃ સ્વાભાવવિરોધિત્વાદિતિ દૂષયતિ---અત્ર વિસ્ફૂર્જતાપીતિ ।
એતેનેતિ, અવ્યાપકત્વેન નિદર્શ્યતે ઽસ્મિન્નનેન વેતિ નિદર્શનમ્ ॥
સાધ્યેનાનુગમો હેતોઃ સાધ્યાભાવે ચ નાસ્તિતા ।
ઇતિ ચ પ્રત્યુક્તમ્ કૃતકત્વાનિત્યત્વયોઃ સ્થાલ્યામસંભવદર્શનાદવ્યાપકત્વેન ।
અસ્મદ્રાદ્ધાન્તે તુ યથા તયોઃ સ્થાલ્યાદૌ સંભવઃ તથોક્તં હેતુલક્ષણસૂત્ર ઇતિ ।
ભાષ્યે પણ્ડિતરૂપવેદનીયમિતિ પ્રશસ્તપણ્ડિતવેદનીયમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_1,1.38: ઉદાહરણાપેક્ષઃ તથા ઇતિ ઉપસંહારઃ ન તથા ઇતિ વા સાધ્યસ્ય ઉપનયઃ ॥
સ્વપ્રતિપત્તૌ વ્યાપ્તિસ્મરણાનન્તરં તથા ચાયં ન તથેતિ વા પરામર્શજ્ઞાનોત્પાદાદુદાહરણવચનસ્ય ચ વ્યાપ્તિપ્રતિપાદકત્વાત્ પરામર્શજ્ઞાને હેતોરુપનયસ્યોદાહરણપૂર્વકત્વનિયમાત્ ।
ઉદાહરણાનન્તરમુપનયં લક્ષયતિ---ઉદા---યઃ

અપેક્ષાપદં ભાષ્યકૃદ્ વ્યાચષ્ટે---ઉદાહરણતન્ત્ર ઇતિ ।
ઉદાહરણવશઃ ।
વશ્યત ઇતિ વશઃ, વશિન ઉદાહરણસ્ય વશ્ય ઇત્યર્થઃ ।
એતદેવ કર્મણો ભાવં નિષ્કૃષ્ય વિવૃણોત્તિ---વશઃ, સામર્થ્યમ્ ।
વશ્યેન ઉદાહરણસ્ય ફલેન ઉપનયેનાભિસંબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
તથાત્વાતથાત્વયોર્વિષયં વિભજતે---સાધ્યસાધર્મ્યયુક્ત ઇતિ ।
નનુ હેતોરુપસંહાર અપનયો ન સાધ્યસ્ય ।
તથા ચાનુપપન્નઃ સાધ્યસ્યોપસંહાર ઇત્યત ઉક્તમ્---સાધ્યસ્ય શબ્દસ્યોત્પત્તિધર્મકત્વમિતિ ।
ઉદાહરણસિદ્ધવ્યાપ્તિકહેતુમત્તયા સાધ્યમુપસંહ્રિયતે ન સ્વરૂપેણેત્યર્થઃ ।
અત્રાપ્યુદાહરણાપેક્ષ ઉપસંહાર ઉપનય ઇતિ સામાન્યલક્ષણમ્ ।
તથા ન તથેતિ સામાન્યલક્ષણાપેક્ષે વિશેષલક્ષણે ઇતિ બોધ્યવ્યમ્ ॥
અત્ર કેચિત્ આહુઃ હેતુવચનાદેવ સોદાહરણાત્ સાધ્યસિદ્ધેરસાધનાઙ્ગમુપનય ઇતિ ।
તન્નિરાકર્તુમાહ વાર્ત્તિકકારઃ---યથા તથેતિ પ્રતિબિમ્બનાર્થમ્ ।
તદેતત્ પ્રશ્નપૂર્વકં વિભજતે---કિં પુનરિતિ ।
તદનેન વ્યુત્પન્નાવ્યુત્પન્નતયા પરેષામનિયતપ્રતિપત્તિસાધનત્વાત્ સ્વપ્રતિપત્ત્યનુસારેણ પરે બોધયિતવ્યાઃ ।
વ્યાપ્તિસ્મરણાનન્તરોત્પન્નલિઙ્ગપરામર્શપૂર્વકશ્ચ સ્વયમનુમેયાર્થપ્રત્યય ઇતિ તથૈવ પરે બોધ્યન્તે ।
તથા ચ પરામર્શજ્ઞાનહેતોરુપનયસ્ય સિદ્ધમર્થવત્ત્વમ્ ।
ન ચ યથા લિઙ્ગપરામર્શજ્ઞાનાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનમ્ અનુમેયજ્ઞાનસ્ય, તથા દધિભક્ષણાદ્યનુવિધાનમપિ, યેનતિપ્રસઙ્ગશ્ચોદ્યેતેતિ ।
પ્રયોજનાન્તરમ્ ઉપનયસ્યાહ---સાધ્યે વા સંભવ ઇતિ ।
ચોદયતિ---નનુ ચેતિ ।
યદ્યપિ સાધનતયા કૃતકત્વમુક્તમ્, પ્રતિજ્ઞાનન્તરં પ્રતિપત્ત્ર સાધનસ્યૈવાપેક્ષિતત્વત્, તથાપિ તન્નાસિદ્ધં તત્ર સાધનત્વેન વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ સ્વસિદ્ધિમાક્ષિપતિ સામર્થ્યાદિતિ ભાવ ।
પરિહરતિ---નોક્ત ઇતિ ।
યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થ ઇતિ શાબ્દાઃ ।
સાધનત્વપરશ્ચ કૃતકત્વાદિતિ સામર્થ્યાત્ ।
આક્ષેપે તૂદાહરણમપિ ન પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
અસ્યાપિ સાધનસામર્થ્યાદાક્ષેપાત્ અવ્યાપ્તસ્ય સાધનત્વાયોગાત્ તદ્વિધસ્યાપિ પ્રમેયત્વાદેઃ શબ્દનિત્યત્વાદૌ સાધનત્વભ્રમેણ પ્રયોગો ઽસિદ્ધેપિ તુલ્ય ઇતિ વ્યાપ્તિપ્રદર્શનાર્થોદાહરણપ્રયોગવદ્ધેતોઃ સિદ્ધત્વપ્રતિપાદનાય ઉપનયસ્યપિ પ્રયોગ ઇતિ રમણીયમ્

ન્ય્સ્_1,1.39: હેત્વપદેશાત્પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનમ્ ॥
નિગમનલક્ષણાવતારપરં ભાષ્યં દ્વિવિધસ્ય પુનરિતિ ।
સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ દ્વિવિધાનામપિ હેતૂદાહરણોપનયાનાં સમાનં નિગમનલક્ષણમિત્યર્થઃ ।
હેત્વ---નમ્

તસ્માદિતિ ।
