Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (with commentary) · Chapter 1
vācaspatimiśraviracitāyāṃ nyāyavārttikatātparyaṭīkāyāṃ
prathamādhyāyasya prathamāhnikam
nyāyavārttikatātparyaṭīkā
viśvavyāpī viśvaśaktiḥ pinākī viśveśāno viśvakṛd viśvamūrttiḥ /
viśvajñātā viśvasaṃhārakārī viśvārādhyo rādhayatvīhitaṃ naḥ //
nāmāmi dharmavijñānavairāgyaiśvaryaśāline /
nidhaye vāgviśuddhīnāmakṣapādāya tāyine //
granthavyākhyācchalenaiva nirastākhiladūṣaṇā /
nyāyavārttikatātparyaṭīkāsmābhirvidhāsyate //
icchāmi kimapi puṇyaṃ dustarakunibandhapaṅkamagnānām /
uddyotakaragavīnāmatijaratīnāṃ samuddharaṇāt //
NyS_1,1.1: pramāṇaprameyasaṃśayaprayojanadṛṣṭāntasiddhāntāvayavatarkanirṇayavādajalpavitaṇḍāhetvābhāsacchulajātinigrahasthānānāṃ tattvajñānānniḥśreyasādhigamaḥ//
atha bhagavatākṣapādena niḥśreyasahetau śāstre praṇīte, vyutpādite ca bhagavatā pakṣilasvāminā, kimaparamavaśiṣyate yadarthaṃ vārttikārambha iti śaṅkāṃ nirācikīrṣuḥ sūtrākāroktāśāstraprayojanānuvādapūrvakaṃ vārttikārambhaprayojanaṃ darśayati-yadakṣapāda iti //
yadyapi bhāṣyakṛtā kṛtavyutpādanametat, tathāpi dignāgaprabhṛtibhirarvācīnaiḥ kṛhetusantamasasamutthāpanenācchaditaṃ śāstraṃ na tattvanirṇayāya paryāptamiti uddyotakareṇa svanibandhoddyotena tadapanīyata iti prayojanavānārambha iti /
sūtroktaprayojanānuvādaśca prayojanavacchāstravyutpādanena svanibandhasya prayojanavattāṃ prekṣāvatpravṛttyaṅgaṃ darśayitum, vyutpādanamātrasya ca kākadantaparīkṣāgranthasādhāraṇyena prekṣāvatpravṛttyanaṅgatvāt /
atra caikaviśatiprabhedabhinnasya duḥkhasyātyantikī nivṛttiḥ śamaḥ, tasmai /
kasya? jagataḥ /
paramakārūṇiko hi bhagavān muniḥ jagadeva duḥkhapaṅkamagnāmuddidhīrṣuḥ śāstraṃ praṇītavān /
tatra yadi kaścinna pravarteta, kimāyātaṃ śāstrasya? na cānadhikṛtapuruṣavyutpādanenāsya taponidheḥ kaścidasti doṣaḥ /
tathā ca viśvāmitrāstriśaṅkuṃ yājayāmāsa, viśaṣṭhaścadhamayonijāmakṣamālāmupayeme /
tapaḥprabhāva eva hi tāddaśasteṣāṃ yata evaṃvidhāḥ pāpmāno vilīyanta iti /
na cāsmadādīnāṃ mandatapasāmayaṃ prasaṅgaḥ /
na hi gajānāmudaryaṃ tejo vaṭakāṣṭhamaśitaṃ pacatītyasmadādīnāmapyudaryeṇa tejasā tathā bhavitavyam /
kutārkikairdignāgaprabhutibhirāhitamajñānaṃ kutārkikājñānamiti //
avigītaśiṣṭācāraparamparaprāptaḥ paramaśiṣṭena vārttikakāreṇa kṛto 'pīṣṭadevatānamaskāro na śāstre niveśitaḥ /
na khalvanyadapi maṅgalyaṃ śāstre niveśitam, prasiddhataratayā tu maṅgalyāntaravacchiṣyā avagabhiṣyantīti sarvamavadātam //
tatra saṃkṣepataḥ prathamasūtramanūdya tasya tātparyamāha--pramāṇādipadārthatattvajñānānniḥ- śreyasādhigama ityetacchāstrasyādisūtram /
tasya śāstrasya abhisaṃbandhavākyam /
ādigrahaṇena kramaprāptasyaiva prathamaṃ vyākhyānaṃ yuktam na dvitīyāderiti darśitam /
abhimataḥ saṃbandho 'bhisaṃbandhaḥ, śāstraniḥśreyasayorhetuhetumadbhāvaḥ /
tasya idaṃ sūtrāvākyamābhisaṃbandhavākyam /
pramāṇādipadārthatatvajñānādityatra hi jñāyate 'neneti jñānamiti vyutpatyā tatvajñānaṃ śāstramucyate /
pañcamyā ca tasya hetutvam /
na hi viṣaghnamantravat svarūpamātreṇa tadavivakṣitārthaṃ niḥśreyasaheturiti padārthatatvāvagamakaraṇatayā śāstramapadiśati, na tu svarūpeṇa /
tena śāstrasya niḥśreyase kartavye pramāṇāditatvāvagamo 'vāntaravyāpāra itayuktaṃ bhavati /
tathā ca pramāṇādipadārthatatvaṃ pratipadyam, pratipādakaṃ ca śāstramiti śāstrapramāṇādipadārthatatvayorjñāpyajñāpakabhāvaśca pramāṇādipadārthatatvajñānaniḥśreyasayoḥ kāryakāraṇabhāvalakṣaṇaśca saṃbandhaḥ sūcito bhavati /
tadidamabhigheyasaṃbandhaprayojanapratipādanārthatvaṃ prathamasūtrasya /
patpadārthatattvajñānasya ca yathā niḥśreyasādhigamaṃ pratyupayogaḥ tathāgre nivedayiṣyate /
viniścitāptabhāvaśca munerāptatvena tadvākyāt prayojanādi viniścityapravartsyanti /
āptatvāviniścaye tvarthasaṃśayāt /
na khalu kṛṣyādāvapi viriścitasasyādyadhigamānāṃ pravṛttiḥ, antarāvagrahādipratibandhena phalānutpādasyāpi nyāyaprāptatvena tadabhidhānamanarthakamiti sāmpratam, viśeṣasmṛtyanapekṣasya saṃśayasyānutpādāt /
vākyāt tu viśeṣasmṛtiriti nānarthakyam //
tadevaṃ prathamasūtratātparyamuktvā bhāṣyasyādivākyatātparyamāha-pramāṇato 'rthapratipattāvityevamādi tasyānusandhānavākyam /
tasya śāstrasya niḥśreyasādhigamena saha sūtreṇa ghaṭitasya /
kutaścinnimittād vighaṭanaśaṅkāyām anu sūtraghaṭanāyāḥ paścāt sandhasanaṃ ghaṭanam anusandhānam, tasya vākyamanusandhānavākyamiti //
evaṃ kilātra śaṅkyate -- yadaśakyānuṣṭhānopāyopadeśakaṃ tadanarthakam, yathā jvaharatakṣakacūḍārantālaṅkāropadeśakaṃ vacanam /
tādṛśaṃ ceda śāstramiti /
tathā hi prameyādīnāṃ tāvatpadārthānāṃ tattvajñānaṃ pramāṇatattvajñānādhīnam /
na hi pramāṇaṃ tattvenānavadhāritaṃ bodhakatvamātraṇa svagocarāvadhāraṇāyālaṃ tāvanmātrasya tadābhāsasādhāraṇyāt, api tu bodha katvaikārtha samavetenāvyabhicāritvena /
tadeva hi pramāṇyam /
taccāśakyāvadhāraṇam /
tadanavadhāraṇācca prameyādayo duravadhāraṇāḥ /
tathā hi vijñānasca tāvatprāmāṇyaṃ svato vā niścīyate, parato vā? na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ /
na khalu vijñānamānātmasaṃvedanamātmānamapi gṛhṇīyāt, prāgava tatprāmāṇaṇyam /
nāpi vijñānāntaram, tadvijñānamityava gṛhṇīyāt, na punarasyāvyabhicāritvem /
jñānatvamātraṃ ca tadābhāsasādhāraṇamiti na svataḥ prāmāṇyāvadhāraṇam /
etena svasaṃvedananaye 'pi avyabhicāragrahaṇaṃ pratyuktam /
nāpi parataḥ /
paraṃ hi tadgocaraṃ vā jñānamabhyupeyeta, arthakriyānirbhāsaṃ vā jñānam, tadgocaranāntarīyakārthāntaradarśanaṃ vā /
tacca sarvaṃ svato 'navadhāritaprāmāṇyamākulaṃ sat kathaṃ pūrvaṃ pravartakaṃ jñānamanākulayet? svato vāsya prāmāṇye kimaparāddhaṃ pravatākajñānena yena tasminnapi tanna syāt /
na ca prāmāṇyaṃ jñāyate svataḥ ityāveditam /
yadā ca saṃvedanaprāmāṇyamaktena krameṇa duradhigamaṃ tadā kaiva kathendriyādīnāmavyabhicārisaṃvedanakāryavyaṅgyapramāṇabhāvānām?
tadeva dṛṣṭārthāḥ pramāṇabhṛtāṃ vyavahārā bhavantu sandehādapi yathātathā, adṛṣṭārthāstu bahuvittavyāyāyāsasādhyā vaidikā vyavahārā dattajalā/jalayaḥ prasaktāḥ /
tasmāt pramāṇādipadārthatattvajñāpanadvāreṇa na śāstraṃ niḥśreyasena saṃbadhyata iti /
seyamāśaṅkā prāmāṇyajñānopāyakathanenādivākyena bhāṣyakṛtā nirākṛtā /
tathā hi pramāṇamarthavaditi nityayoge matup /
nityatā cāvyabhicāritā /
tenārthāvyabhicārītyarthaḥ /
iyameva cārthāvyabhicāritā pramāṇasya yaddeśakālanarāvasthāntarāvisaṃvādo 'rthasvarūpaprakārayostadupadarśitayoḥ /
atra hetuḥ pravṛttisāmarthyāt samarthapravṛttijanakatvāt /
yadi punaretadarthavannābhaviṣyat, na samarthapravṛttimakariśyat, yathā pramāṇābhāsa iti vyatirekī hetuḥ /
anvayavyatirekī vā /
anumānasya svataḥ pramāṇatayā anvayasyāpi saṃbhavāt /
pravṛttijanakatvaṃ tu pramāṇasya na sākṣāt, kiṃ tvarthapratipattijananadvāreṇetyāha-- pramāṇato 'rthagratipattāviti /
sarvasya cāsyopapattiṃ vārttikavyākhyānāvasare nivedayiṣyāmaḥ //
syādetat /
bhavantu pramāṇādayaḥ padārthāḥ śakyajñānāḥ, śāstreṇa tu te nābhidhīyanta iti na niḥśreyasena saṃgatiḥ śāstrasyetvata āha--śāstrasya puruṣaśreyo 'bhidhāyakatvāt /
yadyapi śreyo duḥkhanivṛttimātyantikīṃ vakṣyati, tathāpi sopāyaiva sā atra śreyaḥśabdena vivakṣitā, tanmātrasya śāstrāviṣayatvāt /
tadayamarthaḥ /
śāstraṃ tāvadetat puruṣaśreyaḥ sahopāyenābhidhatta ityanubhavasiddha sadaśakyānuṣṭhānatayāpavaditavyam /
sā cedaśakyānuṣṭhānatāpanītā pramāṇata ityādinā saṃhitaṃ niḥśreyasena saha śāstramiti /
śāstrasyetyādi grahaṇakavākyaṃ vivṛṇoti--śāstraṃ punarityādinā upabhogāt prakṣayeṇetyantena /
pramāṇādivācakapadagrahaṇena tallakṣaṇāni ca tatparīkṣāśvopalakṣayati /
tathā ca pañcādhyāyī śāstramityaṅktamityavirodhaḥ /
pañcādhyācītyanena vyūhaḥ samūhināmucitānupūrvī /
upalakṣakapadasvarūpamāha-- padaṃ punarita /
emasmṛtisamārūḍhā varṇā ekārthapratipādanāvacchinnāḥ samūhaḥ /
evaṃ svārthasmṛtyavāntaravyāpārāṇāṃ sūtrapadānāṃ nānāpadārthaviśiṣṭaikapadārtharūpavākyārthapratyāyanakāryāvacchinnānāṃ samūho veditavyaḥ /
evaṃ ca kvacit kenacidarthenaikena sūtravākyānāmekavākyatvaṃ samūhaḥ prakaraṇam /
prakaraṇānāmapi kayācit svārthasaṃgatyā samūha āhnikam /
evaṃ tatra tatra veditavyam /
etāśca prakaraṇāhnikādhyāyārthasaṃgatīstatra tatra leśato darśayiṣyāmaḥ //
tadevaṃ śāstrasvarūpaṃ darṃśayitvā nāntareṇa tadarthakathanaṃ puruṣaśreyo 'bhidhāyakatvamasrū sidhyitīti tadarthaṃ kathayati-- tatpadārthā iti /
nanu pramāṇādīnāṃ pratinaramānantyena durjñānatvamiti tadavasthamevānarthakyaṃ śāstrasya prasaktamityata āha -- ṣoḍaśātmānaḥ /
ātmā svabhāvaḥ pramāṇādīnāṃ pramāṇatvādisāmānyaviśeṣa iti yāvat /
etaduktaṃ bhavati /
āntargaṇikabhedādānantye 'pi svasāmānyaviśeṣaiḥ saṃgṛhītā na durjñānā iti yato 'sya padārthāḥ pramāṇādayaḥ, tat tasmāt śāstraṃ puruṣaśreyo 'bhidhatte //
syādetat /
pramāṇādayaḥ padārthāḥ prāmāṇikā aprāmāṇikā vā? aprāmāṇikatve kalpanāmātranirmitāḥ kathaṃ niḥśreyasāya kalpante? na ya ṣoḍaśātmānaḥ kalpanāḥ kośasyānantaprasaratvāt /
prāmāṇikatve vā pramāṇādeva tatsiddheḥ śāstrasya vaiyarthyamityata āha--pratyakṣeti /
pratyakṣānumānādhigatagrahaṇenāprāmāṇikatvaṃ niṣiddham /
ata eva vastutattvamiti /
pramāṇādayaḥ padārthā nopamānaviṣayā iti nopamānamupanyastam /
yadyapi prameyamātmādyapavargāntalakṣaṇamāgamikaṃ tathāpyāgamasyāptapraṇetṛkatayā tatrāpi mūlabhūtamanumānaṃ pratyakṣaṃ vāstīti pratyakṣānumāne eva darśite /
nanūktaṃ prāmāṇikatve śāstravaiyarthyamityata āha-- tasya viṣaya iti /
vyavaharamāṇā api pramāṇairlaukikā vainayikabuddhivirahiṇo naitān padārthān viviñcate /
aviviktāścete na niḥśreyasāya kalpanta iti anadhigatetyaṅktam /
ādhyātmikī śaktiḥ śuśrūṣādiḥ /
puruṣatyuktam /
tatra vivakṣitaṃ puruṣaviśeṣaṃ grahītuṃ saṃbhavinaḥ puruṣaprakārān darśayati--puruṣaḥ punariti /
heyaṃ darśayati--tatreti /
upādeyānāha-- itara iti /
apekṣā jijñāsā /
sā sandigdhasya tāvadasti viṣayasya /
vipratipannasya tu sākṣiṇāṃ purato jalpavitaṇḍābhyāṃ viṣyamāṇasya vigalite 'haṅkāre sandigdhasya sa/jātajijñāsasya sāpekṣasya sataḥ /
apratipannasyāpi kenacit prakāreṇa sandehamāpādya sāpekṣīkṛtasya pratipādyatā /
tadidamuktak--itare sāpekṣāḥ santaḥ pratipādyā iti /
asandigdho 'pi tattvapratipādanāya kārūṇikena sandigadhaḥ kṛtvā pratipādyata iti /
tat kiṃ sāpekṣamādhikṛtya śāstraṃ pravṛttam? tathā ca pramātaṇāṃ na pramāṇāntare pravṛttiḥ syādityata āha-- te yadeti /
kañcid viṣayaṃ jijñāsavo yedandriyādyapekṣante, tadā pratyakṣeṇa pratipādyāḥ /
evamuttaramapi yojyam /
ayamabhisandhiḥ, na dṛṣṭaprayojanopayogivastuvijñāsā ihāpekṣābhimatā, kiṃ tu niḥśreyasopayogipadārthajijñāsā /
sā cāsminneva śāstre pravṛttihetuḥ nānyatra /
tadidamuktam-- yadā punariti /
paramapuruṣārthayasadhanaṃ tu jijñāsava iti śeṣaḥ /
ihābhimataṃ śreyo nirdhārayituṃ śreyomātrapramārān āha--śreyaḥ punaḥ sukhamahitanivṛttiśca /
tatrāpyavāntaraprakārānāha--tacchreyaḥ sukhanduḥkhanivṛttiśca bhidyamānaṃ dvidhā vyavatiṣṭhate /
tadāha-- dṛṣṭādṛṣṭabhedena /
na vyāsajya kiṃ tu pratyekamityāha-- dṛṣṭaṃ sukha strakcandanavanitādibhogajanma /
adṛṣṭaṃ sukhaṃ svargādi /
evaṃ ca duḥkhanivṛttirapi śreyo dṛṣṭāmadṛṣṭaṃ ceti yojanīyaṃ cakāralopāt /
ahitanivṛtteḥ śreyasa ātyantikānātyantikatvena dṛṣṭādṛṣṭasya bhedamāha--ahitanivṛttirapīti /
abhimataṃ śreyo nirdhārayati--ātyantikīti /
punariti nirdhāraṇamavadyotayati /
ātyantikatvaṃ nirvṛtternivṛttasya punaranutpādaḥ /
sa ca kāryakāraṇatadanuṣaṅginivṛttyā lakṣyate /
na hyakāraṇaṃ kāryaṃ jāyate /
tadidamuktam-- ekaviṃśatiprabhadabhinduḥkhahānyeti /
gauṇamukhyabhedena caikaviṃśateḥ śarīradīnāṃ duḥkhatvaprakārānāha--evaviṃśatīti /
ṣaṣṭhamindriyaṃ manaḥ /
tasya viṣaya icchādveṣaprayatnāḥ /
yadyapi viṣayaḥ śarīramapi tathāpyanyathāsya duḥkhahetubhāva ityāha śarīramiti śarīrāvacchinna ātmapradeśo duḥkhāyatanamiti śarīraṃ duḥkhāyatanamuktam /
indriyaviṣayabuddhadīnāṃ duḥkhatvopacāre kāraṇamāha--indriyāṇīti /
tatrendriyāṇi tāvad gandhādiviṣayabodhanāt, viṣayā bodhyatvāt /
buddhayastu sākṣād duḥkhasādhanānīti duḥkhatvenopacaryante /
saṃkhasya duḥkhatvopacārabījamāha--sukhamiti /
sādhanapāratantyaṃ kṣayitvaṃ kāma iti duḥkhahetavaḥ sakalasukhānasaṅginaḥ, tasmāt sukhamapi duḥkhānuṣaṅgi /
uktaprakāraduḥkhahānasādhanamāha--tasya hāniriti /
saṃśayāditattvajñānapariśodhitaparamanyāyamārgaḥ khalu heyopādeyabhūtadvādaśavidhaprameyatattvaparibhāvanabhavā prasaṃkhyānena nirmṛṣṭanikhilapravṛttihetudoṣānuṣaṅgo 'pravartamāno na śarīrendriyādihetumapūrvadharmādharmapracayamātanoti /
anādi bhavaparamparopattaṃ ca dharmādharmapracayamanantamapyaniyatavipākasamayamapi prasaṃkhyānaparipākaprabhāvāt paritastattadupabhogabhāginaḥ kāyān nirmāya tatttphalopabhāgāt prakṣiṇoti /
acintyasāmarthyātiśayo hi samādhiḥ /
yathāhuratrabhavantaḥ,
ko hi yogaprabhāvādṛte agastya ica samudraṃ pibati, sa iva ca daṇḍakāraṇyaṃ sṛjati?
# yogabhāṣye # 8.10
iti /
seyamātyantikī duḥkhanivṛttiḥ śreyaḥ /
tadidamuktam--śāstrasya puruṣaśreyo 'bhidhāyakatvāditi //
syādetat /
kevalasya duḥkhasyātyantikī nivṛttiḥ śreyaḥ puyaṣapravṛttyaṅgam /
iyaṃ tu duḥkhavat sukhasyāpyātyantikī nivṛttiriti kathaṃ śreyaḥ, kathaṃ ca prekṣāvatpravṛttyaṅgamityata āha--puruṣā rāgādimanta iti /
yadyapi rāgādimatā puthagjanānāmetanna pravṛttyaṅgam, te hi madhuviṣasaṃpṛktamapyannaṃ madhuratayā āpātaramaṇīyaṃ viṣaviṅgattu mārayatu mā va mīmaradupayu/jmahe tāvadāpātasukham, ko hi hastagataṃ pādagataṃ karotīti vicintyopabhu/jate /
vivekinastu āyatimālocayantaḥ svargamapi kupitaphaṇiphaṇāmaṇḍalacchāyapratima ityapajahati /
tena mā bhūdetad rāgādimatāṃ pravṛttyaṅgam, vivekināṃ tu bhaviṣyati /
avivekināmapi cāpratipannavipratipannānāṃ vivekādhānopayaḥ pūrvamāveditaḥ /
śāstrapravṛttyaṅgamātrameva ceha viveko vairāgyamabhimatamiti /
pravṛtterdvaividhyam aikarūpyaṃ dvairūpyaṃ ca /
puruṣabhedo rāgavairāgyābhyām, prāptavyasya sarvasya sukhasya duḥkhasaṃbhedenāniṣṭapakṣanikṣepādaniṣṭapratiṣedhārthaiva pravṛttirvivekināmekarūpaiva /
avivekināṃ tu pravṛttirdvirūpetyuktam //
tadanena prapañcena pramāṇato 'rthapratipattavityādivākyasya tātparyamabhidhāya tadavayavaṃ pravṛttisāmarthyāditi vivarītuṃ bhūmimāracayati--pravṛtterapīti /
dṛṣṭaṃ pravṛttisāmarthyaṃ heturiti rāgādimatpravṛttisāmarthyamupanyastam, na tu vītarāgānām/na hi tatpravṛtterniḥ- śreyasādhgimalakṣaṇaphalasaṃbandho dṛṣṭo niḥśreyasasyālaukikatvāt /
pramāṇasyārthavadanarthakatvād ityayuktam, pramāṇamanarthakamiti hi vipratiṣiddhamityata āha-- pramāṇaṃ tāvaditi /
na hyapramāṇamapramāṇamiti gṛhītaṃ pravṛttyai kalpate /
kiṃ tarhi? pramāṇamiti /
na cāpramāṇe pramāṇābhimāno vinā pramāṇādisādharmyāditi tatsādharmyaṃ pṛcchati--kiṃ punariti /
uttaram--sāmānyaparicchedakatvam /
tadvivṛṇeti--pramāṇenāpīti /
rajatavijñānamapi purovarti śuklabhāsvaraṃ saddravyaṃ paricchinatti, śuktikājñānamapi /
kevalamekasminnava viṣaye rajatasamāropāpavādābhyāṃ buddhacorvādhakabhāva iti bhāvaḥ /
tadevamubhayataḥ pravṛttiḥ samarthāt pramāṇādeva, nāpramāṇādarthavyabhicāriṇa ityāha--so 'yaṃ pramāteti /
tataśca siddhaḥ samarthāyāḥ pravṛtteranarthavadvacatireka ityabhisandhiḥ /
tathā ca samarthā pravṛttiranarthavadvacatirekasaṃpannapramāṇasyārthavattve heturityāha--tasyāḥ samarthāyāḥ pravṛtterhetoḥ punaḥ pramāṇasyārthavattvamarthāvyabhicāritvam /
asamarthā tvanantarāpi na saṃbadhyate yogayatāvirahāt //
saṃpratyādivākyamākṣeptumanuvadati-- pramāṇata iti /
ākṣipati--paraspareti /
samādhatte--neti /
ākṣepavākyaṃ vibhajate--yadi pramāṇata iti /
na tāvadarthapratipattiḥ pravṛttiheturapi tu tadviniścayaḥ /
na ca tanmātram, api tu tadarthajātīyasya śreyohetutāmasakṛdupalabhya saṃpratyupalabhyamānasyārthasya tajjātīyatayā śreyohetubhāvānumānasahito viniścayaḥ pravṛttihetuḥ /
seyaṃ śreyaḥsādhanatānumānasahitā pramāṇato 'rthapratipattirviniścatiḥ samarthapravṛttinimittamuktā /
na cārthavinaścayaḥ prāmāṇyāvadhāraṇamantareṇa, prāmāṇyāvadhāraṇaṃ ca śreyohetutānumānanimittavyāptigrahaṇaṃ ca na samarthāṃ pravṛttiṃ vinā, na ca samarthā pravṛttistābhyāṃ vivaneti parasparāśrayatā /
tadidamuktam, cadi pūrvaṃ pramāṇato 'rthapratipattiḥ rviniścitirapekṣitopayatānumānasahitā pravṛttisamārthyamantareṇa kimiti pratipadyate niścinoti apekṣitopāya eveti ca toyameveti ceti? samādhānaṃ vibhajate--tacca naivamiti /
yat tāvaduktam, pramāṇasya duravadhāraṇatvādarthaviniścayābhāvānna pravṛttisāmarthyamiti, tatra brūmaḥ--satyam, na svataḥ prāmāṇyaṃ śakyāvadhāraṇam /
paratastu dṛṣṭārtheṣvanabhyāsadaśāpanneṣu pravṛttisāmathyadiva tad gamyate /
arthapratītyadhīnā tu pravṛttirnārthāvadhāraṇādhīnā, arthasandehādapi prekṣāvatāṃ pravṛtteḥ /
no khalūpāyatāvinaścayenāpi pravartamānā na anāgataphale sandihate /
tadamī saṃdihānā api pravartamānāḥ pravṛttisamārthyāt pramāṇasya tattvaṃ viniścatya tajjātīyasyānyasyābhyāsadaśapannasya pravṛttisamārthyāt prāgeva tajjātīyatvena liṅgena prāmājhayāvadhāraṇāt arthaviniścayena pravartante /
evaṃ ca dṛṣṭārthamantrāyurvedaprāmāṇyaṃ pravṛttisāmarthyenāvadhārya tajjātīyasyāptoktasyādṛṣṭārthasya vedasya vināpi pravṛttisāmarthyaṃ prāmāṇyāvadhāraṇamāptoktatvena nivedayiṣyate /
na ca phalajñānaṃ parīkṣyate prekṣāvaddhiḥ, tasya yādṛśatādṛśasyāpīṣṭatvādiṣṭalakṣaṇatvācca phalasya tatsādhanatvaṃ te parīkṣante /
tathā hi toyajñānam, pipāsostatra pravṛttiḥ, pravṛttasya tadāptiḥ, āptasya pānam, pānena codanyopaśāntirityetāvataiva pramātā kṛtī bhavati, na punarudanyopaśamamapi parīkṣate, tasya yādṛśatādṛśasyāpīṣṭatvāditi kecit /
vayaṃ tu brūmaḥ, phalajñānamapyabhyāsadaśāpannatayā tajjātīyatvena liṅgenāvadhṛtāvyabhicārameva /
evaṃ tatpūrvaṃ tatpūrvataraṃ tatpūrvatamamiti /
na ca saṃpratitanasya phalajñānasya prāmāṇyāvadhāraṇāyedānīmeva pūrvasya phalajñānasya tajjātīyatvena pramāṇyāvadhāraṇe satyanavastheti /
vācyam /
pūrvatarasādharmyeṇa pūrvameva pūrvasyāvadhṛtaprāmāṇyatvāt /
evaṃ pūrvatamasādharmyeṇa pūrvatarasya /
evaṃ tatpūrvasādharmyeṇa pūrvatamasyetyanāditayaivātra parihāraḥ /
eteṣu ca madhye yatphalajñānaṃ svapnādyupabhogatulyatayā śaṅkitavyabhicāraṃ tadanabhyāsadaśāpannam /
ataḥ pravṛttisāmarthyaṃ tatra prāmāṇyāvadhāraṇāya vinivaśanīyamityarthapratipattipravṛttisāmarthyayoranāditvamuktam /
anumānasya tu pravṛttisāmarthyaliṅgajanmano 'nyasya vā nirastasamastavyabhicāraśaṅkasya svata eva prāmāṇyamanumeyāvyabhicāriliṅgasamutthatvāt /
na hi liṅgākāra jñānaṃ liṅgaṃ vinā, na ca liṅgaṃ liṅginaṃ vineti svata eva gṛhītāvyabhicāliṅgasamutthaṃ niṣkampamupapadyate jñānam /
pratyakṣajñānaṃ tvarthādutpadyamānamapi na gṛhītāvyabhicārāt, api tu sattāmātreṇāvasthitāt /
na ca kāraṇāntarāṇyapīndriyādīni asyārthena gṛhītāvyabhicārāṇi na cārthenāvyabhicārāṇi /
śābdaṃ tu jñānu nārthādutpadyate,
tadabhāve 'pi sati śabde bhāvāt /
nāpi liṅgasyeva śabdasyārthāvyabhicāraḥ, kiṃ tu saṅketagrahaṇamātrāt padārthapratyāyanena vākyārthamadhigamayati śabdaḥ /
tasmāt pratyakṣaśābdavijñānayorna svato 'vyabhicāragraha iti /
pravṛttisāmarthyaṃ tajjātīyatvaṃ vā liṅgamarthāvyabhicārāyānusaraṇīyam, jñānagatatajjātīyatvaliṅgagrāhiṇaśca jñānasya mānasapratyakṣasya tādṛśasyādṛṣṭavyabhicāratayā parito nirastasamastavibhramāśaṅkasya svataḥ prāmāṇyamiti nānavasthā /
aitenopamānaṃ vyākhyātam /
saṃvedanasya cārthāvarubhicāritākathanena tatkāraṇānāmindriyādīnāmapi pramāṇatvamaktaṃ veditavyam /
na hyavyabhicārivijñānajanakatvādanyadeṣāṃ prāmāṇyam /
na cārthavyabhicāriṇāmindriyādīnāṃ kathamarthāvyabhicārivijñānajanakatvamiti sāṃpratam, kāraṇasvabhāniyogaparyanuyogayoraśakyatvāt /
tasmādarthasandehādanabhyāsadaśāpannāt pramāṇatā 'rthapratipattau pravṛttisamārthyasaṃbhavāt pravṛttisamārthyajñānasya cābhyāsadaśāpannasya tajjātīyatvena prāmāṇyānumānādanabhyāsadaśāpannasya tu pravṛttisāmarthyāntarajñānena prāmāṇyānumānādanāditvānnārthapratipravṛttisāmarthyayoḥ parasparāśrayatvamastīti /
arthasyāpekṣitopāyatānumānapravṛttisāmarthyayoḥ parasparāpekṣatvamavaśiṣyate /
tatrāpyanāditāparihāraḥ /
utpannamātrakasya hi bālakasya stanaṃ dṛṣṭvā prāgbhavīyastajjātīyāpekṣitānubhavajanitaḥ saṃskāra āvirasti /
tataśca smaraṇam /
tato 'pekṣitopāyatānumānam /
tataḥ pravṛttiḥ /
tatastasyāḥ sāmarthyam /
evaṃ pūrvasmin pūrvasmin janmanītyanāditayā na bījāṅkuravat parasparāpekṣiteti /
arthapratipattiriti /
arthapratipattiśvārthasyāpekṣitopāyatāpratipattiścetyarthaḥ /
tasmāt sarvamavadātam //
tadanenoktena krameṇa pramāṇato 'rthapratipatāvityasya śāstrānusandhānavākyatva tātparyaṃ ca samāhitam /
idānīmasyaiva tātparyāntaramāha--pramāṇapravṛtyorveti /
tatredamamāśāṅkyate munirhi pratyakṣasaṃśayādivyutpādanadvāreṇa sākṣāccānena śāstreṇānvīkṣikpā heyopādeyabhāvāvasthitadvādaśavidhaprameyavyutpādakaṃ nyāyamanumānaparanāmānaṃ niḥśreyasasiddhaye vyutpādayāṃbabhūva /
na ca nyāyataḥ pramāṇāt prameyatattvaniścayamātrānniḥśreyasādhigamaḥ /
api tvādyantavarjjaṃ daśānāṃ prameyāṇāṃ duḥkhasaṃjñābhāvanam, ātmanaśca yāthātmyabhāvanamityādibhyaḥ pravṛttibhya ātmatattvasākṣātkāravairāgyaparipākakrameṇāpūrvayordharmādharmayoranutpādenotpannayośvopabhogāt /
prakṣayeṇeti /
tathā ca niḥśreyasaṃ pratyantaraṅgatvāt pramāṇānnyāyāt pravṛttireva balīyasī, na nyāyaḥ /
tasmāt pravṛttireva vyutpādanīyā na pramāṇaṃ niḥśreyasaheturapi pravṛtterantaraṅgatvāt /
tatredabhupatiṣṭhate pramāṇato 'rthapratipattau satyā pravṛtteḥ samārthyaṃ phalenābhisaṃbandho, na tu pramāṇato 'satyārthapratipattau /
tasmādarthavat prayojanavat pramāṇamapi pravṛttivadeva /
etaduktaṃ bhavati, yathāntaraṅgatayā pravṛttirbalīyasī evaṃ mūlakāraṇatayā pramāṇamapi /
na hyapramāṇāt pravṛttiḥ phalenābhisaṃbadhyate /
tasmāt tulyamubhayamapi /
tathāpi pramāṇavyutpādanena pravṛttirapi vyutpāditā bhavatīti pramāṇasya vyutpādanamakāri śāstreṇa, na tu pravṛtteḥ /
sāmānyābhidhānaṃ ca paramanyāyaparam, tasyaiva prakṛtatvāditi /
prāmāṇyajñānopāyapratipādanaparatayānusandhānavakyatvamasya pūrvamuktam /
saṃprati paraparyanuyogamukhenāsyānusandhānavākyatvu pratipādayati-- lokavṛtteti /
yathā hi pramāṇapratipattyupāyaṃ pratyācakṣāṇaka evaṃ praṣṭāvyo jāyate, kiṃ bhavān pramāṇena pramāṇajñānopāyaṃ pratyācaṣṭe, apramāṇena veti? yadi brūyāt pramāṇeneti, sa prativaktavyaḥ, pramāṇajñānopāyamavidvān kathaṃ bhavānevamāheti? apramāṇeneti cedanujñayā vartitavyam /
atha pramāṇenāgṛhītaprāmāṇyeneti, vā/manasayorvisaṃvādaḥ /
tasmādanicchatāpi tvayā lokavṛttamanusaraṇīyam /
anyathā nāsi laukiko na parīkṣaka ityunmattavadupekṣaṇīyaḥ syā iti /
tadidaṃ lokavṛttamākṣeptāraṃ bodhayitumanena bhāṣyeṇānūdyate pramāṇato 'rthapratipatau pravṛttisāmarthyāvat pramāṇa yato 'taḥ sarvaḥ pramātā pramāṇenāvagatārthavattvenārthamavadhārya pravartamānaḥ phalamupalabhata iti lokavṛttam /
tat pramāṇata ityādinā vākyena kāraṇapradarśanadvāreṇānūdyate //
asyaiva bhāṣyasya tātparyāntaraṃ vaktu bhūmimāracayati--heyahāneti /
artho 'rthaśabdaḥ pramāṇato 'rthapratipattāvityatra sthitaḥ padaṃ vāyakaṃ yeṣāṃ tāni tathā /
etadvāttikagranthasyaitādṛśaṃvyākhyānam, bhāṣyagatasya tvanyathā bhaviṣyati /
upāyaḥ śāstramiti /
śāstraśabdastadarthaparaḥ, arthasyāpi śabdavacchāstraśarīratvāt /
atra ca heyahānādhigantavyapadaiḥ pramāṇaprameyayorūpādānād gobalīvardanyāyena saṃśayādiṣu nigrahasthānānteṣu śāstrapadaṃ pravartate /
tenopāyapadena saṃśayādayo nigrahasthānānto evoktā iti /
grahaṇakavākyaṃ vivṛṇeti--heyamiti /
tātparyamāha--etasmiṃśceti /
cena pramāṇapramāpramātṛprameyarūpaṃ caturvargāntaramapi sūcayati /
tatra heyādicaturvarge cāryamāṇatayārthapadasūcite pramāṇādicaturvarge ca pramāṇasya prādhānyapradarśanārthamidaṃ bhāṣyam /
yadyapi caturvargadvayatattvāvagamo niḥśreyasādhigamahetuḥ, tathāpi pramāṇameva pradhānam, tanmūlatvāditarasiddheḥ /
tadidamuktam, arthavaditi /
atiśāyane matup /
pramātrādyapekṣayā heyādyepakṣayā cātiśayena prayojanavat pramāṇam /
kasmāt? pramāṇato 'rthapratipattau satyāṃ pravṛttasya pramātustaditarapratilambhāt /
pramāyāśca tatkāryatvāt /
tadidamuktam--pravṛttisāmarthyāditi /
tadetasmāt prādhānyād vivakṣābhedena trivargadvayāt prāguddeśaḥ pramāṇasyeti /
etena yadāhureke yadi prādhānyāt prāthamyaṃ tat prameyasyaiva, athoṣāyatvāt tat saṃśayādīnām,
teṣāṃ pramāṇopāyatvāt, kasmācca pramātrādibhyaḥ prāthamyaṃ pramāṇasyeti? tannirastaṃ bhavati, pramāṇopāyānāmapi saṃśayādīnāṃ pramāṇādhīnatvāditi /
nanvavagatam, arthapadatayā heyādicaturvargo darśita itiḥ, pramāṇādicaturvargastu kathaṃ pradarśita iti pṛcchati--kathaṃ punariti /
uttaraṃ pramāṇagrameyādhigataya iti //
tadevaṃ tātparyaṃ vyākhyāyāvayavārthaṃ vyākhyātumupakramate--tadidaṃ vākyāmavayavaśa upanyasya varṇyate vyākhyāyate 'vayavaśa iti /
tatrāsyāvayaveṣu vyākhyātavyeṣu prāthamyāt pramāṇata iti vivṛṇoti--tatreti /
vibhajate-pramāṇata itīyaṃ nimittapañcamī /
nimittapañcamī cet kasmāt pramāṇāditi nābhihitamityata āha-- asyeti /
pramāṇata ityevaṃrūpasyābhidhānaṃ vacanavyāptyarthaṃ vibhaktivyāptyarthaṃ ceti /
vacanavyāptyarthamiti mṛśyāmahe, na tu vibhaktivyāptyarthamiti, pañcamīvyatirekeṇa taserabhāvādityāha----kathaṃ punariti? pariharati--labhyata iti /
vyāpteḥ prayojanaṃ pṛcchati-kiṃ siddhaṃ bhavatīti /
uttaraṃ-vacanavyāptyā saṃplavo vyavasthā ca /
tadubhayaṃ vibhajate--pramāṇeneti /
yatra dvayorbahūnāṃ vā saṃpalvaḥ pramāṇānāṃ tatraikaikasyāpyasti pratipattisādhanatvaṃ pramāṇasyeti kathayituṃ saṃplavāvasare 'pi pramāṇenetyaṅktam /
ata eva vyavasthāyāmevakāraḥ pramāṇenaiveti /
vibhaktivyāpteḥ prayojanamāhavibhaktivayāptyā hetatukaraṇabhāvaḥ /
gamyate ityanuṣajyate /
tadvibhajate-pramāṇādarthādhigatirbhavatīti hetutvaṃ gamyate /
pramāṇenārthādhigatirbhavatīti karaṇarūpo 'rtho gamyata iti saṃbandhaḥ /
kasmāt punaḥ karaṇārtho gamyata ityata āha--pramāṇeneti /
arthamarthādhigati sādhayatīti sādhakatamatvāt /
atra ca karaṇabhāvanāntarīyakasya hetubhāvasya pañcamya abhidhānaṃ pramāṇaphalayostādātmyapratiṣedhārtham, bhedādhiṣṭhānatvāddhetuphalabhāvasya, na khalu paraśureva cchideti /
pramāṇaprātipadikalabdhakaraṇatvānuvādaśca pramākārakāntarebhyo 'bhyarhitatvenāsya vyutpādyatvaṃ ca prāthamyaṃ ca yuktamiti darśayituṃ saṃplavamākṣipati--saṃplaveti /
samādhatte--neti /
ākṣepu vibhajate--syānmatiriti /
viśiṣṭo bhinno viṣayo yeṣāṃ tāni tathā /
bahuvacanamāntargaṇikabhedābhiprāyam /
arthasāmarthyasamutthaṃ hi pratyakṣamarthagocaram /
sa evārthaḥ pratyakṣagocaro yo jñānapratibhāsamātmano 'nvayavyatirekāvanukārayati /
na ca sāmānyaṃ nirastasamastārthakriyāsāmarthyamevaṃ bhavitumarhati /
svalakṣaṇaṃ tu syāta /