હેત્વપદેશાત્ તદ્ધેતુકમ્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયા પુનર્વચનમ્ ।
યદ્યપિ ચ સિદ્ધનિર્દેશો નિગમનમ્, સાધ્યનિર્દેશશ્ચ પ્રતિજ્ઞા, તથાપિ યસ્યૈવ પ્રતિજ્ઞાયાં સાધ્યત્વમાસીત્, તસ્યૈવ નિગમને સિદ્ધત્વમિત્યવસ્થાવન્તમેકમાશ્રિત્ય સમાનવિષયતયા નિગમનં પ્રતિજ્ઞેત્યુપચર્યતે ।
તથા ચ પુનર્વચનમપ્યુપપન્નમ્ ।
તદેતદ્ ભાષ્યકારો વ્યાચષ્ટે---સાધર્મ્યોક્ત ઇતિ ।
વ્યુત્પાદયતિ---નિગમ્યન્તે ઇતિ ।
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યયોઃ પ્રતિજ્ઞાતઃ પ્રભૃતિ નિગમનાન્તં પ્રયોગમાહ---તત્રેતિ ।
અત્ર પ્રથમસૂત્રવદેવ યથાસ્વમવયવેષુ પ્રમાણાનાં પરમન્યાયં સ્તોતું સંભવમાહ---અવયવસમુદાયે ચેતિ ।
આપ્તોપદેશસ્યેતિ ।
સેદવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ ।
ઇત્યાદેરાપ્તોપદેશસ્ય પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં પ્રતિસન્ધાનાત્ ।
નનુ કસ્માત્ પ્રતિજ્ઞૈવાપ્તોપદેશો ન ભવતિ, કૃતમસ્યા આગમાન્તરવિષયત્વેનેત્યત આહ---અનૃષેશ્ચેતિ ।
અનુમાનં હેતુઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
દ્વિતીયં લિઙ્ગદર્શનં હેતુઃ ।
ન ચ તદનુમાનમ્ ।
તૃતીયસ્યોપનયવિષયસ્ય લિઙ્ગદર્શનસ્ય તથાભાવાદિત્યત આહ---ઉદાહરણ ઇતિ ।
ઉદાહરણે દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ ।
સાધ્યસાધનયોઃ પ્રતિબન્ધં સંદૃશ્ય સમ્યગ્ દૃષ્ટ્વા લિઙ્ગસ્ય પ્રતીતેઃ ॥
એતદુક્તં ભવતિ---યદ્યપિ ત્રયાણામપિ લિઙ્ગદર્શનાનાં સસ્મૃતીનામનુમાનત્વમ્, તથાપિ તદેકદેશે મધ્યમે ઽપિ લિઙ્ગદર્શને સમુદાયોપચારાદનુમાનવ્યપદેશ ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષવિષયમ્ ઉદાહરણમ્ ।
કસ્માત્? દૃષ્ટેન ઉદાહરણે પ્રતિબન્ધેન અદૃષ્ટસ્ય સાધ્યધર્મિણ્યનુમેયસ્ય સિદ્ધેઃ ।
યદિ પુનર્ન મૂલં પ્રત્યક્ષમાસ્થીયેત, અવ્યવસ્થયા નાદૃષ્ટં સિધ્યેદિતિ ભાવઃ ।
નિગમપ્રયોજનં પ્રતિપાદયતિ---સર્વેષામિતિ ।
પ્રતિજ્ઞાદીનામુપનયાન્તાનામેકો ઽર્થઃ સ્વભાવપ્રતિબદ્ધં લિઙ્ગં વા અનુમેયં વા, તસ્ય પ્રતિપત્તિઃ, તસ્યાં સામર્થ્યપ્રદર્શનં નિગમનમિતિ ।
તદનેનૈકાર્થત્વં દર્શિતમ્ ।
દ્વિવિધં ચ પ્રયોજનમ્ ।
તત્રાવાન્તરં સ્વભાવપ્રતિબદ્ધલિઙ્પ્રતીતિઃ ।
પરમં ચ સાધ્યપ્રતીતિરિતિ ॥
સંપ્રતિ વિભાગે સાકાઙ્ક્ષત્વં દર્શયતિ---ઇતરેતરાભિસંબન્ધ ઇતિ ।
અભિસંબન્ધેન ફલેનાકાઙ્ક્ષામુપલક્ષયતિ---અસત્યામિતિ ।
પ્રધાનં હિ પ્રતિજ્ઞાપદમ્ ।
તદુત્તરકાલં હિ સાધનાકાઙ્ક્ષાયાં પ્રતિજ્ઞામાશ્રિત્ય હેતુપદં પ્રવર્તતે ।
ન પુનઃ પ્રથમમેવ હેત્વેપેક્ષેતિ હેતુલક્ષણે ઽસ્માભિરુપપાદિતમિતિ ।
હેતુપદવિરહે આકાઙ્ક્ષાં દર્શયતિ---અસતિ હેતાવિતિ ।
ઉદાહરણાભાવે ઽપેક્ષામાહ---અસત્યુદાહરણ ઇતિ ।
ઉપનયાભાવે ઽપ્યપેક્ષામાહ---ઉપનયં ચાન્તરેણેતિ ।
નિગમનાભાવે ઽપ્યપેક્ષામાહ---નિગમનાભાવે ચેતિ ।
અવયવાનાં પ્રાતિસ્વિકં પ્રયોજનમુક્તમપિ શિષ્યહિતતયા ભાષ્યકારઃ પ્રતિપાદયતિ---અથેતિ ।
પઞ્ચાવયવપ્રતિપાદનપ્રયત્નસ્ય પ્રયોજનં દર્શયતિ---ન ચૈતસ્યામિતિ ।
કથં પુનઃ પ્રક્રમત ઇત્યાહ---અવ્યવસ્થાપ્યેતિ ।
વ્યવસ્થાપિતે તુ ન જાતેરવસર ઇત્યાહ---વ્યવસ્થિતે હીતિ ॥
અત્ર કેચિત્ આહુઃ નિગમનમસાધનાઙ્ગમ્ ।
કથમ્? પ્રતિજ્ઞયા ગતાર્થત્વાદિતિ ।
તન્મતમ્ અપાકર્તું વાર્ત્તિકકારઃ સપ્રયોજનં નિગમનં દર્શયતિ---પ્રતિજ્ઞાવિષયસ્યાર્થસ્યેતિ ।
ચતુર્ભિઃ ખલ્વવયવૈર્હેતોસ્ત્રીણિ રૂપાણિ દ્વે વા પ્રતિપાદિતે, ન ત્વબાધિતવિષયત્વાસત્પ્રતિપક્ષિતત્વે ।
પઞ્ચસં વા ચતુર્ષુ વા રૂપેષુ હેતોરવિનાભાવઃ પરિસમાપ્યતે ।
તસ્માદબાધિતવિષયત્વાસત્પ્રતિપક્ષિતત્વરૂપદ્વયસંસૂચનાય નિગમનમ્ ।
તદિદમુક્તમ્---વિપરીતપ્રસઙ્ગપ્રતિષેધાર્થમિતિ ।
બાધને પ્રતિપક્ષે વા સાધ્યવિપરીતપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિતિ ।
સો ઽયં પ્રતિજ્ઞાવિષયાર્થસ્ય અશેષપ્રમાણમૂલાવયવોપપત્તૌ સત્યાં પ્રતિજ્ઞેયસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધતયા પુનર્વચનેન નિગમનેન પ્રતિષિધ્યતે ।
ન ચ પ્રતિજ્ઞાવચનાદેવ તત્સિદ્ધિઃ, તસ્ય સાધ્યપરત્વાત્ ।
ન ચાન્યપરાદપ્યાક્ષેપાત્ સિદ્ધિઃ હેત્વાદિપદાપ્રયોગવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્, પ્રતિજ્ઞાત એવ સર્વાક્ષેપસંભવાત્ ।
તસ્માદ્ રૂપદ્વયપ્રતિપાદનાર્થં નિગમનમ્ ।
યથા ચ ત્રૈરૂપ્યાતિરિક્તમેતદ્રૂપદ્વયં તથોપપાદિતમ્ અસ્માભિઃ પ્રથમસૂત્રે ।
હેત્વાભાસેષુ ચ શેષં દર્શયિષ્યત ઇતિ ।
એતસ્મિન્ સૂત્રાર્થે પરસ્ય પ્રતિજ્ઞાયાં નિગમનં ગતાર્થં મન્યમાનસ્ય અવકાશો નાસ્તીતિ ॥
યસ્તુ મન્યેત ન હેતોરવિનાભાવસિદ્ધિમન્તરેણ સિદ્ધનિર્દેશો નિગમનં ભવતિ, ન ચ પાઞ્ચરૂપ્યં વિના અવિનાભાવસિદ્ધિઃ ।
નિગમનાત્તુ તત્સિદ્ધૌ ન સિદ્ધનિર્દેશો નિગમનમ્, અપિ તુ તદપિ સાધ્યનિર્દેશ એવેતિ, તં પ્રત્યુપેત્ય તદ્દોષનિરાચિકીર્ષયા પરેષાં વાક્યમુપક્ષિપ્યતે ।
પરેષાં વાક્યં પઠતિ---ઉપનયનિગમને ત્વિતિ ।
દૂષયતિ---ઇદં તાવદિતિ ।
યથાશ્રુતિ હિ નિગમનોપનયયોરભેદં સાધયતિ, અર્થગતં ચાવિશેષં હેતુમાહ---તચ્ચૈતદાલોકતમસોરૈક્યં કાકસ્ય કાર્ષ્યાદિવદાપતિતમ્ ।
શઙ્કતે---અથ હેતૂપનયાવિતિ ।
ઉપલક્ષણ ચૈતત્, પ્રતિજ્ઞાનિગમને ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અર્થાવિશેષાદિતિ ચાવિશિષ્ટાર્થત્વાદિત્યુન્નેતવ્યમ્ ।
તથા ચ સંબન્ધ ઇતિ શઙ્કિતુરભિપ્રાયઃ ।
અત્રાપિ દોષમાહ---સ વિપક્ષેતિ ।
પુનઃ શઙ્કતે---અથૈકપ્રયોજનત્વેનેતિ ।
નિરાકરોતિ---તથાપીતિ ।
સિધ્યત્યેકપ્રયોજનત્વે સાધ્યે હેતોરવિરોધઃ, હેતુસ્તુ ન પ્રતિજ્ઞાર્થાદતિતિચ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
તદ્ વર્ણિતમિતિ ।
અન્યશ્ચ હેત્વર્થો ઽન્યશ્ચોપનયાર્થ ઇત્યેતદ્ વર્ણિતમિત્યર્થઃ ।
એતેનોપનયનિગમનપ્રયોજનાભિધાનેન યે ત્ર્યવયવં વાક્યમાહુઃ, તન્મતમપિ પરાસ્તમિત્યાહ---પક્ષધર્મત્વેતિ ॥
યચ્ચ પરૈઃ ઉપનયે દૂષણં વિકલ્પ્યાભ્યધાયિ તત્ તાવદુપન્યસ્યતિ---યદપિ યથા તથેતિ ।
સર્વસામાન્યયોગે હિ તદેવ સ્યાત્, ન તુ તથેતિ ।
અન્યથા શબ્દસ્ય કૃતકત્વાદિતિ ।
ન હિ યથા ઘટઃ કૃતકઃ, તથા શબ્દો ઽપિ કૃતકઃ, ઘટશબ્દયોરભેદપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ સામાન્યપ્રતિષેધે વિશેષપ્રતિષેધે ચ કૃતકત્વં સામાન્યં પરિશિષ્યતે ।
તસ્ય ચ યથાતથાભાવયોરભાવાત્ કૃતકત્વાદિત્યેવ સ્યાત્ ।
તથા ચ ન હેતોર્વ્યતિરેક ઉપનયઃ સ્યાદિત્યાહ---પરિશેષાદિતિ ।
તદેતત્ પરેષાં દૂષણં નિરાકરોતિ---તદપ્યયુક્તમિતિ ।
યથા તથેતિ વાક્યમુપમાનૈકદેશમુપમાનમુપચારાત્ ।
ઉપમાનમર્થો યસ્ય સો ઽયમુપમાનાર્થ ઉપનયઃ ।
તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં તસ્માત્ ।
તચ્ચોપમાનં ન સર્વથા સાધ્યસાધનભાવમાશ્રિત્ય પ્રવર્તતે ।
સાધ્યે શબ્દે સાધનસ્ય કૃતકત્વસ્ય સ્થાલીગતસ્ય યઃ સર્વથાભાવઃ સ્થાલીત્વાદ્યેકાર્થસમવાયઃ તમાશ્રિત્ય ન પ્રવર્તતે ।
તથા ચ શબ્દસ્થાલ્યોઃ અભેદપ્રસઙ્ગાદ્ યથા તથેત્યેવ ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્ સ્થાલીસ્થપ્રકારાન્તરવ્યુદાસેન કૃતકત્વસામાન્યમાત્રસાધારણ્યેન યથા તથેત્યુપમાનોપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
નન્વેવમપિ કૃતકત્વસામાન્યમાત્રં શબ્દે સ્યાત્, ન તુ યથા તથાભાવઃ, તથા ચ ન હેતોરતિરેક ઇત્યુક્તમિત્યત આહ---કૃતકત્વસામાન્યં ત્વિતિ ।
ન હિ જાતુ શાવલેયસન્નિધૌ ગોત્વસામાન્યમાત્રં ભવતિ, અપિ તુ વિશેષસહિતમ્ ।