tadeva hi paramārthasat, arthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvād vastunaḥ /
etadevāsya svamasādhāraṇaṃ lakṣaṇaṃ yaddeśato 'nanugamenādeśātmakasya paramāṇutvam, kālato 'nanugamena ca kṣaṇikatvam /
tasmāt svalakṣaṇaviṣayaṃ pratyakṣam /
na ca svalakṣaṇamanumānasyāpi gocaraḥ /
taddhi gṛhītapratibandhaliṅgahetukam /
pratibanṇaśca tādātmyatadutpattilakṣaṇaḥ svalakṣaṇaviṣayo 'śakyagraha iti sāmānyadharmāvāśrayate /
na ca sāmānyamekamanekadeśakālāvasthāsaṃsargi bhavitumarhati /
tadidamanādivāsanodbhūtavikalpadhiṣṭhānaṃ vikalpākārasya vā alīkasya vā bāhyatvamanumānagācaro 'bhyupeyam /
tacca bhāvābhāvasādhāraṇyācca bāhyasādṛśyacca niyatapratibhāsatvāccānyavyāvṛttiniṣṭham /
yat khalu bhāvābhāvasādhāraṇam, tadanyavyāvṛttiniṣṭhameva yathā amūrtatvam /
tad vijñānādau bhāve śaśaviṣāṇādau cābhāve sādhāraṇam /
bhāvābhāvasādhāraṇaśca vikalpagocaro 'sti ghaṭo nāsti ghaṭa iti /
yadi punarasādhāraṇo bhāvo bhaved astiśabdo na prayujyeta, punaruktatvāt /
nāstīyapi na vaktavyaṃ virodhāt, evamabhāvāsādhāraṇye 'pi vācyam /
na cālīkasya sarvasāmarthyavirahiṇaḥ paramārthasattā svalakṣaṇena sādṛśyaṃ manyate 'nyavyāvṛteḥ /
na ca gauriti niyatau buddhivyapadeśau vināścādivyāvṛttim /
tasmāt sāmānyamanyavyāvṛttirūpamabāhyaṃ bāhyabhedāgrahād bāhyatvenāvagāhyamānamanumānaṃ bāhyo pravartayati /
pāramparyeṇa ca bāhyapratibandhād bāhyaṃ prāpayat saṃvādakaṃ sad bhrāntamapi pramātrāśayavaśāt pramāṇam /
tadasya na svalakṣaṇaṃ gocaraḥ /
pratyakṣamapita na sāmānyagocaramityāveditam /
na cābhyāmanyat pramāṇamasti, pramāṇasya sato 'traivāntarbhāvāt, anantarbhāve vā pramāṇatvānupapattaḥ /
na ca sāmānyaviśeṣābhyāmanyadasti prameyāntaraṃ yatraite tat saṃploṣyete ityarthaḥ //
samādhānavākyaṃ vivṛṇoti--etacca neti /
yathā caitat tathā tatra tatra nivedayiṣyate /
viśeṣo vyavacchedakaḥ /
sa ca vakrakoṭarādirantyaśca /
vyavasthāsaṅkarodāharaṇānyāha--indriyavaditi /
saṃplavamamṛṣyamāṇa āha--adhigatatvāditi /
samādhattenānyatheti /
ākṣepaṃ vivṛṇoti--yadīti //
syādetat /
nāsti vaiyarthyamadhigatīnāmāśutaravināśitayā tadgocarādhigatyantarotpādaṃ prati pramāṇāntarasyārthavattvādityata āha--adhigataṃ cārthamadhigamayatā pramāṇeneti /
yadyapyadhigataya āśutaravināśinyaḥ,
tathāpyekatarapramāṇajanitārthādhigalibdhajanmanaḥ saṃskārādeva sthāyinastadarthasmṛtisantatisaṃbhāvād adhigamarthamadhigamayatā pramāṇena piṣṭaṃ piṣṭaṃ syāditi /
samādhivākyaṃ vivarītumanuvadati--nānyatheti /
vivṛṇoti--na brūma iti /
ayamabhisandhi, na hi pramāṇakāraṇāni prekṣāvantiḥ, yenaivamālocayeyuḥ--janitameva pramāṇamanyamenāsmāsu, vayamihodāsmaha iti /
nāpi svakāraṇabalalabdhajanmāni pramāṇāni dirśito 'yamartho 'nyatamena cāsmāsu pramāṇena, kṛtamasmābhiriti virantumarhanti /
pramātuścetanatvādayamanayoga iti cet--na, priyatamasya vastuno 'nena bhūyo bhūyaḥ pramitsitatvāt /
apramitsitasyāpi ca durjanavacanādeḥ prameyasyānena pramīyamāṇatvāt /
tasmānna pramātrabhisandhānāt pramāṇasya pravṛttirapravṛttirvārthe, kiṃ tu samārthyot /
anyathāgnidāhādiduḥkhasyāpratyakṣatvaprasaṅgaḥ //
cattu pramāṇaṃ pramitsādhīnapravṛtti tadyadi pramātā na vyāpārayet kimāyātaṃ pramāṇasya? na hi toyamapi pipāsunā na pīyata iti tasya pipāsopaśamanaśaktirapīti /
tasmāt pratyutpannakāraṇasāmagrījanitā buddhiḥ pramā /
tajjanakāni ca pramāṇāni samānaviṣayāṇyapi /
sa eva cānena sāmagrībhedaḥ pradarśitaḥ anyathā pratyakṣeṇetyādinā /
yadyapi sākṣātkārāsākṣātkārādirapi prakārabhedo 'sti, tathāpyasau prakṛtānupayogānnoktaḥ /
yadi ca dravyaṃ tvacā gṛhītamiti kṛtaṃ cakṣuṣā, cakṣuṣā vā gṛhītamiti kṛtaṃ tvacetyucyeta, na rūpavijñānaṃ vā sparśavijñānaṃ vopajāyeta /
tadarthaṃ cakṣurvā tvagvāmyupetavyam /
tathā ca saṃplavavaiyarthye 'pi vyavasthāyāṃ na vaiyarthyamityāha--viṣayāntara iti /
prakṛtamupasaṃharatitasmāditi //
vibhaktyarthaṃ nirūpya prātipadikārthanirūpaṇamavatārayati--pramāṇeti /
atra cāvadhāryate 'nenetyavadhāraṇaṃ vicāra iti /
vicāraṇāya bhāvabhavitārau pṛcchati-- kiṃ punariti /
kecidāhuḥ, anadhigatārthagantṛ pramāṇamiti /
viṣayasārūpyaṃ sākārasya vijñānasyetyante /
vijñānasyaivānākārasyātmānāmaprakāśanasāmarthyamityapare /
upalabdhisādhanamiti vṛddhāḥ /
tasmād viprapitteḥ saṃśayāt praśrnaḥ /
bhāvapraśrnavyākhyānena bhavitṛśno vayākhyātaḥ /
uttaram--upalabdhihetuḥ pramāṇam /
na ca saṃśayaviparyāsarūpopalabdhikāraṇayoḥ prasagḍaḥ, arthavadityadhikārat, tayośvepadarśitārthavyabhicāreṇānarthavattvāt /
no khalu vikalpayamānaṃ vastvasti, arthakriyāsu vopayujyate //
syādetat /
smṛtihetorapi prāmāṇyaprasaṅgaḥ /
na hyasau nopalabdhihetuḥ /
na cārthasahakāri pramāṇamiti saṃskārasyārthasahakāritāvirahādaprāmāṇyamiti sāṃpratam, nadīpūrasya pipīlikāṇḍasaṃcaraṇasya cātītānāgatavarṣaliṅgasya, śabdasyātītānāgatagocarasyārthasahakāritāvirahiṇaścapramāṇatvaprasaṅgāt /
jñāpakatvena kāryatvena vā kathañcidarthasaṃbandhe saṃskārasyāpi tat samānamiti tasyāpi smṛtirūpopalabdhihetoḥ prāmāṇyaṃ prasaktam /
maivam, pramāṇaśabdena tasyāpāstatvāt /
pramāsādhanaṃ hi pramāṇam na ca smṛtiḥ pramā /
lokādhīnāvadhāraṇo hi śabdārthasabandhaḥ /
lokaśca saṃskāramātrajanmanaḥ smṛteranyāmupalabdhim arthāvyabhicāriṇīṃ pramāmācaṣṭe /
tasmāt taddhetuḥ pramāṇamiti na smṛtihetau prasaṅgaḥ /
anadhigatārthagantṛtvaṃ ca dhārāvāhikavijñānānāmadhigatārthagocarāṇāṃ lokaprasiddhapramāṇabhāvānāṃ pramāṇyaṃ vihantīti nādriyamahe /
na ca kālabhedenānadhigagocaratvaṃ dhārāvāhikānāmiti yuktam, paramasūkṣmāṇāṃ kālakalābhedānāṃ piśitalocanairasmādṛśairanākalanāt /
na cādyenaiva vijñānenopadarśitatvādarthasya pravartitatvāt puruṣasya prāptitvāccottateṣām, aprāmāṇyamameva vijñānānāmiti vācayam /
na hi vijñānasyārthaprāpaṇaṃ pravartanādanyat, na ca pravartanamapyarthapradarśanādanyat /
tasmādarthapradarśanamātravyāpārameva jñānaṃ pravartakaṃ prāpakaṃ ca /
pradarśana ca pūrvavaduttareṣāṃ vijñānāmabhinnamiti kathaṃ pūrvameva vijñānaṃ pramāṇa nottarāṇyapi? puruṣāpekṣayā tu prāmāṇye candratārakādivijñānasya puruṣānapekṣitasyāprāmāṇyaprasaṅgaḥ /
na cātidavīstayā tadarthasya heyatayā tadapi puruṣasyāpekṣitam, tasyopekṣaṇīyārthaviṣayatvāt /
na copekṣaṇīyam apyanupādeyatvāddheyamiti nivedayiṣyate /
upalabdhihetuṃ ca pramāṇaṃ vadatā anadhigatārthagantṛtvaṃ cārthasārūpyaṃ cātmānātmaprakāśanaśaktiśca pramāṇamiti nirastāni bhavanti /
upalabdhimātrasyatvāddheyamiti nivedayiṣyate /
upalabdhihetuṃ ca pramāṇaṃ vadatā anadhigatārthagantṛtvaṃ cārthasārūpyaṃ cātmānātmaprakāśanaśaktiśca pramāṇamiti nirastāni bhavanti /
upalabdhimātrasyārthāvyabhicāriṇa smṛteranyasya pramāśabdenābhidhānāt /
hetugrahaṇena sārūpyaśaktyoḥ phalādabhinnayorapākaraṇāt hetuhetumadbhāvasya tādātmaye 'nupapatteriti /
upalabdhihetutve ca pramāṇatvam /
bhavitṛvyākhyānena bhāvo vyākhyātaḥ /
tadevaṃ jñānamajñānaṃ vā upalabdhihetuḥ pramāṇam /
tasya bhāvastattvamiti sthitam //
tadetadativyāpakatvenākṣipati--samānatvāditi /
samādhatte ayaṃ viśeṣa iti /
ayamarthaḥ, sarvaḥ karttā karaṇagocaravyāpāro na tu sākṣāt phale vyāpriyate /
karaṇaṃ ca dvidhā siddhamāsiddhaṃ ca /
tatra siddhaṃ paraśvādi dārūdvaidhībhāvāyodyamyodyamya dārūṇi nipātayan dārū cchinattītyucyate /
na tu sākṣāt kartṛvyāpāragocaro dārūdvaidhībhāvaḥ, kiṃ tu sparśavadvegavataḥ karaṇībhūtasya paraśoḥ saṃyogasyodyamananipātanalakṣaṇastu kartṛvyāpāraḥ paraśugocara eva /
evaṃ svargakāmo 'pi kartā na sākṣāt svarge vyāpriyate, kiṃ tu tatkaraṇaṃ yāgamasiddhaṃ sādhayati /
svargastu yāgavyāpārādevāpūrvābhidhānāt cetanāśrayād deśakālāvasthābhedāsāditapariṇativiśeṣāt sākṣādutpadyate /
tadvadihāpi pramātā siddhamindriyādi, asiddhaṃ ca tatsannikarṣādi vyāpārayannutpādayan vā karaṇa eva caritārthaḥ /
karaṇaṃ tvindriyādi tatsannikarṣādi vā nānyatra cāritārthamiti sākṣādupalabdhāveva phale vyāpriyate /
prameyasya tu pratyakṣādanyatropalabdhihetubhāva eva tāvannāsti, tatrāpīndriyasaṃbandhamātre upayujyate prameyam /
indriyameva tu tattatsannikarṣādi vā sākṣāt pramāhetuḥ /
tataḥ siddhametat na pramātā sākṣāt pramāhetuḥ kartṛtvāt /
yo yaḥ kartā sa sarvo na sākṣāt phalahetuḥ, yathā vraścanayajamānādiḥ /
tathā cāyam /
tasmāt tathā /
tathā pratyakṣaṃ prameyaṃ na sākṣāt pramāhetuḥ, prameyatvāt /
yad yat prameyaṃ vattat sarvaṃ na pramāheturanumeyādivat /
tathā caitat /
tasmāt tatheti /
tadidaṃ pramātṛprameyayoḥ pramāṇe caritārthatvamacaritārthatvaṃ ca pramāṇasya, tasmāt tadeva phalahetuḥ /
pramātṛprameye tu phaloddeśena pravṛtte iti taddhetū kathañciditi /
codayati akaraṇeti /
nākaraṇaḥ kartā pramāṇamapi vyāptumarhatītyarthaḥ /
pariharati--na, indriyārtheti /
yadā jñānaṃ pramāṇa tadā jñānasya pramāṇasyotvattāvityarthaḥ /
punaścodayati--yadi tarhāti /
pariharati--tasminnapīti /
codayati--yadi pramātṛprameyābhyāṃ sadbhyāṃ pramāṇamiti /
pramāṇamantareṇa pramāyā abhāvāt pramātṛprameyayoḥ asiddhirityarthaḥ /
pṛcchati--kathamiti /
uttaram--pramāṇamitīti /
artha svarūpamātrameva kārakaṃ kasmānna bhavati, tacca kriyāsaṃbaddhasya purastādapyastītyata
āha-na ca dravyamātramiti /
astu tarhi tadīyo 'vāntaravyāpāraḥ pradhānakriyāyāṃ sādhyāyāṃ kārakam, tasyāpi pradhānakriyāyāṃ nimittatvādityata āha--na ca kriyāmātramiti /
na hi svarūpeṇa devadatto vraścanaḥ, nāpi tadīyo vyāpāra udyamananipātanādirloṣṭhādyāśrarūḥ /
kva tarhi kārakaśabdaḥ pravartata ityata āha--kārakaśabdo hīti /
pradhānakriyāsādhane hetau avāntarakriyāviśeṣayukte kārakaśabdaḥ pravartate /
dvaidhībhāve hi phale pradhānavyāpāre kartuḥ karaṇagocara udyamananipātanādiḥ avāntaravyāpāraḥ /
karmaṇaśca dārūṇaḥ sparśavadvegavattīkṣṇatarakuṭhārasayoga evāvāntaravyāpātaḥ /
tena hi dārū svāvayavaparispandalabdhajanmano 'vayavavibhāgād dvaidhībhāvamanubhavati /
tasmādavāntarapradhānavyāpārasaṃpannaṃ kārakamiti sāmānyataḥ prasādhya prakṛte yojayati--pramātṛprameyaśabdau ceti /
tāvanreṇa kriyāṃ pradhānakriyāmityarthaḥ /
pariharati--na, pācakādiśabdavaditi /
lokādhīnāvadhāraṇaḥ khalvayaṃ śabdārthasaṃbandhaḥ /
lokaścātītānāgatavartamānakriyāsaṃbandhamātravivakṣayā kārakaśabdān prayuṅkte, pācakamānaya pakṣyatīti ca, pācako 'yamapākṣīditi ca, pācako 'yaṃ pacatīti ca tulyavat traikālyaviṣayaprayogadarśanam /
tat kasya hetorapacatyapi pākasaṃbandhaṃ pratyasti svarūpśaktirdevadattādāviti? dvayī hi śaktiḥ kārakāṇāṃ kāryopajananaṃ prati svarūpaṃ ca sahakārigrāmasamavadhānaṃ ca /
tatrāsatyapi sahakārigrāmasamavadhāne kārakaśabdānāṃ pravṛtteḥ, satyapi ca svarūpe trekālyavyāpini trekālyayogikāryāsaṃbhave 'pravṛtteḥ traikālyayogikāryopahitamaryādameva svarūpaṃ kārakaśabdānāṃ pravṛtau nimittamiti /
asatyapi pratyutpannapramāhetupramāṇasaṃbandhe pramātṛprameyaśabdayoḥ pravṛttiriti upapannaṃ pramātṛprameyābhyāṃ pramāṇa janyata iti /
tat pramāṇamupalabdhisādhanaṃ sākṣāt, na pramātṛprameye iti siddham //
satyapi copalabdhisādhanatve pramātṛprameyayorūpabdhiheturityatrāprasaṅga, sādhākatamāsādhakatamayoḥ sādhakatame kāryasaṃpratyayāt sātiśayatvenodbhūtattvāt tasyetyāha--sādhakatamatvād veti /
sādhakatamārthaṃ pṛcchati--kaḥ punariti /
uttaram--pramāṇasya bhāvābhāvayoḥ pramāyāḥ kāryasya tadvattā bhāvābhāvavattā sādhakatamārthaḥ /
lakṣyalakṣaṇayorabhedavivakṣayā sāmānadhikaraṇyam, na tu pramātṛprameyānvayavyatirekānuvidhānamapyasti pramāyā anvayavyatirekayorityata āha--na pramātarīti /
pramātṛprameyābhyāṃ saha pramotpādasyānyayogavyavacchedena saṃbandhaḥ /
pramāṇena tu saṃbandhaḥ pramotpādasyāyogānyayogavyavacchedābhyāmityatiśayaḥ pramāṇasya /
pramātṛprameye hi pramāṇopakṣīṇavṛttinī na pramāyāṃ vyāpriyete /
tenāntarāyasaṃbhavannāvaśyaṃ pramātṛprameyavyāpāre sati pramā bhavati /
pramāṇasya vyāpāre tu pramā bhavatyeveti kalpāntaramāha- yadvān vā pramimīte so 'tiśayaḥ /
pramimīta iti svatantraṃ kartāraṃ daśayati pratipādyāt karaṇād vyavacchettum /
yadvāneveti ca sāvadhāraṇām /
tatra yadvāniti kartrantaraṃ vyavacchinatti /
na hi kartā kartṛmān, kiṃ tu pramāṇavān /
svatantro hyāśrayaḥ paratantreṇāśrīyate /
kartradhīnaṃ hi karaṇamityāveditam /
pramātā prameyavānapi kvacid bhavet tattantratvāt prameyasya /
na tu prameyavāneva, anumānādiṣu prameyasyātītatvādinā tadvattāvihāt /
na tu liṅgadijñānavān na kadācidityavadhāraṇaphalam /
so 'yaṃ viśeṣaḥ pramātṛprameyābhyāṃ pramāṇasya /
asyaiva ca viśeṣasyātiśayatvamanvayavyatirekābhyāmādarśayati-- pramāṇe satīti /
kalpāntarakāha-- satārveti /
pūrveṇa bhāvapradhāno 'tiśayo yādṛśasya darśitaḥ, tādṛśasyaiveha vyatirekapradhāno 'tiśaya iti viśeṣaḥ /
akartṛtvamahetutvamityarthaḥ /
kalpāntaramāha--saṃyogavaccaramabhāvitā vā /
setikartavyatākaṃ hi vyāpriyamāṇaṃ karaṇam, na tu cakṣurādisvarūpam /
karaṇādiśabdapravṛttinimittamātraṃ tu svarūpaṃ syāditi pūrvamāveditam /
tacca siddhamasiddha vā pramātṛprameyavyāpārasya paścādeva tathātvena saṃpadyata iti caramabhāvītyucyate /
so 'yamasya caramabhāvitātiśayaḥ, tathā tantūnāṃ paṭe janayitavye 'ntyāḥ saṃyogabhedā yadanantaraṃ paṭa utpadyata eveti /
kalpāntaramāha-- prapipatterānantarya vā /
yata eva pramāṇaṃ caramabhāvi, ata eva tadanantaraṃ pratipatteḥ pramāyā bhāvāt /
pratipatterānarnyameva pramāṇasyātiśayaḥ /
sa ceti /
co 'vadhāraṇe /
idamapi lakṣyalakṣaṇayorabhedavivakṣayoktam /
kalpāntaramāha--asādhāraṇakāraṇatā vā /
catastraḥ khalvimāḥ pratyakṣādipramiyo bhinnabuddhivyapadeśabhājo 'nubhūyante /
na ca pramātā tadbhedahetuḥ, sya sādhāraṇyāt /
na ca prameyamekasyāpi prameyasya saṃplave sarvapratipattisādhāraṇyāt /
pramāṇāni tu yathāyathaṃ catasṛṣvapi pramitiṣvasādhāraṇānīti bhinnabuddhivyapadeśanibandhanāni /
tadidamasādhāraṇyamatiśayaḥ /
aśeṣaḥ puruṣaḥ pramātātra vivakṣitaḥ /
kalpāntaramāha-- pramākāraṇeti /
pramāyā asamavāyikāraṇa khalvātmamanaḥsaṃyogaḥ /
sa ca sarvapramāsodhāraṇaḥ /
nāsau pramātrā prameyeṇa vā śakyo viśeṣṭum, tayorapi tadvadeva sādhāraṇyāt /
asādhāraṇaṃ tu pramāṇaṃ yathāyathamātmamanaḥsaṃyogamavacchinatti /
eve sukhādiprameyāṇāmapi mana evāsādhāraṇaṃ vyavacchedaṅka draṣṭavyam /
so 'yamasyātiśayaḥ /
atiśayātiśayinorabhedavivakṣayā atiśayaśabdavācyam ityuktam //
kramaprāptamarthagrahaṇaṃ tātparyato vyācaṣṭe-- arthagrahaṇamiti /
kasmāt punarniṣidhyate pramāṇaviṣayā pratipattirityata āha--yato na pramāṇaviṣayeti /
itikartavyatā anuṣṭhānam, tasmin /
arthyata ityarthaḥ, toyakaṇṭakādiḥ /
tasya tathāmāvo 'rthanīyatvam /
tacca sukhaduḥkhasādhanatvam /
sukhasādhanaṃ khalūpādeyatvena duḥkhasādhanaṃ ca heyatvenārthye /
tātparyāntaramāha--upekṣaṇīyeti /
upekṣaṇīyaviṣaye pramāṇe pravṛttisāmarthyaṃ nāstīti tatpratiṣadhyate /
na ca tadapramāṇamiti /
tasyāpi dṛṣṭapramāṇasādharmyeṇa liṅgena prāmāṇyānumānāditi /
codayati--pramāṇāgahaṇamiti /
samarthapravṛttijanikā hi pratipattirnāpramāṇādbhāvatītyarthādeva pramāṇāditi gamyata ityarthaḥ /
pariharati--na pramāṇaviśeṣajñāpanārthatvāt /
ayamabhisandhiḥ, pravṛttisāmarthyena hi kāryeṇa pramāṇasyārthavattvamanumātavyam /
na caitat sākṣāt pramāṇasya kāryam, kiṃ tvarthapratipatteḥ /
tadanantaraṃ hi samarthā pratipattirūpajāyate /
arthapratipattistu pramāṇakāryeti samarthā pravṛttiḥ pramāṇakāryā satī pramāṇasyārthavattvamanumāpayati /
tasmādarthagamyamapi pramāṇamarthapratipattikaraṇatvena dyotanīyam /
anyathā pramāṇamarthavadarthapratipatteḥ masarthapravṛttijanakatvāditi kiṃ kena saṃgatam? pramāṇasya viśeṣaḥ pramāṇabhāsād vyāvṛttiḥ, tasya jñāpanam /
sa evārtho yasya pramāṇagrahaṇasya tat tathoktam /
tasya bhāvastattvam /
tasmādetaduktaṃ bhavati--pramāṇakāryāyā arthaprapitteḥ pravṛttisāmarthyaṃ na tadābhāsakāryāyāḥ /
tasmāt pramāṇasyārthavattvaṃ gamyata iti /
tadidamuktam--tad yeha pramāṇena pratipattiḥ sā pravṛttisāmarthyaṃ pratipādayati pramāṇam /
ayamarthaḥ /
pramāṇa kartṛ, pravṛttisamārthyaṃ pratipadyamānaṃ prāpnuvattat pratipādayati prāpayati pramāṇakāryārthapratipattiriti /
idamapi pramāṇagrahaṇasya prayojanamityāha-- na ca pramāṇagrahaṇamiti /
ekadeśivyākhyānamupanyasyati--sukheti /
na kevalaṃ sukhaduḥkhahetutvādarthyamānatvāt jñāyamānatvācca /
dūṣayati--neti /
sarvasya sukhaduḥkhataddhetutvena heyapakṣanikṣepāt upādeyānāṃ pramāṇaśāstrāpavargāṇānāmabhāvaprasaṅgād vyāghātaḥ /
avivakṣitatvācceti /
caśabdasamuccitamaśakyahānatvaṃ hetvantaramādarśayati-- na ca pramāṇādihānamiti /
sukhadaḥkhataddhetavo hi heyāḥ sane hānopāyamapekṣante /
na ca pramāṇāderanyaḥ tadupāyaḥ saṃbhavati /
na ca pramāṇādiḥ svocchedāya paryāptaḥ /
na cāsmādapavargo nādhigamyate /
tasmānna śakyaṃ pramāṇādinā pramāṇadihānamiti /
na caitanniḥśreyasahetuṃ śāstraṃ praṇayataḥ sūtrakārasya tadanuvartino vā bhāṣyakārasya vivikṣitamityāha--na ca pramāṇādihānaṃ vivakṣitam /
tasmādasmadvacākhyānameva śobhanamityāha--kiṃ tviti /
pravṛttisāmarthyādhānayogyavamamadhikāraḥ /
tasmāt sukhaduḥkhataddheturūpārthapratipattireva hi samarthāṃ pravṛttimādhatte, na tvarthamātrāpratipattirityarthaḥ /
na kevalaṃ vyāghātāśakyahānāvivakṣitatvairarthapadena na sarvasaṃgraho 'śakyatvādapi na sarvasaṃgraha ityāha--na saṃvida iti /
sukhaduḥkhataddhetutayā na saṃvido grahaṇaṃ saṃgrahaḥ sarvamadhyapatitāyā api /
kutaḥ? anadhikārāt, sukhaduḥkhataddhetuyogyatāvirahāt /
nāpyarthyamānatvena saṃgraha ityāha--akarmatvācca /
na tāvat sarvā eva saṃvidaḥ saṃvidgocarā manoyonayaḥ, saṃvedyā bhavitumarhanti /
ekanīlaviṣayasaṃvitparamparāmātra eva puruṣāyuṣasahasraparyavasānāt, viṣayāntarasaṃcārābhāvaprasaṅgācca /
tasmādanavasthābhayādante kasyāścit saṃvido 'saṃvedyatayā phalamātratvamabhyupeyam /
tathā ca sā nārthyate /
na ca sukhaduḥkhe tatreturiti na sarvasaṃgrahaḥ saṃvido 'saṃgrahādityarthaḥ /
tadevamādivākya vyākhyāya bhāṣyavākyāntaramavatārya tatraikaderśivyākhyānaṃ dūṣayitumupanyasyati--so 'yaṃ pramāṇārtha iti /
dūṣayati--nobhayasyāpi parisaṃkhyātatvāt, arthastu sukhamityādinā bhāṣyagranthena /
kāryakāraṇābhyāmubhayatvam /
prāṇabhṛdbhedasyāparisaṃkhyeyatvāditi ca hetuḥ śvetaḥ prāsādaḥ kākasya kārṣṇyāditivanna pratijñārthena saṅgacchate ityāha--prāṇabhṛdbhedasya ceti /
tadetadekadeśimatadūṣaṇamasmin vyākhyāne nāstītyāha--nārthaśabdasyeti /
candranādiviṣayaṃ pramāṇaṃ sukhaprayojanameva, kaṇṭakādiviṣayaṃ ca pramāṇaṃ duḥkhotpādaprayojanamevetyetadubhayaṃ parisaṃkhyātuṃ niyantumaśakyamityarthaḥ //
evaṃ kilātra śaṅkyate, sukhaduḥkhahetubhāvo vastūnāṃ svābhāviko bhavenna vā? svābhāvikatve nīla iva sarvān pratyarthaḥ sukha iti karabhavanmanuṣyāṇāmapi kaṇṭakaḥ sukhaḥ syāt /
evaṃ nidādhe 'pi kuṅkumaṃ sukhaṃ syāt /
candanaṃ ca hemantate 'pi sukhaṃ bhavet /
evaṃ tṛṣṇaja ivāpāṃ suhitasyāpaḥ sukhāḥ prasajyeran /
asvābhāvikatve tvanādivāsanāvaicitryalabdhajanmapuruṣadharmakalpanānupātinaḥ sukhaduḥkhādayo na pramāṇaprayojanaṃ bhavitumarhantīti /
tatredamupatiṣṭhate--so 'yaṃpramāṇārtha iti /
nivedayiṣye hi kṣaṇabhaṅgādhikāre tathā sthemabhājāmapi vastunāmakramāṇāmapi kramavatsahakārikāraṇasamavadhānavaśādupajanāpāyadharmāṇaḥ kramavanto dharmā bhavantīti, tadihāpi /
yadyapi na jātyā sukhaduḥkhahetubhāvo bhāvanāṃ bhavati, tathāpi jātideśakālāvasthāpuruṣabhedasahakārisamavadhānādupapatsyatesukhaduḥkhahetubhāvo 'vyavasthayeti bhāvaḥ //
tat siddhametat, pramāṇārtho 'niyataḥ, aniyataprāṇabhṛdbhedahetukatvāt /
yadyadaniyatakāraṇakaṃ kāryaṃ tatvasarvamaniyatameva, yathā aniyatakālameghodayanibandhanaṃ varṣam /
tathā cāyam /
tasmādaniyata iti /
kasmāt punaḥ pramātrādicaturvarge pramāṇasyaivārthavattvamucceta na pramātrādīnāmapītyāśaṅkānirākaraṇārthaṃ bhāṣyamanuvadanneva vyācaṣṭe-- arthavati ca samarthe samyagarthe 'rthāvyabhicāriṇīti yāvat /
pramāṇe 'rthavanti bhavan simarthāni samyagarthāni pramātrādīni /
arthasya tu samyaktvamidameva yad yādṛśaḥ pramāṇenopadarśistasya tathātvaṃ na punaranyathābhāva iti /
yadā tvādibhāṣyavākye 'rthaśabdaḥ prayojanavacanaḥ, tadaivaṃ vyākhyānam-- arthavati ca prayojanavati ca yataḥ samarthaṃ śaktaṃ pramāṇa pratipattyādikrameṇa pūrvoktena prayojanaṃ prati, ataḥ samarthe pramāṇe pramātrādīnyarthavanti prayojanavanti bhavanti, yatastānyapi pramāṇavadeva samarthāni śaktāni prayojanaṃ pratīti, atra hetaḥ anyatamāpāya iti /
tasyārthaṃ vyācaṣṭe--anyatamatvārtha iti /
nanvanyatamaśabdo bahuṣvanirdhānitaviśeṣamekamāha, na tu sādhakatamamityata āha--pramāraṇāditi /
sādhāraṇaśabdo hi pramaraṇād viśeṣe vartate /
tad yathā śivikāvahanapakrame puruṣamānayeti puruṣaśabdo viṣṭau /
tadvadihāpi pramātrādiparihāṇyā pramāṇasyārthavattvābhidhānaniyamaprakrama iti pramātrādibhyaḥ pramāṇasya viśeṣo vācya iti tatraivānyatamaśabdo vartate /
yadyapyarthapratipattyarthāvyabhicāradvāreṇa pramāṇasyāvyabhicāro gamyate dṛṣṭe viṣaye, tathāpyadṛṣṭe viṣaye na tajjanitaprapittayavyabhicāreṇāvyabhicāraḥ śabdasya pramāṇasya śakyo vijñātum, pratīyavyabhicārasya pramāṇāvyabhicāragrahaṇamanreṇāśakyajñānavat /
tasmād dṛṣṭārthasya mantrāyurvedasya pravṛttisāmarthyāvadhṛtārthāvyabhicārasya sādharmyādāptapraṇītvādagnihotrādivākyānāṃ pramāṇānāmavyabhicāragrahaṇapuraḥsarameva trivargasyāvyabhicāragrahaṇam /
na punaratra trivargasyāvyabhicāraḥ śakyo 'nyataḥ paricchettum /
adṛṣṭārthaviṣayasya ca caturvargasyehārthavattvena prayojanaṃ dṛṣṭārthe sandehādapi vyavahāra siddheḥ /
tadidaṃ caturvarge pramāṇasya prādhānyamiti //
caturvargavibhāgapare bhāṣye pramātā prathamaṃ darśitaḥ /
tatastasya lakṣaṇamāha--pramātā svatantra iti /
svātantryaṃ pṛcchati--kiṃ punaḥ svātantryam, yasyābhisaṃbandhāt svantra iti? bhāṣyakṛtā pramātopalakṣito na lakṣitaḥ /
na khalvīpsājihāsayorvā pravṛttau vā svāntryaṃ pramātṛtvam, api tu pramāyārm /
ipsādisvātantryeṇa tu taduttarakālabhāvinā pramāyāṃ svātantryaṃ parvakālābhāvyupalakṣim /
tena taccarimanuvartamāno vārtikakṛt upalakṣaṇāntaraṃ kartṛtvottarakālabhāvyāha--kārakaphalopabhoktṛtvam /
na hi sarvaḥ kartā samastakārakajanyaṃ svargādi vaudanādi vā bhuṅkte ṛtvikpācakādiṣu ca vyabhicāradarśanāt /
kārakasya tu sataḥ kartṛtvottarakālabhāvinī phalopabhoktṛtā kartṛvanāntarīyakatayā dupalakṣayati, yajamānasya rājñaśca praiṣādinā tattadvayāpāre kartṛtvāt /
yathāhuratrabhavantaḥ,
tadabhisandhipūrvakaṃ preṣaṇamadhyeṣaṇaṃ va yuktaṃ tasarvaṃ pacyarthaḥ /
iti /
svātantryalakṣaṇamāha--tatsamavāyo vā /
kārakābhidhānena sannidhāpitāṃ kriyaṃ taditi sarvānāmnā parāmṛśati /
yasya hi vyāpāraṃ prādhānyena dhāturākhyātapratyayo vābhidhatte sa svatantraḥ kartā /
tathā hi viklidyantīyatra taṇḍulādayaḥ kartāraḥ, pacantītyatra devadattādayaḥ /
tat kasya hetoḥ? ekatra taṇḍulādervyāpāra upātto 'paratra devadattāderiti /
prādhānyena cāśeṣakārakanivarttyatvaṃ pradhānakriyāyāḥ, avāntaravyāpārabhede 'pi pradhānakriyoddeśena samastakārakapravṛtteriti /
puruṣa iti prakṛtakriyāpekṣam, pramāyāḥ puruṣāśrayatvāditi /
lakṣaṇāntaramāha--tatprayoktṛtvamitarāprayojyatā vā /
tasya cetanasya sarvakārakāṇi prati prayoktṛtvam, taiśca kārakairaprayojyatā vā /
acetanasya tu bhāktava kartṛtvaṃ na svābhāvikamiti bhāvaḥ parisamāptipadārthaṃ vyācaṣṭe--tattvaparisamāptiriti /
tattvaṃ hi pramāṇavyāpyatvaṃ pramāṇavyāpāraviṣayatvam /
tacca hānopādānopekṣābhiḥ paryavasyati /
paryavasānaṃ parisamāptiḥ viniyojyeti vaktavye yogyatāgrahaṇamīpsite 'pi dṛṣṭe vastuni kutaścit pratibandhāt puruṣeṇānupātte mā bhūt tattvāparisamāptiriti /
yadyapi hi tat puruṣeṇānupāttaṃ tathāpyupādānayogyatāpradarśanādasti tattvaparisamāptiriti /
tatpratiṣedhaśca ityatra tacchabdena hānopādānalakṣaṇaṃ viniyogaṃ parāmṛśati //
kiṃ punastattvamityādi bhāṣyaṃ vyācikhyāsustattvpratyayaprakṛtestado 'rthaṃ pṛcchati--kiṃpunariti /
uttaram--sadasatī tat /
praśnaṃ vibhajate--tasya bhāvastattvamityatreti /
uttaraṃ vibhajate--sadasatītat /
atha kasmāt prakṛtipuruṣau vā, pañcaskandhā vā, paraṃ brahmādvaitaṃ vā, jīvajīvastravādayo vā sapta, pṛthivyāpastejovayuriti vā catvāri bhūtānītyādīti na tado vācyāni bhavantītyata āha-- pramāṇaviṣayatvenādhikārāt /
sūtrabhāṣyavākyatadvivaraṇeṣu pramāṇa pramāṇaviṣayaścādhikṛtaḥ na ca saṃkhyādisiddhāntabhedānupātino 'rthāḥ pramāṇaviṣayāḥ /
yathā caitat tathātreva nivedayiṣyate /
upasaṃharati--tasmāditi //
prakṛtyarthaṃ vyākhyāya pratyārthaṃ vyācaṣṭe-tadbhāva iti, sadasatoryathāsaṃkhyaṃ vidhāyakaprakāṇaviṣayatā sato bhāvaḥ, tatpratiṣedhaścāsato bhāvaḥ /
taditi vidhāyakapramāṇaviṣayatāṃ parāmṛśati /
tatpratiṣadhena ca pratiṣadhakaṃ pramāṇamupasthāpitam /
tena pratiṣedhakapramāṇaviṣayatvameva tatpratiṣedha ityanenoktaṃ bhavati /
etad vibhajate-tayoḥ khalviti /
śaṅkate-pramāṇaviṣayatvāditi /
sarvasāmarthyaviraheṇa tvasat sato vyāvartate /
yadi cāsadapi pramāṇaviṣayaḥ, tarhi nāsamartham /
tathā ca sadasatorabheda ityarthaḥ /
nirākarotina, anaikāntāt /
na vayamasāmarthyenāsato bhedamācakṣmahe yenaivamupālabhyemahīti bhāvaḥ /
śaṅkā vibhajate--tatra bhavediti /
nirākaraṇaṃ vibhajate--tacca neti /
gavādi cetanam, acetanaṃ ghaṭādīti /
yadi sadasatī samarthe kutastarhi tayormeda ityata āha--svatantreti /
asadupalabdhireva sadupalabdheranyānupalabdhiḥ /
nanu saṃyogavibhāgādiṣu satsvapi taratantropalabdhikaraṇatvamatista, teṣāṃ saṃyujyamānavibhajyamānādyadhīnanirūpaṇatvāditya āha--pratiṣedhamukhena pratipadyate pratīyate /
satāṃ keṣāñcit pāratantrye 'pi na niṣedhyaniṣedhādhikāraṇapāratantryamityarthaḥ /
saṃprati sadupalambhakasya pramāṇasyāsadūpalambhakatvaṃ pratipipādayiṣatā bhāṣyakāreṇa pradīpo dṛṣṭānta upanyastaḥ /
satu sādhyasamaḥ, tasyāpi pramāṇasāmagrīniveśaditi śaṅkyamāno 'tyantalokaprasiddhatayāsya dṛṣṭāntatvaṃ samarthayate--pradīpavaditi /
gopālāṅganā api hi kimatrāsti steno 'smaddhanaṃ vā apavarake na veti sandihānā pradīpamupādāya samantādavalokyāpavarakamastīhāsmaddhanaṃ nāsti stena iti samameva niścinvanti, na tu stenābhāvaniścayāyopāyantaramupādadate /
tenāgāpālāḍnamā ca paṇḍitarūpebhyaḥ siddhaḥ pradīpo dṛṣṭāntaḥ /
tadidamuktam-na hyasatpratipattāvupāyāntaramāsthīyate lokena /
anāśrayaṇe hetumāha pradīpena dṛśyamāne hi ghaṭādike 'rthe svatantre nānena samānajātīyaṃ tulyopalambhayogyataṃ dṛśyāntaramasti /
nīlapītau hi parasparābhāvavantau, tena nalīniṣedhe nāvaśyaṃ pītavidhiḥ /
bhāvābhāvau tu parasparābhāvātmānau, no khalvabhāvābhāvo nāma kaścidanyo bhāvarūpāt /
nāpi bhāvābhāvo 'nyo 'bhāvāt /
tadevaṃ pradīpopāyasya pratipattuḥ pratītikramamuktvā parīkṣakāṇāmupapattikramamāha--yadyabhaviṣyaditi /
yadi kaścidāśaṅketa dṛśyatāmabhāvaḥ /
pradīpena bhāvo 'pi bhaviṣyatīti, tatraiṣa parīkṣakāṇāṃ tarka upatiṣṭhate--yadyabhaviṣayaditi /
tadevaṃ laukikaparīkṣakasaṃmataṃ dṛṣṭāntamupapādya dārṣṭāntike yojayati--eve pramāṇenāpi indriyādinā sati pramīyamāṇe iti /
pūrvavad vyākhyeyam /
upasaṃharati--tadevamiti /
sarvaṃ caitadupariṣṭādupapādayiṣyate /
nanu yadi sadasatī pramāṇaviṣayau, kasmāt sadbhedā ivāsadbhedā api sūtrakṛtā nocyanta ityata āha--tatra teṣu sadasadbhedeṣu madhye svātantryeṇāsadbhedā na prakāśanta iti nocyante /
niṣedhyaniṣedhādhikāraṇādhīnanirūpaṇatvādasadbhedānāṃ bhāvabhedatantraṃ pramāśanamiti bhāvabhedakathanenaivābhāvabhedā api gamyanta iti noktā ityarthaḥ /
atha vā kathitā eva yeṣāṃ tattvajñānaṃ niḥśreyasopayogi, yaṃ tu na tathā na teṣāṃ prapañcaḥ anupayuktabhāvaprapañca iva vaktavya ityāha--caturvargānantarbhāvād vā bhāvaprapañcavad abhāvaprapañca iti /
niḥśreyasānupayogini bhāvaprapañce yathā caturvargānantarbhāvaḥ, evamabhāvaprapañce 'pīti /
atha niḥśreyasopayogābhāvaḥ kuto 'vagantavya ityata āha--bhāvopadeśādevābhāva upadiṣṭo bhavatīti /
dvividhaṃ pramāṇaṃ bhāvo 'bhāvaśca, yathā kāraṇābhāvena kāryābhāvajñānaṃ yato dvitīyasūtrasamutyānam /
prameyeṣu cāpavarga eva mūrdhābhiṣiktaḥ /
eve prayojanādiṣvapīti tatra tatrohanīyamiti /
upasaṃharati--ataśceti //
tadevaṃ tātparyaṃ vyākhyāya avayavārthaṃ vyākhyātuṃ bhāṣyaṃ paṭhati--sacca khalu ṣoḍaśadhāvyūḍhamupadekṣyata iti /
atra prathame kalpe caśabdo 'vadhāraṇe, khalu śabdaḥ spaṣṭārthe /
tadeva ṣoḍaśadhā vyūḍhamupadekhyate nāsat, tasya sadadhīnaprakāśatvāditi /
dvitīye tu kalpe pāramārthike caḥ samucce, khaluḥ avadhāraṇe, sati ṣoḍaśādhaivopadekṣyamāṇe 'sadapyupadekṣyata ityarthaḥ /
prakṛtyarthaṃ vyācaṣṭe--vyūha iti /
sūtrasya saprapañca tātparyaṃ vyākhyāya avayavārthaṃ vyācikhyāsunā bhāṣyakāreṇa tāsāṃ khalvāsāṃ sadvidhānāmiti bhāṣyeṇa sūtramavatārya paṭhitaṃ tadasya vārtikakṛt tātparyamāha--ta ete sadbhedā iti sūtram /
ta ete pramāṇādayaḥ sadbhedā niḥśreyasopayogino na gaṅgāvālukādayaḥ /
tasmāt satsupramāṇādayaḥ ṣoḍaśaivodiyeṣṭā lakṣitāḥ parīkṣitāśca /
na gaṅgāvālukādayaḥ santo 'pi niḥśreyasānupayogāditi bhāvaḥ //
dvandvasvarūpamāha--sarvapadeti /
dvandvaparigrahe tātparyamanvayavyatirekābhyāmādarśayati--sarva eva iti /
bahuvrīhikarmadhārayayorasaṃbhāvāt ṣaṣṭhīsamāsaparigrahe nigrahasthānasyāntyapadārthasya prādhānye vivakṣitārthahānaprasaṅga ityarthaḥ /
nirdeśe yayāvacanaṃ vigrahaityasta bhāṣyasya tātparyamāha--yathāvacanamiti /
anyonyanirapekṣāṇāṃ pratyekaṃ pramāhetubhāvaḥ pramāṇānāmiti hi bahuvacanaprayojanam /
prameyeṣu tu yadyapi prameyatā vāstavī pratyekamasti tathāpyapavargahetubhāvena prameyatā samudāye samāpyate, na tu pratyekam /
ātmādīnāmanyamatasyāpyatattvajñāne saṃsārānanivṛtteriti yadeva hi nirdeśa vacanabhedasya prayojanam, tadeva coddeśe 'pi, tayorekavākyatvāditi bhāvaḥ /
pramāṇādīnāmiti vibhaktyarthavyākhyānaparaṃ bhāṣyaṃ paṭhitvā pṛcchati--kaḥ punariti /
uttaram--kārakāṇāmiti /
tadvibhajate--yatreti /
kārakārthaḥ pradhānakriyā, yaduddeśena sarvakārakapravṛttiḥ /
kārakagrahaṇena ca tannāntarīyakatayā pradhānakriyāpyānīteti vivaraṇe sāpi darśitā /
yadyapi svasvāmibhāvādāvapi saṃbandhe 'ntargataḥ kriyākārakasaṃbandho 'sti saṃbandhamātrasya kriyāgarbhatvāt tannāntarīyakatvācca kārakasya, tathāpyasau na vivakṣyate /
saṃbandhamātrameva tu vivakṣyata ityarthaḥ /
tatra codayati--tattvasyeti /
ṣaṣṭhī cānarthikā avyatireke tadanupapatterityapi draṣṭavyam, tatrāniyamavādyekadeśī pariharati--na, ubhayathāpīti /
bhāvasya bhavitradhīnanirūpaṇatvād, bhāvanirūpaṇameva bhavitṛnirūpaṇamākṣipati /
abhede 'pīti /
iṣusthityā yathā tadbhāvapratiṣedha iṣobhāvo dharmo gatiḥ, tasya pratiṣadhaḥ sthitiḥ, tiṣṭhategratinivṛttyarthatvāt /
evamatrāpi na pramāṇaprameyādimātramacyate tattvagrahaṇenāpi tvarthāntaraṃ teṣveva yat yat samāropitaṃ rūpamanyathātvamiti yāvat tat pratiṣidhyate /
gatimaditi bhāvapradhāno nirdeśaḥ /
yathā dvekayordvivacanaikavacane /
iti dvitvaikatvayoriti /
saṃkhyevavikṣāyāṃ tu dvyekeṣviti syāt /
tena gati mattvamarthāntaramiṣornabhavatītyasminnarthe iṣoḥ sthitiriti prayujyata ityarthaḥ /
tadetad ekadeśimatamarthāntaratvaniyamavādī dūṣayati--tanneti /
pramāṇadibhyo 'narthāntarasya tattvasya ca iṣoranarthāntarasya gatyabhāvasya cāsiddheḥ / yathā ca bhāvātirikto 'bhāvastathā kṣaṇabhaṅgādhikāre nivedayiṣyate /
pramāṇādyatiriktaṃ ca tattvamanantarameva darśayiṣyatīti /
tattvasyajñānamityādi bhāṣyaṃ vyāpaṣṭe--tattvaṃ jñāyamānamiti /
ubhayaṃ pṛcchati-kiṃ punariti /
tattvapraśnasyottram--tattvamiti /
nimittatvaṃ śaktiḥ pramāṇādīnām /
sā ca dvayī svrūpalakṣaṇā sahakārisākalyalakṣaṇā ca, atīndriyasya sāmarthyasya naiyānikairanabhyupetatvāt /
śakteśca bhāvatvena bhavitṛnirūpaṇādhīnanirūpaṇatvād bhaviturapi nirūpaṇaṃ bhavatītyuktam //
abhimataṃ niḥśreyasaṃ grahītuṃ niḥśreyasadvaividhyamāha--niḥśreyasaṃ purariti /
takrijñadṛṣṭaṃ niḥśreyasaṃ grahītuṃ dṛṣṭamatiprasaṅgāpādanena dūṣayati--eve ca kṛtveti /
sūtrakārābhimataṃ niḥśreyasamāha--paraṃ tviti /
etaduktaṃ bhavati, yadyapi niḥśreyasapadamabhimatamātravāci pramāṇāditattvajñānasya ca dṛṣṭamapi niḥśreyasaṃ saṃbhavati, tasyaiva tataḥ sākṣādutpatteḥ /
tathāpyātmādivācakaprameyapadasamabhivyāhārādadṛṣṭameva niḥśreyasamabhipreta sūtrakārasya /
tatra ca pramāṇamāditattvajñānasyāpi pārarmyeṇa hetubhāvo 'styeveti /
codayati--dṛṣṭamiti /
dṛṣṭe darśanameva pramāṇam /
adṛṣṭaṃ tu niḥśreyasamaprāmāṇikaṃ darśanābhāvādityarthaḥ /
pariharati--na, nāsti arthasya tathābhāvāt /
artha ātmādiḥ /
tasya āgamānumānasahakāriṇā kāraṇābhāvena kāryābhāvānumānamevātrārthe pramāṇamiti bhāvaḥ /
ye tu vaiyātyāt manyeran padārthatattvajñānamātrameva paraniḥśreyasaheturiti, yathāhuḥ---
eko bhāvastattvato yena dṛṣṭāḥ, sarve bhāvāstattvatastena dṛṣṭāḥ /
iti, tān pratyāha-- yadi punariti /
na hi bhāvānāṃ tattvamanyadataḥ pratyakṣaviṣayīkṛtād rūpāditi bhāvaḥ /
mokṣamāṇā iti, sani muco 'karmakasya guṇo vā iti guṇābhyāsalopau /
na kevalaṃ vastuvṛttiḥ, sūtrakārasyāpi saṃmatamedityata āha--pṛthagupadeśācca prameyasya pramāṇādibhyaḥ /
yadi ca yatkiñcitprameyatattvajñānānniḥśreyasasya parasya prāptiḥ, kimarthamātmādasūtreṇa dvādaśaiva prameyāṇi nādhikāni na nyūnāni cetyavadhāryate sūtrakārerṇa? tasmāt tadeva sākṣādupayoti niḥśreyase na padārthamātramityāha--prameyāvadhāraṇārthāyāṃ cotrarasūtraprikriyāyāmakuśalaḥ sūtrakāraḥ syāt /
kutaḥ? prameyasya vihatatvādādyena sūtreṇeti /
tasmād yadyupapattiḥ yadi ca sūtrakārabhimatasubhayathāpi prameyatattvaparijñānaṃ parasya niḥśreyasasya hetuḥ /
tadanena ātmāderiti bhāṣyaṃ vyākhyātam //
atha kiṃ tattvajñānasyātmādiviṣayasyādṛṣṭa eva ko 'pi sāmarthyātiśayo yataḥ paraniḥśreyasotpādaḥ, maivam /
kiṃ tarhi? dṛṣṭayaiva dvāretyāha bhāṣyakāraḥ-- taccaitaditi niḥśreyasahetubhāvābhidhānasya anu paścāt udyate anūdyate /
tattvajñānotpāde hi sākṣāt tadviṣayamithyājñānādinivṛttikrameṇāpavargotpāda iti dvitīyasūtreṇānadyate /
tadetad bhāṣyaṃ taccaitadityādyadhigacchatītyantamanūdya vyācaṣṭe-heyamiti /
mithyājñānamātmādiṣu prameyeṣu avidyā tanmūlaṃ tṛṣṇā /
upalakṣaṇaṃ caitat, dveṣo 'pi draṣṭavyaḥ /
tanmūlau ca dharmādharmau, tadetaddheyam /
hānaṃ tattvajñānaṃ hīyate hyanenaitat sarvam /
tasya pramāṇasya /
upāyaḥ śāstram /
adhigantavyo mokṣaḥ /
evaṃmavayavān vibhajya tātparyamāha--etānīti /
etāni catvāryarthapadāni puruṣārthasthānāni, na kevalaṃ heyādhigantavyabhedena dvādaśavidra prameyaṃ darśayataḥ tadviṣayatattvajñānāya ca sopakaraṇanyāyābhidhānapramāṇavyutpādakaṃ śāstraṃ praṇayataḥ sūtrakārasya saṃmatam, api tu sarveṣāmevādhyātmavidāmācāryāṇāmiti bhāṣyatātparyamityarthaḥ /
tatra saṃśayādīnāṃ pṛthagvacanamanarthakam ityādi codyabhāṣyaṃ vyācaṣṭesaṃśayādyagrahaṇamiti /
satyamiti parihārabhāṣyaṃ vyācaṣṭai--na vidyeti /
codyaṃ vivṛṇoti--saṃśayādaya iti /
parihāraṃ vivṛṇoti--na vidyeti /
prasthānaṃ vyāpāraḥ /
teṣāṃ pṛthagvacanamityādi bhāṣyaṃ vyācaṣṭa--tasyāḥ saṃśayādīti /
na ca vācayamastu vidyātrayameva, kṛtamānvīkṣikyā vidyayeti, tasyā eva samastavidyāvadātīkaraṇahetutvāt /
yathā vakṣyati--pradīpaḥ sarvavidyānāmiti /
sa cāyaṃ kiṃsviditi vastuvimarśamātramanavadhāraṇajñānaṃ saṃśaya iti bhāṣyam /
tad vyācaṣṭe-tatra saṃśayādiṣu,
saṃśayastāvaditi jñānamavadhāraṇaṃ pratyaya iti paryāyā iti manvānaścādayati--anavadhāraṇātmaka iti /
na jñānamātraparyāyo 'vadhāraṇaśabdaḥ /
api tu tidvaśeṣaviścayavacanaḥ kiṃsviditi dolāyamānasyobhayakoṭispṛśaḥ pratyayasyārthe 'navadhāraṇātmakasyāpi pratyātmaṃ mānasena pratyakṣeṇāvadhāryamāṇatvāditi /
pariharati--na vyāghāta iti /
tat tasmāt abhayamiti /
tatra nānapalabdhe ityādi bhāṣyamavatārayituṃ pṛcchati-- sa kathaṃ nyāyasyeti /
yadi nyāyasyāṅga saṃśayo bhavet, so 'pi vyutpādyeteti bhāvaḥ /
uttaram--yasmāditi /
etadākṣipati--upalabdha iti /
pañcarūpaścatūrūpo vā heturnyāyaḥ /
pratijñādyavayavasamūho vā nyāyaḥ /
nīyate prāpyate vivakṣitārthasiddhiraneneti /
tasyāśrayo viṣaya upalabdha ucyamāno nirṇota eva vaktavyaḥ /
sandigdhe hi tasmin hetuḥ sandigdhāśrayatayā asiddhaḥ syāt /
yatheha naganiku/je mayūraḥ kekāyitāpātāditi /
tadāpātasandehe ato na nirṇītaścennopalabdhaḥ /
tataścopalabdhaścānirṇotaśceti vyāhatamityarthaḥ /
pariharati--nāsti vyāghāta iti /
samāmanyataḥ parvatamātramupalabdhaṃ nirṇotam, tadviśeṣastu vahnimattvādiranirṇīta iti /
punaścodayati--evamapīti /
upalabdho nirṇota iti hi sāmānādhikaraṇyāt samānaviṣayatvaṃ darśayati /
tathā ca vyāghātaḥ /
sāmānyaviśeṣabhedena tu vyāghātaṃ pariharan sāmānādhikaraṇyaṃ na samarthayasa iti bhāvaḥ /
pariharati-na, yathā tatheti vyāpadeśāditi /
sāmānyaviśeṣayoḥ sāmānādhikāraṇyāt /
ya eva sāmānyo nirṇotaḥ, sa eva viśeṣato 'nirṇoto 'pi saṃbhavatīti na vyāghāta ityarthaḥ /
evamartha nyāyapravṛttyartham, asandigdhe nyāyapravṛtteranupapatteḥ /
na hi kariṇi dṛṣṭe cītkāreṇa tamanumīme pekṣāvanta iti //
prayojanasvarūpapratipādanapūrvakaṃ prayojanapadaprayojanapradaśanārthaṃ bhāṣyamanubhāṣe--atha prayojanam /
vyākhyātuṃ pṛcchati--kiṃ punariti /
uttaṃraṃ-- yeneti /
sphuṭataramavaitat ityarthaḥ /
punaḥ pṛcchati--keneti /
ekadeśimatenottaramāha--dharmeti /
tatra kāma itīcchāmātraṃ vocyate, kāminīviṣayo vā rāgaḥ? pūrvasmina kalpe kāma ityevāstu kṛtaṃ dharmādibhaḥ, sarveṣāmeva kāmyamānatvāt /
uttarasminnavyāptiḥ, sarakamṛgayādīnāṃ kāmyānāmasaṃgrahāt /
dharmamokṣayorapi nāstikān pratyapravartakatvam /
tasmādayuktamediti manvāna āha-- vayaṃ tu paśyāma iti /
sukhasyāptyā duḥkhasya hānyā viṣayeṇa viṣayiṇaṃ pratyayamupalakṣamati /
asatyorakāraṇavāt, satyorvā anarthakatpavāt pravṛtteriti /
tathāpi sukhaduḥkhāptitahānyoreva kartuḥ pravṛttiprasaṅgo na tatsādhane, na hyanyadvijānāti icchati ca karoti cānyaditi ghaṭate, atiprasaṅgāt /
na ca phalaṃ puruṣapravṛttigocaraḥ, tatsādhanaṃ tu tadgocaraḥ /
tatsādhanatvavijñānāt tatsādhana eva pravartate /
tannātipasaṅga iti cet? hanta tarhi tatsādhanatvajñānameva pravartayati, na phalajñānam, jñānecchāpravṛttīnāṃ kāryakāraṇabhūtānāṃ sāmānādhikāraṇyena saṃpratipattaṃrityabhiprāyeṇāha--sukhaduḥkhasādhanabhāvat sarve 'rthāścetanaṃ prayojayantīti /
tuśabdaḥ phalād vyavacchinatti /
atrāpi viṣayeṇa viṣayiṇaṃ pratyayamupalakṣayati /
etaduktu bhavati, toyamupalabhya tajjātīyasyāpekṣisādhanāṃ dṛṣṭacarīmanusmarati /
atha tajjātīyatā liṅgena dṛśyamānasyāpekṣisāṇanabhāvamanumimīte /
anumāya ca pipāsuḥ pravartate /
tenopāyajñānasya sākṣāt puruṣapravṛttihetuvam, phalasya tvīpsitamasyodyeśatayeti sarvaṃ sundaram /
tadāśrayaśca nyāyaḥ pravartate iti bhāṣyaṃ vyācaṣṭe--tadidaṃ prayojanaṃ nyāyasyeti /
ākṣipati--ka iti /
samādhatte--upakārakatvamiti /
yathā rājāśritaḥ paṇḍita iti /
upakārakatvameva darśayatitanmūlatvāditi /
vidhiḥ pravṛttiḥ /
na jātu niṣprayojanā kākadantādau parīkṣāmārabhante prekṣāvanta ityarthaḥ /
ākṣipati--kā punariyamiti /
nyāyāśrayatvaṃ prayojanasya pratijñāya parīkṣāśrayatvasamarthanamasaṅgatamiti bhāvaḥ /
uttaram--nyāyaḥ /
tasmānnāsaṃgatamityarthaḥ /
nanvevamapi nīyate prāpyate vivakṣitārthasiddhiraneneti vyupattyā pratyakṣādi pratyekaṃ nyāyaḥ /
na caitat pratyekaṃ prayojanamāśrayate /
ajihāsitānupāditsitānāmapyavijñāsitānāmarthānāṃ pratyakṣādigocaratvadarśanādittyākṣipati--kaḥ punarayaṃ nyāyaḥ? samādhatte--pramāṇairiti /
pratyakṣādipramāṇamūlāḥ pratijñādayaḥ pañcāvayavāḥ pramāṇāni /
tairarthasya liṅgasya parīkṣaṇa parīkṣā /
parīkṣitu tu liṅga pancāvayavopapannamanumeyapratyayaphalaṃ bhāvayatyeva, na tvatumeyārthaparīkṣā /
tasya sandigdhatve 'pi svarūpeṇa parīkṣānāspadatvāditi /
nanvavayavaiścedarthaparīkṣaṇa na tarhi pramāṇaiḥ, kāryakāraṇayorabhedābhāvādityata āha--kimuktaṃ bhavatīti /
na sākṣat pratijñādayo 'vayavā arthaparīkṣāyāmupayujyante /
api tu svakāraṇatatpramāṇasūcanena /
tasmāt pramāṇānāmavāntaravyāpāraḥ pratijñādaya ityupapannaṃ pramāṇairarthaparīkṣaṇam /
tadidamuktam--pramāṇavyāpārāditīti /
tasmāt naikaikaṃ pramāṇamiti /
samastapramāṇopakaraṇatvādeva cāsya paramatvamityāha--so 'yamiti /
pañcāvayavopapannatayā ca pratyakṣāgāmāśritatvam, na tadvirodha iti pradarśanārthaṃ bhāṣyamanubhāṣya tātparyāṃ vyācaṣṭe--prayakṣāgameti /
kathaṃ punaranena bhāṣyeṇa taducyata ityata āha--yadihānumāneneti /
yat punaranumānamityādi bhāṣyaṃ vyācaṣṭa--catra punariti /
yatra hi virodhastatra pramāṇamūlānāmavayavānāṃ pratijñādīnāmitaretarapratisandhānamekavākyatā nāsti /
pramāṇavirodhena cogyatāvirahiṇāṃ tatpadārthānāṃ pāramārthikānvayābhāvāditi /
tīrthaṃ darśanaṃ tasya pratirūpakaḥ /
adarśanamiva darśayatīti yāvat /
sa khalu tādṛśaḥ pañcāvayavaprayogo lābhapūjākhyātikāmaiḥ paṇḍitavya/janairūpavarṇyamānaḥ pratyavāyāya, prāgava tvapavargāyetyarthaḥ /
tadevaṃ samudāyato bhaṣyaṃ vyākhyāyavayavavibhāgāya paṭhati-yat punaranumānamiti /
pratyakṣaviruddhodāharaṇamāha--anuṣṇo 'giravayavī kṛtakatvād ghaṭavaditi /
atra codayati--kaḥ punariti /
idamātrākūtam--rūpatrayasaṃpannametat kṛtakatvaṃ na vā? na cet, tata eve tarhi tadanumānābhāsamiti kṛtaṃ pratyakṣavirodhena /
athānvayavyatirekapakṣadharmatatāsaṃpannamapi bādhitaviṣayatayaitatadapramāṇam? tadayuktam,
rūpatrayasaṃpattyāṃ khalvetat svāsādhyenāvinābhūtaṃ bhavati /
na ca bādhāvinābhāvayoḥ saha saṃbhavaḥ /
bādhāyāmapakṣadharmo bhavet, anaikāntikaśca hetaḥ /
vijñāsitadharmaṇo dharmiṇaḥ pacyamānatvena pakṣatvam, na punaḥ pratyakṣāvadhṛtasādhyaviruddhadharmasya /
tasyājijñāsitatvenāpakṣatayā taddharmasyāpakṣadharmatvānna caikāntikaḥ /
sādhyadharmiṇyeva pratyakṣopasthāpitasādhyadharmavati darśanena vyabhicārāt /
na ca sapakṣāsapakṣāvevānvayavyatirekāgamyāvinābhāvadarśanaviṣayau na pakṣa iti sāmpratam /
yadi hi pakṣaṃ vihāya bahireva sapakṣāsapakṣayoravinābhāvo gamyeta, tadā bahirvyāptimātrabalena pakṣadharmo 'pi heturna pakṣe sādhyaṃ sādhayet /
asiddhā hi tatrāsya svasādhyena vyāptiḥ /
tadetat paṇḍakamudvāhya mugdhāyāḥ putraprārthanamiva /
tasmādantarbahirvā sarvopasaṃhāreṇāvinābhāvo 'vagantavyaḥ /
evaṃ ca siddhaḥ pakṣe 'pi vyabhicāraḥ sādhanadharmasyetyanaikāntikatvam /
tathā ca rūpatrayasampanno heturbādhitaviṣayaścetyasaṃbhavaḥ /
tasmāt suṣṭhūkm--kaḥ punarasyānumānasya rūpatrayasamnnasya virodhaḥ? na hyasti saṃbhavo rūpatrayasaṃpannaṃ viruddhaṃ cetyarthaḥ /
atra samādhimāha--anumānāviṣaye prayogaḥ /
vakṣyati hyanumānādhikāre yathānaupadhikaḥ saṃbandho hetusādhyayoranumānāṅgam, na tu kāryakāraṇabhāvādiravyāpakatvādatiprasaṅgacceti /
sa caivaṃ pravartate--yo yaḥ kṛtakaḥ sa sarvo 'nuṣṇo yathā ghaṭadiriti /
na ca vahneriva dhūmasaṃbandhe ārdrendhanasaṃyogo gurvantavāsinoḥ sāhacarye iva svādhyāyādhyayanamupādhiḥ kṛtakatvānuṣṇatvayoḥ saṃbandhe upalabhyate /
so 'yaṃ śaṅkitaḥ samāropito vā prayatnena punaḥpunaranviṣyamāṇo 'nupalabhyamānastatra tatra ghaṭādāvupādhirnāstīti pratyakṣeṇa, yadyabhaviṣyad ghaṭādivadeva vyajñāsyatra, vijñānābhāvānnāstyeveti tarkasahāyena niśvīyate /
so 'yaṃ rūpeṇeva rasasya, śvastaneneva saviturūdayenādyanasya tadudayasya, samudravṛddhaceva candrodayasya samānakālasya, kṛtakatvasyānuṣṇatvena svābhāvika autsārgikaḥ saṃbandhaḥ sāmānyena yo yaḥ kṛkaḥ sa sarvo 'nuṣṇa ityavadhāritaḥ, na tu nirvibhajya tejo 'vayavini /
na hi sarvopasaṃhāravatī vyāptirekadeśaviṣayā bhavitumarhati /
ekadeśaviṣayatve yatraiva na darśitā tenaivānaikāntikatvamāśaṅkyeta /
tathā ca tatra tatraikadeśe pratyekaṃ vyāptipradarśanamaśakyam, ānanyāt /
tasmāt sarvopasaṃhāreṇaiva tadupadarśanam, tadiha kṛtakatvamautsargikasāmānyaviṣayavyāptismaraṇasadhrīcīnaṃ pakṣadharmatāvaśāt viśeṣe tejovayavini sādhayitumanuṣṇatonmukhaṃ yanna sādhayet tat kiṃ pratyakṣeṇāpahṛtaviṣayatvāt, āhosvidanaikāntikatvāt? na tāvadanaikānkitvam, prāgevasāmānyato 'naupādhikasaṃbandhasyāvadhāraṇāt /
uṣṇe tejovayavini kṛtakatvasya darśanād anaikāntikamapakṣadharmo vā kṛtakatvamiti cet-na, anumānena sāmānyato 'vadhṛtavyāptinā tasyānauṣṇyāsādhanāt /
pratyakṣeṇa tejo 'vayavina auṣṇyagraheṇa tatra kṛtakatvasya hetorvṛttāvutpannamapi vyāptivijñānaṃ bādhyate /
tataścānaikānkitvādapravṛttiranumānasyeti cet-na, anumānapravṛttiviṣaye sādhyadharmiṇi hetorvyabhicārānudbhāvanāt /
anyathā tadgatasādhyadharmasandehe tatropalabhyamānaḥ sādhanadharmaḥ sandigdhabyatirekivādanaikāntikaḥ syāt /
sandigdhasādhyadharme dṛṣṭānta iva sādhanadharmaḥ /
tathā cānumānamātramucchidyeta, pratyakṣeṇa sādhyadharmaviparyadarśanāt /
tejovayavino 'nuṣṇatvenāsādhayatvam, tathā cānaikāntikatvam /
tadidamuktam--yasmina viṣaye tejaso 'nuṣṇatve etat prayuktam, sa pratyakṣeṇāpahṛta iti /
evaṃ cānumāne dūṣite kṛtamapakṣadharmatvavyabhicārābhyāṃ tadupajīvibhyāmiti bhāvaḥ //
yat punaḥ dignāgena pratyakṣaviruddhamanumānamudāhṛtaṃ tadupanyasyati- apare punariti /
aśrāvaṇaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭādivaditi bruvāṇaḥ śabdasvarūpamevāpalapati /
na hi śravaṇendriyādanyadasti śabdagrahaṇakāraṇam /
na hi śravaṇendriyādanyadastita śabdagrahaṇakāraṇam /
na cāgṛhyamāṇaḥ śabdaḥ sadvyavahāragocaraḥ /
tasmādevaṃvādino 'bhiprāyavyāptamasattvaṃ śabdasya /
tathā ca pratyakṣavirodha iti bhāvaḥ /
dūṣayi--taistviti /
saviśeṣaṇe hi vidhiniṣedhau viśeṣaṇamupasaṃkrāmata ityutsargaḥ /
kvacit punarviśiṣṭa vidhānamapi bhavatyananyagatitvāt /
tadyathā-
lohitoṣṇīṣā ṛtvijaḥ pracaranti /
sati vibhave na jīrṇamalavadvāsāḥ stātakaḥ syāt /
iti /
tadvadihāpi aśrāvaṇaḥ śabda iti śrutivākyayoḥ sāmarthyāt śrāvaṇatvaviśeṣaṇopasaṃkānto niṣedho na viśeṣyeṇa śabdena saha saṃbadhyate /
nāpi śrāvaṇatvaniṣadhādārthaḥ śabdaniṣedho vādyabhiprāyavyāptaḥ /
vacanārthāvirodhino 'rthasyārthagamyatvānna tadvirodhinaḥ śrāvaṇatvaniṣedhasya cādhikāraṇa śabda iti na śabdābhāve tanniṣedho 'vakalpate /
na cābhāvastuccha iti tṛtīya upapādayiṣyate /
na ca śrāvaṇatvaṃ pratyakṣagocaraḥ /
taddhi śabdaśrotrayoḥ saṃbandha,
kṛttaddhitasamāseṣu saṃbandhābhidhānaṃ tvatalbhyām /
iti kātyāyanīyavacanāt /
na ca pratyakṣāpratyakṣavṛtti /
saṃbandhaḥ pratyakṣaḥ /
tasmāt śrāvaṇatvamapratyakṣamiti nātra pratyakṣavirodhaḥ /
tadidamuktam--indriyavṛttīnāmanīndriyatvāditi /
vṛttiḥ svārthe saṃbandha ityarthaḥ //
āgamaviruddhamudāharati-śucīti /
manvādibhirnarāsthisparśapratiṣedhāt, sparśe ca prāyaśvittopadeśādaśucitvaṃ naraśiraḥkapālādīnāmiti /
kāpālika ākṣipati--kathamiti /
nāsmākaṃ vedastanmūlā vā smṛtayaḥ pramāṇamityabhiprāyaḥ /
uttaram- śuci naraśiraḥ- kapālamiti bruvatā śrutismṛtītihāsapurāṇānapekṣeṇānumānamātrasahāyenātra vastuni vayā śucirūpo 'rtho vaktavyaḥ /
kimuktaṃ bhavati śucīti? yadi ucyeta spraṣṭuḥ pratyavāyābhāvaḥ? siddhāntī pṛcchati--sa kasyeti vācyam /
yadyātmana iti brūyāt kāpālikaḥ, avigītā hi vyavahāraparamparāsmākaṃ kāpālikānāṃ naraśiraḥkapālakasparśatadavasthitānnapānopayogalakṣaṇā, dākṣiṇātyānāmivāhnenaivukādilakṣaṇā kriyā śreyaskarī /
tasmādasmākamapratyavāyakarayā śuci naraśiraḥkapālamityarthaḥ /
tatra sopahāsam uttaramāha-tadāgamānuṣṭhānatātparyāvasthānāt kāpālikasyaivametat /
śrutismṛtītihāsapurāṇalakṣaṇāgamavihitamarthamācaratāṃ tannisiddhaṃ ca pariharatāṃ dākṣiṇātyānāmāhnenaivukādyanuṣṭhānamanādi adya yāvadanuvartamānamavigītamāmnāyamūlatāmanumāpayati ātmānaḥ śreyohetubhāvena, na khalvāgamānapekṣaḥ sahasreṇāpyanumānairimamarthamavagantumarhati /
kāpalikānāṃ tvāgamavihitamakurvatāṃ kurvatāṃ ca tanniṣiddhamarthaṃ prayatnenānādirapi vyavahāraḥ śākyamallakādīnāmiva na vedānumānamūlamiti bhāvaḥ /
atha trayīvidāṃ naraśiraḥkapālamapratyavāyaheturiti brūyāt, tadā trayyā vakṣyamāṇena nyāyena prāmāṇyopagamādāgamavirodhaḥ, tadīyasparśasya trayyāṃ niṣedhena pratyavāyahetuvaniścayāt /
api cāgamānapekṣo 'numānena śaucaṃ naraśiraḥkapālaṃvyavasthāpayan praṣṭavyo jāyate-- śuci naraśiraḥkapālamiti ko 'rthaḥ? nanu ca eva vākyāt pratīyate sa evārthaḥ, tat kiṃ pṛcchacata ityata āha--viśeṣavidhānaṃ ca śeṣapratiṣedhaparaṃ loke dṛṣṭam, yathā dakṣiṇena cakṣuṣā paśyatīti ukte na vāmeneti gamyate /
tadiha yadi śuci naraśiraḥkapālam, kimanyadaśucīti vaktavyam /
na hi naroccārādīnāmaśucitve pramāṇamanyadastyāgamāt /
āgamapramāṇyaṃ ca na manyasa iti bhāvaḥ /
atha trayīvidveṣād anumānapakṣāpātinā tvayā sarvameva naraviṭkapālādi śaucapakṣe nikṣipyata ityāha--atha sarvameva śuci /
pariharati--dṛṣṭānto nāsti /
kṛtaḥ? sarvasya pakṣīkṛtatvāt /
codayati--athānumānaviruddhra kasmādanumānaṃ na bhavatīti /
na khalu pramāṇatvena pratyakṣāgamābhyāmanumānasya kaścid viśeṣo yena tau bādhakāvanumānasya nānumānamiti bhāvaḥ /
pariharati--ekasminnanumānadvayasamāveśābhāvāt /
ayamabhisandhiḥ---yat tāvadanumānaṃ pūrvapravṛttaṃ tena bādhitaviṣayaṃ tabdalabhāvi paścattanamanumāna na svakāryāya paryāptam, yathoktamaśrāvaṇaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭādivadiyasyānumānasyānumānavirodha iti /
labdhasvarūpaṃ hi vastu kvacit kiścinniṣidhye, na tu jñānākārālīke bahiriti tṛtīye nivradayiṣyate /
tadiha śrāvaṇatvaṃ śabdasya niṣedhatāpūrvaṃ śravaṇamindriyamatīndriya tadgrāhrātvaṃ ca vastunī anumātavye śabdopalambhalakṣaṇena kāryeṇa /
tathā caitenaivānumānenāpahṛtaviṣayamaśrāvaṇatvānumānaṃ caramamanvayavyatirekasaṃpannamapi na svocitaṃ kāryā janayati /
eve tanubhuvanādīnāṃ na karteśvaro 'śarīritvānmuktasatmavat prayojanābhāvādityādyāpīśvaradharmigrāhimūlānamānenāpahṛtaviṣayatayā nyāyābhāsaṃ veditavyam /
tasmāt parasparānapekṣasamānakālapravṛttisamarthānumānadvayasamāveśābhāvābhiprāyametaduktam /
na hyanayoranyatarad bādhyaṃ bādhaka vā saṃbhavati, kiṃ tu mithaḥ satpratipakṣatayā na pramāṃ kurutaḥ /
kasmāt punarna samāveśo 'numānayoḥ? asamāveśe vā kutaḥ satpratipakṣatetyata āha--na hyanvayavyatirekasampanne iti /
ihānvayavyatirekagrahaṇena samānabalayoranvayavyatirekapakṣadharmatvāsatpratipakṣatvānyupalakṣitāni /
etaiḥ sampannayoryadi samāveśa ekasmin viṣaye bhavet, tata ekatarasya bādhyatvaṃ bādhakatvaṃ vā gamyetāpi /
na tvetadasti, asaprapipakṣatāsampatterabhāvāditi /
upasaṃharati- -tasmānnānumānavirudvam anumānaṃ tulyabalam, api tu satpratipakṣamityarthaḥ /
pratyakṣamapyanumeyaviruddhasādhanādanumānasya pratipakṣa iti satpratipakṣatayānvayavyatirekādisampannasyānumānasya na pratyakṣeṇa tadviruddhārthopasaṃhāriṇā samāveśa iti na bādhyabādhakabhāva iyabhiprāyeṇa codayati--pratyakṣavirodhyapīti /
pariharati na neti /
tulyabalau hi mithaḥ pratipakṣau bhavataḥ na tu durbalottamabalau /
na hi bhavati tarakṣuḥ prapikṣo hariṇaśāvakasya, kiṃ tu samarakaṇḍūnighnaviṣāṇakoṭisamullikhitagaṇḍaśailasya vipinamāhiṣasya /
tasmāt /
pūrvabhāvi pratyakṣamananyathāsiddhaṃ sadasatpratipakṣamanumānaṃ samānaviṣayasamāveśād bādhata iti yuktamityarthaḥ //
codayati--athopamānaviruddhamanumānaṃ kasmānna bhavati? gosadṛśo gavaya ityāraṇyakasya vākyaṃ śrutvā yadā nāgarako vanaṃ gato gosadṛśaṃ piṇḍamupalabhe, tadāsya vākyārthānubhavāhitasaṃskāraprabodhajanitasmṛtyapekṣa gosādṛśyajñānamupamānaṃ puro 'vasthitasya piṇḍasya gavayaśabdavācyatvajñāne pramāṇam /
tatra yadi kaścit /
pramāṇayet naiṣa piṇḍo gavayaśabdavācyo gopiṇḍasādṛśyād gopiṇḍāntaravaditi, tadidamanamānamupamānena bādhitaviṣayamastvityarthaḥ /
saṃpratipattiruttaram--nopamānaviruddhaṃ na bhavatīti anuṣajyate /
asti cet kasmānnoktamityata
āha--pūrvapramāṇavirodhānuvidhānānnoktamiti śeṣaḥ /
tad darśayati--upamānavirodha iti /
svaphaladvārā śabdaṃ pramāṇaṃ darśayati--upamānavirodha iti /
svaphaladvārā śābdaṃ pramāṇaṃ darśayati--āgameti /
svaphaladvāraiva pratyakṣaṃ pramāṇa darśayati--sārūpyajñānamiti /
upasaṃharati--pratyakṣāgamayorvirodhāt virodhābhidhānād uktaṃ tad upamānaviruddhamanumānamiti //
bhāṣyamanubhāṣyākṣipati--tatra vādajalpāviti /
prayojanasvarūpopayogābhidhānānantaraṃ dṛṣṭāntapade vyākhyātavye tadullaṅghanena vādajalpayoḥ ko 'vasara ityarthaḥ /
avasaramāha--tenāneneti /
prayojanavyākhyānāṅgamevedaṃ na vādajalpavyākhyāṅgamityastyavasara iti bhāvaḥ /
tatraśabdārthaṃ vyācaṣṭe--tasminnyāyābhāse iti /
vādajalpakathayorhi na dvayorvādiprativādinoḥ sādhane samīcīne saṃbhavataḥ, vastuni viruddhadharmadvayasamāveśāmāvāt /
tasmād dvayorekasya nyāyaḥ, ekasya tu nyāyābhāsa iti vādajalpābhyāṃ vivicyate /
nyāyābhāsa iti tu sannidhānāduktam, sannihitārthatvāt sarvanāmna iti /
vitaṇḍā tu parīkṣyataṃ, saprayojanā niṣprayojanā veti /
tuśabdaḥ prasiddhaprayojanābhyāṃ vādajalpābhyāṃ vyavacchinatti /
pratipakṣasthāpanāhīnā hi vitaṇḍocyate /
tatra sthāpanāhīnatvāt pratipakṣahīneti pratīyate /
na khalu sthāpanābhāve sthāpyasaṃbhavaḥ /
tathā vitaṇḍacate vyāhanyate 'nayā pratipakṣasādhanamiti vyutpattyā parapakṣopaghātena pāriśeṣyāt svapakṣasiddhirasyāḥ prayojanaṃ pratīyate /
tadevaṃ sandigdhaprayojanā satī vitaṇḍā parīkṣyate, prayojanavatī na veti /
tatra yadi niṣprayojanā tato na sarvā vidyāḥ, sarvāṇi karmāṇi, tanmukhena ca sarve prāṇinaḥ prayojanena vyāptāḥ, vitaṇḍāyā eva karmarūpāyā vidyārūpāyā vā niṣprayojanātvāt /
atha prayojanavatī, tata upapannā prayojanavyāptiḥ /
kiṃ tāvat prāptam? tatra kecid bruvate niṣprayojanā vitaṇḍeti /
sthāpanāhīnatayā tāvat sthāpayaḥ pakṣo nāsti /
avayavavyutpattyāpi parasādhanāvidhātaḥ pratīyate /
na ca tāvanmātreṇa svapakṣasiddhirasti /
na hi parvatanitambavartiti dhūme asiddhatvādinā dūṣite vahnestatrābhāvo niścīyate /
tadidamuktam--dūṣaṇamātratvāditi /
tamimaṃ niṣprayojanavitaṇḍāvādinaṃ pratyāhatacca naivamiti /
parasādhanadūṣaṇenāsya pāriśeṣyāt svapakṣaḥ sidhyatu, mā vā saitsīt, sa tu svapakṣaseddhacaiva prayojanena pratipakṣasādhanamāhantīti bhāvaḥ /
tadaneva (sa) yadi prayojanamanuyukta ityādi bhāṣyaṃ vyākhyātam /
atha na pratipadyata ityādi bhāṣyaṃ vyācaṣṭa--atha pakṣamapīti /
athāpītyādi bhāṣyaṃ vyācaṣṭe--atha parapakṣeti /