તથા ચ યથાતથાભાવ ઉપપન્ન ઇત્યર્થઃ ॥

એતેન યત્ પરૈરુપનયસ્ય દૃષ્ટાન્તાદભિન્નત્વં વર્ણિતમ્, તદપિ પરાસ્તમિત્યાહ---ગતાર્થત્વાદિતિ ।
અનેનોપમાનસમાનત્વવર્ણનેન ।
એતદેવ વિભજતે---યદપ્યુક્તમિતિ ।
વ્યાપ્તિપ્રદર્શનવિષયો દૃષ્ટાન્તઃ દૃષ્ટાવ્યાપ્તિકસ્ય હેતોઃ સાધ્યધર્મિણ્યુપસંહાર ઉપનય ઇતિ મહાન્ ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
એતેન નિગમનં પ્રતિજ્ઞાયાઃ સમાનાભિધેયત્વે ઽપિ પ્રતિજ્ઞાર્થત્વેન પ્રત્યુક્તમ્, પ્રતિજ્ઞાયાઃ સાધ્યપરત્વાત્ નિગમનસ્ય ચ વિપરીતશઙ્કાનિવૃત્તિપરત્વાદિતિ ।
પ્રયોજનભેદસામાન્યમાત્રવિવક્ષયા એતેનેત્યુક્તમ્ ।
અત્ર ભાષ્યકારેણ એકસ્મિન્નન્વયવ્યતિરેકિણ્યેવ વીતાવીતવાક્યે પઞ્ચાવયવે ઉદાહૃતે ।
તત્ર કદાચિદ્ ભ્રાન્તિઃ સ્યાદેકોદાહરણતયા દ્વે અપિ વાક્યે પરસ્પરાપેક્ષે એવેતિ, તન્નિરાકરણાયાહ---તે એતે ઇતિ ।
ન પુનરન્વયિ વ્યતિરેકિ ચેત્યેકં વાક્યમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_1,1.40: અવિજ્ઞાતતત્ત્વે ઽર્થે કારણોપપત્તિતસ્તત્ત્વજ્ઞાનાર્થમૂહસ્તર્કઃ ॥
અત્ર ભાષ્યં તર્કલક્ષણાવતારપરમ્---અત ઊર્ધ્વમિતિ ।
ઉદ્દેશક્રમાનુસારેણ ।
અવિતર્કઃ ।

તર્કપ્રવૃત્તિક્રમમાહ---અવિજ્ઞાયમાનતત્ત્વે ઽર્થે ઇતિ યદ્યપિ સંશયસ્ય પશ્ચાદેવ જિજ્ઞાસા ભવતિ, તથાપિ જિજ્ઞાસાયાઃ પરસ્તાદપિ સંશયો ભવતિ ।
સ ચાત્ર વિવક્ષિતઃ, તર્કપ્રવૃત્ત્યઙ્ગત્વાત્ ।
તર્કેણ હિ પ્રસઙ્ગાપરનામ્ના દ્વયોઃ પક્ષયોરેકતરનિષેધેનૈકતરઃ પ્રમાણવિષયતયા અભ્યનુજ્ઞાતવ્ય ઇતિ વિષયપ્રત્યાસત્ત્યા તર્કપ્રવૃત્તિં પ્રત્યઙ્ગતા સંશયસ્યેતિ ।
કારણોપપત્ત્યેતિ વ્યાચષ્ટે---સંભવત્યસ્મિન્ કારણં પ્રમાણમિતિ ।
અત્ર ચ કારણમિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં પ્રમાણમિતિ ।
ઉપપત્તિવ્યાખ્યાનં સંભવતીતિ ।
અનુજ્ઞાવ્યાખ્યાનમ્ ।
---એવવમેતત્, નેતરદિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ, યસ્મિન્ વિષયે પ્રમાણં પ્રવર્તિતુમુદ્યતં તદ્વિપર્યયાશઙ્કાયાં ન તાવત્ પ્રમાણં પ્રવર્તતે, ન યાવદનિષ્ટ્યાપત્ત્યા વિપર્યયાશઙ્કા અપનીયતે ।
તદપનય એવ ચ સ્વવિષયે પ્રમાણસંભવ ઇતિ ચોપપત્તિરિતિ વ્યાખ્યાયતે ।
તયા પ્રમાણસ્યોપપત્ત્યા ઇતિકર્તવ્યતયા પ્રમાણવિષયમભ્યનુજાનત્યા વિશોધિતે વિષયે પ્રમાણામપ્રત્યૂહં પ્રવર્તતે ।
ન ચોપપત્તિરેવાસ્તુ નિશ્ચયહેતુઃ કૃતં પ્રમાણેનેતિ વક્તવ્યમ્ ।
ઉપપત્તેઃ સ્વતન્ત્રાયા આશ્રયાસિદ્ધતયા સ્વતો નિશ્ચયાયોગાત્ ।
તદુપપાદિતં પ્રથમસૂત્રે ઇતિ ॥
ઉદાહરણમાહ---નિદર્શનમિતિ ।
સ્વકૃતસ્ય કર્મણ ઇત્યાદિના પૂર્વસ્ય કારણમિત્યન્તેન સંસારો દર્શિતઃ ।
ઉત્તરેત્યાદિના ઉપવર્ગ ઇત્યન્તેનાપવર્ગઃ ।
તેન સંસારાપવર્ગાવિચ્છન્તૌ વાદિપ્રતિવાદિનૌ પ્રતિ આત્મનિત્યત્વવિષયં પ્રમાણં પ્રવર્તમાનમનેન તર્કેણાનુગૃહ્યત ઇતિ પ્રમાણવિષયવિપર્યયાનનુજ્ઞૈવ ચ પ્રમાણવિષયાભ્યનુજ્ઞા, અનિષ્ટપ્રસક્ત્યા વિપર્યયસ્યૈવ સાક્ષાત્ નિવર્તનાત્ ।
અત એવાન્તે ભાષ્યકાર ઉપસંજહાર---યત્ર કારણમ્ અનુપપદ્યમાનં પશ્યતિ, તત્ નાનુજાનાતીતિ ॥
નનુ યદિ તર્ક એવમેતત્, નેતરદિત્યેવમાકારઃ, કથં પુનરયં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થો ન તુ તત્ત્વજ્ઞાનમેવેતેતિ દેશયતિ---કથં પુનરિતિ ।
પરિહરતિ---અનવધારણાદિતિ ।
પર્યાયૈર્નિશ્ચયાદત્યન્તભેદ ઉક્તઃ ।
ભાવિતાત્ ચિન્તિતાત્, અત એવ પ્રસન્નાત્ નિર્મલાન્દિતિ ।
પ્રમાણસામર્થ્યાદિતિ તર્કત્ત્ય સ્વાતન્ત્ર્યમપાકરોતિ ।
સ્યાદેતત્---યદિ ન તર્કસ્તત્ત્વનિશ્ચયસાધનમપિ તુ પ્રમાણમેવ, હન્ત ભોઃ કિમર્થં તર્હિ વાદે પ્રમાણતર્કસાધનેત્યુક્તમિત્યત આહ---સો ઽયં તર્ક ઇતિ ।