nāstiko hi sadasadubhayānubhayarūpatayā na vicāraṃ sahanta iti prameyāṇi sarvathā dūṣayati /
tadayaṃ parapakṣapratiṣedhamātraprayuktaḥ pravartate /
na tvasyāsti pakṣo na ca sthāpanā /
tayorapi prameyapakṣapātitayā dūṣyatvādityarthaḥ /
etadapītyādi bhāṣyaṃ vyācaṣṭa-- tādṛgevaitat /
edadvibhajate--etasminnapi pakṣe caturvarga cet pratīpadyate so 'sya pakṣaḥ /
pratipattirabhyupagamaḥ /
yadyapi sthāpya eva pakṣaḥ, tathāpi tannāntarīyakatayā abhyupagamamātreṇa caturvargo 'pi pakṣa uktaḥ /
kaścaturvarga ityata āha--caturvarga iti /
eṣa sādhanavādī jñāpayati--ahaṃ vaitaṇḍiko jāne anena pañcāvayavena sādhānāvākyenedaṃ sādhyaṃ jñāpyata iti caturvargaḥ /
tatpratītyā khalvasya vaitaṇḍikasya parapakṣaniṣedhaḥ prayojanaṃ sidhyati /
tathā ca na viṣprayojano 'yaṃ vaitaṇḍika ityarthaḥ /
dvitīyaṃ kalpaṃ dūṣayati--atha na pratipadyata iti /
caturvarganāntarīyakatvāt dūṣaṇamapi na pratipadyate ityunmattavadupakṣaṇīya ityarthaḥ /
aparamapi nāstikavaitaṇḍikaṃ prati doṣamāha--pratipakṣeti /
asiddhaviruddhādidoṣo vākyasya vaitaṇḍikaprayuktasyārthaḥ /
taṃ yadi pratipadyate so 'sya pakṣaḥ /
athāsiddhaviruddhādīnāṃ sadbhāvābhyupagame prameyamadhyapātināṃ prameyamātravicārāsahatvābhyupagamo vighaṭata iti svavākyābhihitamevāddhiviruddhādi na pratipadyate, pūrvavaddoṣaḥ /
nāyaṃ laukiko na parīkṣaka iti /
tasmād vitaṇḍāpi prayojanavatīti nāvyāpakaṃ prayojanamiti siddham /
so 'yaṃ prasaktānuprasaktivādaḥ prayojanavyākhyānāṅgamityāha--uktaṃ prayojanamiti //
dṛṣṭāntapadavyākhyānaparaṃ bhāṣyamanubhāṣate--pratyakṣaviṣaya iti /
ākṣipati--kimuktaṃ bhavatīti /
na tāvad yo yaḥ pratyakṣaviṣayaḥ, sa sarvo dṛṣṭāntaḥ, adṛṣṭāntasyāpi pratyakṣaviṣayatvāt /
nāpi yo dṛṣṭāntaḥ sa sarvaḥ pratyakṣa viṣayaḥ, āgamādiviṣayasyāpi dṛṣṭāntatvāt /
tasmādayuktametadityākṣepa iti /
tatsamādhānabhāṣyam--yatreti /
tadvacācaṣṭe--laukikaparīkṣakāṇāṃ darśanavighātaheturiti /
etacca kvacillaukikaparīkṣakāṇām, kvacit parīkṣakāṇāmiti mantavyam /
anyathā yadaprasiddhaṃ laukikānāṃ kevalaṃ paṇḍitarūpavedanīyaṃ paramāṇvādi tasyādṛṣṭāntatā syāt /
atra ca yo dṛṣṭāntaḥ sa evam, ta tu ya eve sa dṛṣṭānta iti draṣṭavyam /
evaṃbhūtavyākhyānasya prayojanaṃ darśayati--evaṃ ceti /
tad vibhajate--darśanāvidhāteti /
na kevalaṃ prameyavirodhaḥ sūtravirodhaścetyata āha--tataścodāharaṇasūtraṃ vyāhanyate /
yat teṣu teṣu śāstrapradeśeṣvatīndriyodāharaṇasūtraṃ siddhānte pūrvapakṣe vā yathā,
mantrāyurvedaprāmāṇyavat (2.1.68),
aṇuśyāmatānityatvavat (5.1.67)
ityevamādi, tad vyāhanyate /
na tūdāharaṇalakṣaṇasūtram /
taddhi pratyakṣaviṣayadṛṣṭāntatve 'pyupapadyata eva /
tasmād bhāṣye pratyakṣavacanaṃ dṛṣṭāntaviṣayapramāṇadāḍhrayaṃ lakṣayati /
pratyakṣamūlatvād vā pratyakṣo dṛṣṭāntaḥ, anyathānavasthāprasaṅgāditi /
so 'yaṃ dṛṣṭāntaḥ prameye 'ntarbhavannevamarthaṃ pṛthagukta ityāha--so 'yamiti /
nyāyasya pañcāvayavātmakasya vacanasamūhasya dṛṣṭānto mūlam, atastasya pṛthagupadeśaḥ /
ataścāsya pṛthagupadeśo yat--sati tasminniti /
anumānanimittatvamāha-- pūrva pratyakṣeti /
dṛṣṭāntadharmiṇi dṛḍhatarapramāṇāvadhāritamityarthaḥ /
śābdamūlatāṃ drṛṣṭāntasya darśayati--pūrva jñātaṃ cārthamiti /
saṃbandhagrahaṇaviṣayo 'rtho dṛṣṭāntaḥ, saṃbandhagrahaṇaṃ ca śābdasyāpi jñānasya nimittaṃ prathamaśrāviṇaḥ śabdādarthajñānābhāvāt /
tasmādasti śābde 'pi dṛṣṭāntasyopayoga iti /
aparamapi pṛthagupādānaprayojanamāha--nāstikasyeti /
aprapañcane hetumāha--taduktaṃ bhāṣya iti //
siddhānpadavivaraṇabhaṣyaṃ vyācaṣṭe--abhyupagameti /
tadvibhajate- -abhyupagama idimitthambhūtaṃ ceti /
tadvibhajate--idamitīti /
idamiti hi dharmiviṣayaṃ siddhāntaṃ darśayati, dharmo sarvatantrasiddhāntaviṣayaḥ /
itthamiti pratitantrādhikāraṇābhyupagamasiddhāntaviṣayaṃ darśayati /
vyavasthāyāmupalakṣaṇatayā pratitantrasiddhāntamātramudāharati--idaṃ sāṃkhyeṣveveti /
upalakṣaṇatāmudāharaṇasyājānānaścodayati--sarvatantreti /
pariharati--yo 'yamiti /
abhyupagamavyavasthitiranabhyupagamād vyavacchinatti /
na tu puruṣaviśeṣe vyavasthāpayatīti bhāvaḥ /
asyāpi prameyāntargratasyāpi sataḥ pṛthagupādānaprayojanamāha--tasya prameya iti /
tatra sarvatantrasiddhāntasiddhastāvad vipratipannānāmapi vādināṃ dharmo, tasya sarvatantrasiddhāntasiddhasya viśeṣeṣu pratitantrasiddhāntāḥ pravartanta /
tathā hi yadi ghaṭo nāma na sarvatantrasiddhāntasiddhaḥ kimāśrayā avayavī vā paramāṇusamūho vā jñānākāro vā pradhānapariṇāmo vā brahmapariṇāmo vā tadvivarto veti pratitantrasiddhāntāḥ pravartante? kathaṃ ca pratitantrasiddhāntāśrayo vādajalpavitaṇḍāḥ pravartante? kimāśrayaśca nyāyaḥ syāt? tathā yadyadhikāraṇasiddhānto na bhavet, kathaṃ sādhyasāmānyavyāptaṃ sādhanasāmānyamiti sāṇanaviśeṣat sādhyaviśeṣo gamyeta? tasmādasti prameyasyāpi siddhāntasya pṛthagupādanaprayojanam /
abhyupagamasiddhāntaṃ copariṣṭād vicārayiṣyati vāttikakṛt iti tatprayojanamihāsmābhinogktamiti //
kramaprāptānavayavānāha--athāvayavāḥ /
nanu yathā tantavaḥ paṭasya samavācikāraṇaṃ kiṃ tathaivaite pratijñādayo vākyasya? no khalu rāganaguṇā varṇāḥ samavāyikāraṇatāṃ pratipadyanta ityāha-- vākyaikadeśā iti /
avayavā ivāvayavāḥ, na punaḥ samavāyikāraṇam, yathā hyavayavāḥ samudāyina ekasminnavayavini kārye dhārayitavye ca, evamekasmin vivakṣitārthapratipādane pratijñādayo 'vayavā vākyasya samudāyasya samudāyina iti /
nanu varṇānāmāśutaravināśināṃ kramavatāmekakālatvābhāve samudāyābhāvāt kutastatsamudāyo vākyam, kutaścaikadeśatetyāśayavānākṣipati--kiṃ punarvākyam? uttaram--pūrvapadasmṛtyapekṣo 'ntyapadapratyayaḥ smṛtyanugraheṇa pratisandhīyamāno viśeṣapratipattiheturvākyam /
viśiṣyata iti viśeṣaḥ padārtha ekaḥ, kriyā vā kārakaṃ vā prātipadikārtho vā padārthāntaraviśiṣṭo vākyārthaḥ /
yathā somena yajeta godohanena paśukāmasya yasya pitā pitāmaho vā somaṃ na pibet sa vrātya iti /
tasya viśeṣasyaikasya pratipattihetuḥ /
tadevaṃ samūhanibandhanaṃ padānāmekakāryatvaṃ sūcayati /
ko viśeṣapratipattiheturityata uktam--antyapadapratyayaḥ /
antyaṃ viśeṣyaṃ viroṣaṇapūrvakatvāt /
tasya padam /
na ca tadaviditaṃ sattāmātreṇa cakṣurādivad viśeṣyaṃ pratipādayatītyata uktam--pratyaya iti /
pratīyamānaṃ viśeṣyavāci padaṃ viśeṣyaṃ bodhayati /
pratītiśca nānubhavaḥ, api tu smṛti /
na hi kramavadvarṇasamudāyaḥ padaṃ śravaṇendriyānubhavagocaraḥ saṃbhavati, saṃbhavanti tu pratyekaṃ varṇāḥ /
na caite pratyekaṃ padam /
na ca pūrvavarṇasmṛtinicayasāhito 'ntyavarṇānubhavaḥ śrotraja
iti yuktam, smṛtīnāṃ svakāryasaṃskāravirodhinīnāmasahabhāvāt /
vinaśyadavinaśyadavasthayostūpāntyāntyavarṇasmṛtyanubhavayoḥ syāt /
na caitāvatārthapratyayaḥ pūrvavarṇasmṛtīnāṃ nirobhāvāt /
na ca pūrvavarṇānubhavanitasaṃskārasahakāriṇaḥ śravaṇādeva labdhajanmanaḥ pratyayasyaikasyādhyastatatsmṛtyanubhavarūpavaicitryasya sadasadvarṇāvagāhino viṣayabhāvamāpannā varṇā arthadhiyamādadhatīti sāmpratam, saṃbandhasaṃvedanāhitasaṃskārobdodhasamayajanmanā svajanitena saṃskāreṇa saṃbandhasmṛtyutpattisamaye vināśāt padārthāvabodhakatvānupapatteḥ /
tasmāt smṛtireva pratyayaḥ /
ata evādhyayanasamaye gurumukhād gṛhīto vedarāśirvedāṅgopāṅgajñānasaṃskṛtena smaryamāṇa eva tasyārthaṃ bodhayati /
evaṃ ca yadā padārthapratyāyana eva padānubhavo na kāraṇam, tadā vākyārthajñāne nānāpadārthasmaraṇākāṅkṣāyogyatāsannidhānāvadhāraṇādivyavahite kaiva katheti /
yadi tarhi viśeṣyapadameva smaryamāṇaṃ viśiṣṭamarthamavagamayati kṛtaṃ padāntaraiḥ, tata eva vākyārthapratipatterityata uktam--pūrvapadasmṛtyapekṣaḥ /
pūrvaṃ viśeṣaṇam, tatpūrvakatvād viśeṣyapratīteḥ /
tasya padava smaryamāṇapūrvapadāpekṣaḥ /
yadyapi smaraṇāni na saha saṃbhavanti tathāpyekasmṛtisamārūḍhāni vā padāni nirantarasmṛtisaṃtānasamārūsani vā parasparāpekṣāṇi /
tathā ca smaryamāṇaṃ viśeṣyapadaṃ viśeṣaṇapadāpekṣaṃ viśiṣṭamarthamavagamayatīti //
syādetat /
padamālā cet smaryamāṇā vākyārthavodhanī, kṛtaṃ tarhi padārthavodhanena, kṛtaṃ ca padatadarthasaṃbandhabodhanenetyata uktam--smṛtyanugraheṇeti /
pratyekaṃ padebhyo yāḥ padārthasmṛtayastadanugraheṇa /
etaduktaṃ bhavati, yadyapi vākyārthavodhanāya padamālā pravṛttā, tathāpi padārthasmṛtiravāntaravyāpārabhūtā apekṣate kāṣṭhānīva pākapravṛttāni jvalanamavāntaravyāpāram /
na ca padānyagṛhītasaṅketāti padārthān smārayantīti upapannā padārthasmṛtisaṃbandhasaṃvedanayorapekṣeti /
yadi hi padārthasmṛtyapekṣā padamālā vākyārthavodhanarī, hanta daśadāḍimāni ṣaḍapūpā bhavantītyevamādīnāmapi vākyārthabodhakatvaṃ syādityata āha--pratisandhīyamānaḥ /
pratipadaṃ sandhānaṃ ghaṭanaṃ pratisandhānam /
tacca svārthadvāreṇākāṅkṣāyogyatāsattyadhīnam /
na ca daśadāḍimādivākyādiṣu tadastīti na tato vākyārthāvabodha ityarthaḥ /
tadevamekasmṛtisamāroheṇa emārthāvacchedena ca padānāṃ samūho vākyam /
tasya bhāgā ekadeśā iti /
yāvatītyādi bhāṣyamavatārayati--te kiyantaḥ? bhāṣyavyākhyānenottaram--yāvabhdiriti /
pṛcchati--keti /
na hi samāpterniṣpatteranyā siddhirastītyabhiprāyaḥ /
uttaram--padārthasyeti /
dharmiṇaḥ siṣādhāyiṣitadharmaviśiṣṭatvaṃ vāstavamityarthaḥ /
samāpti pṛcchati--keti /
uttaram--viśeṣeti /
vāstavo dharmaḥ siddhiḥ, tadgocarastu viniścayaḥ puruṣadharmo niṣpattiriti viśeṣa ityarthaḥ /
kiyadbhiḥ kimabhidhānaiśca vibhāgaiḥ siddhiḥ parisamāpyata ityāśaṅkya bhāṣyakṛtoktam--tasya pañceti /
tad vyācaṣṭe--samākhyeti /
bhāṣyam anubhāṣyākṣipati--tatrāgama iti /
na hyagamavat pratijñāvacanaṃ niścāyakam, hetuvacanādivaiyarthyāt /
niṣpāditakriye karmaṇi sādhanasya sādhananyāyātipātāditi /
samādhatte--āgamādhigatasyeti /
ātmādiprameyapratipādanoddeśena hi śāstrametat pravṛttam /
tannāntarīyakatayā nyāyaṃ vyutpādayat tameva vyutpādayet, ya ātmādeḥ prameyasya sākṣāt niścāyakaḥ, tatpratipādakāgamapramāṇyaniścāyako vā /
tasya ca nyāyaviśeṣasyādyo 'vayavaḥ pratijñā, āgamārthaviṣayā sākṣāt, tadviṣayāgamapramāṇyapratipādakasya ca paramparayā /
tasmāt āgamaḥ pratijñā /
āgamopacārasya ca prayojanamidaṃ yadarthasaṃvādenāgamenānugṛhyate nyāyaḥ saprayojanaśca bhavati, āgamārthajñānasya niḥśreyasahetubhāvena nirūḍhatvāt /
tasmād yadyapi na nyāyamātravartinī pratijñā āgamaḥ, tathāpi prakṛtanyāyābhiprāyeṇaitad draṣṭavyam /
tathā cāgamārthasaṃbandhena pratijñāyāḥ kalpitaviṣayatvamapi parākṛtaṃ veditavyam /
yadāhuḥ eke--sarvo 'yamanumānānumeyavyavahāro buddhyārūḍhenaiva dharmadharmibhāvena, na bahiḥsadasattvamapekṣate iti //
tathānumānasya nyāyānugrahākatvaṃ hetuvacanasyānumānatvopacāreṇa bhāṣyakāreṇoktam--heturanumānamiti /
tat khalvanumānapratipādakaṃ vacanaṃ viṣayatayānumānenānugrahītavyam /
na ca liṅgadarśanamātramanumeyapratipattihetuḥ, api tu saṃbandhasmṛtisahakāri /
na ca hetuvacanamātrāt sahakāritāvagamyate /
tasmānna liṅgavacanamanumānapratipādakamiti kathamanumānatvopacāra ityata āha--evaṃ liṅgadarśanamātre dṛśyamāne liṅgarūpe saṃbandhasmaraṇarahite hetūpacārāt anumānatvopacārat heturanumānamityuktaṃ bhavaṣyakṛtā /
tadeva vibhajateyattu dvitīyaṃ liṅgadaśanam /
saṃbandhagrahaṇasamaye liṅgadarśanaṃ prathamam, tadapekṣayā sādhyadharmiṇi liṅgadarśanaṃ dvitīyam, tatsaṃbandhasmṛtivyaktihetubhāvāt smaryate 'nayeti smṛtiḥ saṃskāraḥ /
tasya vyaktiḥ kāryābhimukhīkaraṇam, tatra hetubhāvāt /
kvacit pāṭhaḥ--- saṃbandhasmṛtihetuvyaktihetubhāvāditi /
sa tu sugama eva /
ato heturityucyate /
etaduktaṃ bhavati, yat tad dvitīyaṃ liṅgadarśanaṃ śuddhamapyāpātataḥ saṃbandhasmṛtihetubhāvāt saṃbandhasmṛti sahakāryeva /
tathā cānumānam /
evaṃ ca tatpratipādakasya vacasa upapanno 'numānatvopacāra iti siddham /
evaṃ ca vāstavena liṅgena saṃbandhāt tadvacanasya buddhivikālpitaliṅgaviṣayatvaṃ parāstaṃ veditavyam /
evamanyeṣvapyavayaveṣu vakṣyamāṇeṣvetadeva prayojanaṃ yojanīyamiti /
udāharaṇaṃ pratyakṣamiti bhāṣyam /
tadvyācaṣṭa--smṛtiviṣayasyeti /
yatra pratyakṣaviṣaye pūrvaṃ vyāptirgṛhītā tasya smṛtiriti smṛtiviṣayasya pratyakṣataḥ punarūpadarśanāt avipratipattyā punaḥ smaraṇāt tatsmārakaṃ vacanamudāharaṇaṃ pratyakṣam, mūlabhūtapratyakṣapramāṇasamutthatvādita //
kaḥ punarūpamānārtha iti /
pratyakṣamiva pratyakṣamityatrevakāre tatropamārthaḥ ka ityarthaḥ /
etadeva vibhajate--yasmāditi /
upamānamupanaya iti bhāṣyam /
tadvyācaṣṭe--yathā tathetyupamānaikadeśa iti /
upanayo hi tathā caitaditi pravartamāna udāharaṇasthaṃ yathāśabdārthamapekṣata iti yathā tatheti pravartata iti /
kiṃ punarūpamānaṃ yasyāyamekadeśa ityata āha--upamānaṃ khalu tathā gaustathā gavaya ityupadeśopayoge /
upayogastadarthaviṣayo 'nubhavaḥ /
tasmin sati paśvād vanaṃ gato nāgarakaḥ pratyekṣeṇādṛṣṭapūrvaṃ piṇḍaṃ paśyati /
smarati copadeśārtham /
piṇḍasya ca purovartinaḥ smaryamāṇena gavā sādṛśyaṃ pratyakṣeṇaiva paśyati /
tadevaṃbhūtaṃ sārūpyajñānaṃ gavayaśabdavācyo 'yaṃ piṇḍa iti pratītiheturūpamānam /
tadetasyopamānasyopadeśārthasmaraṇagavayapiṇḍagosārūpyāpratyakṣarūpasyaikadeśe sarūpye yo yathātathābhāvaḥ sa upanaye 'pyastītyetāvatopamānatvopacāra upanaya ityarthaḥ /
so 'yaṃ sarvapramāṇaviniveśena paramo nyāyaḥ stūyate /
nigamanavyākhyānabhāṣyamanubhāṣyākṣipati--kaḥ punariti /
na khalvavayavānāṃ pramāṇānāṃ vā vākye samavāyaḥ saṃbandhaḥ saṃbhavatīti bhāvaḥ /
uttaram--ekavākyeti /
adhyāropo buddhacā pratisandhānam /
sāmarthyaṃ pṛcchati--kiṃ punatiti /
uttaram--itaretareti /
sāmarthyaṃ hi padānāṃ dharmaḥ /
iha tu vibhajyamānānāmavayavānāṃ nanmūlānāṃ ca pramāṇānāṃ sākāṅkṣatvameva dharmaḥ samārthyam /
tadatra samastarūpasampannaliṅgapratipādanamekaṃ prayojanaṃ vibhajyamānasākāṅkṣatvaṃ cāstīti siddhamekavākyatvamavayavānāmiti /
nigamanapadaṃ vyutpādayati--nigamyanta iti /
so 'yamiti bhāṣyamanubhāṣya pṛcchati--kaḥ punaḥ paramaśabdasyārtha iti /
uttaram--vipratipapannapuruṣapratipādakatvaṃ paścāvayavavākyasya paramatvamiti /
etadeva vyatirekamukhena pratipādayati--ekaikaśa iti /
yadyapi loke pratyakṣādīnāmekaikaśo 'pi vipratipannapuruṣapratipādakatvaṃ tatra tatropalabhyate, tathāpi yadetad vedaprāmāṇyamātmādipratipādanaṃ ca niḥśreyasopayoti, na tat pañcāvayavākyodatacchāstropadiṣṭopakaraṇād vinā sidhyatītyanenābhiprāyeṇa draṣṭavyam /
avayavānāṃ pṛthagabhidhānamākṣeptuṃ vikalpayati--kiṃ punaravayavā iti /
vikalpaprayojanaṃ pṛcchati--kiṃ cātaḥ? uttaram--yadi pramāṇāntaramiti /
samādhatte--napramāṇāntaramiti /
prayojanāntaramāha--ta eta iti /
yata eva vādādipravṛttihetavo 'ta eva tattvavyavasthāyāścāśrayā bhavantīti /
pṛcchati--ka iti /
na hi kuṇḍamiva vadarāṇi tattvavyavasthāvayavānāśrayatītyarthaḥ /
uttaram--viśeṣapratipādakatvam /
dhamaviśiṣṭodharmo viśeṣaḥ /
viśiṣyata iti vyutpattyā, tatpratipādakatvamavayavānāṃ tattvavyavasthāśrayatvamityarthaḥ //
kramaprāptatarkapadavyākhyānārthaṃ bhāṣyamanubhāṣate--tarko na pramāṇasaṃgṛhītaḥ /
pramāṇapadena hi catvāri pramāṇāni saṃgṛhītātina /
na caiteṣvanyatamastarka ityarthaḥ /
astu tarhi pramāṇapadasaṃgṛhītebhyaḥ pramāṇebhyaḥ pramāṇāntaramasaṃgṛhītaṃ pramāṇapadena prameyapadenevāsaṃgṛhītāḥ saṃśayādayaḥ prameyā ityata āha--na pramāṇāntaram /
bhāṣyamanubhāṣya hetumāha--aparicchedakatvāt aniścāyakatvāt /
tadeva vyatirekamukhena darśayati--pramāṇamiti /
syādetat /
aparicchedakatvamasiddhaṃ tarkajñānasya saṃśayādivad guṇatvenātmaliṅgatvāt /
anyathā tvakiñcitkaravādupādānavaiyarthyamityata āha--pramāṇaviṣayavibhāgāt tviti /
na hi vayaṃ guṇatvenotpattimattvena vā rūpeṇāniścāyakatvaṃ tarkasyācakṣmahe, kiṃ tu pramāṇaviṣayavibhāgahetutayā /
na caivamasyākiñcitkaratvamityarthaḥ /
pṛcchati--kaḥ punariti /
uttaram--yuktāyukteti /
idaṃ yuktamidamayuktamiti /
itikāreṇa yuktāyuktaviṣayaṃ tarkajñānaṃ parāmṛśati /
tadanena tarkasya svarūpaṃ darśitam /
tasya vyāpāramāha--yat tatra yuktaṃ bhavati, saṃbhavati tadanujānāti na tvavadhārayati tarkaḥ /
etaduktaṃ bhavati pramāṇaṃ tattvāvadhāraṇāya pravṛttaṃ karaṇatayā itikartavyatāmapekṣate /
tarkaśca pramāṇaviṣayayuktāyuktavicārātmā pramāṇaṃ yukte tattve pravartamānamanujānan pramāṇamanugṛhṇarati /
tadanugṛhītaṃ pramāṇaṃ tattvanirṇayāya paryāptam /
na ca pramāṇaviṣaye cet tarkaḥ pravartate kṛtamasya pramāṇānujñayā, nanvayameva niścāyakaḥ kasmānna bhavatīti sāmpratam, tasya prasaṅgatayā pāratantryeṇa svayamasādhanatvāt /
asti hi prasaṅgo na prasaṅgo hetuḥ /
tathā hi pratyakṣameva tāvad bhūtale pravartamānaṃ tadviśeṣaṇatayā ghaṭābhāve 'pi pravartamānaṃ yadyatrābhaviṣyad ghaṭo bhūtalamivādrakṣyata, tena saha tulyadarśanayogyatvāt /
na ca dṛśyate /
tasmānnāstīti tarkeṇānujñāyamānaṃ ghaṭābhāviśiṣṭe bhūtale pravartate kevalamevedaṃ bhūtalaṃ neha ghaṭa iti /
evaṃ svargakāmo yajeta iti śabdo 'pi pravartamānaḥ paramāptasya bhagavatar iśvarasya niyogo nāsvargaphalāyāṃ yāgabhāvanāyāmavakalpata iti samānapadenopatto 'pi duḥkhatayā dhātvarthaḥ sādhya iti na yuktam /
bhinnapadopatto 'pi puruṣaviśeṣaṇamapi svarga eva bhāvanāphalaṃ yukta iti tarkeṇānujñāyamānaḥ pravartate /
na ca yadyabhaviṣyad ghaṭa iti vā yadyabhaviṣyad dhātvarthaḥ sāghya iti vā kriyātipattirasti, yadāśrayāniṣṭaprasaṅgenāyuktatvamitarathā tu yuktatvam, tat tarkeṇa niśvīyate /
tasmānna pramāṇam /
niśvayāya tu pravṛttaṃ pramāṇaṃ tadviṣayavivecanenānugṛhṇan itikartavyātvenopayujyate /
yarthoktam--
mīmāṃsāsaṃjñakastarkaḥ sarvavedasamudbhāvaḥ /
so 'to vedo rūmāprāptakāṣṭhādilavaṇātmavat //
pūjitavicāravacano hi mīmāṃsāśabdaḥ /
ayuktapratiṣedhena yuktābhyanujñānaṃ tarkaḥ /
pramāṇetikartavyatātvena ca pramāṇād vedādbheda uktaḥ /
so 'to veda iti aṅgāḍiganoḥ abhedavivakṣayā /
itikartavyatātvaṃ cāsya sākṣad darśitam /
dharme pramīyamāṇe hi vedena karaṇātmanā /
itikartavyatābhāgaṃ mīmāṃsā pūrayiṣyati //
iti sarvamavadātam /
tasyodāharaṇaṃ bhāṣye karmeti /
karmakāraṇakamapūrvaṃ dharmādharmāviti yāvat, kārye kāraṇatvopacārāt /
etadupapādanāya pṛcchati--kathaṃ punatiti /
nikāyaviśiṣṭābhirapūrvābhiḥ śarīrendriyabuddhivedanābhirabhisaṃbandho janma, tasya kathaṃ karmanimittatetyarthaḥ /
atra pramāṇamanumānamāha--bhadavattvāt, vicitratvādityarthaḥ /
pṛcchati--kaḥ punariti /
bhedamāha--sugatiriti /
pramāṇamuktvā tasyetikartavyatābhūtaṃ tarkamavatārayati--so 'yaṃ bheda iti /
yadyekaṃ nimittaṃ syād vaicitryaṃ na bhavet /
na hyabhinnāt kāryavaicitryamupapadyate, tasyākasmikatvaprasaṅgāt /
ata uktam--anekamiti /
nanvanekaṃ yāgādibrahmahatyādikriyārūpaṃ kāraṇamastaṃ kṛtamapūrvairityata uktam--avasthitam /
yāgādikā tu kriyā āśutaravināśinī na cirabhāvine svargāya kalpata ityarthaḥ /
avasthitaṃ ced yāgādyāhitamapūrvaṃ dharmo 'stīti sadaiva sukhinā bhavitavyam /
evamadharmo 'stīti sadaiva duḥkhī syāditi sukhaduḥkhayoḥ kādācitkatvaṃ vyāhanyeta /
na hyavasthitāt kāraṇādanavasthitaṃ kāryamityata uktam--anityam /
na hyavasthānaṃ nityatāṃ brūmaḥ, kiṃ tu tāvadanena sthātavyaṃ na yāvadantyasukhaduḥkhasaṃvijñānaṃ janayati,
atha naśyatīti /
nanu bhinnāni santvapūrvāṇi, tathāpi sarvāṇi sarvātmasamavetāti, yathāvayavī svāvayaveṣu /
tathā ca sarvasādhāraṇyānnoktavaicitryotpāda ityata uktam--ekadravyam /
ekadravyaṃ cedastu tarhi sarvasādhāraṇe pṛthivyādau yatra kvacit /
tathāpi vaivitryānupapattirityata uktam--pratyātmaniyatam /
atha pṛthivyādyeva kāraṇa janmavaicitrye kasmānna bhavatītyāśayavān pṛcchati--kiṃ kāraṇamiti kasmāt kāraṇādityarthaḥ /
uttaram--pṛthivyāpadīnāmiti /
mā bhūt pṛthivyādi, pṛthivyādigataṃ kiñcid bhaviṣyatītyata āha-- pṛthivyādigatasyeti /
bhāṣyoktaprameyatve tarkasya hetumāha--upalabdhiviṣayatvāditi //
tarkānantaraṃ nirṇaya uddiṣṭastarkahetukatvāt /
tasya svarūpamāha--nirṇayastattvajñānamiti /
yadyevamindriyāpātajanmapratyakṣajñānamapi tattvajñānamiti nirṇayaḥ syādityata āha--pramāṇanāmiti /
anena pañcāvayavavākyamupalakṣayati /
tatra satarkāṇāṃ pramāṇānāṃ samāvāyāt /
paramārthatastu tarkapūrvakastattvaviniścayo nirṇaya iti pratyakṣādīnāmapi tarkasahāyānāṃ nirṇayaphalatvamiti /
syādetat /
dhūmādigocareṇa nirṇayena vahnyādāvanumīyamāne pramāṇabheva nirṇayo na phalamityāśayavān pṛcchati--kadā punatiti /
viditābhiprāyasyottaram--yadeti /
saṃkalayya tarkanirṇayavyutpādanasya prayojanamāha--tāvetāviti /
parīkṣako 'tra loko lokaśabdenocyate, taditarasya tarkāsaṃbhavāt /
buddhveti parīkṣya nirṇayaṃ kṛtvetyarthaḥ /
śeṣaṃ nigadavyākhyātam //
nirṇayānantaraṃ vādavyākhyānārthaṃ bhāṣyam--vādaḥ khalviti /
tadanubhāṣyopapattimāhavāda iti /
nānā pravaktāro yasmin sa tathā /
ekasyāpi śāstrakartuḥ pūrvapakṣottarapakṣasādhanadūṣaṇapratipādako vacanasamūho vādaḥ syāditi nānāpravaktṛka ityuktam /
siddhāntabhedānavidhānena hi dvāvapi svasiddhāntānurūpaṃ sādhanaṃ dūṣaṇaṃ cāhaturityarthaḥ /
pratyadhikaraṇetyādi bhāṣyamanubhāṣyācaṣṭe--pratyadhikaraṇamasya sādhanam /
adhikriyata ityadhikaraṇaṃ sādhyam, tadadhikṛtya sādhanapravṛtteḥ /
pratyadhikāraṇa sādhanaṃ yasmin vāde sa tathoktaḥ /
asyaivārthaṃ niṣkarṣṭuṃ pṛcchati--kimuktaṃ bhavati? niṣkarṣati--ubhābhyāṃ vādiprativādibhyāṃ svasvasādhye sādhanaṃ vaktavyam /
tathā ca nānāpravaktṛkatvena tulyatve 'pi vādasya vitaṇḍāyāḥ pratyadhikaraṇasādhanatvena bhadeḥ siddho bhavati /
vitaṇḍāyāḥ pratipakṣasthāpanāhīnatayā pratyadhikāraṇasādhanatvābhāvāt /
tathāpi jalpādabhedo vādasya, asti hi jalpasya pratyadhikaraṇasādhanavatvaṃ ca nānāpravaktṛkatvaṃ ceti /
ata āha--anyatarasminnadhikaraṇe nirṇaya iti /
vāde hi tāvad brūte, na yāvadanyatarasmin pakṣe nirṇayo jātaḥ, tattvabubhutsorvādinorvāde 'dhikārāt /
jalpe tu puruṣaśaktiparīkṣālakṣaṇe 'pratibhādināpi parājyopapatternāvaśyaṃ tattvanirṇayaḥ /
tasmādanyataranirṇayāvasānatvena jalpād bhedo vādasyeti siddham /
yathā caitat, tathopariṣṭād upapādayiṣyate ityāha--tacceti /
tasya svarūpaṃ pṛcchati/--so 'yamiti /
uttaram--vākyeti /
codayati--nanu ceti /
vākyasamūhaśca jñānaṃ ceti vipratiṣiddhametadityarthaḥ /
pariharati--neti /
sādhanopālambhagrahaṇasya śabdaviṣayatvādavidodha ityarthaḥ //
yugapadeva jalpavitaṇḍe vyācaṣṭe--tadviśeṣāviti /
viśiṣyete bhidyate iti viśeṣau /
tasmād vādād viśeṣau bhinnau /
bhāṣyamanubhāṣya pṛcchati--kaḥ punarviśeṣaḥ? yadyogād viśiṣṭe vādāt jalpavitaṇḍe ityarthaḥ /
uttaram--aṅgādhikyamaṅgahāniśca yathāsaṃkhyam /
tadeva darśayati--chaleti /
tat kimidānī saṃśayādibhirivātyantavairūpyaṃ vādena jalpavitaṇḍayoḥ? netyāha--etāvatā viśeṣeṇa kathāmārgabheda iti etāvāneva viśeṣo na sarvathā, kathātvena saṃśayādivyāvṛttenasāmānyaviśeṣeṇa trayāṇāmapyabhedādityarthaḥ /
aparamapi bhedahetumāha--viṣayabhedācceti /
tad vibhajate--śiṣyādīti /
śiṣyamāṇo 'tyantaviparyastaḥ durjñānāvalepadurvidagdha iti yāvat /
na tvevaṃbhūtaḥ śiṣyādirviparyasto 'pyanavaliptatvāditi bhāvaḥ //
kramaprāptānāṃ hetvābhāsānāṃ svarūpamāha--anyatameti /
pañcasu caturṣu vā liṅgarūpeṣvanyatamaṃ liṅgaṃ dharmamekaṃ dvayaṃ trayaṃ vānuvidadhānā ahetavo hetuvadābhāsānta iti hetvābhāsā uktāḥ /
nigrahasthānebhya iti bhāṣyamavatārayitumāha--te ca nigrahasthānamiti /
avatārayati--nigrahasthāneti /
avatārya dūṣayitumekadeśimatena vyācaṣṭe--yasmāt kilaita iti /
kilaśabdo 'yamarucau /
tadetadekadeśivyākhyānaṃ dūṣayati--na, ubhayathāpyasaṃbandhāt /
kiṃ ye ye nigrahasthānebhyaḥ pṛthagupadiśyante, te sarve vāde codyante? atha ye ye vāde codyante te sarve pṛthugupadiśyante iti? ubhayathāpyanaikāntikatvāt nāvinābhāvalakṣaṇaḥ saṃbandha ityarthaḥ /
tadetad vibhajate--na vāde codanīyatvamiti /
kasmād ubhayathāpyavinābhāvābhāva ityata āha--yadi tāvaditi /
tasmāt nāyamavinābhūto heturvāde codanīyatvaṃ vā pṛthagupadeśo vā bhāṣyakāreṇokta ityupasaṃharati--tasmāditi /
vāde codanīyatvādityupalakṣaṇam, pṛthagupadeśāditi ca draṣṭavyam /
tadevamekadeśimataṃ dūṣayitvā svamatena bhāṣyaṃ vyācaṣṭe--etadeva tu nyāyyāmiti /
nigrahasthānebhyo hetvābhāsānāṃ pṛthagupadeśe prayojanaṃ yad bhāṣyākṣarebhyaḥ sākṣāt pratīyate /
sāmānyopadeśena viśeṣa upadiṣṭe viśeṣopadeśaḥ prayojanādhikyaṃ sūcayati /
yathā brāhmaṇān bhojaya kaṭha ceti kaṭhabhojane viśeṣo gamyate, tadvadihāpi nigrahasthānopadeśenaiva hetvābhāseṣu labdheṣu teṣāṃ viśeṣeṇābhidhānaṃ prayojanādhikyaṃ sūcayati /
etāvāneva sūtrakṛto vyāpāro yat sūtraṇaṃ nāma /
tatra nigrahasthānaviśeṣāṇāṃ hetvābhāsānāṃ svarūpaṃ vādasya ca tattvanirṇayāvasānatvamālocya vāde codanīyā bhaviṣyanti nigrahasthānatvena hetvābhāsā nāpratibhādaya iti prayojanaṃ varṇayāñcakāra bhāṣyakāraḥ /
syādetat /
bhavantu vāde codanīyā hetvābhāsāḥ, mā ca bhuvannapratibhādayaḥ /
kimevamapītyāha--vidyāprasthānapramedajñāpanārthatvāt /
vādajalpavitaṇḍā vidyāḥ paramparayā niḥśreyasopayogāt /
tāsāṃ prasthānaṃ vyāpāraḥ, tasya bhedaḥ, tajjñāpanārthatvāt /
ata eva jalpavitaṇḍayostu ityāha /
codayati--atha kasmāditi /
yadi vāde hetvābhāsāḥ prayujyeran tato nigrahasthānatvena codyeran, na tu teṣāmasti prayogo 'pramāṇatvāt pramāṇatarkasādhanopālambhatvācca vādasya /
tasmāt nigrahasthānamātratvaṃ hetvābhāsānām /
tathā ca na pṛthagupadeśaḥ, nigrahasthānopadeśenaiva labdhatvādityarthaḥ /
pariharati--pramāṇasāmānyāditi /
na khaluhetvābhāsan tabduddhyā prayu/jāte vādiprativādinau, api tu hetubuddhyā /
tathā cāsti teṣāṃ vāde prayoga iti vāde nigrahasthānatvena hevābhāsāścādyantām,
nāpratibhādīnītyarthavān pṛthagupadeśaḥ /
tadetad vikalpyākṣipati--vāde kāniciditi /
samādhatte--na, lakṣaṇaparatantratvādarthatathābhāvasyeti brūmaḥ /
lakṣyata iti lakṣaṇam, samānāsamānajātīyavyāvṛttaṃ rūpaṃ vādasya ca nigrahasthānānāṃ ca /
tadadhīno hi teṣāṃ tathābhāvo vyavasthā /
kānicideva nigrahasthānāni vāde na tu sarvāṇīti sāmānyato 'bhidhāya tadeva lakṣaṇaparatantratvamabhimate viśeṣe yojayati--vādasyeti /
uktamākṣipati--pramāṇapratirūpakatvāditi /
niścitau hi vādaṃ kurūtaḥ /
niścayaśca pramāṇaphalamiti kuto 'pramāṇasyāvakāśa ityarthaḥ /
uttaram--bhrānteriti /
na niścayaḥ sarvaḥ pramāṇamūlo 'pramāṇamūlasyāpi tasya darśanāt, anyathā viparyāsādapravṛttiprasaṅgāt /
vādinoścābhrāntatve vastuno viruddhadharmadvayasamāliṅgitatvamekadā syāditi bhāvaḥ /
pṛcchati--kaḥ punaḥ śiṣyeti /
upāsyopāsakayoḥ parasparaṃ na dhvaṃsanaṃ saṃbhavatīti bhāvaḥ /
uttaram--vivakṣitārthāpratipādakatvam eva na khalīkāra iti /
hetvābhāsānāṃ ca pṛthakkaraṇaṃ na vāde tanmātrāvadhāraṇārtham, api tu yasminnanuddhāvite 'pi nigrahasthāne tattvapratipattivyāghāto bhavati, tasya sarvasya saṃgrahārtham /
evaṃ ca nyūnādhikāpasiddhāntā api saṃgṛjītā bhavanti /
tatra pṛcchati--nyūnādhiketi /
uttaram--pramāṇeti /
jalpavitaṇḍayostviti bhāṣyamanubhāṣyopapādayati--jalpavitaṇḍayostviti /
sāhaṅkāro vijigīṣurapratibhādibhirapi nigrahasthānaistiraskṛto galitāhaṅkārastattvabubhutsutāṃ nītaḥ paścād vādena vyutpādyata ityarthaḥ //
chalajātinigrahasthānānāṃ pṛthagupadeśaprayojanaparaṃ bhāṣyamanubhāṣate--chaleti /