વ્યક્ત્યભિપ્રાયેણ પ્રમાણાનીતિ ।
પ્રમાણવિષયવિપર્યંયાશઙ્કાવિઘટિતાનિ પ્રમાણાનિ પ્રતિસંદધાન ઇત્યર્થઃ ॥
વાર્ત્તિકકારઃ ।
સૂત્રતાત્પર્યમાહ---અસ્યેતિ ।
સમાનજાતીયાત્ સંશયાદેરસમાનજાતીયાત્ ચેચ્છાદેર્વ્યવચ્છિદ્યતે ।
યદ્યપિ સંશયજિજ્ઞાસે અપ્યવિજ્ઞાતતત્ત્વે ઽર્થે પ્રવર્તેતે, તથાપિ ન કારણોપપત્તિત ઇતિ તયોર્વ્યવચ્છેદ ઇતિ ।
તત્ત્વં વ્યાચષ્ટે---યથેતિ ।
સમાનાસમાનજાતીયવ્યવચ્છિન્નમવિપરીતં રૂપં તત્ત્વમિત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ---કુતઃ પુનરિતિ ।
ન હિ સામાન્યજ્ઞાનવિધાયકં પદમત્રાસ્તીત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---અવિજ્ઞાતેતિ ।
વિશેષનિષેધઃ શેષાભ્યનુજ્ઞાહેતુરિત્યર્થઃ ।
વિમૃશતિ---અવિજ્ઞાતતત્ત્વ ઇતિ સમાસો ઽયમિતિ ।
અવધારયતિ---ષષ્ઠીવિગ્રહેણેતિ ।
યુક્તમ્ ઉપપન્નમ્ ।
તૃતીયાવિગ્રહેણ ત્વુનપપન્નમિત્યર્થઃ ।
સંશયવાદ્યાહ---વિશેષહેત્વભાવાદિતિ ।
યુક્તમિતિ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણોચ્યતે, ન ત્વત્ર હેતુઃ અભિધીયત ઇતિ ભાવઃ ।
યુક્તત્વે હેતુમાહ---યુક્તમર્થગ્રહણસામર્થ્યાદિતિ ।
અન્યશ્ચોદયતિ---અર્થગ્રહણમન્તરેણાપીતિ ।
જ્ઞેયેન હિ જ્ઞાનં નિરૂપ્યતે ન જ્ઞાત્રા, તસ્ય સાધારણ્યાદિતિ સામર્થ્યમિત્યર્થઃ ।
નિગૂઢાભિસન્ધિઃ પરિહરતિ---એવમપીતિ ।
તસ્યાભિસન્ધિભેદમુરરીકૃત્ય ચોદયતિ---મા ભૂત્ સમાસ ઇતિ ।
ઉત્તરવાદ્યાહ---ભવત્યેવમિતિ ।
નાદ્યાપિ અનેન સ્વાભિપ્રાયો દર્શિત ઇતિ મત્ત્વા પુનશ્ચોદયતિ---અનુક્તે ઽપીતિ ।
ઉક્તપરિહારપૂર્વં સ્વાભિપ્રાયમુદ્ઘાટયતિ---અત્રોક્તમિતિ સમસ્તાનભિધાનપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ સ્વાભિપ્રાયોદ્ઘાટનમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ, સામર્થ્યપ્રાપ્તસ્યાનભિધાને ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ન સામર્થ્યમાશ્રિત્ય લક્ષણે સંશયો નિરાકરણીય ઇતિ તન્નિરાકરણાર્થમર્થગ્રહણં કર્તવ્યમિતિ ॥
અત્ર ચોદયતિ---અવિજ્ઞાતતત્વ ઇતિ ન વક્તવ્યમિતિ ।
ન હિ તત્ત્વે જ્ઞાતે તત્ત્વજ્ઞાનાર્થિતા ભવતિ ।
તસ્માદ્ ગમ્યતે અવિજ્ઞાતતત્ત્વ ઇતિ ભાવઃ ।
ગુઢાભિસન્ધિરુક્તં પરિહારં સ્મારયતિ---અત્ર તાવદુક્તમિતિ ।
અવિદિતાભિપ્રાયશ્ચોદક આહ---મા ભૂદિતિ ।
અસ્તૂહસ્તર્ક ઇત્યેતાવદેવેત્યર્થઃ ।
ઉત્તરવાદી સ્વાભિપ્રાયમુદ્ઘાટયતિ-ન બુદ્ધિર્ધેતિ ।
યદ્યપિ નાસ્માકં રાદ્ધાન્તે શુશ્રૂષાદયો બુદ્ધિધર્મા બુદ્ધિતત્ત્વસ્યૈવાભાવાત્, તથાપ્યાત્મગુણા અપિ સાંખ્યાભિપ્રાયેણ બુદ્ધિગુણા ઉક્તાઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ, યદ્યૂહસ્તર્ક ઇત્યેતાવદુચ્યેત, યદિ વા તત્ત્વજ્ઞાનાર્થમૂહસ્તર્ક ઇત્યેતાવન્માત્રમ્, તતો વિજ્ઞાતે ઽપિ તત્ત્વે ય ઊહઃ પૂર્વાનુભૂતપરિચ્છેદાત્મા જાયતે પુનસ્તત્ત્વજ્ઞાનાર્થં સો ઽપિ તર્કઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ અવિજ્ઞાતતત્ત્વ ઇતિ વક્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ કારણોપપત્તિત ઇત્યેતસ્માદયમર્થો ઽપિ ગમ્યત એવ, તથાપિ કારણોપપત્તેરેવૈવંરૂપત્વં નાવિજ્ઞાતતત્ત્વગ્રહણમન્તરેણ ભવતિ ।
તથા હિ અધિગતપરિચ્છેદાત્માપ્યૂહઃ કારણસ્યોપપત્ત્યા સંભવેન જાયતે, કારણસંભવે કાર્યસ્ય અભાવાત્ ।
ન ત્વસાવવિજ્ઞાતતત્ત્વ ઇતિ તતો વ્યવચ્છેદઃ ।
તથા ચ સતિ પ્રમાણમપિ તર્કઃ સ્યાત્ ।
અત ઉક્તં કારણોપપત્તિત ઇતિ ।
ઉક્તે સતિ પ્રયોજનાનુસરણમ્, ન ત્વિહ લાઘવાદરઃ સૂત્રકારસ્યેતિ મન્તવ્યમ્ ॥
ચોદયતિ---ષષ્ઠ્યભિધાનમિતિ ।
પરિહરતિ---ન વિભક્તિવ્યત્યયાદિતિ ।
યથાન્યત્ર કણભુજઃ સૂત્રે ।
વિપ્રતિપન્નઃ પૃચ્છતિ---કસ્માત્? પ્રષ્ટૈવૈકગ્રન્થેનાહ---યદિ વ્યત્યયેનેતિ ।