upalakṣaṇārthamiti bhāṣyāvayavaṃ vyācaṣṭe /
parijñānārthameva kevalam, pirajñānasya phalamuktam--svavākye parivarjanam aprayogaḥ, paravākye codbhāvanamiti /
codayati--chalajātinigrahasthānānīti /
atra hi jāteḥ svavākye parivarjanamuktvā punaḥ svayaṃ prayogo na yuktaḥ /
kasmāt? vyāghātāt /
etad vibhajate--svākya iti /
pariharati--na vyāghātaḥ /
kutaḥ? praśnāpākaraṇārthatvāt /
tad vibhajate--svayaṃ ca sukaraḥ prayoga iti anena bhāṣyeṇa kimuktaṃ bhavati? pareṇa prativādinā jātau prayuktāyāṃ vādī prāśnikān sabhyān bravīti jātiranena prativādinā prayukteti /
te prāśnikā enaṃ paryanuyu/jīran he vādin kathaṃ kena prakāreṇa jātiḥ catuviṃśatyāṃ jātiṣu katamā jātiriti? so 'yaṃ prāśnikānāṃ praśnaḥ /
tadapākaraṇārthaṃ svayaṃ sukaraḥ prayoga ityarthaḥ /
prakṛtamupasaṃharati--tasmādeta iti //
sūtrakāreṇa śāstrasyātyantikaduḥkhoparamarūpaniḥśreyasādhigamaḥ prayojanamuktam /
bhāṣyakārastu nāstyeva tat prekṣāvatāṃ prayojanam, catrānvīkṣikī na nimittaṃ bhavatītyāha--seyamānvīkṣikīti /
tadetad bhāṣyaṃ vyācaṣṭe--seyamānvīkṣikī nyāyavidyati /
yadyapītarā vidyāḥ pramāṇikamevārthamabhiniviśante tathāpyetadvidyāpratipādyameva pramāṇādyupajīvya sve sve vyutpādye tattve pravartantra, na tu pramāṇādyapi vyutpādayanti /
yathā pratyakṣādyupajīvya pravartamānamanumānaṃ na pratyakṣādiviṣayamapi tadānīmeva gocarayati /
tadanena vidyopakaraṇagrahaṇena vyāpāra ānvīkṣikyā darśitaḥ /
saṃprati vidyānāṃ yāni karmāṇi pratipādyāni sāmāgrihotrakṛṣyādīni tatrāpyānvīkṣikyupāya ityāha--upāyaḥ sarvakarmaṇāṃ vidyāvyutpādyānām, na tu hālikamṛgayvādikarmaṇāmapi /
na hi vidyāpadebhyo yāvanmātrāgatiḥ, tāvanmātreṇa prekṣavatāṃ paritoṣaḥ /
mā bhūt
ādityo vai yūpaḥ
ityādibhya ādityādīnā yūpāditā /
tasmāt saṃśayaparīkṣāpramāṇaviniveśa dvāreṇa tadarthatattvamavadhāryā tatra trayī viniveśanīyā /
evaṃ daṇḍanītivārtayoranugantavyam /
tasmādānvīkṣikīpariśodhitapramāṇapramāśitaṃ sāmādi itarā vidyāḥ kurvanti viṣayamiti śeṣaḥ /
api ca dravyaguṇakarmaṇāmabhimatānabhimatopāyatāprajñāpanena yathāyatha sarvā vidyāḥ prekṣāvataḥ pravartayanti nirvayanti vā /
tatra kimaviśeṣeṇa sādhyasādhanetikartavyatāsu pravartayantu, āhosvit sādhanetikartavyatāmātre? tatra yadi sādhyāṃśo 'pi pravartanāgocaraḥ, tadā śyenādisādhyāyā hiṃsāyā vihitatvena nānarthavatvam /
atha sādhyāṃśaṃ rāgataḥ prāptamanūdya sādhanetikartavyate eva vidharayete, tataḥ śyenādisādhyāyā hiṃsāyā avihitatvena na hiṃsyāt sarvā bhūtāni iti pratiṣadhādanarthatvam /
tadiha sādhyāṃśe 'pravartanamānvīkṣikīgamyam /
evamanuṣṭhānagatāḥ prayojakatvāprayojakatvādaya ānvīkṣikīgamyāḥ /
evaṃ vārtādiṣvapīti /
tadevamānvīkṣikīmāśrayante sarvavidyā ityāha--āśrayaḥ sarvadharmāṇām sarvāsāṃ vidyānāṃ puruṣapravartanā dharmāḥ, teṣāmāśrayaḥ /
vārtikakārastu dharmadvāreṇa vidyānāmevaśraya iti vyācaṣṭe--sarvavidyopakārakatvādāśrayaḥ, sarvāsāṃ vidyānāmiyamupakaroti /
vidyayā pravartanāyāṃ kartavyāyāmiyaṃ sahakāritayopakarotītyarthaḥ //
syādetat /
vyutpādyāścet pramāṇādayaḥ sarvavidyopayoginaḥ, tarhrātyantikī dukhaḥ- nivṛttirānvīkṣikyāḥ phalaṃ niḥśreyasapadādavagamyate /
vyutpādyasvabhāvālocanayā hi tad gamyate, sa ca vidyāntarasādhāraṇa iti vidyāntarādhigamyena niḥśreyasena saṅkaraprasaṅga ityata āha--tadidaṃ tattvajñānaṃ niḥśreyasādhigamaśca yathāvidyaṃ veditavyam /
vidyāntarāṇi tāvad yat tattvajñānaṃ kurvanti tatsvabhāvālocanayā hi tadvidyāsādhye eva niḥśreyasabhade upayujyante nānyatra /
iha tu pramāṇādi yadyapi sādhāraṇam, tathāpyasādhāraṇātmādirūpapramayasamabhivyāhṛtaṃ sadabhimata eva niḥśreyaseḥvatiṣṭhata iti /
viśuddhenārjanena homasādhanasya dravyasya prāptiḥ svāgatam /
ādigrahaṇena kramaparyantāṅgagrāmasākalyaṃ gṛhyate /
śvamārjārādibhiranupaghātaḥ anupahatatvam /
ādigrahaṇād viśuddhābhisandhiriti /
śeṣamatirohitam /
vādādīnāṃ nigrahasthānāntānāmupadeśaḥ parābhibhavopāyatayā madamānādihetutvena niḥśreyasaparipanthīti manvānaścodayati--madamānādīti /
pariharati--na, sūtrārthāparijñānāt /
nāyaṃ sūtrārthaḥ, sarveṣāṃ tattvajñānaṃ sākṣānniḥśreyasopayogīti, kiṃ tvātmāditattvajñānam /
taditarat tu pāramparyeṇa /
tatra jalpādīnā parāhaṅkārapraśamanamavāntaravyāpāra iti na niḥśreyasaparipanthitā, kiṃ tvānukūlyamityarthaḥ /
madamānādinimittatvaṃ ca heturasiddha ityāha--yaccedamiti /
upasaṃhārati-- tasmānna nimittaṃ vādādiparijñānaṃ rāgādīnāmiti /
iti /
sūtrasamāptau
NyS_1,1.2: duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarābhāvādapavargaḥ //
tadevaṃ prathamasūtreṇa śāstrasyābhidheyaprayojanasaṃbandhān darśayatā padārthāḥ pramāṇādaya uddhiṣṭāḥ /
teṣāṃ ca lakṣaṇamuktvā tatparīkṣā vartayiṣyate, aparīkṣya tattvajñānanirṇayāyogāt /
na cānirṇotaprayojanasaṃbandhānāṃ pramāṇādīnāṃ lakṣaṇaparīkṣayoravasaraḥ /
na ca prayojanasaṃbandhanirṇayaḥ parīkṣāṃ vineti tatparīkṣārthaṃ dvitīyaṃ sūtram /
tatra prayojanābhidhānasya dvaividhyāt saṃśayaḥ /
dvividhaṃ hi prayojanābhidhānaṃ granthakṛtāṃ dṛṣṭaṃ samīcīnamasamīcīnaṃ ca, yathā vātikādiprayojanābhidhānam āyurvedādiprayojanābhidhānaṃ ca /
tasmādabhidhānasāmānyād ubhayathādarśanācca saṃśayaḥ /
tatrotsūtreṇa prayojanābhisaṃbandhapratipādanaparaṃ pūrvapakṣabhāṣyam--tat khalu vai niḥśreyasamityādi /
tad vibhajate--na tattvaparijñānādapavargaḥ /
kutaḥ? ubhayathādoṣāt /
tadatyantavimokṣalakṣaṇo 'pavargo niḥśreyasam /
taccet tattvajñānānantaram, sampradāyocchedo vātaputrīyatā ca śāstrasya syātām /
tasmānna tattvajñānānantaraṃ niḥśreyasam /
tathā sati pramāṇāditattvajñānānniḥśreyasamiti /
mithyā /
na cānyanniḥśreyasam ityabhimānaḥ pūrvapakṣavādina iti //
atredaṃ siddhāntasūtramupatiṣṭhate--duḥkhajanmeti /
tasya tātparyamabhidhāyāvatārayati--na prayojanānabhisaṃbandhaḥ /
kutaḥ? niḥśreyasasya parāparabhedāt /
catastro hi pratipattayaḥ prameye ātmādau /
prathamā tāvadāgamāt yāmācakṣate śravaṇamiti /
dvitīyā tu śrutasya parīkṣya nyāyana vyavasthāpanam, yāmāhurmananamiti /
sā cānvīkṣikyāmāyatate /
ānvīkṣikī ca saṃśayāditattvajñāpanaṃ pramāṇatattvajñāpanāyopādatte /
pramāṇatattvajñāpanaṃ ca heyopādeyabhedavyavasthitaprameyatattvaparijñāpanāya /
tatrāpyādyantavarjitadaśavargajñāpanamādyantayoḥ evātmāpavargayorūpādeyayostattvajñānasyopakaroti /
na cāyamānvīkṣikīvidyāvaghṛtaprameyatattvo 'pi parituṣyati, pūrvavadevātmādigataviparyayavāsanānuvṛtteḥ /
no khalu diṅmūḍhaḥ sahasreṇāpyanumāṇairviparyayasaṃskāramapanayati /
tattvāsākṣātkārastu viparyayasaṃskārā nivartayati /
tajjanitā ca vāsanā viparyayavāsanāmiti lokasiddham /
tasmādātmādisākṣātkāravatīṃ caturthau pratītimaśeṣatadgocaravāsanāviparyāsaśamanīmarthayamānenādaranairantararyābhyāṃ dhyānacintādiśabdavācyā tṛtīyā pratītiḥ sākṣātkāraphalā dīrghakālamupāsanīyā /
atha pariniṣpannadhyānopāyaḥ sākṣātkāravatīṃ pratipadya caturthau pratītiṃ nirmuktasakalakleśajālaḥ apravartamāno dharmādharmasādhaneṣu nirūddhānāgatadharmādharmaprabandhotpādo bhūtendriyavijayī prajñājyotirjovanneva mukta ityucyate /
na caivamavastho vītarāgo 'pi sahasaiva dehādibhiḥ viyujyate, prāgupāttasya dharmādhamapracayasyābhuktasya bhujyamānasya cāprakṣīṇatvāt /
na ca prāyaśvittenevātmajñānenādattaphalānyeva karmāṇi kṣīyanta iti yuktam,
nābhuktaṃ kṣīyate karma /
# # iti smṛteḥ /
atyantasukhaduḥkhasaṃvijñānavirodhasya karmaṇāmavadhāraṇāt /
autsargikasya kvacit prayaśvittādau viśeṣavacanenāpavādāt /
kṣīyante cāsya karmāṇi /
# muṇḍaka 2/2/8 # iti śruteḥ /
yogarddhivaśād yugapadutpāditānekavidhadehopabhogenāpyupapatteḥ //
tāvadevāsya ciraṃ yāvanna vimākṣye 'tha supatsye /
# chāndogya 3/14/2 # iti cābhuktopabhajyamānaphalakarmaprakṣayāvaghitvadarśanam /
yogārddhivaśāccāniyatavipākakālānyapi dīrghakālaphalānyapi karmāṇi piṇḍīkṛtya bhūtendriyadavijayitayā yugapadeva bhuṅkte /
acintyo hi samādhiprabhāva ityuktam /
na cācintyatvād vinaivopabhogena karmāśayān prakṣayiṣyatīti yuktam, dṛṣṭānusāreṇa kathañcidupapattau atyantādṛṣṭakalpanāyā ayogāt /
tasmādutpannatattvasākṣātkārasya doṣābhāvāt pravṛttyuparame yo 'nāgatāpūrvānutpādastadaparaṃ niḥśreyasam /
tacca tattvasākṣātkārānantaraṃ bhavati /
tādṛśaśca munistattvajñānavān śāstrasya praṇeteti na vātaputrīyaṃ śāstramiti /
paraṃ tu riḥśreyasaṃ yogarddhiprabhavasampadā yugapadupabhogenopāttakarmāśayasya kṣayāt sarvaduḥkhoparama ityupapannaṃ niḥśreyasadvaividhyamiti bhāvaḥ //
tadetad darśayati--yattāvaditi /
tattvasākṣātkāraḥ tattvajñānam /
saṃharṣaḥ sukham /
āyāso duḥkham /
tatrānāgatābhyāṃ tāvat pravṛttyabhāvādanutpādādevamucyate /
vidyamānakāraṇe api sukhaduḥkhe 'śakto 'dviṣaśca bhu/jano na sukhaduḥkhatayā manute /
na hyasti saṃbhavo na tatra tṛpyati tacca tasya sukham, na ca tad dveṣṭi tacca tasya duḥkhamiti /
syādetat bhavatvetadaparaṃ niḥśreyasam /
prakṛte tu kimāyātamityata āha--ayaṃ śāstrārthaḥ /
arthaśabdo nimitte /
aparaṃ niḥśreyasaṃ śāstrasya nimittam /
atha aparaniḥśreyasotpādasamaya eva paraniḥśreyasotpādo 'pi kasmānna bhavatītyāha--paraṃ tu niḥśreyasaṃ tattvajñānāt krameṇa bhavati /
no khalūtpannatattvasākṣātkāraḥ samucchinnavāsanāviparyāsajñānastatkāryadoṣatatkāryapravṛttīnaṃ nivṛttyai prayatate, kāraṇanivṛttyaivāyatnalabhyatvāt kāryanivṛtteḥ /
na hi kaphodbhāvajvarapraśamanāya kaphanivṛttau satyāṃ yatnāntaramātiṣṭhate, tata eva tatsiddheḥ /
paraṃ tu niḥśreyasaṃ na tāvad bhavati, yāvadupabhogādupāttakarmāśayapracayo na kṣīyate /
tasmāt tattvasākṣātkārādhānaprayatnātparastadupabhogaprayatna āstheyaḥ /
tathā ca na tulyakāla utpādaḥ parāparayorniḥśreyasayoḥ /
tadidamuktam--krameṇeti //
tadevamarthagati pariśodhya sūtramavatārayati--krimeti /
yadyapyaparasminnapi niḥśreyase mithyājñānadoṣapravṛttīnāmapi samucchedakramo 'sti, tathāpi janmaduḥkhocchedakramo nāsti, pūrvopāttasya karmāśayapracayasya tādavasthyāt /
tasmāt janmaduḥkhocchedakramasamabhivyāhṛto mithyājñānādyucchedakramaḥ parasyaiva niḥśreyasasya śāstraprayojanasya /
tatpratipādanamarthaḥ prayojanaṃ yasya tat tathoktam /
idaṃ cāvāntaraprayojanam /
pradhānaprayojanamagre vakṣyati //
atra kecit yogavibhāgamicchanti /
kāraṇocchedāt kāryocchedo 'bhimataḥ /
na cāsau duḥkhādīnāṃ mithyājñānāntānāmapradarśite kāryakāraṇabhāve sidhyati /
tasmād duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmityako yogaḥ /
atra kila samāsādeteṣāmitaretarayogaḥ avagamyate /
sa ca yogyatayā kāryakāraṇabhāvaḥ /
kāryeṇa kāraṇaṃ yuktam, kāraṇena ca kāryamiti /
ataḥ siddhe kāryakāraṇabhāve uttarottarāpāye tadanantarābhāvādapavarga ityanena yogena kāraṇocchedakrameṇa kāryocchedakramapratipādanenāpavargaḥ pratipādyate /
atra cottaratvaṃ pāṭhāpekṣayā kāraṇasya /
tadanantaratvaṃ ca kāryasyāvyavahitādipāṭhāpekṣayā /
mithyājñāne kāraṇe tatkāryāḥ doṣāḥ /
eve śeṣeṣvapi yojyam /
tamimaṃ sūtravibhāgamamṛṣyamāṇo vārttikakṛd āha--idaṃ sūtram /
ekavacanena bhedaṃ vyāvartayati /
na hi samucchedakramapratipādanenāpavargaparatayaikavākyatve saṃbhavati vākyabhedo nyāyyaḥ /
evanivṛttyā anyanivṛttyaiva kāryakāraṇabhāva ākṣipta iti nāsau sūtre darśanīyaḥ /
na hyarthākṣiptaṃ sūtrakārā darśayanti /
tadidaṃ sūtragrahaṇaprayojanam /
tathā hi---
svalpākṣaramasandigdhaṃ sāravad viśvatomukham /
astobhamanavadyaṃ ca sūtraṃ sūtravido viduḥ //
# viṣṇudharmottare 3.5.1 # iti /
astobhamanadhikam, arthalabhyapradarśane tvadhikaṃ bhavediti /
tat sūcanāt sūtraṃ syāt /
tathā hyahuḥ,
laghūni sūcitārthāni svalpākṣarapadāni ca /
sarvataḥ sārabhūtāni sūtrāṇyāhurmanīṣiṇaḥ //
# # iti /
itaretarayogenāpi kāryakāraṇabhāvaḥ sūcanīya eva /
sa varamekanivṛttyānyanivṛttyaiva sūcyatāmekavākyatānurodhāyeti /
paramatātparyamasyāha--etatsaṃbandhenaiva /
śāstrasya niḥśreyasādhigamalakṣaṇena prayojanena yaḥ saṃbandhaḥ pūrvamākṣiptaḥ, tatsamādhānenārthena arthavadetat sūtram /
saṃbandhapadena viṣayavācinā viṣacisamādhānaṃ lakṣayati /
tadevaṃ sūtratātparyaṃ vyākhyāyāvayavavyākhyānamavatārayati--padārthasviti /
yadyapi sāmabhedādau halaśakaṭadau ca mithyājñānamanekaprakāraṃ saṃbhavati, tathāpi na tat saṃsāraheturapi tvātmādidvādaśavidhaprameyaviśeṣaviṣayamiti sūtrasthaṃ mithyājñānaṃ viśeṣṭumāha--tatreti /
tadetena ātmādyapavargaparyanta ityādi bhāṣyamavatāritam /
tadetadākṣipati--ko vṛttyartha
iti /
na khalu yathā kuṇḍe vadaraṃ paṭe vā śauklyam, evaṃ prameye mithyājñānaṃ pravartate, tasya jñātṛsamavetatvādityarthaḥ /
uttaram--viṣayārthaḥ /
yāvaduktaṃ bhavati pramayaviṣayaṃ mithyājñānamiti, tāvaduktaṃ bhavati prameye vartata iti /
viṣayatvaṃ cāgre nivedayiṣyate /
anekaprakāram ityuktam /
tadāha--tatrāyaṃ bhedaḥ tatrātmani tāvat pradhāne prameye nāstīti /
kathaṃ punaretanmithyājñānamityata āha--ātmā tāvaditi /
atra śaṅgate--tasyānupapattiḥ /
kutaḥ? sadasatoḥ sārūpyābhāvāditi cet? sarvatra hi rajatodakādivibhrameṣu śuktirajatayorvā marūmarīcisalilayorvā sārūpyameva nimittaṃ pratīmaḥ na hi jātu rūpaṃ rasādiṣu hastinaṃ vā maśakādiṣu āropayanti /
asadṛśe 'pi śvete pītabhramaḥ, madhure ca tiktabhramaḥ, pītaḥ śaṅkhastikto guḍa iti ca dṛśyata iti cet--na, tatrāpi sārūpyasaṃbhavāt /
tathā hi bahinirgacchadatyacchanayanaraśmisaṃpṛktapittagataṃ pītimānamāśrayarahitam, śaṅkhaṃ ca doṣācchāditasitimānamanubhavan pītagaṇasya ca tadasaṃbandhamananubhavaṃstadasaṃbandhāgraheṇa pītacīravilvādisāmānādhikaraṇyena sārūpyāt śaṅkha pīta iti viparyasyati /
evaṃ tvagindriyopanītaṃ guḍadravyamananubhūyamānamādhuryamanubhavan rasanāgravartinaśca pittasyāsvabhāvajātatiktasya tiktatvamanubhavan tadāśrayaṃ ca pittamananubhavannasaṃbandhāgrahasārūpyāt tiktanimbasāmānādhikaraṇyena tikto guḍa iti vapiryasyati /
atiśīghratayā caiṣa kramo na lakṣyate /
na ca brūmo yatra sārūpyaṃ tatra bhrama iti, yenātiprasaktiścodyeta, api tu yatra bhramastatrāvaśyaṃ kathañcit sārūpyamiti /
evaṃ dvicandradiṅmohālātacakrādiṣvapi kiñcit kathañcit sārūpyamūhanīyam /
na ca sa dasatoratyantavilakṣaṇayoḥ sārūpyamasti /
tat kathamātmani nāstitāropa ityākṣepaḥ //
samādhatte--na, pramāṇagamyatopapatte /
ākṣepaṃ vibhajate--na hi sadasatī iti /
samādhānaṃ vibhajata--tacca naivamiti /
yadi sadasatoḥ samānatvaṃ nāsti, tarhi bhedaḥ /
tathā ca kasya kutrāropa ityata āha--kriyāguṇeti /
so 'yamasaddharmān kriyāguṇarahitatvādīn satyātmani samāropya asattayā viparyasyati--nāstyātmeti, natvātmānaṃ sarvato 'bhyarhitatamaṃ paśyan tatrāsau snihyati, snehācca tadupakārāya ghaṭate /
evaṃ tatparipanthinaṃ dveṣṭi /
dveṣācca tadapakārāya dyaṭate /
tataśca karmāśayam ācinoti /
tato janma /
tataśca duḥkhamiti /
evamātmanastādṛśasya mā bhūt tattvājñānam /
astu nāstitāsamāropa eva tāvad yato na pravartate /
yathāhuḥ,
sukhī bhaveyaṃ duḥkhī vā mā bhūvamiti tṛṣyataḥ /
yaivāhamitidhīḥ saiva sahajaṃ sattvadarśanam //
# pra.vā. 1.202.3 # atrocyate /
yadyapi rāgādinivṛttiheturnairātmyadarśanam, tathāpi nāsti karma, nāsti karmaphalamiti dṛṣṭeḥ paramaṃ nidānam /
evaṃ pretyabhāvābhāvajñānasya ca /
tathā ca duḥkhahetorheyavargasyābhāvānna taddhānāyānena ghaṭitavyam /
na cāvaṅghaṭamāno heyaṃ hātumarhati /
so 'yaṃ vṛścikabhiyā palāyamānaḥ āśīviṣamukhenipatitaḥ /
secamāstikatvāyātmāstitopāsanīyā /
abhyarhitatā cātmano 'tyantaduḥkhanivṛttāvupapadyate /
ayameva cāsyopakāro yadātyantikaduḥkhaśamanam, sūkhādhāne tvasya tadanuṣaṅgiduḥkhādhānādapakāraprasaṅgāt /
na hi jātu kaściccetanaḥ sukhamāpsyāmīti madhuviṣasampṛktamannamupabhuṅkte /
tasmānnairātmyadṛṣṭiḥ prayatnenocchettavyā prekṣāvateti siddham //
aparamapi saṃsārahetu mithyādarśanamāha--evamanātmanīti /
pṛcchati--ki punariti /
uttaram--ahaṅkāreti /
viśeṣamāha--icchādīti /
punaḥ pṛcchati--kathaṃ punariti /
uttaram--śarīreti /
upasaṃharati--evamiti /
sāmānyadharmo 'haṅkārāspadatvam /
viśeṣadharma icchādyādhāratā /
tāṃ khalvayaṃ śarīrādiṣvāropya eta evāhamiti śarīrādiṣvātmabhāvamāropayati //
evaṃ siddhaṃ kṛtvā viparyayaṃ sarvamuktam /
saṃprati sandihāno viparyayasvarūpaṃ pṛcchati--kaḥ punarayaṃ viparyayaḥ? parīkṣakāṇāṃ vipratipatteḥ saṃśayaḥ /
kecit svākārabāhyatvaviṣayaṃ jñānaṃ viparyaya ityācakṣate /
anye 'sādviṣayaṃ jñānam /
anye tvanirvacanīyameva jñānam /
apare tvagrahaṇamevava /
anyathākhyāti tu vṛddhāḥ /
uttaram--atasmistaditi pratyayaḥ //
idamatrākūtam--na tāvat svākāraṃ rajatādi bāhyatayā ālambante vibhramāḥ /
tathā hi jñānākāratvaṃ rajatāderanubhavād vyavasthāpyet, anumānād vā? anubhavo 'pi rajatapratyayo vā svād, bādhakapatyayo vā? na tāvad rajatapratyayaḥ /
sa hīdamanahaṅkārākārāspadaṃ rajatamādarśayati, na cāntaram /
ahamiti hi tadā syāt, pratipattuḥ pratyayādavyatirekāt /
bhrāntaṃ hi jñānaṃ svākārameva bāhyatā ālambate /
tathā cānahaṅkārāspadamasya viṣayo jñānākāro 'pi, jñānākāratā punarasya bādhakajñānapravedanīyeti cet? hanta cakṣuṣī nimīlya vaitālikapakṣapātaṃ parityajyālocayatvāyuṣmān ki purovartidravyākāratāmātraṃ pratiṣedhati rajatasya, āhosvit jñānākāratāmapyasyādarśayati bādhakapratyayaḥ? tatra jñānākāratopadarśanavyāpāraṃ bādhakapratyayasya brūvāṇaḥ ślāghanīyaprajño devānāṃpriyaḥ /
purovartitvaniṣedhādarthāt jñānākāratāsiddhiriti cet? tanniṣedho vaṇigvīthyādāvupalabdhasya rajatasya vyāvasthāpane hetuḥ /
āntaratvaṃ tvasyānupalabdhacaraṃ kutastyam? na cānumānamatra prabhavatīti caturthenivedayiṣyate //
santu tarhi bādhakapratyayānurodhād asatprakāśanaśīlā eva mithyāpratyayāḥ /
tathā hi bādhakaṃ vijñānaṃ nedaṃ rajatamiti rajatajñānagocarasyāsattvaṃ gṛhṇāti /
na cāsato viṣayabhāvo nopapadyate /
na hi viṣayatvaṃ nāma kāraṇatvaṃ yenāsati na syāt, kiṃ tu svakāraṇadhīnaḥ sāmarthyātiśayaḥ /
sa tādṛśo jñānasya, yena santamivāsantamapi gocarayati/na ca viṣayasāmarthyamatropayujyate, jñānasya sāmarthyādeva tadbhāvasiddheḥ /
ata evāsatprakāśanasāmarthyameva mithyājñānānāmavidyātvamanirvacanīyaṃ kecidāsthiṣata /
atredamālocanīyam--kimetat mithyājñānamasat sadātmanā gṛhṇātītyasadviṣayamupeyate? āhosvit sadeva sadantarātmanā gahṇāti sataśca sadantarātmatvena asattvādasadviṣayamucyate? na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ, rajatātmanā cet asadālambeta na satī śuktikām, kathaṃ punarasau rajātartho śuktau pravartate na punā rajatābhāve /
kaskāccedamiti purovarti dravyamaṅgulyā nirdiśya tasya rajatatvaṃ niṣedhati nedaṃ rajatamiti, yadi tatra na prasañjitaṃ rajatatvaṃ pūrvavijñānena? atha śuktireva rajatātmanā asatīti tadākāratayā tāmālambamānaṃ mithyājñānamasadālambanamucyate? tatrānujñayā vartāmahe /
na khalvanyathākhyātivādino 'pi sadantaraṃ sadantarātmanā sadabhyupagacchanti /
tathā satyanyathetyeva na syāt /
yathāhuranyathākhyātivādinaḥ,
tasmād yadanyathā santamanyathā pratipadyate /
tannirālambanaṃ jñānamabhāvālambana ca tat //
# ślo. vā. nirālambanavāde 117-8 # iti /
na ca rajatātmanā purovartino dravyasyānirvacanīyatā, mithyājñānasamaye sattvena bādhakasamaye cāsattvena nirvacanīyatvāt /
na caivaṃbhūtasyāsataḥ prathā nopapadyate, tasya sadasadbhyāmupākhyeyatvāt /
yaḥpunaḥ advaitavādinā prapajco vaināśikānāṃ vā sāmānyādirno bahiḥ ki tvalīkam /
tadviṣayaṃ ca jñānaṃ mithyājñānamityapi na saṃbhavati, tasya sarvopākhyārahitasya kenacit sārūpyābhāvāt, tatkāraṇakatvācca bhrānteḥ, kāraṇābhāve kāryābhāvasya sulabhatvāt /
tasmāt prapañcaśca sāmānyādi ca vastusatī nāmamīcīnavijñānagocarau /
tabdādhakaṃ copariṣṭādapākariṣyate /
tasmānnānivacanīyakhyātirapi //
syādetata /
anyadanyathā prakāśata iti saṃvidviruddham/na tāvat sadbhāvamātreṇālambanatvam /
tanmātrasya sarvapratyayasādhāraṇyena sarve 'rthāḥ savarpratyayaviṣayā iti savarsarvajñatāpattiḥ /
na ca kāraṇatvenālambanatvam, rūpādivijñānānāṃ rūpādivaccakṣurādyapi kāraṇamiti cakṣurādyālambanatvaprasaṅgāt /
atītānāgataviṣayatvaṃ ca vijñānasya na syāt, atītānāgatayorasattvenākāraṇatvāt /
tasmāt pratibhāsamānamālambanam /
tathā ca rajatapratibhāsaḥ śuktikālambanamiti durghaṭam /
api ca cakṣurādīnāṃ samīcīnajñānopajananasāmarthyamiti kathamebhyo mithyājñānaṃ bhavitumarhati? na hi śyāmākabījaṃ parikarmasahasreṇāpi kalamāṅkurāya kalpate /
doṣasahāyā locanādayo mithyāpratyayamādadhata iti cet--na doṣā hi kāraṇānāṃ sāmarthya nighnanti, na punaḥ kāryāntaropajananasāmarthyamādadhati, na khalu bhṛṣṭaṃ kuṭajabījaṃ nyagrodhadhānāyai kalpate, kiṃ tu na karoti kuṭajadhānām /
api ca svagocare vyabhicāre vijñānānāṃ sarvatrānāśvāsaprasaṅgaḥ /
tasmāt sarvameva vijñānaṃ samīcīnamāstheyam /
tathā hi rajatamidamiti dve jñāne smṛtyanubhavarūpe /
tatredamiti purovartidravyamātragrahaṇam, doṣavaśāt tadgatasya śuktikātvasāmānyaviśeṣasyāgrahaṇāt /
tāvanmātraṃ ca gṛhītaṃ sadṛśatayā saṃskārodbodhakrameṇa rajate smṛti janayati /
sā ca gṛhītagrahaṇasvabhāvāpi doṣavaśāt gṛhītatāṃśapramoṣeṇa grahaṇamātramavatiṣṭhate /
tathā ca rajatasmṛteḥ purovartimātragrahaṇasya va mithaḥ svarūpataśca viṣayataśca bhedāgrahaṇāt sannihitarajataviṣayavijñānasārūpyeṇedaṃ rajatamiti bhinne api grahaṇasmaraṇe abhedavyavahāraṃ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaṃ ca pravartayataḥ /
kvacit punargrahaṇe eva mitho 'gṛhītaprabhede, yathā pītaḥ śaṅkha iti /
atra hi viniryannayanaraśmivartinaḥ pittadravyasya kāyasyevātisvacchasya pītattvaṃ ca gṛhyate /
pittaṃ tu gṛhyate /
śaṅkho 'pi doṣavaśāt guṇarahitaḥ svarūpamātreṇa gṛhyate /
tadanayorguṇaguṇinorasaṃsargāgrahāt sārūpyāt pītacirabilvaphalapratyayāviśeṣeṇābhedavyavahāraḥ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaśca, bhedāgrahaprasañjitābhedavyavahārabādhānācca nedaṃ rajatamiti vivekapratyayasya bādhakattvamapyupapadyate /
tadupapattau ca bhrāntatvamapi lokaprasiddhaṃ siddhra bhavati /
tasmād yathārthāḥ sarve 'pi bhramāḥ pratyayatvāt paṭapratyayatvayavaditi prāptam //
evaṃ prāpte 'bhidhīyate--asti tāvad rajatārthino rajatamiti jñāne sati purovartidravyapravṛttiḥ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaśceti sarvajanīnam /
tat kiṃ grahaṇasmaraṇayostadgocarayośca bhedāgrahād bhavatu, āhosvidabhedagrahāt? na tāvaccetano 'jñānāt pravartate, api tu jñānāt /
purovartivastugrahaṇarajatajñānādagṛhītabhedaṃ svarūpato viṣayato vā rajatārthinaṃ purovartidravye pravartayatīti cet? hanta bhoḥ kimetāvatā purovartivastugocaraṃ jñānaṃ rajatagocaraṃ bhavati, āhosvit tanmātragocarameva? yadi rajatagocaraṃ purovartirajatatayāgṛhṇāt, kathaṃ nānyathākhyātiḥ? atha tanmātragocaram, ko bhedāgrahasyopayogaḥ? na hi vṛkṣamātradarśanaṃ niścayena śiṃśapārthinaṃ pravartayati, na hi tatra śiṃśapājñānamasti /
asti tviha rajatavijñānam, agṛhītabhedamidamiti jñāneneti cet? nanu rajatavijñānaṃ purovartini dravye na vartate, purovartijñānaṃ ca na rajata iti tatra purovartidravyamātrārtho purovartini pravarteta na rajatārtho /
evaṃ rajatārtho yatra kvacana pravarteta na niyamena purovartina dravye /
na hi tatra tena rajatatvamavagatamīti /
athedaṃ rajatamiti dve jñāne, bhedāgrahādidaṃ rajatamityekajñānasadṛśe, tena taducitaṃ vyavahāraṃ pravartayataḥ? yadyevaṃ tadrajatam, iyaṃ śuktiriti bhedāvabhāsivijñānavyavahāramapi kasmānna pravartayataḥ? yathaiva hi bhedāgrahādabhinnavijñānasādṛśyam, evamabhedāgrahād bhinnavijñānasādṛśyamapi /
so 'yamubhayato bhedābhedagrahasārūpyāt pravṛttinivṛttibhyāṃ yugapadākṛṣyamāṇaḥ pratipattā kaṣṭāṃ daśāmāveśitaḥ prajñāśālibhirativyākhyayā //
syādetat /
viparyayajñānotpāde 'pi śuktirajatayorbhedāgrahe 'sya vyāpāra āstheyaḥ, anyathā gṛhītabhedānāmapi viparyayotpādaprasaṅgāt /
tathā ca śakyaṃ tatrāpi vaktum--yathā bhedagrahād viparyayajñānotpāda evamabhedāgrahāt kasmānna samīcīnajñānotpāda iti /
tatra yastava parihāraḥ so 'smākaṃ vyavahāravyapadeśayorbhaviṣyatīti /
yathāhurakhyātivādinaḥ---
yeṣāmapi viparītakhyātisteṣāmapyajñānavāsananibandhano bhrama iti /
maivam, jñānahetūnām ajñātarūpakāryasaṃbandhānā cukṣurādīnāṃ darśanāt, cetanavyavahārāṇāṃ tvabuddhipūrvakāṇāmapratīteḥ buddhipūrvakatve tu vivekāgraha upayujyate, na vyavahāravyapadeśayoriti yuktamutpaśyāmaḥ /
yadyavivekagraho 'pi tatparipanthī vidyata iti kuto 'nyataranibandhano vyavahāraḥ? tasmāt samāropa eva bhedāgraha iti /
tat siddham etadvivādādhyāsitaṃ rajatādivajñānaṃ purovartivastuviṣayam, rajatārthinastatra niyamena pravartakatvāt /
yad yadarthina niyamena yatra pravarpayati tadvijñānaṃ tadviṣayam, yathobhayasiddhaṃ samīcīnarajatavijñānam /
tathā caitat, tasmāt yathā, yaccoktam--anavabhāsamāmā śuktiranālambanamiti, tatra kiṃ śuktikātvasya rajatamiti jñānaṃ pratyanālambanatvaṃ sādhyate, āhosvid dravyamātrasya sitabhāsvarasya purovartinaḥ? tatra pūrvasmin kalpe siddhasādhanam /
uttarasminnanavabhāsanamasiddham, idamiti purovartino dravyasyāṅgulyā nirdeśāt /
dṛṣṭaṃ ca duṣṭānāmapi kāraṇānāmautsargikakāryapratibandhena kāryāntarotpādakatvam /
tad yathā, vetrabījānāṃ dāvāgnidagdhānāṃ kadalīprakāṇḍajanakatvam, bhasmakaduṣṭasya caudaryasya tejaso bahutarānnapānapācakatvam /
nedaṃ rajatamiti ca pratyakṣabādhakapratyayādapahṛtaviṣayam, pratyayatvena vibhramāṇāṃ yathārthatvānumānaṃ nodetumarhati /
yathā ca pramāṇābhāsavyabhicāre 'pi pramāṇe āśvāsaḥ, tathā pramāṇato 'rthapratipattau ityatropapāditam /
diṅmātramatra darśitam /
prapañcastu tattvasamīkṣāyām asmābhiḥ kṛta ityuparamyate //
tadevamātmani mithyājñānaṃ vyākhyāya śarīrādiṣvekādaśasu mithyājñānaṃ bhāṣya eva darśitam /
tattu spaṣṭatvāt asmābhirna vyutpāditamityāśayavānāha--śeṣamiti /
tatra śarīrādiṣu manaḥparyanteṣu yathāyogaṃ mithyājñānaṃ duḥkhe sukham ityādinā apratihātavyam ityantena bhāṣyeṇoktam /
pravṛttyādiṣu śṛṅgagrāhikayoktaṃ pravṛttau ityādinā rocayet ityantena bhāṣyeṇa /
evaṃ mithyājñānasya svarūpaṃ darśayitvā mithyājñānadoṣapravṛttitajanmaduḥkhānāṃ kāryakāraṇabhāvo doṣādīnāṃ svarūpaṃ coktam etasmāt ityādinā tāpa ityantena bhāṣyeṇa /
saṃprati mithyājñānādyucchedādapavarga iti vakṣyati /
taccāyuktam, satyapi taducchede saṃsāratādavasthyāt /
na hyānyocchede 'nyasyocchedaḥ /
tathā ca nāpavarga iti vakṣyamāṇamarthamupapādayitumaktaṃ bhāṣyakṛtā, ta hame mithyājñānādaya ityādi /
tad vārttikakāro vyācaṣṭa--ta hame duḥkhādaya iti bhāṣyakāroktakramād viparītakramābhidhānaṃ vārttikakṛtaḥ evaṃ sūtrakāroktakramād viparītakramābhidhānaṃ bhāṣyakṛtaḥ /
tad duḥkhādīnāṃ mithyājñānapūrvakatvena mithyājñānasya duḥkhādipūrvakatvenānāditvaṃ darśayitum /
pṛcchati--kaḥ punariti /
yadyeta eva saṃsārastarhi sūtrakāraḥ prameyasūtre kasmād duḥkhādibhyaḥ pṛthak pretyabhāvaṃ saṃsārāparanāmānamupādatte? tasmādebhyo 'nya eva saṃsāra iti bhāvaḥ /
uttaram--duḥkhādīnāmiti /
naiṣāṃ svarūpamapi tu kāryakāraṇabhāva ityarthaḥ /
kramavyatikramatātparyamāha--sa cānādiriti /
atra hetumāha--pūrvāpareti /
duḥkhajanmapravṛttidoṣāḥ viṣayatvena tāvanmithyājñānasya kāraṇam /
evamasati janmani mithyājñānasyānutpattaraviṣayo 'pi janma mithyājñānasya kāraṇam /
evaṃ vinā pravṛttiṃ janmābhāvāt janmadvādeṇa pravṛtterapi mithyājñānakāraṇatvam /
pravṛttidvāreṇa ca doṣāṇām, tathā mithyājñānād deṣāḥ, doṣebhyaḥ pravṛttiḥ, pravṛtterjanma, janmano duḥkham /
yadyapi pravṛttireva sākṣāduḥkhahetuḥ, tathāpyanāyatanasya tasyānutpatterantarā janma karoti /
atha saiva duḥkhamiti? anāditvācca nānyonyāśrayaṃ cakrakaṃ vā bījāṅkurasantānayoriveti /
saṃpratibījāpāya iva tajjānyāṅkurapravāhanivṛttiḥ mithyājñānāpāye tajjanyadoṣapravṛttijanmaduḥkhamithyājñānādipravāhanivṛttiḥ, kāraṇanivṛttau kāryanivṛtteriti kathanaparaṃ bhāṣyam anubhāṣyākṣipati--yadā tu tattvajñānāditi /
apāyo 'pi tattvajñānānmithyājñānasya svarūpato vā, viṣayato, vā phalato vā syāt, na tāvat svarūpataḥ, tasyāśutaravināśinaḥ saṃskārād vā jñānāntarād vā apāyasya tattvajñānasādhāraṇyena tasyāpi bādhyatvaprasaṅgāt /
nāpi viṣayataḥ, na hi śuktikājñānaṃ rajatajñānasya rajataviṣayatāmapahartumutsahate jātaṃ hi tad rajataṃ viṣayīkṛtya /
yathāhuḥ
gṛhītvārthaṃ gatāścaurāḥ kastānācchettumarhati /
iti /
nāpi phalamapaharati, upadarśito hi tenārthaḥ, pravartitaśca tatra puyaṣaḥ /
tadidamuktam--kathamapāya iti /
uttaram--samānaviṣaya iti /
yasminneva hi purovartini dravye pūrveṇa rajatatvamāsañjitaṃ tatraivottaraṃ tadviruddhaṃ śuktikātvaṃ dharmamupanayati /
tathā ca pūrvasya vijñānasya mithyātvamādarśayattajjanitāṃ pravṛttiṃ vighaṭayat phalamasyāpaharatīti bhāvaḥ /
na tu samānaviṣayatāmātreṇa virodhaḥ, mā bhūdekasminnātmani nityatvavibhutvajñānayorvirodha ityata āha--yasmāditi /
tatvamithyātvakathanena mitho viruddhadharmaprasa/janaṃ sūcayati /
nityatvavibhutvajñānayostu samānaviṣayayorapyaviruddhadharmopasthāpakatayā tattvajñānatvādityarthaḥ /
kasmād virodha ityata āha--vastuna iti /
parasparābhāvadharmiṇorekatra samavāye nedaṃ svābhāvikaṃ nānātvaṃ kvacidapītyadvaitaprasaṅga iti bhāvaḥ /
upasaṃharati--tasmāditi //
atra deśayati--kathaṃ punariti /
prathamamutpannaṃ mithyājñānamanupajātavirodhi, tenāpahṛtaviṣayaṃ paśrvāttanaṃ tattvajñānamudetumeva notsahate, prāgeva tu mithyājñānaṃ bādhitumiti bhāvaḥ /
uttaram--mithyājñānasyeti /
tatra hi prathamamupajātenānupajātavirodhinā jñānenottaraṃ bādhyate, yatra pūrvāpekṣamuttaramupajāyate /
tat khalu pūrvavirodhe na jāyeta /
ajātaṃ sat kathaṃ pūrvaṃ bādheta, yathā pratyakṣādiviruddhamanumānam? iha tu dve api jñānedoṣopahatānupahatendriyārthasannikarṣajanmanī parasparānapekṣe /
tatra pūrvamanupajātavirodhitvāt ki bādhatām, anāgatasyāprāptatvena bādhitumaśakyatvāt, svakāraṇabalādāsādyamānajanmanaścotpattivirodhasya cāśakyātvāt? tadevamutpannamuttaramupajātavirodhitayā pūrvabādhātmakaṃ sannānupakṛdya pūrvamutpattumarhatīti bādhate /
tattu na pūrveṇa nāpyanyena kenaciditi bhāvatyarthasahāyam /
arthāsahāyaṃ ca mithyājñānam /
tadanena bādhyatvābādhyatve mithyājñānatattvajñānayorūpalakṣyete /
tadidamanyairapyuktam---
pūrvāt parabalīyastvaṃ tatra nāma pratīyatām /
anyonyanirapekṣāṇāṃ yatra janma dhiyāṃ bhavet //
iti /
tathā cānupajātavirodhitvamatra bādhyatve hetuḥ, upajātavirodhitvaṃ ca bādhakatva iti /
yadupalakṣaṇārthaṃ sasahāyatvābhidhānaṃ tajjijñāsuḥ pṛcchati--kasmāt? uttaram--tayātveneti /
anenābādhyatvaṃ tattvajñānasyoktamiti /
na kevalamabādhyatvam, dṛḍhamūlatvamapi tattvajñānasyetyāha--pramāṇāntarānugrahācca /
antaraśabdo viśeṣavacanaḥ /
ātmāditattvajñānaṃ hi phalaṃ pramāṇaviśeṣairāgamānumānapratyakṣairanugṛhyate /
tasmād dṛḍhamūlatvāt tadapi tattvajñānaṃ mithyājñānaṃ nivartayatītyarthaḥ /
etadeva vibhajate--āgameti /
etadeva sphorayati--yadā hīti /
āgamamayena hi jñānena prameyaṃ gṛhītvā śāstrīyeṇa ca nyāyavijñānenānumānāparanāmnā vyavasthāpya bhāvayato yadātmamanaḥsannikarṣād yogajadharmasahāyādutpadyate tattvaviṣayaḥ sākṣātkāraḥ pratyakṣaphalam, tatra trayāṇāmapi pramāṇānāṃ pratisandhānam astīti dṛḍhamūlatvāt tena mithyājñānaṃ bādhyate //
viṣayaṃ bhāvayatīti vyācaṣṭa--samāhita iti /
samāhitatvena cetaso dhāraṇāṃ darśayati--ananyamanā iti pratyāhāram, cetasaḥ tattvaviṣayabuddhidhārāvipacyamānatvaṃ dhyānasya, tattvajñānasya sphuṭābhatvārambhāvasthā /
dhyānajanitabhāvanā saṃskāro dhyānabhāvanā, tasyā viveko mithyajñānavāsanāyāḥ /
pūrvaṃ hi mithyājñānavāsanā tattvajñānavāsanāyā balavatyāsīt, athābhyāsavaśāt tulyabalābhavat, atheyameva balīyasī tattvajñānavāsanāsaṃbhinnā mithyājñānavāsanayā sahānuvartate /
saṃprati tu tattvajñānavāsanayā atyantabalīyasya samūlakāṣaṃ kaṣitatvāt mithyājñānavāsanāyā bhavati viviktā tattvajñānavāsanā tasyāmityarthaḥ //
nanvanena krameṇa nivartatāṃ mithyājñānam, nivṛttaṃ taṃ tattvasākṣātkārasamaye 'pi kasmāt punaḥ svavāsanāvaśānna jāyate? na khalu mithyājñānavāsanā anādikālapravṛttā ādimatā tattvajñānena tatsaṃskāreṇa vā śakyā nivartayitumityata āha--nivṛtte ceti /
tāvadeva puṃsāṃ buddhayo 'sthirā bhrāmyanti svocitaṃ ca saṃskārajātamātanvate, na yāvad bhūtamarthaṃ sākṣātkurvanti /
atha sākṣātkṛtya tatra sthirapadā bhavanti, kṣiṇvanti ca savāsanān mithyāpratyayān /
bhūtārthaṃpakṣapāto hi buddheḥ svabhāvaḥ /
yadāhurbāhyā api----
nirūpaplavabhūtārthasvabhāvasya viparyayaiḥ /
na bādho yatnavattve 'pi buddhestatpakṣapātataḥ //
# pra. vā. 212.3 # iti /
tasmāt mithyājñānasya na punarūtpāda iti //
uktamevārthaṃ smṛtidāḍhrayāya pṛcchati--kaḥ punariti /
uktaṃ smārayitumuttaram--saheti /
bhavatu mithyājñānasya nivṛttiḥ savāsanasya, tato 'pi kimityata āha--mithyājñāneti /
atra pṛcchati--ye tāvaditi /
uttaram--teṣāmapīti /
vairāgyasvarūpaṃ pṛcchati--ki punariti /
rāgābhāvo hi vairāgyam /
na ca tasmādeva rāgādīnāmabhāva iti bhāvaḥ /
uttaram--bhogānabhiṣvaṅgalakṣaṇamityuktam /
viṣayadoṣaparibhāvanāparipākāt khalu viṣayaparityāgecchā bhavati /
tayā virodhiguṇena viṣayatṛṣṇā ca tatparipanthini vidveṣaśca tadadhikaraṇāśrverṣyādayo nivartante /
asaktirviṣayaparityāgecchā, vaśitayā ca svayamupanateṣu viṣayeṣu mādhyasthyadarśanam /
doṣābhāve kiṃ bhavatītyata āha--doṣābhāva iti /
pṛcchati--kā punariyamiti /
yadi hi janmanaḥ pravṛttiḥ kāraṇaṃ syāt, tato janmanivṛttyai tannivṛttirarthyeta /
na punarasau kṣaṇikā sato āmuṣmikāya janmane kalpate /
ataḥ kimarthaṃ nivartyata iti bhāvaḥ /
viditābhiprāya uttaramāha--dharmādharmo /
kasmāt punarūpacāra ityata āha--janmasādhanatvāt /
etadvibhajate--nāsminniti /
upacāre prayojanaṃ darśayitvā nimittamāha--dharmādharmayostviti /
vartamānānāgatayoraviśeṣeṇa doṣāpāyāt nivṛttirūkteti bhrāntyā deśayati--yau tāvadanāgatāviti /
pariharati--na, anāgatayoriti /
anāgatābhiprāyametadityarthaḥ /
yadyevam, vartamānayoḥ kutaḥ prakṣaya
ityata āha--vartamānayoriti /
astu pravṛtterabhāvaḥ,tataḥ kimityata āha--pravṛttyabhāva iti /
uktaṃ vivekamihāpi yojayati--atrāpīti /
vartamānanivṛttihetu pṛcchati--atheti /
uttaram--saṃskāreti /
śrutiḥ,
tāvadevāsya ciraṃ yāvanna vimokṣye 'tha saṃpatsye /
# chāndogya 6.14.2 # iti /
kiṃ janmābhāve sidhyatītyata āha--janmābhāva iti /
atraiva vṛddhasaṃmatimāha--etacca tadāhuriti /
tadetacceti yojanā /
prāṇanasya kālabhedāvaccheda āyuḥ //
syādetat, mahāpralaye 'pi mithyājñānādinā duḥkhāntenāsti viyoga iti atrāpi muktiprasaṅga ityata āha--so 'yaṃ mithyājñānādineti /
sarvata iti tṛtīyārthe tasiḥ sarveṇeti /
na ca pralayāvasthāyāṃ sarveṇa viyogaḥ, karmāvidyāvāsanayoranavināśāt /
muktau tu tayorapi vināśaḥ /
karmavāsanā ca sarvakāryāṇāmutpādikā avasthāpikā ca /
tannivṛttau śarīrādivat tattvajñānasaṃskārasyāpi pralaya ityaśeṣaviśeṣaguṇavimukto mukta ityucyata iti saddhim //
stādetat /
tattvajñānāt mithyājñānāpāya ityuktam /
kiṃ punastattvajñānamityata uktaṃ bhāṣyakṛtā--tattvajñānu tviti /
tadanubhāṣya sarveṣāṃ jñānānāṃ bhāṣyoktānāmanugatamekaṃ svarūpatastviti /
codayati--kasmāditi /
no khlvayaṃ prekṣāvatāṃ samācāro yad duḥkhabhiyā sukhaparityāga iti, api tu sukhaṃ duḥkhād vivicya upādadate duḥkhaṃ ca varjayanti /
na hi mṛgāḥ santīti śālayo nopyante, bhikṣukāḥ santīti sthālyo nādhiśrīyanta iti /
uttaram--vivekahānasyeti /
yadyapi sukhaduḥkhe bhinne, tathāpyanityatvakṛtakatvavat parasparānuṣakte iti na khalu sukhasya kevalasyopādānaṃ duḥkhasya vā kevalasya parivarjanaṃ śakyamityarthaḥ /
kaḥ punarayamanuṣaṅgo yato vivekahānamaśakyamityata āha--anuṣaṅgo 'dhinābhāvaḥ /
tatsvarūpamāha--yatraikaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā, tatretarat duḥkhaṃ vā sukhaṃ vā /
tadanenānityatvakṛtakatvayoriva sukhaduḥkhayoravinābhāvo darśitaḥ /
na cāvinābhāvo vinā saṃbandhāditi tatsiddhaye saṃbandhavikalpānāha--samānanimittatā vā anuṣaṅgo 'vinābhāvaḥ, vāśabdaśca vakṣyamāṇasaṃbandhāntarāpekṣayā, na tu pūrvāpekṣayā /
atra ca śarīrādyapekṣayā samānanimittatā, na tu dharmādharmāpekṣayā, na tu pūrvāpekṣayā /
atra ca śarīrādyapekṣayā samānanimittatā, na tu dharmādharmāpekṣayā tayorasādhāraṇyāditi /
mantavyam /
tayoravinābhāvasiddhyarthaṃ saṃbandhāntaram āha--samānādhāratā vā /
aparaṃ saṃbandhāntaramāha--samānādhāratā vā /
aparaṃ saṃbandhāntaramāha--samānopalabhyatā vā /
manogocaratvamubhayoḥ /
tataśca siddho 'navinābhāvāparanāmā anuṣaṅga iti /
yatraikaṃ tatretaraditi vā yatra yasminnimitte satīti vā yatrādhāra iti vā yatropalabdhisādhane satīti vyākhyeyam /
itiḥ sūtrasamāptiṃ sūcayati
NyS_1,1.3: pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni //
tadevaṃ pramāṇādipadārthatattvajñānasya niḥśreyasasaṃbandha uktaḥ parīkṣitaśca /
tatraitat syāt /
svapadebhyaḥ pramāṇādayaḥ padārthāstattvato jñātā yathāyathaṃ mithyājñānādinivṛttikrameṇa apavarge upayokṣyante, kṛtamuparitanena prabandhena iti /
ata uktaṃ bhāṣyakṛtā--trivadhā cāsyeti /
na nāmadheyamātrāt pramāṇādīnāṃ tattvajñānaṃ bhavati, api tu lakṣaṇaparīkṣaṇābhyām ityasti prabandhasyottarasyopayoga iti bhāṣyārthaḥ /
tadetadbhāṣyamanubhāṣya pṛcchati---pravṛtteriti /
yadi puruṣakalpanā mātrāt traividhyam, athānantyameva kasmānna bhavati? sarvatra tasya sulabhatvāditi bhāvaḥ /
uttaram---arthasya tathābhāvāt /
arthasya prayojanasya sākṣāt, śāstrakāryasya tattvajñānalakṣaṇasya tathaiva trividhayaiva śāstrapravṛttyā bhāvāt /
tathā hi, lakṣaṇaṃ nāma vyatirekihetuvacanam /
taddhi samānāsamānajātīyebhyo vyavacchidya lakṣyaṃ vyavasthāpayati /
na cāsya dharmidarśanamantareṇa pakṣadharmatā sidhyatīti tadupadarśanāya nāmadheyamātreṇa dharmiṇāmuddeśaḥ /
yadyapi ca pratilakṣaṇamuddiṣṭā eva dharmiṇaḥ, tathāpi śāstrābhisaṃbandhaparādapi vākyāt samadhigamyanta ityuddeśo 'pyuktaḥ /
na cāparīkṣito heturvyatirekī catūrūpo bhavatīti parīkṣāpyavaśyaṃ kartavyā /
tasmāt tattvajñānasyārthasya tathābhāvāt traividhyamiti /
tadetad vibhajate--nāmī padārthā iti /
kiṃ tviti /
arthaḥ tattvajñānaṃ tathābhūtam, yenārthena hetunā śāstrasya pravṛttistredhā bhavati //
uddeśasvarūpapratipādanaparaṃ bhāṣyamanubhāṣyākṣipati--nāmadheyeneti /
pariharati--mātragrahaṇasāmarthyāditi /
yadyapi pramāṇaṇādiśabdā api kārakaśabdā eva, tathāpyuddeśasamaye tadarthānāṃ sadapi kārakatvamavivakṣitam, api tu prātipadikārthamātram /
ghrāṇādisūtre # 1.1.12 # tu lakṣaṇapare kārakatvaṃ vivakṣitam anyathā lakṣaṇatvāyogāditi adoṣaḥ /
atra ca yadyapi sūtrakāreṇa saṃśayapramāṇaprameyeṣu parīkṣā sākṣāt kṛtā na prayojanādiṣu, tathāpi tatkaraṇādeva prayojanādiparīkṣāpi sūcitā sūtrakāreṇa iti trividhetyuktam /
ata eva bhāṣyakāraḥ sarvatra parīkṣāmanvavartayaditi //
syādetat /
vibhāgaparametat sūtramiti vakṣyati /
na ca vibhāgo nyūnādhikasaṃkhyāvyavacchedārthamekaṃ kiñcidupasaṃgrāhakamantareṇa /
na ca pramāṇatvādanyadatropasaṃgrāhakam /
na cedamalakṣitamupasaṃgṛhṇāti /
na caitat sūtramasya lakṣaṇam, vibhāgaparatvāditi śaṅkānirākaraṇaparaṃ bhāṣyam--tatroddiṣṭasyeti /
tasyārthaḥ--yadyapi vibhāgaparametat sūtram, tathāpi pramāṇapadasamabhivyāhṛtaṃ sat sāmarthyāt pramāṇatvamapi lakṣayatīti /
tathā hi, pramīyate 'nenetyasya vākyasyārthe pramāṇapadaprayogaḥ /
pramā ca smṛteranyaḥ arthāvyabhicārī svatantraḥ paricchedaḥ tasmād vibhāgaparādapi sūtrāt pratīyamānaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇamapekṣitaṃ saṃgṛhītamiti pramāṇatvopagṛhītānāṃ pratyakṣādīnāṃ pramāṇānāṃ yukto vibhāgaḥ /
tathā ca vibhāgaparatvena sākṣāt sāmānyalakṣaṇānabhidhānād vibhaktasya lakṣaṇamucyata ityuktam tacceha /
viśeṣalakṣaṇam indriyārthasannikarṣetyādi # 1.1.4 # /
tadetad bhāṣyaṃ vyācaṣṭe--uddiṣṭasyeti /
lakṣaṇālakṣaṇamātravivakṣayā lakṣitasyālakṣitasya ityuktam /
tacca chale sāmānyataḥ, pramāṇeṣu prameyeṣu ca viśeṣata iti gamayitavyam //
atra bhāṣyam--athoddiṣṭasya vibhāgavacanamiti /
tasyārtha ucyate 'neneti vacanaṃ sūtraṃ vibhāgasya /
atheti trividhapravṛttivyutpādanānantaraṃ viviktānāṃ pratipādanaṃ vibhāgavacanam /
na ca vivekaḥ svarūpa upayujyata ityata āha--athoddiṣṭavibhāgadvāreṇeti /
nātra vibhāgamātraṃ vivakṣitam, api tu taddvāreṇa nyunādhikasaṃkhyāvyavacchedastattvajñānāṅgamityarthaḥ //
avyākhyāne hetumāha--sūtreti /
codayati--uddiṣṭasya vibhāgānarthakyam vyāghātāt /
trividhā cāsya śāstrasya pravṛttirityasyānarthakyam /
anarthamarthaviparyayaṃ kāyati kīrtayatītyanarthakaḥ /
tasya bhāvastattvam /
kasmāt? vyāghātāt /
vyāghātam eva sphorayati--trividhā cāsya śāstryasyeti /
pariharati--noddiṣṭeti /
parasparaṃ vibhaktā nāmadheyamātreṇoddiśyanta ityuddeśentarbhāvaḥ /
tenāyamartho bhavati, sāmānyenoddiṣṭasya vibhāgavacanaṃ viśeṣeṇoddeśa iti /
vibhāgaprayojanaṃ pṛcchati--kiṃ punariti /
uttaram--niyamaḥ /
tadvibhajate--yadīti /
punaścodayati--lakṣaṇata iti /
pramāṇalakṣaṇakaraṇapravṛtto yat catvāryeva lakṣayati tadavagamyate na nyūnānyadhikāni vā pramāṇanītyarthaḥ /
pariharati--lakṣaṇasyeti /
ākṣepaṃ vibhajte--syādeṣeti /
parihāraṃ vibhajate--na, lakṣaṇasyeti /
anyaparamapi vākyaṃ tadevārthalabhyaṃ svīkaroti /
na ca pratyakṣādīnāṃ samānāsamānajātīyasya vyavacchede pañcamyādyabhāva upayujyate /
lakṣaṇakaraṇapravṛttasya kvacidakaraṇaṃ na tadabhāve pramāṇam, sato 'pyanupayogenākaraṇāpatteḥ /
tadetadāha--anyāsaṃbhavasyeti /
vibhāgoddeśasya punarananyaparatvādanyābhāviniścayo bhavatīti /
upasaṃharati--tasmāditi //
akṣasyākṣasyeti bhāṣyamanubhāṣya tātparyamāha--ayaṃ ca sūtravivakṣāyāmiti /
akṣamakṣaṃ prati vartata iti vigṛhyāvyayībhāve kṛte sarvendriyāvarodho bhavati /
nanu yadir idṛśo vigrahaḥ, kasmāt punarbhāṣyakāreṇa akṣasyākṣasyeti vigṛhyata ityata āha--anyathā tu vastunirdeśa iti /
arthamātramanena pratipādyate, na punaḥ samāsa ityarthaḥ /
atha kasmāt samāsa eva tena vigraheṇa na pratipādyata ityata āha--samāse hi akṣasyeti ṣaṣṭhī na śrūyeteti /
yadi sūtragatasya pratyakṣapadasyāvyayībhāvaḥ samāsaḥ, anyatra punarasya kaḥ samāsa iti pṛcchati--kaḥ punariti /
uttaram--prādisamāsa iti /
tathā hi, prāptāpannālaṃpūrvagatisamāseṣu paravalliṅgatāpratiṣedhādabhidhayaliṅgopādānāt pratyakṣo 'rthaḥ pratyakṣābuddhiḥ pratyakṣaṃ jñānamityabhidheyaliṅgatā siddhā bhavati /
kvacit pāṭhaḥ samāse hi pratyakṣasyeti ṣaṣṭhī na śrūyeteti /
sūtravivakṣayāvyayībhāva ityuktam /
tatra śaṅkate, kasmāt punaḥ sūtravivakṣayetyucyate, yāvatā sarvatraiva kasmādavyayībhāvo na bhavatīti? tatredamupatiṣṭhate--samāse hi avyayībhāvasamāse hi, sarvatra pratyakṣasyeti ṣaṣṭhī na śrūyeteti /
vyutpattinimittamātraṃ cedaṃ pratyakṣaśabdasya, na tu pravṛttinimittam /
tasmāt nendriyagatairguṇasāmānyādibhirvyabhicāraḥ,
pravṛttihetustvarthasākṣātkārijñānajanakatvam /
tannimittaḥ khalvayaṃ pratyakṣaśabdastatra tatra laukikaparīkṣakaiḥ prayujyate /
yathā mayūraśabdo mayūratvasāmānyanibandhanaḥ kāsucideva patatrivyaktiṣu vartamānaḥ, mahyāṃ rautītyanvākhyāyate /
tadidaṃ pratyakṣamuddhiṣṭamapi sat pramāṇatadābhāsasaṃkīrṇamiti tadvivekāya lakṣaṇamupayujyate /
yadi tūddeśapadaṃ tadvivecayet, kṛtaṃ tarhi lakṣaṇapraṇayanena //
vigrahavākyagatā ca vṛttirbhāṣyakṛtā vyākhyātā /
vṛttistu sannikarṣo jñānaṃ vā /
vṛttiriti hi vyāpāraḥ /
sa tu vyāpāra ucyate, yaḥ kārakaiḥ phale janayitavye cāramabhāvī dharmabhedaḥ phalotpādānukūlo 'pekṣyate /
yathā paṭe janayitavye tantubhiścaramabhāvinaḥ saṃyogabhedāḥ, svarge vā janayitavye yāgenāpūrvamātmadharmaḥ, tathehāpi indriyādinā pramāṇena pramāyāṃ phale pravṛttena tadutpādanānukūlaḥ sannikarṣo jñānaṃ vā caramabhāvī dharmabhedo 'pekṣyata iti bhavati vyāpāraḥ /
sa eva vṛttirityākhyāyate /
vyavasthāṃ darśayati--yadā sannikarṣo vyāpāra indriyādeḥ pramāṇasya tadā jñānam ālocanaṃ vā savikalpakaṃ vā sākṣātkāravadvijñānaṃ pramitiḥ phalam, ubhayasyāpīndriyavyāpārāt sannikarṣāparabhidhānānutpatteḥ /
na cāntarālikena nirvikalpakenendriyavyāpāraviccheda iti pratyakṣavyākhyānāvasare nivedayiṣyate /
yadā jñānam ālocanaṃ vā vikalpo vā vyāpāra indriyādīnāṃ tadā hānopādānopekṣābuddhayaḥ phalam /
tatropādeyamidaṃ salilamiti buddhiranāgatopādānaviśiṣṭaṃ salilamālambamānā na sākṣātkāravatī, salilamātrasākṣātkārastu syāt /
na ca tanmātramasya phalam, api tūpādeyatā /
sā ca parokṣā, anāgatatvāt /
tasmādupādīyate anenetyupādānam upādānaṃ cāsau buddhiścetyupādānabuddhiḥ /
tatra toyālocanamatha toyavikaltaḥ, atha tajjātīyasya dṛṣṭacarapipāsopaśamanahetubhāvasya smṛtibījasaṃskārodbodhaḥ, atha tasya smaraṇam, atha liṅgaparāmarśaḥ tajjātīyaṃ cedamiti /
tadidaṃ liṅgaparāmarśavijñānaṃ sākṣātkāravat /
liṅge vinaśyadavasthavyāptismaraṇasahakāridṛśyamānasya salilasya pipāsopaśamanahetutayā anumānamukhenopādānabuddhirūcyate /
anumāya khalvayaṃ tathābhāvaṃ tadupāditsarn ihamānastadupādatte /
na ca vyāptismṛtivicchinnamālocanaṃ vā vikalpo vā na liṅgaparāmarśajñānaheturiti vācyam, tadudbodhitasaṃskāradvāreṇa vyāpsmiraṇe ca parāmarśe ca tasya tadānīmasato 'pi kāraṇatvāt /
na khalu kṛṣikarma śasyādhigatisamaye samasti, na ca yāgādikaṃ svargādyutpādasamaye, na ca trivṛtkaṣāyapānaṃ virekasamaye /
āntarālikakāryaparamparayā tu tatsādhānatvaṃ sarvatra samānam //
syādetat /
kā punariyaṃ pipāsopaśamanaśaktistoyasya, yā anumānagocaraḥ? na tāvat mīmāṃsakavadatīndriyā śaktiryusmābhirabhyupeyate, kiṃ tu kāraṇānāṃ svarūpaṃ vā sahakārisākalyaṃ vā /
tatra svarūpaṃ hetūnāṃ pratyakṣameva /
sahakāriṇā pratyakṣāpratyakṣāṇāṃ sākalyaṃ kāryasamutpādaikavya/janīyam, na tu tat toyarūpadarśanamātrāt śakyānumānam /
tat kimaparamavaśiṣyate yadanumānasya gocara iti? atrocyate /
na vayamatīndriyaṃ sāmarthyam ātiṣṭhāmahe, nāpi sahakārisākalyānumānamācakṣmahe, kiṃ tu svarūpasya kāryasaṃbadhitām /
na ceyaṃ svarūpameva, ihasthasyeva nārikeladvīpādāgatasyāpi vahnidarśanamātrād grāhakatvāvagamaprasaṅgāt /
tasmāt kāryopahitaṃ svarūpamanumeyam /
idameva cāsya kāryopadhānaṃ yat kāryotpādāt pūrvamavaśyaṃbhāva ānantaryaniyamaḥ /
na ca tajjātīyasya dṛṣṭacarasya tathābhāvadarśane 'pi dṛśyamānasya toyasya tad dṛṣṭaṃ bhavati yena tatra smaryeta /
na khalūjjayinyāmupalabdhasya saudhasya pāṭaliputre smarantyabhrāntāḥ /
upādānena hānaṃ vyākhyātam /
na copekṣānupādānatayā hānapakṣe nikṣiptā, ahānatayopādānapakṣaniḥśrepaprasaṅgāt /
upādānaprayatnāprasavahetutayā nopādānamiti cet? kimiyaṃ hānaprayatnamapi prasūte yato hānaṃ syāt? tasmād yā nobhayaprayatnaprasavahetuḥ sopekṣābuddhistṛtīyā lokaprasiddheti siddham //
pratyakṣapadavyutpattiṃ darśayitvā anumānādipadeṣvavi vyutpattigati diśati--evamanumānādiṣvapīti /
tatredamanumānadavyutpattibhāṣyam /
mitena liṅgena liṅgino 'rthasya paścānmānamanumānamiti /
mitirmānam /
tathā ca liṅgadarśanodbodhitasaṃskārajā smṛtirvyavacchinnā, tasyā miteranyatvena lokasiddhatvāt /
mitenetyajñānasandehaviparyāsā liṅgaviṣayā vyudastā bhavanti /
tathāpi mitenārthasya jñānaṃ śābde 'pyastītyata uktam--liṅgeneti /
apakṣadharmato nivartayati--liṅgina iti /
tathāpi dharmiṇaḥ pratyakṣagocaratvāt kṛtamanumānenetyata uktam--arthasyeti /
arthyate sādhyata ityarthaḥ /
na ca dharmo svarūpeṇārthyate, kiṃ tu jijñāsitadharmaviśiṣṭa ityarthaḥ /
paścāditi anuśabdasya vyākhyā /
tadetadbhāṣyamanubhāṣyākṣipati--miteneti /
kasmādayuktamityata āha--phalābhāvāditi /
etad vibhajate--etasminniti /
anumānajñānasya phalāvasthāyāmevārtho mita iti meyaṃ nāvaśiṣyate, yatraitat siddhaṃ sat pramāṇaṃ bhavedityarthaḥ /
tatra phalaviśeṣaṇapakṣamāsthāya yata ityadhyāhṛtya sāmadhatte---naiṣa doṣa iti /
anadhyāhāreṇāpyadoṣa iti samādhānāntaramāha---bhavatu veti /
pūrvoktaṃ doṣaṃ smārayatti---nanu ceti /
pariharati--na doṣa iti /
atha kasmāt hānādiviṣayaṃ pramāṇamucyate, na svagocaraṃ pratītyata āha--sarva ca pramāṇamiti /
yadyapi vahnijñānasyānumānasya sato heyatvādikaṃ viṣayaḥ, tatraiva vyāpārāt /
anyathā pramāṇaphalayorvibhinnaviṣayatvena vipratipattyā pramāṇaphalabhāvāyogāt /
na hi panasaviṣayeṇa paraśunā khadire dvaidhībhāvo bhavati /
tathāpi phalāntarānapekṣamutpattāveva vijñāne yat prakāśate sa tasya viṣayaḥ /
tatra tu na tat pramāṇam, phalāntarājanakatvādapi tu phalamevetyarthaḥ /
viṣayāntaraṃ prati tu pramāṇamityāha--viṣayāntaramiti /
codayati--yadīti /
bhāvasādhanaścet pramāṇaśabdaḥ phalamasyārtho na tu phalaṃ svaviṣaye karaṇam, tadvyāpārasya tajjanakenaiva kṛtatvāt /
na ca svaviṣayādanyad viṣayāntaramasya saṃbhavati, atiprasaṅgāditi bhāvaḥ /
pariharati--uktaṃ phalamiti /
yadyapi yatra phalaṃ so 'syautpattiko viṣayaḥ, tathāpi yatrānena pramāṇena satā hānādibuddhayo janayitavyāḥ, so 'pi vyāpāreṇa viṣaya iti bhāvaḥ /
phalatva eva hetumāha---jñāta iti /
parokṣārthāvagāhitayā heyādibuddhayaḥ pratyakṣaphalaṃ na bhavanti, bhavanti tvanumānasyeti /
niyamavādināṃ matamapanyasya dūṣayati---kecit tviti /
aniyamaṃ rocyamāna āha--ubhayaṃ tviti //
anumānaśabdavat phalena nirvacanīyatvamupamānaśabdasyeti manvāna ākṣipati--sāmīpyeti /
samādhatte--nāsti vyāghāta iti /
neyamupamānaśabdasya phalena nirūktiḥ, api tu pramāṇena nirūktiriti na vayāghāta ityarthaḥ //
śabdaviṣayā pratipattiḥ śābdaṃ pramāṇam /
yat khalu caitra, gāṃ badhāneti vākyamidamityanusandhānātmakaṃ smārtaṃ vijñānamupajāyate, tat padārthasmaraṇasahakāri viśiṣṭārthaviṣayaṃ vijñānaṃ prasūte, tacchābdra pramāṇam /
pramāṇamuktvā phalamasyāha---phalaṃ tadeva /
yadā hyetat pramāṇaṃ tadā vākyārthavijñānaṃ phalam /
yadānumānavad vākyārthavijñānaṃ pramāṇaṃ tadā hānopādānādibuddhayaḥ phalamityarthaḥ //
atra pratyakṣādīnāṃ kramoddeśaprayojanaṃ prati ekadeśimatamupanyasyati---kecit tviti /
pratyakṣaparā hi pramāṇāntarajanyāḥ pramitaya iti pratyakṣasya prādhānyam /
yadyapi kiñcidanumānamanumānādipūrvakamapi, tathāpi prāyeṇa pratyakṣapūrvakam, upamānaṃ tu pratyakṣapūrvakamapi śabdapūrvakamevetyasyānumānādapakarṣaḥ /
smaraṇasahakāritā cānumānasādṛśyamupamānasyāstītyanumānānantaramuddeśaḥ /
alpajñānādhīnaṃ ca bahujñānamityalpaviṣayapratyakṣādyuddeśebhyaḥ paro bahuviṣayaśabdoddeśa iti /
tadetat ekadeśimatam ekadeśyantaramatena dūṣayati--taccāyuktamityapara iti /
ākliṣṭo hi prathamaṃ mahāviṣayameva duravadhāraṇatvānnirūpayati, alpaviṣayaṃ tu kliṣṭo 'pi śaknoti nirūpayitum /
ato mahāviṣayatvaṃ prāthamya eva heturna caramatva ityarthaḥ /
anantaramataṃ dūṣayati--etacceti /
etāvatā kramamātraṃ bhavet, na tu tadviśeṣaniyama ityarthaḥ /
//
saṃprati vimarśapūrvakaṃ svābhibhatakramaniyamahetumavadhārayanneva pūrvaikadeśimatamapākaroti--tasmādanya iti /
vimarśanimittaṃ vipratipattimāha--pratyakṣaṃ pūrvaṃ prādhānyāt ityekaḥ /
mahāviṣayatvāccādau śabdopadeśa ityaparaḥ /
tatra mahāviṣayatvamanaikāntikaṃ sannāgamasyaiva pūrvopadeśaṃ gamayatītyāha--ubhayamiti /
pṛcchati--kathamiti /
uttaram--pratyakṣaiṇāpīti /
mahāviṣayatvalakṣaṇasādhāraṇadharmadarśananimittaṃ saṃdehamāha---tatreti /
svābhimatena hetunāṃ kramaviśeṣaniyamamavadhārayati--pratyakṣasyetīti /
yadyapi pramiteḥ pratyakṣaparatvena pratyakṣasya prādhānyam, tathāpi śāstre vyutpādyatvenānumānasyāpi tadastīti sādhāraṇatayā na heturiti bhāvaḥ //
syādetat /
vyavasthitaviṣayaṃ pratyakṣaṃ nānumānaviṣaye pravartate /
na cānumānam agṛhītasaṃbandhamudeti /
na ca saṃbandhagrahaḥ saṃbandhigrahamantareṇa /
na cānumānaviṣaye sāmānyarūpe saṃbandhini pratyarkṣa pravartate /
anumānāntareṇa tu grahaṇe 'navasthā /
tasmāt kāraṇabhāvānnānumānamasti /
etena śabdopamāne api parāste, tayorapi saṃbandhasaṃvedanādhīnajanmatvāt /
tasmāt nāpratyakṣaṃ pramāṇamiti vibhāgavacanamanupapannamiti śaṅkāmapanetuṃ vimarśapūrvakaṃ vicārayati sma bhārūyakāraḥ---kiṃ punaḥ pramāṇānīti /
tadetadbhāṣyam anubhāṣyāvyākhyāne kāraṇamāha--kiṃ punaretānīti //
sā ceyaṃ pramitiḥ pratyakṣapareti bhāṣyam /
tadanubhāṣya hetumāha--seyamiti /
ākāṅkṣābhāvapratipādanāya pratītisvarūpaṃ kramaṃ cāha--yathāyamiti /
āhita utpāditaḥ pratyayo niścayo yasya, saṃsargopadhānaṃ varhi prati sa tathā /
sandigdhena hi niścayāya pravartitavyameva /
niścitastu viniścayāya pramāṇāntare pravartamānastadabhyarhitataraṃ manyate /
dhūmāṅgatveneti /
aṅgatvaṃ vyāpakatvam /
vyāpyaṃ punarvyāptikriyāyāṃ karmatvena pradhānam /
tadanena dhūmavyāpakatvopadhānena dhūmād gamyamāno bahniḥ parokṣa iti darśitam /
anupahitaprakāśasatu pratyakṣeṇāvyavahitavahnisvarūpaprakāśaḥ /
sa hi sākṣātkāra iti /
tāvadayaṃ pramātā sākāṅkṣo yāvadupadhānavyavahitaṃ svarūpamupalabhate /
upadhānānapekṣastu pratyakṣeṇāvyavahitaṃ sākṣād varhina viṣayīkṛtya nirākāṅkṣo bhavati /
dhūmāṅgatvena dhūmaviśeṣaṇatveneti kecit /
tattu prakṛtānupayogitayā ayuktamiti /
upasaṃharati--ataḥ pradhānamiti /
so 'yaṃ guṇapradhānabhāvo bhedāśrayo vyavasthāyāṃ nāsti, vyavasthitānāṃ pratyekamekatvāt /
tasmād vyavasthāyāṃ guṇapradhānabhāvo na cintya iti /
itiḥ sūtrasamāptau
// iti nyāyatrisūtrītātparyaṭīkā //
NyS_1,1.4: indriyāryasannikarṣotpannu jñānamavyapadeśyamavyabhicāri vyavasāyātmakaṃ pratyakṣam //
pratyakṣādipramāṇaviśeṣalakṣaṇānām arthākṣiptasāmānyalakṣaṇavibhāgoddeśahetutvena tadanantarābhidhānamityāha--atha vibhaktānāmiti /
tatra teṣu madhye prāthamyāt pratyakṣalakṣaṇam indriyārthasannikarṣotpannam ityādi sūtram /
asya tātparyamāha--sūtrārthaḥ sūtraprayojanam /
samānāsamānajātīyaviśeṣakatvam /
samānajātīyamanumānādi, asamānajātīyaṃ pratyakṣābhāsaprameyādi /
tebhyo viśeṣakatvaṃ viśeṣaḥ /
tadasya sūtrasya prayojanam /
yaḥ khalu kutaścid vyāmohāt samānāsamānajātīyavyāvṛttaṃ tadrūpaṃ na śakroti grahītum, so 'nena lakṣaṇena bodhyate /
evaṃlakṣaṇakaṃ pratyakṣamiti /
tasmāt sāmānnayataḥ siddhaviviktapratyakṣamātrānuvādena lakṣaṇavidhānaparamidaṃ sūtram /
itastvavagatalakṣaṇaḥ tenaiva vivicya pratyakṣatattvaṃ gṛhṇātīti samānāsamānajātīyavyavacchedaḥ sūtrārtha ukta iti /