પરિહરતિ---ન ન યુક્ત ઇતિ ।
સામાન્યેનાધિગતસ્ય વિશેષેણ જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
નિત્યત્વાદયો વિશેષાઃ સમવાયિનો વહ્ન્યાદયશ્ચ ધૂમાદિસંયોગિન ઇતિ ।
શેષં સુગમમ્ ॥
દેશયતિ---ઊહઃ સંશયનિર્ણયાભ્યામિતિ ।
કેચિત્ સિદ્ધાન્તૈકદેશિનઃ અનુમાનં તર્ક ઇત્યાહુઃ ।
અન્યે ત્વનુમાનમેવ યુક્ત્યપેક્ષં વિપર્યયે ઽનિષ્ટપ્રસઙ્ગાપેક્ષં તર્ક ઇતિ વર્ણયન્તિ ।
તત્ર પ્રથમં ચોદકં પ્રત્યાહ---યત્ તાવદિતિ ।
આક્ષિપ્ત આક્ષિપ્તહૃદયઃ, ન તુ તર્કપ્રત્યયસ્વરૂપં ચેતયત ઇત્યર્થઃ ।
વિશેષદર્શનાદિતિ વિશેષદર્શનાત્ નિશ્ચયઃ પ્રમાણેન ભવતિ ન તર્કેણ, તદનુજ્ઞાનમાત્રત્વાત્ તર્કસ્યેત્યર્થઃ ।
ચોદકં નિરાકૃત્ય સિદ્ધાન્તૈકદેશિનં નિરાકરોતિ---એતેનેતિ ।
યદિ સંશયાત્ પ્રચ્યુતો નિર્ણયં ચાપ્રાપ્તઃ, તર્હિ તસ્ય સ્વરૂપં વક્તવ્યમિતિ પૃચ્છતિ---કિં પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્---ભવેદિતિ, પ્રમાણવિષયાભ્યનુજ્ઞેત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયમેકદેશિનં નિરાકરોતિ---યૈરપીતિ ।
યુક્તિરિહ પ્રમાણોપપત્તિઃ ।
તજ્જન્મા ચ પ્રત્યયસ્તર્ક એવ ।
સ ચાનુમાનમિતિ ત્વયોચ્યતે ।
અસ્માભિસ્તુ તર્ક ઇતિ સંજ્ઞાભેદમાત્રમિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---અથેતિ ।
નિરાકરોતિ---અનુમાનમિતિ ।
પ્રસઙ્ગોપપત્ત્યતિરિક્તાયા યુક્તેરનિરૂપણાદ્ અપેક્ષાર્થો વક્તવ્યઃ ।

ન હ્યપેક્ષણીયમન્તરેણાપેક્ષા શક્યા નિરૂપયિતુમિતિ ભાવઃ ।
નનુ યદેવ કિશ્ચિત્ સ્વવિષયાધિગમે અનુમાનમપેક્ષતે સૈવાપેક્ષણીયા યુક્તિરનુમાનસ્ય ભવિષ્યતીત્યત આહ---સ્વવિષયધિગમે ચેતિ ॥
શઙ્કતે---અથેતિ ।
નિરાકરોતિ---એવમપીતિ ।
યદ્યુત્પત્તૌ પ્રત્યક્ષાગમાપેક્ષમ્ અનુમાનમ્, ન વક્તવ્યં યુક્ત્યપેક્ષમિતિ, સર્વસ્યાનુમાનસ્ય તથાભાવેનાવ્યભિચારેણ વિશેષણાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
પુનઃ શઙ્કતે---અથાનુમાનસ્યેતિ ।
નિરાકરોતિ---તત્રાપીતિ ।
એવમપિ તર્કો નાર્થાન્તરં સ્થાત્ ।
અનુમાનભેદસ્ય ચેદૃશસ્ય પ્રમાણ એવાન્તર્ભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉક્તમર્થ પ્રમાણયતિ---ભવેદિતિ ।
ભવેદિતિપ્રત્યયો ઽવધારણપ્રત્યયશ્ચેત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ---અનુમાનમિતિ ।
વિપર્યયો ઽનિષ્ટપ્રસઙ્ગો વ્યતિરેકિ લિઙ્ગમ્ ।
તચ્ચાગૃહીતસંબન્ધે લિઙ્ગિતિ ન પ્રવર્તત ઇતિ લિઙ્ગલિઙ્ગિસંબન્ધસ્મૃત્યપેક્ષત્વાદપ્રાણાદિમત્ત્વપ્રસઙ્ગાદિતિવદનુમાનમેવેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ ન તર્કેતિ ।
યુક્તં વ્યતિરેકિણિ જીવચ્છરીરે ધર્મિણિ પ્રાણાદિમત્ત્વસ્ય સાધનધર્મસ્ય દર્શનાત્, ન તુ યદ્યુત્પત્તિમાન્ આત્મા અભવિષ્યત્, ન સંસારાપવર્ગાવુપપત્સ્યેતામિત્યત્રાત્મનિ ધર્મિણિ સાધનધર્મ ઉત્પત્તિરસ્તિ યદ્દર્શનતઃ સંસ્કારોદ્બોધે સતિ લિઙ્ગલિઙ્ગિસંબન્ધસ્મૃતિર્ભવેદિત્યર્થઃ ।
ન કેવલં પ્રસઙ્ગસાધનં સાધ્યધર્મિણ્યસિદ્ધમ્, અપિ ત્વન્યગતમેવ પ્રસઙ્ગહેતુઃ ।
ન ત્વનુમાનમન્યગતાદ્ ધર્માત્ પ્રવર્તતે, તસ્માદનુમાનાદસ્ય સ્ફુટો ભેદ ઇત્યાહ---અનુમાનં ચેતિ ।
ભાષ્યવ્યાખ્યાનં સો ઽયમિતિ

ન્ય્સ્_1,1.41: વિમૃશ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામર્થાવધારણ નિર્ણયઃ ॥
નૈતન્નિર્ણયમાત્રસ્ય લક્ષણમ્, અપિ તુ પરીક્ષાપ્રયોજનસ્ય ।
સ ચ નિર્ણયભેદો વિમર્શાનન્તરોત્પન્નતર્કસહાયપ્રમાણનિબન્ધનસ્તર્કવિષય એવેતિ નિર્ણયભેદલક્ષણમિતિ નાવ્યાપકં તત્ર તલ્લક્ષણમિતિ દર્શયિતું ભાષ્યકારો નિર્ણયલક્ષણમવતારયતિ---એતસ્મિશ્ચ તર્કવિષયે ॥
વિમૃ---યઃ