atra ca yaha ityadhyāhṛtya yattadonityābhisaṃbandhāt tat pratyakṣamiti pramāṇavāci pratyakṣapadra yojanīyam /
evaṃ ca jñānapramāṇyapakṣe 'pi yat tadviśeṣyajñānaṃ pratyakṣaphalaṃ liṅgaparāmarśo vā tadapīndriyārthasannikarṣotvannatvādyupetatvena bhavati pramāṇaviśeṣaṇamiti nāvyāpakatvaṃ lakṣaṇasyeti //
sūtrapadārthaṃ pṛcchati---atheti /
uttaram--indriyeti /
sannikarṣagrahaṇalabhyaṃ prakārabhedaṃ parisaṃcaṣṭe--sannikarṣaḥ punariti /
punaḥśabdena saṃyogasamavāyapadopādānāt vyavacchinatti /
saṃyogapadopādāne hi na samavāyo labhyate, samavāyapadopādāne vā na saṃyogaḥ /
sannikarṣapadopādāne tvabhimatalābhaḥ /
arthagrahaṇenārthyamāṇatayā jñeyasvarūpyogyatā darśitā /
na cāsāvaṇvākāśādīnāmastīti satyapi saṃyogādau nāsāvarthasannikarṣa iti tadvyudāsaḥ /
utpannagrahaṇena ca sannikarṣasyotpādakatvaṃ sūcitam /
tataḥ satyapyarthasvarūpayogyatve saṃyuktasaṃyogāderanutpādakasya sannikarṣasya vyudāsaḥ /
anyathā kuḍyādisaṃyuktenendriyeṇa kuḍyādivyavahitasya tatsaṃyuktasya ghaṭādeḥ tatsamavetasya ca rūpāderapi grahaṇaprasaṅgaḥ /
na caitāvatā trividha eva sannikarṣaḥ saṃyogaḥ saṃyuktasamavāyaḥ samavāyaśceti sāṃpratam /
svatantravyāghātādanubhavavyāghātācca /
ye hi dravyaguṇakarmāśrayaṃ sāmānyātiriktaṃ sādṛśsayamarthānataraṃ rocayante, teṣāṃ kathaṃ rūpādibhedānāmanyonyasya sādṛśyaṃ pratyakṣaṃ bhavet ? na hi tadindriyeṇa saṃyuktam /
nāpīndriyasaṃyuktasamavetam /
tasmāt caturthaḥsaṃyuktasamavetasamavāyo 'bhyupagantavyaḥ /
itarathā svatantravyāghātaḥ, anubhavavyāghātaśca /
anubhūyante hi rūpagandhatvādayaḥ sāmānyaviśeṣā anugatāḥ, tāsu tāsu vyaktiṣu parasparavyāvṛttimatīṣu ete nānubhūyeran asati sannikarṣāntare /
yadi tu vaiyātyādāhuḥ nānubhūyanta eveti, tadā prativaktavyaṃ kutastyo 'yamanantāsu rūpagandhādivyaktiṣu rūpamiti vā gandha iti vā vyapadeśabhedaḥ? cākṣuṣatvādyupādhinibandhana iti cet--na, ananusaṃhitopādherūpahitapratyayāyogāt /
na khalvananusaṃhitadaṇḍaśrcaitraṃ daṇḍīti vyapadiśati /
na cendriyāṇyatīndriyāṇīndriyadarśanaviṣayabhāvamanubhavanti /
tasmādastīndriyeṇa rūpatvādisāmānyānubhavo yannibandhanāḥ kāsucideva kecideva vyaktiṣu vyapadeśebhedā iti siddhaṃ sannikarṣāntaram /
viśeṣaṇabhāvena ca saṃyuktaviśeṣaṇaṃ samavetaviśeṣaṇa ca saṃgṛhītam //
yasyendriyeṇa yādṛśaḥ sannikarṣaḥ tādṛśaṃ tatra darśayati--tatra cakṣuriti /
śabdassya ākāśaguṇatvam /
karṇaśaṣkulyavacchinnasya nabhobhāgasya śrotratvam /
ādyasyaiva śabdasya saṃyogavibhāgayonijatvam /
santānena śrotre samutpādaḥ samavāya ityādi dvitīye nipuṇataramupapādayiṣyate /
avayavāvayavinau guṇaguṇinau kriyākriyāvantau jātijātimantau ca mithaḥ saṃbaddhāvanubhūtete /
nānyathā tantuṣu paṭa iti ca, śuklaḥ paṭa iti ca, paṭaḥ spandate iti ca, paṭo dravyamiti ca buddhivyapadeśau syātām /
śuklaḥ paṭa ityādi sāmānādhikaraṇyajñānaṃ na tu saṃbandhijñānamiti cet? kiṃ punaridaṃ sāmānādhikaraṇyam? tādātmyamiti cet--na, dvitīyabuddhivyapadeśayoḥ paunaruktyāt /
apaunarūktyaṃ cābhimanyante pratipattāraḥ, yadanyataradupalabhyānyad bubhutsante /
na caikaṃ vastu dvyātmakamiti yuktam /
bhedādhiṣṭhānasya tannāntarīyakasya dvitvasyaikātmani virodhenāsaṃbhavāt /
tasmād bhinne eva vastunī saṃbaddhe sāmānādhikaraṇyena bhāsete, asaṃbandhe gauraśva itivat tadanupapatteḥ /
saṃbandhe 'pi kuṇḍe dadhītivadvaiyadhikaraṇyaprasaṅga iti cet--na, śabdavṛttibhedena saṃbandhābhede 'pi sāmānādhikaraṇyavaiyadhikaraṇyavyavasthāpanāt /
na hi jātu dadhiśabdaḥ kuṇḍe vartate kuṇḍaśabdo vā dadhni /
vartante tu surabhimadharaśuklādiśabdāḥ svābhidheyaṃ nimittīkṛtya paṭādiṣu, evaṃ paṭādiśabdā api jātyādi nimittīkṛtya dravye pravartante iti sāmānādhikaraṇyam /
tena sāmānādhikaraṇye 'pi pravṛttinimittānāṃ naikātmyaṃ parasparam /
nāpi dravyeṇa, kiṃ tu taistainvitamekaṃ dravyaṃ pratīyate /
śabdānāṃ tu tatraikasmin dravye pravṛtteḥ tadvācyānāmaikātmyabhramaḥ /
ayutasiddhyā tu kuṇḍe dadhītivat na sphuṭataro vivekaprakāśaḥ /
tadevamasti saṃbaddhānubhavaḥ, na cāsau saṃbaddhānubhavaṃ vineti saṃbandho 'nubhūyate, sa cāyutasiddhyādisaṃpattyā samavāyaḥ, na cāsyānyaḥ samavāyaḥ, avasthānāt /
na cendriyeṇāsya saṃyogaḥ adravyatvāt /
na cāsaṃbaddhasya grahaṇam, indriyāṇāṃ prāpyakāritvasamarthanāt /
tasmāt viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ pariśiṣyate /
nanvayaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo 'nyatra saṃbandhāntarapūvrako dṛṣṭaḥ /
tat kimatra saṃbandhāntaraṃ kalpyatām? tathā cānavasthā ityuktam /
na cendriyāsaṃvabaddhasya grahaṇam /
tasmād vinā saṃbandhāntaraṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāva eṣitavya iti siddham //
evamabhāve 'pi yadindriyasaṃyuktaṃ vā yadvendriyasamavetu yathā bhūtale ghaṭo nāstīti vā nāstyakāre 'nudāttasvara iti vā tasya saṃyuktasya vā viśeṣaṇabhāvena, samavetasya viśeṣaṇabhāvena cendriyapratyāsattyā grahaṇam /
na ca bhūtalādirūpameva ghaṭābhāvo nārthāntaramiti sāṃpratam, satyapi ghaṭādau bhūtalasya bhāvāt /
na ca kaivalyaṃ tasya dharmo ghaṭabhāvavirodhī ghaṭābhāvādanyaḥ /
na ca dṛśye ghaṭādau bhūtalopalambhaḥ kaivalyamabhāvavyavahāraheturiti yuktam /
evaṃ hi ghaṭasaṃsṛṣṭabhūtalagraho 'pi kaivalyamiti ghaṭābhāvavyavahāraṃ pravartayet /
na hyadṛśyo ghaṭastadānīṃ dṛśyamānaḥ /
dṛśye 'nupalabhyamāna iti tu viśeṣaṇe kimaparāddhamupalabhyābhāvena yena tadapākaraṇāyopalambhābhāvo 'bhyupeyate? tasmāt sadivāsadapi tattvamabhyupeyam /
tacca pratyakṣamakṣavyāpāre sati tatpratyayāt /
na ca pratiyogismaraṇavyavahita indriyārthasannikarṣo nālamabhāvadhiyamupajanayitumiti sāṃpratamityagra darśayiṣyāmaḥ /
savikalpakassa pratyakṣatvasiddhau yathā śabdasmaraṇapūrvagṛhītapiṇḍānusandhānādayo nendriyavyāpāraṃ vyavadadhatīti, na ca śabdasmaraṇādīnāmanuyogitā, bhūtalavikalpaṃ pratyaṅgatvāt, svāṅgamavyavadhāyakamiti nyāyāt, ghaṭasya tu pratiyogiteti sāṃpratam /
kasya punaḥ pratiyogī ghaṭaḥ? tadabhāvasyeti ced bhavatu /
ghaṭābhāvānubhavasya tu ghaṭasmaraṇaṃ heturiti na pratiyogi, kiṃ tvanuyogyeva /
nanu svarūpamātraṃ dṛṣṭaṃ veśmādyarthaṃ smaranneva bahirnitaśrcaitro yadā pṛcchyate kenacit--vayasya, tava gṛhe tadā kimāsīt maitra iti ? sa caitraḥ pratiyogismaraṇavirahāt pūrvamapratipannamaitrābhāvo 'pi tatpraśnajanitamaitrasmṛtiḥ kṣaṇaṃ dhyātva tadabhāvamavagamyāha, mitra, tatra nāsīt maitra iti /
tadīyamasatīndriyārthasannikarṣe 'bhāvabuddhirbhavantī pratyakṣādyatiriktamabhāvākhyaṃ pramāṇa vyavasthāpayatīti /
naitat, saṃyuktaviśeṣaṇalakṣaṇena manaḥsannikarṣeṇa smartavyasya smaraṇābhāvaṃ maitrasya gṛhītvā tena liṅgena tadabhāvasya tadānīmanumānāt /
tathā hi tadgehaṃ tadā maitrābhāvavat
jñānārhasya maitrasyājñāne gehasya jñāyamānatvāt /
yad yasya jñānārhasyājñāne jñāyate tat tadabhā vavat /
yathā ghaṭabhāvavad bhūtalam /
tathā ca geham /
tasmāt tathā /
na ca yat kadācidānumānikaṃ tenenidrayagamyena na bhavitavyam, pramāṇasaṃplavavyavasthāpanāt /
tat saddhiṃ viśeṣaṇabhāvādabhāvasyendriyaprameyateti /
saṃyogasamavāyapadaparihāreṇa sannikarṣapadopādānasya prayojanamāha---so 'yaṃ sannikarṣaśabda iti //
tadanena prabandhena indriyasyārthena sannikarṣād yadutpadyate jñānaṃ tat pratyakṣamiti bhāṣyaṃ vyākhyātam /
saṃprati na tarhīti codyabhāṣyaṃ vyācaṣṭe---yadīndriyārtheti /
pratyakṣajñānakāraṇābhidhānapravṛttestadekadeśaṃ vadannakuśalaḥ sūtrakāraḥ syādityarthaḥ /
kāraṇāntarāṇi darśayati--tadyatheti /
viṣayasaṃyoti cakṣurālokaśca /
tatsthaṃ rūpam /
ātmīyena hi rūpeṇālokacakṣuṣī dravyaṃ darśayata iti sthitiḥ /
mahattvaṃ vā anekadravyavattvaṃ vā, anekadravyā avayavāḥ, tadvattvamavayavino mahata eva na dvyaṇukasya, tasmādanyonyanirapekṣatvaṃ mahattvānekadravyavattvayoriti vikalpa eva nyāyya iti /
satyapyevaṃlakṣaṇakatve cukṣuravayavinastaijasasya na cākṣuṣatvamityata uktam--upalabdhikalaḥ saṃskāra iti /
dharmādharmanimitta ubhdavasamākhyātaḥ saṃskāraḥ upalabdhiphalaḥ /
na cāsau cakṣuṣi, tasyādṛṣṭavaśenānudbhūtarūpasparśatvādityarthaḥ /
pariharati--na vaktavyāni iti /
pratyakṣalakṣaṇakaraṇapravṛtto hi sūtrakāraḥ tadeva brūyāt yadasyāsādhāraṇaṃ kāraṇam /
na tu sadapi sādhāraṇamasya kāraṇam /
na hi tat tasya lakṣaṇamativyāpterityarthaḥ /
tadanena nedam ityādi bhāṣyaṃ vyākhyātam /
asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ cet pratyakṣalakṣaṇāyopādeyaṃ hanta, anyadapyasyāsādhāraṇamasti kāraṇamiti tadapyupādeyamiti codayati--indriyamanaḥ- saṃyogastarhīti /
tadanena manasastarhītyasya bhāṣyasyārtha ukto veditavyaḥ /
pariharati-na, anenaiva indriyārthasannikarṣeṇaiva /
tasya---indriyamanaḥsannikarṣasya uktatvāt /
taduktisādhyaṃ yat tat tenaiva kṛtam /
tatsādhyaṃ tvindriyamanaḥsannikarṣo na śaknoti sādhayitum /
na ca sukhādijñāne mānase astīndriyamanaḥsannikarṣaḥ /
indriyārthasannikarṣastu sarvavyāpakaḥ /
vakṣyati hi manasa indriyatvam /
sukhādeścārthatvaṃ siddhameveti /
saṃprati vyāpakatvamabhyupetya parīhārāntaramāha---indriyārtheti /
yadyapīndriyamanaḥsannikarṣe 'pīndriyam asti pratyakṣajñānasya viśeṣakam indriyeṇa vyapadeśādindriyajñānamiti, tathāpi manasā vyapadeśāmāvāt manasastatrāviśeṣakatvam indriyārthasannikarṣe tūbhayamapi viśeṣakam, ubhābhyāṃ pratyakṣajñānasya vyapadeśādityayamasyendriyamanaḥsannikarṣādviśeṣa iti //
codayati--yadā tviti /
tuśabdaḥ pūrvapakṣaṃ vyāvartayati /
yu/jānasya hi yogino yadātmamanaḥsayogādātmani buddhayo bhavanti tāḥ khalvātmanā vyapadiśyante ātmabuddhaya iti /
manasā ca vyapadiśyante manobuddhaya iti /
tasmādubhābhyāṃ vyapadeśād ubhayorviśeṣakatvamitīndriyārthasannikarṣavadātmamanaḥsannikarṣo vaktavya ityarthaḥ /
pariharati--yacceti /
co 'vadhāraṇe /
yadevāsādhāraṇaṃ tad vyapadeśabhāgbhavati, kāraṇatvena jñānaṃ vyapadiśyate ityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati---yathā cukṣuṣā indriyatvena jñānaṃ vyapadiśyate cākṣuṣamiti, tathā manasāpīndriyatvena vyapadiśyate jñānaṃ mānasamiti /
evaṃ yathā rūpeṇārthena vyapadiśyate jñānaṃ rūpajñānamiti, tathā ātmanāpyarthena vyapadiśyate ātmajñānamiti, tatra cāsādhāraṇatvameva tayoḥ /
yatra tvindriyāntaramevāsādhāraṇam, liṅgādi vā tatra cātmā nārtho 'pi tu pramātaiva /
yathā rūpādijñāne 'numānādijñāne vā na tatra jñānaṃ mānasamiti vā ātmajñānamiti vā vyapadeśaḥ sa kasya hetāḥ, tayoḥ sādhāraṇyāt? ātmamanaḥsannikarṣastvindriyārthasannikarṣeṇa saṃgṛhīto na tvindriyārthasannikarṣasyaiṣa saṃgrāhako 'vyāpakatvāditi //
ekadeśinaḥ parīhāramupanyasyati--indriyamanaḥsaṃyogasya vā agrahaṇaṃ bhede 'bhedāt /
yadā hi nāgarayoṣitaḥ kutūhalāt praṇihitamanaso vikasitaniḥspandanayanotpalāḥ saudhamālāgavākṣakairavanipatiṃ sabalavāhanamaticiraparāvṛttaṃ gopureṇa niviśamānamālokayanti, tadā khlvāsāmekenaivendriyamanaḥsaṃyogena kramavadanekendriyārthasannikarṣasahakāriṇā bhinnāni kramavanti hāstikāśvīyādipratyakṣajñānāni jāyante /
tadidamāha--yasmād iti /
codayati--yadīti /
yadā hi mandaṃ gacchati gavi dūrataḥ saṃyuktasamavāyenendriyārthasannikarṣeṇa śuklo gaurityajñāsīt, atha pratyāsīdan gacchatītyapi vijānāti tenaiva saṃyuktasamavāyena sannikarṣeṇa, tena pratyakṣajñānasya śukla iti ca gacchatīti ca bhede 'pi indriyārthasannikarṣo na bhidyate /
tasmādindriyārthasannikarṣe tulyatvādindriyamanaḥsaṃyogo 'pi tatra vaktavya ityarthaḥ /
pariharati--na vaktavyaḥ /
kutaḥ--uktottaratvāditi /
tadvibhajate--ukteti /
nanu bhavatūktamuttaraṃ bhede 'bhedādityasyākṣepaḥ samādhātavyaḥ ityata āha--anabhyupagamācca /
ekadeśimatametadasmābhirnābhyupeyate /
tasmānna samādheyam ityarthaḥ /
tat kimidānīṃ bhidyamānasya pratyakṣajñānasya nāyaṃ bhidyata iti samānatvānnokta iti bhāṣyam anupapannameva? netyāha--indriyamanaḥsaṃyogasya cāgrahaṇaṃ samānatvāt /
pṛcchati--keneti /
uttaram"--ātmamana iti /
punaḥ pṛcchati--kiṃ punaḥ samānatvam, uttaram--vyapadeśābhāva ityuktam /
tena bhāṣyasyāyamarthaḥ /
pratyakṣajñānasya rūpajñānasya rūpajñānamiti vā cakṣurvijñānamiti vā vyapadeśena bhidyamānasya ātmamanaḥsaṃyoga iva ayam indriyamanaḥsaṃyogo na bhidyate /
evaṃ hi sa bhidyate, yadi svasaṃbandhivācakena vyapadeśena svamanyato vyāvartyate, na viśeṣaṇena viśiṣṭaṃ jñānamapyanyato vyāvartayet /
na tvasti indriyamanaḥsannikarṣādhārābhyāmindriyamanobhyāṃ pratyekamasya vyapadeśo yathendriyārthasannikarṣādhārābhyāṃ indriyārthābhyāṃ vyapadeśo rūpajñānamiti cakṣurjñānamiti vā /
tasmād vyapadeśābhāva ātmamanaḥsannikarṣeṇa sāmyam indriyamanaḥsannikarṣasya /
tasmāt samānatvāt nokta iti //
prākarāntaraṃ samānatve darśayati--atīndriyādhāratā veti /
lakṣaṇaṃ hi prasiddhaṃ bhavati yathā dhūmo vahneḥ na cātīndriyadvayādhārasannikarṣastathā prasiddho yathendriyārthasannikarṣo 'rthasya saṃbandhina ekasnaya prasiddhatvāt, indriyamanasostu dvayoratīndriyatvāt /
ātmā tu yadyapi yu/jānasya śarīrādyatiriktaḥ pratyakṣaḥ, tathāpyasmadādīnāṃ na tathetyatīndriya uktaḥ /
tadanenātīndriyādhāratvaṃ svarūpeṇoktvā tadevaṃ viṣayāvṛttitvamanovṛttitvābhyām atīndriyādhāratvaṃ sāmānyamāha--viṣayāvṛttitvaṃ veti /
upasaṃharati--tasmāditi samānatvāditi bhāṣyokto hetuḥ, caritārthatvāditi svoktaḥ //
ākṣipati--indriyārthasannikarṣotpannamityayuktamiti /
sāntaragrahaṇāditi hetuṃ vibhajate--viprakṛṣṭeti /
nanu nārtho viprakṛṣṭaḥ, cakṣuṣastatra prāpterityata āha--na tu cakṣuṣa iti /
kasmādityata āha--bhūtaviśeṣasyeti /
bāhyo bhūtaviśeṣa ālokaḥ /
tasya prasāda indriyāvyavadhāyakatvam kuḍyādibhyo viśeṣaḥ yaḥ khalu kācābhrapaṭalādiṣu svaccheṣu samasti /
syādetat /
asti kṛṣṇasāralakṣaṇo bhūviśeṣaḥ prasannāndhasyāpi, atastasyāpi rūpopalabdhiḥ syāditpata āha--tattṛṣṇāpūrvaketi /
rūpopabhogatṛṣṇā hi tatsādhanaṃ kṛṣṇasāramapi viṣayīkaroti /
etaduktaṃ bhavati--bhūtaviśeṣaḥ karmāpekṣo rūpaṃ caṣṭa iti cakṣurityucyate /
karmakṣāyāt tu prasannāndhasya na rūpaṃ caṣṭa iti na cakṣuḥ /
astu golakameva cakṣuḥ kimetāvatāpītyāha--na ceti /
vicchinnaṃ hi golakamarthādanubhūyata ityarthaḥ /
tadevaṃ vastunaḥ sāntarasya grahaṇamaprāpyakāritve heturuktam //
kecit tu sāntaramiti grahaṇaviśeṣaṇaṃ hentu bruvate, tanmatamupanyasyati---apare tviti /
sādhyaviparyayādasya vyatirekaṃ darśayati--na hi prāpyakāriṣviti pakṣadharmatāmāha--dṛṣṭaṃ tviti /
yaccoktamaprāpyakāritve sādhanaṃ pṛthutaragrahaṇāditi, tadvibhajate--pṛthutareti /
dvyāśrayo hi saṃyogo 'lpameva saṃyoginamanurudhyate, na mahāntam /
na jātu rathādisaṃyogā nabho vyaśnuvate, mā bhūt sarvatra rathādīnāṃ tatsaṃyogādīnāṃ copalabdhiḥ /
tena yāvanmātra rāṣṭravanādergolakena vyāptaṃ tāvanmātrasya grahaṇaprasaṅgaḥ /
hetvantaramāha--digiti /
asyāpi vyatirekamukhena gamakatvaṃ darśayati---yadi prāpyakārīti /
aparamapi hetumāha---sannikṛṣṭeti /
yadyapi gatikṣaṇānāṃ pratyekaṃ spāśrayasya deśāntaravibhāgasaṃyogopajananaṃ prati kṣipratayā na viśeṣaḥ /
svāśrayapratyāsattau cāviśeṣaḥ tathāpyā cāpādānavibhāgāt ā ca prāpanīyadeśaprāpterantarālavartī yāvān gatikṣaṇapracayaḥ pūrvāparībhūto gatiriha vivakṣitaḥ /
tasya sāntaratvaṃ mandatvaṃ vilambaḥ nairantaryaṃ tu pāṭavaṃ kṣipratā /
tāmimāṃ gatimabhindad nairantaryeṇa kurvadapi sannikṛṣṭamāśu prāpnoti /
na viprakṛṣṭena tulyakālam, kiṃ tu viprakṛṣṭaṃ cireṇeti /
yathoktaṃ digrāgena--
sāntaragrahaṇaṃ na syāt prāptau jñāne 'dhikasya ca /
bahirvartitvādindriyasyopapannaṃ sāntaragrahaṇamiti cet?
ata uktam---
adhiṣṭhānād bahirnākṣaṃ kiṃ tvadhiṣṭhānadeśa evendriyam /
kutaḥ?
taccikitsādiyogataḥ //
satyapi ca bahirbhāve na śaktirviṣayekṣaṇe /
yadi ca syāt tadā paśyedapyunmīlya nimīlanāt //
yadi ca syāt unmīlya nimīlitanayano 'pi rūpaṃ paśyet, unmīlanādasti bahirindriyamiti //
tatra vārttikakāraḥ sāntaragrahaṇāditi hetuṃ vikalpya dūṣayati--yat tāvaditi /
sāntaratā khalvaprāptisāhacaryāt /
aprāptiṃ lakṣayati---hetvarthasya pratijñārthenākṣipratvāt amedena /
taduktam--na pratijñārthād bhidyata iti /
hetupratijñāpadavācyatvena bhedamupacaryākṣepyākṣepakabhāvo draṣṭavyaḥ /
tasya vyavadhāyakatvāditi rūpavato 'prasādasvabhāvasya kuḍyāderityarthaḥ /
yat tu prasādasvabhāvaṃ tejaḥ tanna gṛhyate, kiṃ tu tasya rūpamātraṃ visphāritākṣaṇa dṛśyate /
tadāśrayaṃ ca dravyaṃ sādhayiṣyate /
na ca guṇo dravyasyāntaram /
mā bhūd gandhādibhirantaraṃ dravyasya, mā na bhūtāṃ ca nirantare dravye, svaguṇābhyāmantaritatvāt /
na cāpātajanmālocanaṃ vā vikalpo vā dravyānumānaṃ pratīkṣate yena rūpajñānānumitaṃ dravyam indriyarthayordravyayorantaraṃ syāt /
api ca rūpamātramagṛhyamāṇe dravye svatantraṃ gandhādivad gṛhyamāṇaṃ kathamantarā svāśrayamanumāpayet, ākāśādīnāmāśrayāṇamagrahaṇāt? tasmād viṣaktāvayavatejodravyāpratyakṣatvasamāropamātreṇa dūṣaṇaṃ vakṣyamāṇaṃ tvanyathāsiddhatvadūṣaṇaṃ pāramārthikaṃ draṣṭavyam /
athābhāvo 'ntaraśabdavācya iti, nāsmākaṃ mūrtadravyābhāvādanyat ākāśamastīti bhāvaḥ /
dūṣayati--sa svatantraśrcakṣurviṣayo na bhavati indriyaṃ cārthaṃ cāntarā abhāvo grāhyaḥ, tena sahārthasya grahaṇaṃ sāntaragrahaṇam /
na cendriyārthayormadhyate kasyacit saṃyuktasya vā samavetasya vā grahaṇamasti, yattantro 'yamabhāvo gṛhyeta iti bhāvaḥ //
syādetat /
mā bhūdāntarālikaṃ saṃyuktaṃ vā samavetaṃ vā viśeṣyaṃ gṛhyamāṇameva tu rūpādiviśeṣyamiti /
tattantro 'yamabhāvaḥ tadviśeṣaṇatvena rirūpayiṣyate /
tataśrca sāntaragrahaṇamupapatsyata ityata āha--tena sahopalabdhāviti /
pratīyate hi tvagādibhiḥ apīndriyaiḥ prāpyakāribhirauṣṇyābhavaviśeṣaṇa śiṣirataraṃ pāthaḥ /
na cendriyāṇāmatrāprāpyakāritā,
tasmādanaikāntikam /
anvayābhyupagamenaitaduktam /
anvayābhāve tu viruddhamiti bhāvaḥ /
na ca taijasaṃ rūpamantaram, yena sāntaragrahaṇaṃ syādityāha--na cānyā gatirati /
yathā caitat tathopapāditamadhastāt /
ye tu sāntara iti grahaṇamiti hetumāhuḥ, tān prati dūṣaṇamāha---yairapīti /
anyathāsiddhatve hetumāha--śarīreti /
śarīrāvacchinnāḥ khalvātmānaḥ śarīrāyatanāḥ śarīramevātmānamabhimanyānā arthānanubhavanti /
tatra ya eva śarīrāsaṃbaddha ityanubhūyate tameva sāntara iti manyate /
indriyasaṃbandho bhavatu, mā vā bhūt, śarīrasaṃbandhena tasya sparśādau na sāntaratvābhimāna ityarthaḥ /
hetvantaraṃ dūṣayati--yadapīti /
saṃbandhamātreṇeti /
mātragrahaṇaṃ saṃbandhacatuṣṭayavyāptyartham /
tad yathā indriyeṇārthasya saṃbandhaḥ, indriyāvayavairarthasya, arthāvayavairindrayasya, indriyāvayavairarthāvayavānām /
na caitat niryatā vinā pṛthvagratāṃ bhavatīti pṛthvagratā sūcitā /
yathā vartideśe piṇḍitamapi tejaḥ prasarpat prāsādodaraṃ vyāpnoti /
tat kasya hetoḥ? pṛthvagratvāditi /
svabhāvataḥ prasaradapi na svaparimāṇānuvidhāyinaṃ pratyayamādhatte, kiṃ tu viṣayabhedānuvidhāyinam /
viṣayanirūpaṇādhīnanirūpaṇā hi pratyayā nendriyanirūpaṇādhīnanirūpaṇāḥ /
tadidamuktam---viṣayabhedānuvidhāyī pratyaya iti //
aparamapi hetuṃ dūṣayati--yat punariti /
dehamarthaṃ cāntarāvasthitasya pṛthivyādeḥ saṃyuktasaṃyogālpīyastvaṃ bhūyastvaṃ cāpekṣamāṇasyeti /
khagānāṃ coparyupari saṃcaratāṃ dūrāntikabhāvo bahulatamālokāvayavabhāgānāṃ saṃyuktasaṃyogālpatvabhūyastvābhyāmavagantavyaḥ /
sa ca tādṛgālokāvayavī pratyakṣo 'nyathā na rūpamātreṇa tadanumānaṃ śakyamityuktam /
na ca khagānāmuparyupari saṃcaratāṃ dūrantikapratyayaḥ syāt /
na ca patati patatriṇīha prāpto neheti bhavet /
tasmādanyathāsiddhireva sahāntareṇa grahaṇāditivadatrāpi dūṣaṇamiti draṣṭavyam //
aparamapi hetuṃ dūṣayati--yat punariti /
yugapadgrahaṇamasiddham, tadabhimānastu anyathāsiddhaḥ /
acintyo hi tejaso lādhavātiśayena vegātiśayo yadudayagiriśikharam ārohatyeva mārtaṇḍamaṇḍale bhavanodareṣvāloka ityabhimāno laukikānām /
tādṛśaṃ cākṣuṣamapi teja iti krameṇāpi gacchad yugapattatra tatra lakṣyate /
na caikasmādeva karmaṇo yugapad durāntikasaṃyogā bhavantīti yuktam /
taddhi svakārye janayitavye svāśrayapratyāsattim apekṣate /
anyathā madhurāsthasya devadattasya karma pāṭaliputreṇa devadattaṃ yojayet /
vegākhyasaṃskārajamapi karmana sahasā śaramantarāladeśena ca lakṣyeṇa ca yojayati /
tasmāt mithyaiva yaugapadyābhimāna iti /
codayati--kathaṃ punariti /
asti hi śākhācandramasoḥ grahaṇe yaugapadyābhimānaḥ /
na cāyamasati bādhake mithyeti vaktuṃ śakyaḥ /
so 'yamabādhito bodho 'vabodhayatyaprāpyakāritāṃ cakṣuṣa ityarthaḥ /
pariharati--idamiti /
indriyaṃ yadyagatvānāgatamarthaṃ gṛhṇīyāt, kimasya kuḍyakaṭādyāvaraṇamapakuryāt yena tadāvṛtaṃ na gṛhṇīyāt /
gatau tu sparśavatā prasādarahitena saivāsya pratibaddheti na prāpnoti viṣayam, aprāptaṃ ca na gṛhṇāti /
prāyogastu, cakṣuḥśrotre prāpya svaviṣaye kāryaṃ kurutaḥ, janakatve sati tadaprāptāvajanakatvāt /
yajjanakaṃ sad yadaprāptau yanna janayati tat tatprāptāveva tajjanayati, yathā kumbhajanakaḥ kumbhakāro mṛdo 'prāptāvakurvan kumbhaṃ tatprāptāveva karoti /
tathā caitat /
tasmāt tatheti //
yuktyantaramāha--dūrāntikānuvidhānamiti /
dūre nopalabhyate, antike ca upalabhyate /
aprāpteraviśeṣeṇa dūre 'pyupalambhaḥ syāt /
anupalambhe vā antike 'pi na syāt /
prāptau tu dūraṃ gacchat prakṣīṇaṃ sat prāptamarthaṃ na gṛhṇāti ataijasam, taijasam apyabhibhūtaṃ na gṛhṇāti, yatholkāprakāśaṃ madhyandine /
anabhibhūtaṃ tu mārtaṇḍamaṇḍalaṃ gṛhṇātyeveti /
codayati--viṣayībhāvāditi /
yogyo hi tādṛśa indriyakṣaṇaḥ svakāraṇādupajātaḥ pariṇato vārthakṣaṇaśrca, yayoraprāptayoreva grahaṇagrāhyabhāvaḥ /
vyavahitaviprakṛṣṭau ca na tau tādṛśau /
tat kimapratīyamānaprāptikalpanayetyarthaḥ /
pariharati---tacca naivamiti /
niṣatsyete hi kṣaṇabhaṅgapariṇāmau bhāvānām /
tena sthemabhājāṃ bhāvānāṃ svarūpayogyatā vā mahattvādirviṣayībhāvaḥ sahakārisākalyaṃ vā jñānopajananaṃ prati pariśiṣyate /
tatra svarūpayogyatāmātraṃ cedāsthīyeta, tadā yadevāvyavahitaṃ sannihitaṃ sad ajanayad vijñānaṃ viprakṛṣṭamapi vyavahitamapi tadeveti tathaiva tena jñānaṃ janayitavyam /
asti hi tasya tadāpi svarūpayogyateti, sahakārisākalyaṃ tu prāptireva /
tasmāt na saṃbandhamantareṇa viṣayībhāva iti sūktam /
sandigdhaḥ pṛcchati--atha prāpyakāritva iti /
ayamabhisandhiḥ /
kulālādau prāpyakāriṇi dṛṣṭaṃ yathā viprakṛṣṭo vyavahitaśrca na karotīti, tasmāt aprāpyakāriṇi cācaskāntādau dṛṣṭaṃ yathā viprakṛṣṭo vyavahitaśrca lauhaṃ maṇirākarṣati, tasmāt tatra pramāṇaṃ vaktavyamiti uttaram--indriyatvameva pramāṇam /
tadeva pañcāvayavopapannamāha--prāpyakārīti /
yadi tu kaśrcit dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvam ubhdāvayet tvagādīnāmaprāpyakāritvāditi, tu pratyāha--atha punarna kiñciditi /
pṛcchati--atheti /
yogyatayaiva hi kāraṇāni svakāryaṃ kurvanti, prāptistu svarūpyogyatāprayuktāṃ vyāptimupajīvati, na tvasyāḥ svābhāvikaṃ vyāpakatvamiti bhāvaḥ /
uttaram--so 'pīti /
sahakārisākalyaṃ tāvat na prāpteratiricyata ityuktam /
kevalaṃ svarūpayogyatā vaktavyā /
sa ca vyastānāmapyastīti yatra tatra vyavasthitebhyo 'pi kāryotpādaprasaṅkaḥ /
ayaskāntamaṇerapi cakṣuṣa iva vṛttibheda eṣitavyaḥ,
anyathā vyavadhānaviprakarṣayorapi lauhākarṣaṇaprasaṅgāt /
na ca vyavadhānaviprakarṣābhāvasahito lauhamākarṣati, vyavadhānaviprakarṣayostu tadabhāvābhāvo nākarṣati saṃpratam /
prāptereva tatra tatra kāryotpādaṃ prati upayogasya viditasvāt /
yogyatāmātrasya copādherapākṛtatvāt /
yathā ca dravyātiriktastaddharmaḥ prāptistathāgrenivedayiṣyate /
tasmāt sarvamavadātam /
upasaṃharati--tasmāditi /
yadapi kṛṣṇasārānugrahopaghātābhyāṃ darśanādarśanāditi tatrocyate, tadadhiṣṭhānamindriyamityadhiṣṭhānānugrahopaghātābhyāṃ tasyānugrahopadhātau, yathā kūṣmāṇḍalatāsecanacchedanābhyāṃ tatphalasya anugrahopaghātau /
ata eva bahirnisṛtāpyacchinnamūlā dṛṣṭiḥ kāryāya samarthā na chinnamūleti siddham //
pṛcchati--atha jñāneti, pratyakṣasamākhyātalakṣaṇānuvādena lakṣaṇe vidhīyamāne jñāyata evaitajjñānameveti loke sākṣātkārijñānahetoḥ pratyakṣatvāditi bhāvaḥ /
uttaram---sukhādivyudāsārtham /
tadeva hi lakṣaṇavāyamucyate, yasya lakṣyānapekṣo 'tivyāptyavyāptivyudāso lakṣaṇapadebhya eva pratīyate /
lakṣyānurodhena tu lakṣaṇavyavasthāpane anyonyāśrayatvamagatirveti bhāvaḥ /
sukhādīnāṃ vijñānābhinnahetujatvena vijñānatvādaśakyaṃ vyāvartanamiti cet--na, abhinnahetujatvāsiddhaḥ /
na khalu yaiva candanasparśajñānasyotpattau sāmagrī saiva sukhasyāpīti /
asti hi śītārtasyāpi candanendriyasaṃyogāt śītasparśajñānam iti tadvadevāsya sukhamapi bhavet /
avāntarasāmagrībhede 'pīndriyārthamanaskārajatvāt jñānajātīyatvamiti cet---na, kiñcitkāraṇābhede 'pi kāryabhedasyānākasmikatvopapatteḥ /
tadarthatvācca kāraṇabhedānusaraṇaprayāsasya /
na copādānābhedādabheda iti yuktam /
bhinnānāmapi jñānānāmekasamanantarapratyayopādānatvasya bhavabhdirabhyupagatatvāt /
api copādānābhedaśrca kutaśrcit kāraṇabhedāt kāryabhedaśceti ko virodhaḥ? ata evāsmākamabhede apyupādānasya piṭharasyauṣṇyāparākhyasya ca vahinasaṃyogasya pūrvarūpādipradhvaṃsānāṃ kāraṇānāṃ bhedād bhinnajātīyā jāyante gandharūparasasparśā iti siddhāntaḥ /
tasmādarthapravaṇebhyo jñānebhyastadapravaṇatayā bhinnajātīyāḥ sukhādayo yathāsvamunakūlavedanīyatvādibhirlakṣaṇairanyonyamapi bhedavantastīvrasaṃvegatayā pramitsānapekṣamānasapratyakṣapravedanīyā iti ramaṇīyam //
syādetat /
asatyapīndriyārthasannikarṣe jñānamātrādeva sukhaduḥkhayoḥ svapnāntike darśanāt
yatrāpīndriyārthasannikarṣastatrāpi jñānamastīti tadeva sukhaduḥkhayoḥ kāraṇaṃ kluptasāmarthyāt /
indriyārthasannikarṣasya tu jñānamātropayogādanyathāsiddhau bhāvābhāvāviti /
tadayuktam, svapnāntike sukhaduḥkhotpādasyāsiddhestajjñānasyārthajñānasyeva mithyātvāt /
yathā hi tatra kāminīsmṛtiviṣaryāsa eva mupalabdhacaratajjanmasukhasmaraṇaviparyāsaḥ /
sukhaduḥkhabuddhyutpāda eva cātra dharmādharmopayogo na tu susaduḥkhotpāde /
na cāsatīndriyārthasannikarṣe jñānamanyanmanorathādi vā tādṛśaṃ sukhabhedaṃ vidhatte yādṛśo viṣayopabhogajanmā /
satīndriyārthasannikarṣe jñānamātrameva tasya hetuḥ /
jñānahetustu sukhabhedasyānutpādādityapyuktameva /
viṣayasākṣātkārastadutpādaheturna viṣayajñānamātramiti cet? hantar, iśvarasyāpyasti tatrabhavato yogarddhisaṃpannānāṃ ca mahādhiyāṃ samastavastusākṣātmāra iti teṣāmapi sukhaduḥkhotpādapracayaḥ prasajyet, asatyāṃ pratipakṣadhāraṇāyām /
tasmādindriyārthasannikarṣo 'pi sukhaduḥkhotpādahetureṣitavyaḥ /
sa ca satyapyarthasākṣātkāre nāsti siddhānāmiti na teṣāṃ sukhaduḥkhotpādaḥ /
api ca caramabhāvi kāraṇaṃ gṛhītvā pūrvabhāvināmakaraṇatvāpādane tantvādīnāmapi paṭādīn pratyakāraṇatvaprasaṅgaḥ /
saṃyogabhedādeva tādṛśapaṭātpatteḥ tantvādīnāṃ ca saṃyogabheda evopayogāt /
tatsahitasya tu tatkāraṇatvaṃ sannikarṣasyāpyālocanasahitasyeti samānam /
yathāhuḥ padārthavidaḥ stragādyabhiprataviṣayasānnidhye satīṣṭopalabdhīndriyārthasannikarṣadharmādyapekṣādātmamanasoḥ saṃyogāt yadanugrahābhiṣvaṅganayanādiprasādajanakamatpadyate tatsukham iti /