અત્ર પક્ષપ્રતિપક્ષયોઃ કર્મતયા ન નિર્ણયસાધનત્વમિત્યનુપપત્ત્યા સાધનોપાલમ્ભૌ વાદસૂત્રગતૌ લક્ષણીયવિતિ તાવેવ તાવદ્ ભાષ્યકૃદ્ વિભજતે---સ્થાપના સાધનમ્, પ્રતિષેધઃ સાધનસ્ય ઉપાલમ્ભઃ ।
લક્ષણાનિબન્ધનં સંબન્ધમાહ---તૌ સાધનોપાલમ્ભાવિતિ ।
યદ્યપ્યુપાલમ્ભો ન પ્રતિપક્ષાશ્રિતઃ, તથાપિ તદુદ્દેશેન પ્રવૃત્તસ્તદાશ્રિત ઇત્યુચ્યતે ।
મુખ્યપદોપાદાનોલ્લઙ્ઘનેન લાક્ષણિકપદોપાદાનલભ્યં પ્રયોજનમાહ---વ્યતિષક્તાવિતિ ।
અર્થગ્રહણસામર્થ્યલભ્યમેકતરનિર્ણયાવસાનત્વમ્ આહ---અનુબન્ધેન પ્રવર્તમાનાવિતિ ।
એતચ્ચ વાર્ત્તિકે સ્ફુટીભવિષ્યતિ ।
તમેવ સાધનોપાલમ્ભયોઃ પરસ્પરાનુબન્ધં દર્શયતિ---તયોરન્યતરસ્યેતિ ।
યસ્ય સાધનસ્ય વા ઉપાલમ્ભસ્ય વાવસ્થાનમ્, તસ્ય સાધનસ્ય વા ઉપાલમ્ભસ્ય વા યો ઽર્થઃ પક્ષઃ પ્રતિપક્ષો વા તસ્યાવધારણમિત્યર્થઃ ॥
અત્ર પક્ષપ્રતિપક્ષપ્રયોગાદ્ વાદે સંશયો ઽસ્તીતિ વાદભ્રાન્ત્યા ચોદયતિ---નેદમિતિ ।
એક ઇતિ વાદી ।
પ્રતિજ્ઞાતમર્થં હેતુતઃ સ્થાપયતિ ।
દ્વિતીયસ્ય પ્રતિવાદિનઃ પ્રતિષિદ્ધં પ્રતિષેધં વાદ્યુક્તસ્ય હેતોર્દૂષણમિતિ યાવત્ ।
ઉદ્ધરતિ દૂષણાભાસીકરોતિ ।
દ્વિતીયેન તુ પ્રતિવાદિના વાદ્યુક્તસ્ય હેતોઃ સ્થાપનાહેતુત્વં પ્રતિષિધ્યતે ।
તસ્યૈવ વાદિનઃ પ્રતિવાદ્યુક્તદૂષણપ્રતિષેધહેતુશ્ચ પ્રતિવાદિનૈવોદ્ધ્રિયતે ।
સ વાદિનો વા પ્રતિવાદિનો વા હેતુર્વોપાલમ્ભો વા નિવર્તતે ।
તસ્મિન્ નિવૃત્તે યો ઽવતિષ્ઠતે એકઃ, તેનાર્થનિર્ણયઃ, ન દ્વાભ્યામ્ ।
તસ્માદયુક્તં પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામિતિ ।
ન તાવત્ સંશયવિષયે નિર્ણયે વાદિપ્રતિવાદિનૌ સ્તઃ, તયોર્નિશ્ચિતયોરેવ પ્રવૃત્તેઃ ॥
અભ્યુપેત્ય તુ પરિહરતિ---ઉભાભ્યામિતિ ।
વાદિનઃ સાધનસ્ય સંભવઃ પ્રતિવાદિન ઉપાલમ્ભસ્ય અસંભવઃ ।
એવં પ્રતિવાદિનઃ સાધનસ્ય સંભવો વાદિન ઉપાલમ્ભસ્યાસંભવ ઇતિ ।
વિમૃશ્યેતિ વિમર્શ કૃત્વેતિ ।
અનુપાદેયો ઽપિ વિમર્શઃ કાર્યત્વાત્ કૃતિવ્યાપ્ય ઉક્તઃ ।
વિમૃશ્યેતિપદોપાદાનસ્ય પ્રયોજનમાહ---સો ઽયમિતિ ।
અવદ્યોત્ય નિયમેન વિષયયીકૃત્યેત્યર્થઃ ।
એકધર્મિસ્થયોરિત્યસ્ય વ્યતિરેકમાહ---યથા ક્રિયાવદિતિ ।
વિરુદ્ધયોરિત્યસ્ય કાલભેદેન વ્યતિરેકમાહ---એકધર્મિસ્થયોશ્ચેતિ ।
ન નિર્ણયમાત્રસ્યેદં લક્ષણમપિ તુ પરીક્ષાવિષયસ્યેત્યાહ---ન ચાયં નિર્ણય ઇતિ ।
અર્થાવધારણં નિર્ણય ઇત્યેતાવન્માત્રં લક્ષણમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નપ્રત્યક્ષે ભવતીતિ યોજના ।
હૃદિ વ્યવસ્થિતમભ્યુપગમમુદ્ઘાટયતિ---શાસ્ત્રે વાદે ચેતિ ।
ન હિ જ્યોતિષ્ટોમાદીનાં સ્વર્ગાદિસંબન્ધનિર્ણયે આગમેન કર્તવ્યે વિમર્શો ઽસ્તિ, નાપિ વાદજલ્પવિતણ્ડાસુ વિમર્શઃ, નિશ્ચિતયોરેવ વાદિપ્રતિવાદિનોસ્તત્ર પ્રવૃત્તેરિત્યર્થઃ ॥
વાર્ત્તિકમ્---સંબન્ધો ઽર્થશ્ચ પૂર્વવત્ ।
સંબન્ધ ઉદ્દેશક્રમેણ તર્કાનન્તર્યલક્ષણઃ ।
અર્થશ્ચ પ્રયોજનમ્ ।
સમાનાસમાનજાતીયવ્યવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
શેષં ભાષ્યવ્યાખ્યાનેન ગતમ્ ।
નનુ ભવતુ પક્ષશબ્દલક્ષિતસ્ય સાધનસ્ય નિર્ણયં પ્રતિ કરણત્વમ્, પ્રતિપક્ષલક્ષિતસ્ય તુ તદ્દૂષણસ્ય ન સાક્ષાત્સાધકત્વમિત્યત આહ---પ્રતિપક્ષાચ્ચેતિ હેતુત્વં પારમ્પર્યેણેત્યર્થઃ ।
પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામિતિ ।
સાધનદૂષણાભ્યામિત્યર્થઃ ॥
લક્ષણમાચિક્ષિપ્સુર્વિકલ્પયતિ---ક્વ પુનરયમિતિ ।
અત્ર પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામેવેતિ પ્રથમઃ કલ્પઃ, તદા હિ યત એવકારઃ તતો ઽન્યત્રાવધારણમિતિ નિર્ણયે નિયમો ભવેત્ ।
નિર્ણય એવેતિ દ્વિતીયઃ કલ્પઃ, તદા હિ પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામિત્યત્ર નિયમઃ ।
વિમૃશ્યૈવેતિ ચ તૃતીયઃ, તદાપિ નિર્ણયે નિયમઃ ।
તત્ર પ્રથમં કલ્પમાક્ષિપતિ---યદિ વિમૃશ્યેતિ ।
તસ્મિન્ વિકલ્પે નિર્ણયઃ પક્ષપ્રતિપક્ષવિમર્શાતિલઙ્ઘનેનાન્યત્ર ન પ્રવર્તત ઇતિ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં નિર્ણયફલં ન સ્યાત્ ।
ન હિ તત્ર પક્ષપ્રતિપક્ષૌ, નાપિ વિમર્શ ઇતિ પ્રત્યક્ષલક્ષણં બાધ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
તૃતીયકલ્પમાક્ષિપતિ---એતેનેતિ ।
વ્યાઘાતેનેત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયે કલ્પે દૂષણમાહ---અથ પક્ષેતિ ।
તદા નિર્ણયસ્યાનિયમાત્ પક્ષપ્રતિપક્ષૌ ચ તદભાવશ્ચેતિ તદુભયમ્, તદાશ્રયઃ નિર્ણયઃ પ્રાપ્તોતિ ।
તથા ચાવ્યાપકં લક્ષણમ્ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રથમં કલ્પમાલમ્બ્ય સમાધત્તે---તર્કવિષય ઇતિ ।
ન નિર્ણયમાત્રસ્યેદં લક્ષણમ્, અપિ તુ નિર્ણયવિશેષસ્યેત્યર્થઃ ।
ન નિર્ણય ઇતિ ન નિર્ણયમાત્ર ઇત્યર્થઃ ।
અથ નિર્ણયસ્ય કિમિતિ નિર્ણયમાત્રસ્યેત્યર્થઃ ।
એકશશ્ચ પ્રમાણૈરિતિ પ્રત્યક્ષાદિભિઃ ।
સંહત્ય ચ પ્રમાણૈરિતિ સાધનદૂષણસમાધાનૈરિત્યર્થઃ ।
પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામેવ વાદે નિર્ણયો ન તુ વિમર્શઃ ।
શાસ્ત્રે તુ નિર્ણય એવ ન તુ તત્ર શાસ્ત્રાતિરિક્તં સાધનાન્તરમાશ્રીયત ઇત્યર્થઃ ॥
પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામિતિ ।
લક્ષણાયાં હિ યેન યત્ લક્ષ્યતે તદવચ્છેદકતયા તદપિ બુદ્ધૌ સન્નિધીયતે ।
તતશ્ચ તેન નિયમો ભવતિ લક્ષ્યમાણસ્ય, યથા ગઙ્ગાયાં ધોષ ઇતિ ।
ગઙ્ગાસંબન્ધ્યેવ તીરં ઘોષેણાન્વીયતે, ન ત્વકૂપારતીરમપીતિ ।
ચોદયતિ---અર્થેતિ ।
પરિહરતિ---ન નેતિ ।
અર્થગ્રહણે ક્રિયમાણે કાલ્પનિકત્વં પ્રતિષિધ્યતે, ન ચાકલ્પિતં વિરુદ્ધધર્મવદિત્યેકતરનિર્ણયઃ ।
નેદં પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામિત્યાદિ ચોદ્યભાષ્યં વ્યાચષ્ટેપક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામિતિ ।
ઉભાભ્યામિત્યાદિ પરિહારભાષ્યં વ્યાચષ્ટે---ઉભાભ્યામેવેત્યાહેતિ ।
પૃચ્છતિ--એતસ્મિન્નિતિ, પ્રથમં સાધનમ્, દ્વિતીયં દૂષણમ્, તૃતીયં સમાધાનમ્ ।
ઉત્તરમ્---સર્વત્ર ।
કદાચિત્ પ્રથમે કદાચિદ્ દ્વિતીયે કદાચિત્ તૃતીયે ઇત્યર્થઃ ।
અવશ્યં તુ તૃતીય ઇત્યાહ---અથ વેતિ ।
ઉભયત્ર કલ્પે પ્રશ્નઃ---કથમિતિ ।
ઉત્તરમ્---એકસ્તાવદિતિ ।
તં નિવર્ત્યં વાદિનઃ સાધનં દૂષણેન નિવર્ત્ય પ્રતિવાદી સ્વપક્ષે સાધનં બ્રવીતિ ।
પ્રથમ ઇતિ વાદી ॥
નિર્ણયો ઽનુમાનમેવેતિ કેચિત્ ।
તથા હિ તૃતીયલિઙ્ગદર્શનં પ્રત્યક્ષફલં નિર્ણયઃ ।
તદેવ ચાનુમાનમતો નિર્ણયો નાનુમાનાદતિરિચ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---ન લિઙ્ગલિઙ્ગિતિ ।
યદિ નિર્ણયમાત્રમનુમાનમુચ્યેત, તદા ન તસ્ય સર્વસ્ય લિઙ્ગલિઙ્ગિસંબન્ધસ્મૃત્યપેક્ષત્વમિતિ ।
યદિ તુ લિઙ્ગપરામર્શો નિર્ણયઃ, તસ્ય ચાસ્તિ લિઙ્ગલિઙ્ગિસંબન્ધાપેક્ષેતિ તત્રાહ--પ્રમાણફલત્વાત્ ।
સામાન્યવ્યાપ્તો વિશેષઃ સામાન્યનિવૃત્ત્યા નિવર્તતે, શિંશપાત્વમિવ વૃક્ષત્વનિવૃત્ત્યા ।
ન ચ ફલે પ્રમિતિરૂપે નિર્ણયે પ્રમાકરણત્વં ફલત્વે નાસ્તીતિ નાનુમાનત્વં તદ્વિશેષ
ઇત્યર્થઃ ।
ઇતશ્ચાનુમાનાત્ નિર્ણયો ભિદ્યતે ઇત્યાહ--નિર્ણયઃ સ્વવિષય એવેતિ ન હિ નિર્ણયો નિર્ણયત્વેન પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધિભૂતાદ્ વિષયાદન્યત્ર, અનુમાનં તુ તત્ર ચાન્યત્ર ચ ।
યદાનુમેયો ઽગ્નિરેવ હેયત્વાદિભિઃ પરિચ્છિદ્યતે ઽગ્નિજ્ઞાનેનાનુમાનેન, યદા તુ ધૂમજ્ઞાનેનાગ્નિરનુમીયતે તદાન્યત્ર ચેતિ ગમયિતવ્યમ્ ।
શેષમતિરોહિતમ્