tasmāt suṣṭhūktaṃ sukhādinivṛttyarthaṃ jñānagrahaṇamiti //
iha dvayī pratyakṣajātiravikalpikā savikalpikā ceti /
tatrobhayyapi indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānamavyabhicārīti lakṣaṇena saṃgṛhītāpi svaśabdenopāttā, tatra vipratipatteḥ /
tatrāvikalpikāyāḥ padam avyapadeśyamiti, savikalpikāyāśrca vyavasāyātmakamiti /
tatra vyapadeśo viśeṣaṇamupalakṣaṇaṃ vā nāmajātyādi, tat karma vyapadeśyaṃ viśeṣyamiti yāvat /
tadyathā ḍittho 'yaṃ gaurayaṃ śuklo 'yaṃ kamaṇḍalumānayaṃ gacchatyayamiti sarvaṃ hi savikalpakaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena vastuṣu pravartate /
avidyamānaṃ vyapadeśyaṃ yasmistadavyapadeśyaṃ jātyādisvarūpāvagāhi, na tu jātyādīnāṃ mitho viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāvagāhīti yāvat //
tatra nāmarahitamavikalpakaṃ nāstīti ye vipratipadyante tanmatamapacikīrṣurūpanyasyati bhāṣyakāraḥ yāvadarthaṃ vai nāmadheyaśabdāḥ /
sarve 'rthāḥ sarvathā sarvadā sarvatra nāmadhayānvitāḥ /
nāsti so 'rtho yaḥ kadācit kvacit kathañcit nāmadheyena viyujyate /
tadanena nāmadheyatādātmyamarthānāṃ pratijānīte /
atra hetumāha--tairarthasaṃpratyaya iti /
arthā hi pratīyamānāṃ nāmadheyairūpetāstatsāmānādhikaraṇyenāvagamyante gaurityartho 'śva ityartha iti /
na copāyatayā sāmānādhikaraṇyaṃ ghaṭate /
na hi cakṣurādisāmānādhikaraṇyaṃ rūpādyanubhavati /
nāpi jñāyamāna upāya upeyasāmānādhikaraṇmanubhavati /
na hi bhavati dhūmo 'yaṃ vahinariti kiṃ tu dhūmo 'yaṃ dhūmatvāt vahinamāniti /
api cāśabdopāye 'numeyādau na śabdasaṃbhedenādhigamo bhavet, asti tu /
tasmāt tairnāmadheyaiḥ saha samānādhikaraṇasyārthasya pratyayo yata iti /
tasmāt nāmadheyātmānaḥ arthāḥ /
kiṃ ca gavādiṣu ṣaḍjādiṣu ca śabdāpakarṣe 'rthapratyayāpakarṣāt tadutkarṣe tvarthapratyayotkarṣāt pratyayasya ca pratyetavyotkarṣādhīnotkarṣatvāt nāmadheyotkarṣeṇārthasyotkarṣaḥ arthasya tādatmyaṃ gamayati /
tadidaṃ samaḥ prayojanaṃ saṃpratyaya iti samadhikaḥ pratyaya ityarthaḥ /
astyarthasaṃpratyayo nāmadheyasāmānādhikaraṇyena, na tvetāvatā nāmadheyātmatā sidhyati /
asti hi purovartidravyasāmānādhikaraṇyena rajatapratyayo na caitāvatā śuktī rajatātmikā bhavatītyata āha---arthasaṃpratyayācca vyavahāraḥ /
tataśrcavisaṃvādāt pramāṇaṃ sannāmadheya tādatmyaṃ sādhayatyarthānāmityarthaḥ //
tadevaṃ sāmānyato 'rthānāṃ nāmadheyatādātmyaṃ vyutpādya prakṛte yojanayati---tatredamindriyārthasannikarṣādutpannaṃ viṣayajñānaṃ rūpamiti vā rasa iti vā evaṃ rūpādyarthasāmānādhikaraṇyena bhavati /
bhavatu, kimetāvatāpītyata āha---rūparasaśabdāśrca viṣayanāmadheyam /
kimetāvatāpītyata āha--tena vyapadiśyate jñānam /
uktamapi vyapadeśaṃ savyākhyānamāha--rūpamiti jānīte rasa iti jānīte iti /
tathā cārthānāṃ nāmadheyātmakatvāt tadgocaramālocanamapi nāmadheyagocaramityarthavat nāmadheyena vyapadiśyamānaṃ śābdaṃ prasajyata iti /
na śabdapramāṇakatayā śābdam, api tu śabde jātaṃ śābdam /
śabdaśrcātra viṣayatvena janako 'rthatādātmyāt /
tathā ca nāvikalpakaṃ śabdarahitamastīti tātparyārthaḥ /
tathā cāhuḥ,
na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte /
anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena gamyate //
bālakamūkādīnāmapi jñānaṃ śabdānuvyādhavadevānādiśabdabhāvanāvaśāt /
yadavocat,
ādyaḥ karaṇavinyāsaḥ prāṇasyordhvaṃ samīraṇam /
sthānānāmabhighātaśrca na vinā śabdabhāvanām //
iti /
tadasya nirākaraṇaṃ lakṣaṇagatenālocanajñānāvarodhārthenāvyapadeśyapadena sūcitam iti parīkṣāparvaṇi vacanārhamapi subhāṣitarucitayā tadvilambamasahamāno bhāṣyakāro lakṣaṇāvasara evāha /
ata evāha---avyapadeśyamitīti /
tena sūcite 'pyarthe avyapadeśyapadaṃ cojayati---yadidamanumayukte śabdārthasaṃbandhe 'rthajñānam, na tat nāmadheyaśabdena vyapadiśyate //
ayamabhisandhiḥ /
sāmānādhikaraṇyena śabdātmakatvaṃ rūpādīnāmabhidhīyānaṃ śabdabrahmātmakatvaṃ vocyeta śreyamāṇagaurityādipadabhedātmakatvaṃ vā? na tāvadādya /
kalpaḥ /
na salvasmadādisamastadarśanapathātivṛttena śabdabrahmaṇā rūpādīnāmasti sāmānādhikaraṇyapratītiḥ laukikānām /
śrūyamāṇaśabdasāmānādhikaraṇyena tu tādātmyaprasādhane anupayuktaśabdasaṃbandhasya bālamūkādeḥ rūpādijñāneṣu nāsti śrūyamāṇaśabdagandho 'pi, prāgeva tu tatsāmānādhikaraṇyam /
na ca teṣāmapi prāgbhavīyaśabdabhāvanānugamena tatsāmānādhikaraṇyamiti sāṃpratam /
na khalu rūpādyātmanaḥ śabdasya rūpādivaiśadyaināvaiśadyaṃ saṃbhavati /
yugapad vaiśadyāvaiśadyarūpaviruddhadharmayogena bhedaprasaṅgāt /
veśadye tu vyutpannavadavyutpanno 'pi śabdaiḥ vyavaharet, na tu saṃbandhagrahaṇapekṣeta /
na ca tādātmyādanyad vācakatvaṃ śabdānāṃ yatra saṃbandhagrahāpekṣā bhavet /
na ca tādātmye 'pi kalpitabhedānāṃ vācyavācakabhāvaḥ /
tathā sati na sāmānādhikaraṇyaṃ syāt /
na hyasti saṃbhavo bhedakalpanā ca sāmānādhikaraṇyaprathā ceti /
tasmādavyutpannānāmasti śabdarahitaṃ rūpādiṣu nirvikalpakaṃ pratyakṣamiti /
na kevalamabyutpannānām, vyutpannānāmapyastītyāha--gṛhīte 'pi ca śabdārthasaṃbandhe iti /
ārddhekta eva sāmānādhikaraṇyanirāsāya saṃbandhagrahaṇasvarūpamāha--asthārthasya sāsnādimadrūpasya ayaṃ gakarādyokāro nāmadheyamiti /
itikaraṇo jñānaparāmarśapradhānaḥ /
tathā ca yo ḍittho nānādeśakālāvasthāsaṃsṛṣṭaḥ piṇḍabhedaḥ so 'yamiti sannihitadeśakāla ityarthaḥ /
na tvayaṃ piṇḍo ḍitthaśabda iti pratyayaḥ /
autsargikaṃ hi śabdānāmarthaparatvaṃ kvacit punarityādibhiḥ śabdaistadapodyate /
yatrāpi saṃbandhapratipādanamabhedena ayaṃ ḍittha iti, tatrāpi śabdo vācyatvaparo na svarūpaparaḥ yathā gaurvāhīka iti lakṣyamāṇaguṇayogaparaḥ /
na ca tanmātreṇa vāhīkasya gotvaṃ bhavati /
tasmād bhinnayoreva śabdārthayoḥ saṃbandhagrahāt tanmūlatvācca śabdavyavahārasya na śabdapuraḥsaramapi jñānaṃ śabdasāmānādhikaraṇyamātmano 'rthasyāvagamayati /
yattu śabdānupāye 'pi jñāne śabdaḥ pūrvaṃ bhavati tadgṛhītasaṅketasya prathamamindriyārthasannikarṣādālocanena śabdasaṃsargarahitenālocite 'rthamātretasyārthabhedasya śabdabhedena saṃbandhāt śabdaviṣayaḥ saṃskāraḥ prabodhyate /
prabuddhaḥ śabdasmṛtiṃ janayati /
tena vyutpannasya nirvikalpakāt parāñcaḥ pratyayāḥ śabdānupāyā api śabdapuraḥsarā jāyante /
yathāhuḥ,
yat saṃjñāsmaraṇaṃ tatra na tadapyanyahetukam /
piṇḍa eva hi dṛṣṭaḥ san saṃjñāṃ smārayituṃ kṣamaḥ //
tasmād vyutpannasyāpi nāmadheyasmaraṇāya pūrvameṣitavyo vinaiva nāmadheyamarthapratyayaḥ /
tadidam uktam--gṛhīte 'pi śabdārthasaṃbandhe asyārthasyāyaṃ śabdo nāmadheyamiti /
yadā tu so 'rtho gṛhyate nāmadheyarahito nāmadheyasmaraṇāt pūrvamavikalpena tadā pūrvasmād avyutpannāvasthāyām arthajñānāt na viśiṣyate iti /
yato na viśiṣyate tasmāt tadarthajñānaṃ tādṛgeva bhavati /
nanu parapratipādanādilakṣaṇavyavahārāya svarūpeṇa jñāne vyapadeṣṭavye yadarthavyapadeśena vyapadiśyate tadavagacchāmo 'rthavyapadeśākāramiti /
kathaṃ cārthākāraṃ bhavati? yadyarthavyapadeśayornābhedaḥ, tasmāt punarapi tādātmyaṃ prasaktamityata āha--tasya tviti /
arthākārameva tu jñānamarthavyapadeśena vyapadiśyate anyathā aśakyatvādityarthaḥ /
pratīyamānaṃ pareṇa /
upasaṃharati--tasmāditi //
tadevamarthajñānakāle # sa # na samākhyāśabdo vyāpriyate pratīyamānatayā, vyavahārakāle tu parapratyāyanakāle tu vyāpriyate kāraṇatayā /
tadanena gopālāvipālādīnāṃ saṃjñāniveśanaṃ tāsu tāsu vyaktiṣu vyavahārotkarṣahetuḥ
nārthotkarṣaheturityapi sūcitaṃ bhavati /
tasmād avikalpakapratyakṣāvarodhārthenāvyapadeśyapadenāsyaivāvikalpakasya śabdānuvyādharahitatā sūcitā ityāśayavān upasaṃharati---tatmāditi //
tadetad bhāṣyaṃ vārttikakāraḥ tātparyato vyācaṣṭe---taccendriyārtheti /
viṣayabhedānuvidhāyi jñānamiti śabdātmatāmapāroti /
cākṣuṣaṃ hi rūpajñānaṃ rūpa eva niyataṃ na śabde pravartate /
evaṃ śrautramapi śabda eva niyataṃ na rūpādau pravartate /
yadi punaridaṃ śabdātmakaṃ rūpādi bhavet, śrotrajaṃ jñānaṃ śabdagrāhīti rūpādāvapi pravarteta /
apravartamānaṃ vā vidhurayati rūpādīnāṃ śabdātmatām /
api ca śrūyamāṇaśabdātmatve rūpādīnām, teṣāmapi śravaṇagrāhyatvamityandho 'pi rūpu gṛhṇīyāt /
asti hi tasya śrotraṃ ca śabdajñānaṃ ca /
evaṃ badhiro 'pi śabdaṃ gṛhṇīyāt /
asti hi tasya locanaṃ ca rūpajñānaṃ ca /
aśabdo 'bhāva iti ca vivakṣitaviparītāpattiḥ śabdābhāvasyārthasya śabdatvāt, aśabdatve vā sa evāsyārthaḥ śabdād bhinnaḥ prasajyate /
evamabhāvo 'pyartha iti śabdaḥ syāt /
tathā ca nābhāvaḥ, śabdasya sattvāt /
tathā cārthānuvidhāyi vijñānaṃ na bhavet /
asti ca /
tasmāt na śabdātmāno 'rthā iti /
tadutpattikāla iti prāthamyena śabdānuvyādhaṃ vyāvartayati //
ekadeśivyākhyānamāha---apare tviti /
indriyārthasannikarṣeṇa hi liṅgena yadindriyagātijñānaṃ tadapi pratyakṣalakṣaṇopetamiti pratyakṣaṃ prasajyata iti tannivāraṇāya avyapadeśyapadam /
apadeśo hetuvacanam /
tadeva tadābhāsebhyo viśiṣṭaṃ vyapadeśaḥ /
tasya kāryaṃ hetupratyāyanadvārā anumeyajñānaṃ vyapadeśyam /
na vyapadeśyamavyapadeśyamaliṅgobhdavam ityanumānaṃ vyāvartitamityarthaḥ /
tadekadeśimataṃ dūṣayati---tacca naivamiti /
nanvindriyagatijñānamapi indriyārthasannikarṣālliṅgādutpannamityata āha---na hyanumeyasyeti naitadindrayārthasannikārṣādupajāyate, kiṃ tu tajjñānāt /
ata evātīte 'pi dhūmādau liṅge tatsmaraṇamātrādevānumeyajñāna bhavati /
na ca sannikarṣapadasya mukhyatve saṃbhavati jñānalakṣaṇā yuktetti bhāvaḥ /
upasaṃharati--ata iti /
imaṃ ca vārttikagranthamabudhyamānā indriyagatijñānanivṛttyarthamindriyaviṣayeṣviti padaṃ sūtre 'dhyāharantīti //
kramaprāptasyāvyabhicāripadasya tātparyaṃ brūvāṇo bhāṣyasyāpi tātparyamāha--grīṣme marīcaya itīti /
yadyapi sāmānyalakṣaṇenaiva vyabhicāriṇo nirastāḥ pratyayāḥ tadapekṣaṃ ca viśeṣalakṣaṇam, anyathā anumānādipadeṣvapyabhicādipadamupādeyaṃ syāt, tathāpi siddhe satyārambho niyamārthaḥ /
dvayī hi pramāṇānāṃ gatiḥ /
kiñcit sattāmātreṇapramāsādhanaṃ yathā pratyakṣam /
na hi cakṣurādīnāṃ grahaṇamupayujyate, api tu sattaiva /
anumānādīna tu svajñānena pramāsādhanāni /
na khalvagṛhītaṃ liṅgaṃ vā śabdo vā āgamasahitaṃ sādṛśyaṃ vā yathāviṣayam ādadhāti pramām /
tatrānumānasya pramopajananāt prāgeva arthāvyabhicāragrahaṇamapekṣate nānyathā /
tataḥ pramā sidhyatīti /
śabdādau tu yadyapi pramopajananaṃ prati nārthāvyabhicāragrahāpekṣā, tathāpi śakyamatirohitārthamantramadhyapatitasya drāgityeva pratīyamānārthasyāpi,
sṛṇyeva jarbharī turpharītū //
ityevamādermantrasyāptapraṇetṛkatayā sāmānyato 'rthāvyabhicāritvaṃ grahītum /
autsargikaṃ hi śabdānāmarthaparatvam /
ata eva nigamaniruktavyākaraṇasahāyāstato 'rthamavadhārayanti /
evaṃ yathā mudgastambastathā mudgaparṇīti āptavākyaśravaṇādeva mudgastambasādṛśyajñānasyānupajanitaphalasyāpi śakyaṃ tadarthāvyabhicāritvaṃ niśrcetum /
pratyakṣasya tu pramāṇasyātyantaparokṣasvarūpolambha eva tāvat pramopajananāt prāg durlabhaḥ, prāgeta tu tasyārthāvyabhicāritvam /
yadyapi ca saṃvedanaprāmāṇyapakṣe 'pi tatsaṃvedanaṃ manasā sulabham, tathāpi na tanmātraṃ pramāṇam /
api tu asādhāraṇendriyārthasannikarṣasahāyamiti tatsahāyasya tasya parokṣatvameva /
tena pratyakṣasya pramāṇasya phalāvyabhicāreṇaivāvyabhicārajñānam, na svarūpataḥ ityetat pramāṇāntarebhyo vyāvṛttamasādhāraṇaṃ pratyakṣasya rūpamādarśayitumavyabhicāripadopādānam /
atha vā pratyakṣāvyabhicāra evānumānādyavyabhicāre kāraṇam /
na hyasti saṃbhavo 'vyabhicaritapratyakṣagṛhītapakṣadharmatākaṃ tarkasahāyapratyakṣagṛhītāvinābhāvaṃ cānumānaṃ vyabhicāratīti /
yattu bādhitaviṣayaṃ satpratipakṣitaṃ cānumānam, tadapi yadyapi prathamaṃ vyāptigrahaṇadoṣeṇa na khaṇḍitam, tathāpi khaṇḍanottarakālaṃ so 'pi pratīyate /
tathā ca vyāptigrāhi pratyakṣaṃ tatrāpi vyabhicārīti /
evamāgamo 'pi sākṣāt kvacit pāramparyeṇa pratyakṣapūrvakastadvyabhicāreṇaiva vyabhicarati /
āgamavyabhicāreṇaivopamānavyabhicāro vyākhyātaḥ /
tadevaṃ pratyakṣāvyabhicāre pramāṇānāmavyabhicāro 'stīti pratyakṣasyaiva viśeṣaṇamavyabhicāripadaṃ cakāra, netareṣāṃ pramāṇānām /
na hyasti saṃbhavastanmūlaṃ pratyakṣam avyabhicāri, tāni ca vyabhicārīṇīti /
so 'yaṃ viśeṣaḥ pramāṇāntarebhyaḥ pratyakṣasya /
yathāha mīmāṃsāvārttikakāraḥ,
pratyakṣāvyabhicāreṇa svalakṣaṇabalena ca /
prasiddhāvyabhicāritvānnānumānaṃ parīkṣyate //
iti /
tasmāt suṣṭhūkaṃ grīṣme marīcaya iti bhāṣyam, tatpratiṣedhārthamidamucyate---avyabhicārīti //
pṛcchati--kimidamiti /
uttaram--yadatasminniti /
etaccopapāditaṃ dvitīyasūtre /
punaḥ dūṣayati--tacca naivamiti /
pṛcchati--kasmāt? uttaram--arthasyeti /
tadeva sphorayati--yattaditi /
atra ca na nirvikalmakaṃ bhrāntam, kiṃ tu savikalpakamityāha--tāṃstu marīcīniti /
indriyeṇālocya marīcīn uccāvacamuccalato nirvikalpakena gṛhītvā paśrcāt tatropaghātadoṣād viparyeti, savikalpako 'sya pratyayo bhrānto jāyate iti /
tasmād vijñānasya vyabhicāro nārthasyeti /
yathāhuḥ niruktakārāḥ, naiṣa sthāṇoraparādho yadenamandhe na paśyati /
puruṣāparādhaḥ sa bhavatīti //
avyabhicāripadenaiva saṃśayajñānamapi vyudastam /
no khalu saṃśayajñānaṃ vikalpyamānavastugocaraṃ tadrūpaṃ vastu prāpayati /
aprāpayaccopadarśitaṃ kathaṃ saṃvādam, asaṃvādakaṃ ca kathamavyabhicāri? tasmādavyabhicāripadenaiva saṃśayajñāne niraste savikalpakapratyakṣāvadodhārthamupādīyamānaṃ vyavasāyātmakapadaṃ saṃśayajñānapratyakṣatāpākaraṇamanvācinoti /
tadyathā edhānāhartumaraṇyaṃ gaccha, śākamapyāneṣyasīti śākānayanamanvācīyate /
na ca tadevāsya preṣiturvi dhitsitam, tathehāpi /
vyavasāyātmakapadaṃ sākṣātsavikalpakasya vācakam /
tathā hi vyavasāyo viniśrcayo vikalpa ityanarthāntaram /
sa evātmā rūpaṃ yasya tat savikalpakaṃ pratyakṣam /
tadetadatisphaṭatvāt śiṣyairgamyata eveti bhāṣyavārttikakārābhyām avyākhyātamapi asmābhiḥ,
trilocanagurunnītamārgānugamanonmukhaiḥ /
yathānyāyaṃ yathāvastu vyākhyātamidamīdṛśam //
syādetat /
na vyavasāyātmakaṃ pratayakṣaṃ bhavitumarhati /
abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsaṃ hi tat /
na cendriyārthābhyāṃ labdhajanma vijñānamarthāvabhāsaṃ śakyamabhilāpena yojanayitum /
na hyarthe śabdāḥ santi, arthātmano vā, tathā satyavyutpannasyāpi vyutpannavad vyavahāraḥ syādityuktam /
na cābhilāpo 'rthāsaṃsparśo saṃvedanadharmaḥ, artheṣu tanniyojanāt /
tasmādarthādupajāyamānaṃ jñānamarthamevādarśayet nābhilāpam /
na hi rūpāt jāyamānaṃ pratyakṣaṃ rasasahitametadādarśayati /
tasmādabhilāpasaṃsargānapekṣamabhilāpasaṃsargiṇamādarśayad vikalpavijñānaṃ vikalpavāsanotthāpitamaniyatārthagrāhi mānasamātmīyamutprekṣālakṣaṇaṃ vyāpāraṃ tiraskṛtyānubhavaprabhavatayā anubhavavyāpāraṃ darśanu puraskṛtya pravartamānamanubhavatayā abhimanyante pratipattāraḥ /
tat siddhametat, yadarthasāmarthyalabdhajanma, na tat śabdakalpanānugatam, yathā nirvikalpakam /
arthasāmarthyalabdhajanmāraśrca vivādādhyāsitā vikalpā iti prasaṅgasādhanaviruddhavyāptopalabdhiḥ /
śabdakalpanānugatatvasya hi pratiṣedhyasya viruddhaṃ tadananugatatvam, tenārthasāmarthyajatvaṃ vyāptam /
tasyopalabdhistadananugatatvamutthāpayantī tadanugatatvaṃ virūṇaddhīti /
athaiṣāṃ pratyayānāṃ pratyakṣamabhi lāpānugatatvamaśakyāpahnavam, hanta bhoḥ, nārthasāmarthyajatvamiti prasaṅgaviparyayaḥ /
tathā hi yadabhilāpakalpanānugataṃ na tadarthasāmarthyajaṃ yatheśvarapradhānādivikalpavijñānam /
tathā caite vivādādhyāsitā vikalpā iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ /
niṣedhyamarthasāmarthyajatvaṃ tadabhilāpakalpanānanugatatvena vyāptaṃ tadviruddhaṃ ca sadanugatatvamiti /
na ca sandigdhavyatirekitā, arthasāmarthyena hi tadutpadyamānamartharūpam anukuryād na śabdarūpam /
na hyarthe śabdāḥ santi tadātmāno vetyuktam /
asaṃbaddharūpānukāre tu vijñānasya sarvarūpānukāreṇa sarvasarvajñātāpattirati /
saṅketavaśāt śabdānāmarthasaṃbandhenārthopalabdhau tatsmaraṇāt tatsaṃsṛṣṭavedanamiti cet? yatra tarhi te kṛtasaṅketāḥ tadeva smārayedetān /
tatraiva ca te kṛtasaṅketā yadanugataṃ sāmānyam /
na ca taddṛṣṭam, kiṃ tu svalakṣaṇaṃ darśanagocaraḥ /
tadeva hi paramārthasadvijñānasya kāraṇam, na tu sāmānyam /
sarvasāmārthyayahitaṃ hi tat alīkatvāt /
tasmād yad dṣṭaṃ na tena śabdānāṃ saṃbandhaḥ, yena ca saṃbandho na taddṛṣṭam /
api ca dṛṣṭasya śabdavācyatve darśanādiva vahinaruṣṇa iti vākyādapi pratīyeta /
tathā ca śabdādapi tasmin pratīte śītāpanopanaprasaṅgaḥ /
sāmānyaviṣayauliṅgaśabdau vastubhūtasāmānyavacca svalakṣaṇam /
tādṛśaṃ ca taddarśanasya kāraṇamiti nirvikalpakena prathamākṣatannipātajanmanā jātimadvastuvedanāt tatropalabdhacarasaṃbandhasya śabdasya smaraṇam /
tathā ca tacchabdābhidheyajātiviśiṣṭadravyāvagāhīndriyārthasannikarṣajanmā vikalpapratyayo gaurayamityevamākāro jāyata iti cet? yathāhuḥ,
nirvikalpakabodhena dvyātmakasyāpi vastunaḥ /
grahaṇam # ślo. vā. pratyakṣa. 118 #
tathā tataḥ paraṃ punarvastu dharmairjātyādibhiryayā /
buddhyāvasīyate sāpi pratyakṣatvena saṃmatā //
# ślo. vā. pratyakṣa. 120 # iti /
tanna, piṇḍavivekena jātyāderavikalpakenāgrahaṇāt /
na hi jātijātibhantau vā kriyākriyāvantau va guṇaguṇinau vā tatsamavāyo vā vivekena cakāsati /
na ca vivekenāpratibhāsamānaḥ śakyā mitho yojayituṃ kṣīrodakavadatadvedinā /
tasmādekamavibhāgaṃ svalakṣaṇamanādivikalpavāsanāsamāropitajātyādibhedaṃ tathā vikalpyata iti yuktamutpaśyāmaḥ /
api ca paramārthasadvastudvayavedane 'pi kuto viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ? na hyaṅgulyāvekavijñānaviṣayau mitho viśeṣaṇaviśeṣyabhāvamāpadyete //
viśeṣaṇa khalūpakārakam, upakāryaṃ ca viśeṣyam /
nānyathā tayostabhdāvaḥ /
na caikavijñānasamārūḍhayorjñāpyajñāpakabhāvo vā kāryakāraṇabhāvo vā saṃbhavī, samānakālayoḥ tayorūbhayorapi paurvāparyaniyamāt /
api ca vastuniveśe jātyādīnāmupādhīnāmekasya vastunaḥ sattvaṃ ca dravyatvaṃ ca pārthivatvaṃ ca vṛkṣatvaṃ ca śiṃśapātvaṃ copādhaya iti dūrādekopādhiviśiṣṭasya grahe sarvopādhiviśiṣṭagrahaprasaṅgaḥ /
tathā hyādhārādheyabhāva upakāragarbho bhavati /
patanadharmaṇo hi badarasyottarasya kuṇḍamadharaṃ pratayāsannamapatanadharmakaṃ badaraṃ vidadhadādhāraḥ /
tadvadihāpi dravyeṇa jātyādīnāmupādhīnāmupakartavyam /
na ca śaktyantarairūpakaroti /
śaktyantarapakāre 'pi śaktyantaraukalpanāyām anavasthāpātāt /
tasmāt svabhāva eva svakāraṇādhīnajanmā dravyasya sa tādṛśo yena bahūnāmupādhīnāmupakarotīti vācyam /
tathā ca sattvopakārasamartheṃ tasmin dravye gṛhyamāṇe dravyatvādyupakārasamartho 'pi sa evāsya svabhāva iti tatsvabhāvāvacchinnāḥ sattvavikalpakena paramārthasaddravyāvagāhinā sarva eva dravyatvapārthivatvavṛkṣatvaśiśapātvādayo viṣayīkṛtā iti vikalpāntarāṇāmānarthakyam /
yadāha,
yasyāpi nānopādherdhīgrāhikārthasya bhedinaḥ /
nānopādhyupakārāṅgaśakyabhinnātmano grahe /
sarvātmanopakāryasya ko bhedaḥ syādaniśrcitaḥ //
ekopakārake grāhye nopakārāstato 'pare /
dṛṣṭe tasmannadṛṣṭā ye tadgrahe sakalagrahaḥ //
iti /
asmākaṃ tu anādivikalpavāsanopādānā vikalpā yacca gṛhṇanti, yacca adhyavasyanita tayorūbhayorapyanyanivṛttirūpatayā avastutvāt matāgapi na paramārthasad vastu gāhante, pāramparyeṇa tu vastupratibandhāt tatra pravartayantaḥ prāpayantaśca na visaṃvādayanti lokam /
ato vastusabhdāvāviniveśād vikalpānāṃ na paunarūktyamasti /
api cālocite vastunīndriyeṇa tadanantarotpannaṃ śabdasmaraṇavyavahitavyāpāramindriyamarthaśrca na savikalpikāmapi dhiyamupajanayitumarhataḥ /
yathāha,
arthopayoge 'pi punaḥ smārtaṃ śabdānuyojanam /
akṣadhīryadyapekṣeta so 'rtho vyavahito bhavet //
na ca yadevālocanamajījanadindriyaṃ tadeva smaraṇasahakāri vikalpapratyayamādhatte /
na ca smṛtirvyavadhāyikā, svāṅgamavyavadhāyakamiti nyāyāt /
yato yaḥ prāgajanako buddherūpayogāviśeṣataḥ /
sa paśrcādapi /
iti no khalvatītaṃ bhavati gocaro 'kṣasya /
na cāgocare sahasreṇāpyupāyairetat pravartitumarhati /
na ca smṛtiratītaviṣayānanubhūtapūrvaṃ vartamānaṃ gocarayitumarhati /
tadgocaratve cāndhānāmapi rūpasākṣātkāraprasaṅgaḥ yathāha,
tena syādakṣāpāye 'pi netradhīḥ //
iti /
tadevaṃ nāmajātiguṇakarmakalpanāḥ pratyakṣatvena parāstāḥ /
dravyakalpanāpi daṇḍīti,
viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca saṃbandhaṃ laukikīṃ sthitim /
gṛhītvā saṅkalayyaitat tathā pratyeti nānyathā //
na caitāvantaṃ vyāpārakalāpaṃ vicārakanivartanīyamindriyajñānaṃ sahate, tasya sannihitaviṣayabalenotpatteravicārakatvāt /
jātiguṇakriyāvatāṃ caitanna saṃbhavatyeva rūpavivekasaṃbandhayorapratibhāsanena ghaṭanāyogāt kṣīrodakavadatadvedinetyuktam /
tasmāt na tadvikalpaṃ pratyakṣamiti //
atrocyate /
yat tāvaduktam---arthasāmarthyajatvābhilāpasaṃsargayogyapratibhāsattvayoḥ virodha iti, tatra brūmaḥ /
syād virodho yadi svalakṣaṇamevārthaḥ, na tvetadasti /
upapādayiṣyati hi paramārthasantaṃ jātyādimantamarthaṃ sthemabhājamabhilāpasaṃsargayogyam /
tena tajjanitaṃ jñānamarthasāmarthyajaṃ cābhilāpasaṃsargayogyapratibhāsaṃ ceti na virodhaḥ /
tathā ca prasaṅgasādhanasya sandigdhavyatirekitā /
na ca dravyādyabhinnaṃ jātyādi bhinnaṃ kalpayanto vikalpā nārthasāmarthyajanmāna iti sāṃpratat /
dravyādapi hi bhedaḥ sādhayiṣyate teṣām /
yathā ca bhede 'pi teṣāṃ tadvācakānāṃ sāmānādhikaraṇyaṃ tathopapāditamadhastāt /
na ca bhinnena śabdena ḍittho 'yamityabhedakalpanādarthasya vikalpānāmanarthajatvamiti yuktam /
uktametad avyapadeśyapadavyākhyānāvasare yathā na śabdābhedenārthayorekendriyajñānasaṃsargitā kiṃ tu prathamamālocito 'rthaḥ sāmānyaviśeṣavān saṅketagrahaṇsamayavartinīmātmano 'vasthāṃ smārayan tatkālabhāvinaṃ śabdamapi smārayatyavarjanīyatayā /
na tvindriyajavikalpotpādaṃ pratyastyupayogaḥ kaścit śabdasmaraṇasya /
anyathā bālamūkādīnāṃ nendriyajaḥ syādvikalpaḥ śabdasmaraṇābhāvāt /
saṅketasamayavartyavasthāsmaraṇaṃ tūpayujyate, vastunastadānīntanedānīntanāvasthābhedavata ekasyendriyajena vikalpenākalanāt /
śabdastu saṃpātāyāto na niveśayatyātmānam indriyaje vikalpe /
yathāha,
devadattādiśabdana hṛdayasthena yaḥ smṛtaḥ /
cakṣuṣāpi sa evāyaṃ piṇḍaḥ saṃprati dṛśyate //
anena hi piṇḍasya pūrvāparāvasthāvartinīmekatāmindiyajavikalpagocaratvena darśayati, na tu śabdaniveśanamapi /
tathā,
saṃjñā hi smaryamāṇāpi pratyakṣatvaṃ na bādhate /
saṃjñinaḥ /
kutaḥ?
sā taṭāvasthā na rūpācchādanakṣamā //
nārthendriyavyāpāraṃ vyavadhatte ityarthaḥ /
na ca prāgavasthāsmaraṇasāpekṣatayā nendriyārthasannikarṣaḥ kāraṇaṃ vikalpasyeti sāṃpratam /
yato,
na kiñcidekamekasmāt sāmagryāḥ sarvaṃsaṃbhavaḥ /
# pra. vā. 3.53 # iti bhavanto 'pyāhuḥ /
anyathālokamanaskārasāpekṣamarthendriyaṃ nirvikalpakamapi na janayet /
yattu prathamaṃ nājījanat tat smaraṇasahakārivirahāt /
na hi nājījanat kuśūlasthaṃ bījamaṅkuramiti na samavahitakṣityādisahakārigrāmamapyasyājanakaṃ bhavati /
na ca janakatvājanakatvalakṣaṇo viruddhadharmasaṃsargo bhedaheturityupapādayiṣyate kṣaṇabhaṅgabhaṅge //
syādetat /
atītāvasthā nendriyagocarastasya vartamānārthe niyamāt /
na ca vartamāno 'rthaḥ smaraṇagocaraḥ smaraṇasyānubhavajanitasaṃskārodbodhajanmanaḥ pūrvānubhavagocaraṃ prati niyamāt /
tasmāt bhinnaviṣayatayā nendriyasahakāritā smaraṇasya /
na hi rūpaviṣayāḥ sahasramapi nayanapradīpādayaḥ śabdaviṣayasya śravasaḥ sahakāritāmāpadyanta iti /
tat kiṃ bhavatāṃ yatra gandhajñānānantaraṃ cākṣuṣaṃ rūpajñānaṃ jāyate tatra gandhajñānam na samanantarapratyayaḥ? tatrāpi hi cakṣūrūpaviṣayaṃ na gandhaviṣayasya jñānasya sahakāri bhavitumarhati, bhinnaviṣayatvādeva /
athānvayavyatirekanibandhanaḥ kāryakāraṇabhāvo na samānaviṣayatvamanuvidhīyate ityucyetra, tadasmākamapi samānam /
nanvatītāvasthāviśiṣṭatvam asya nendriyasannikṛṣṭamiti kathaṃ pratyakṣam? tat kiṃ yadindriyasaṃbaddhaṃ tat pratyakṣam? tathā satyākāśaparamāṇvādayo 'pi tatsaṃyuktā iti te 'pi pratyakṣāḥ prasajyeran /
tasmād yadevendriyajasya jñānasya gocarastat pratyakṣam /
na tvindriyasaṃbaddham /
nanvasaṃbaddhamindriyaṃ kathaṃ tatra jñānaṃ janayati? tacca jñānaṃ kathaṃ pratyakṣam?
pratyakṣaṃ cet, kathamindriyārthasannikarṣotpannamiti lakṣaṇaṃ pratyakṣaṃ vyāpnoti, asyaiva pratyakṣasya lakṣaṇenāvyānāt? mā bhūdarthasya pūrvakālavartitā indriyagocaraḥ, tathāpi smaraṇasahakāriṇā saṃskārasahakāriṇendriyārthasannikarṣeṇopajanitaṃ tadindriyārthasannikarṣotpannaṃ na bhavati /
tathā ca nāvyāpakamasya lakṣaṇam //
nanu pūrvāparāvasthāparāmarśijñānaṃ kathamekam, viṣayabhedāt pārokṣyāpārokṣyalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargācca? tathā hi taditi pārokṣyam, idamiti ca sākṣātkāraḥ /
na ca viruddhadharmasaṃsarge 'pyekatvam, trailākyasyaikatvaprasaṅgāt /
viṣayabhedaśrca pūrvadeśakālāparadeśakālasaṃbandhayorekasya virodhāt /
yathā hyekasmin padmarāgamaṇau gṛhyamāṇe tadabhāvo vyavacchidyate, yadi punarnaṃ vyavacchidyeta tadā bhāvo na paricchidyeta, tasya svābhāvavyavacchedarūpatvāt /
tadabhāvāvinābhāvinaśrca puṣparāgādaya iti te 'pi sarve vayavacchinna bhavanti /
yadi punarna vyavacchidyaran, sa eva puṣparāgādyatmeti tadavinābhāvī padmarāgābhāvaḥ padmarāgaśrca syāditi durghaṭamāpadyeta /
evaṃ tasyaiva pūrvadeśakālasaṃbandhe gṛhyamāṇe tadabhāvavyavacchedakrameṇāparadeśakālasaṃbandho vyavacchinnaḥ /
pūrvadeśakālasaṃbandhābhāvāvyabhicārī /
tathā ca na padadeśakālasaṃbandhasvabhāvaḥ /
tathāpi yadyasau taddeśakālasaṃbandhādanyasvabhāvo bhavet, tathā sati sa eva bhavet, na bhavecceti durghaṭamāpadyeta /
tasmāt pūrvadeśakālasaṃbandhādanyo 'paradeśakālasaṃbandha iti siddho viṣayabheda iti //
atrocyate /
yadi parokṣyāpārokṣyadharmabhedāt pūrvāparāvasthāparāmarśijñānaṃ bhidyeta, hanta bhoḥ, tadityapi vikalpo bhidyeta /
so 'pi hi parokṣaścāparokṣaśrca vikalpaścāvikalpaśrca /
arthe parokṣo vikalpaśrca svātmani tvavikalpo 'parokṣaśrca /
tasmād viṣayabhodāt virodha iti cet---na tvihāpi tadekaṃ jñānaṃ tasyaivaikasya vastunaḥ pūrvadeśakālasaṃbandhe parokṣamaparokṣaṃ vā paradeśakālasaṃbandha iti ko virodhaḥ? yo 'pi kāladeśasaṃbandhabhedena viṣayabheda uktaḥ, so 'pi ayuktaḥ /
yato yuktaṃ yat padmarāgasvarūpagrahe tadabhāvo vyavacchidyata iti, svābhāvavyavacchedātmakatvena bhāvānāṃ tadavyavacchede svarūpāgrahaṇaprasaṅgāt /
kasmāt punaḥ puṣparāgādayo vyavacchidyante, padmarāgābhāvāvinābhāvāditi cet? athaitadabhāvāvinābhāvajñānaṃ kutastyam? tayoḥ kadācidapi tādā tmyenānupalambhāditi cet---yatra tarhi tādātmyamupalabhyate na tatra tadabhāvāvinābhāvaḥ, tathā ca pūrvāparadeśakālasaṃbaddhastādātmyenānubhūyamāna indriyajena vikalpena padmarāgo na bhinno bhavitumarhati /
tasmāt parvāparadeśakālau tatsaṃndhau vā kāmaṃ bhidyeyātāṃ parasparābhāvāvinābhāvāt, tayorekadāpi tādātmyenāpratibhāsanāt /
na tu tadāliḍrigatasvabhāvaḥ padmarāgamaṇi/, tasya tābhyāmanyatvāt /
na cānyasya bhedo 'nyasya bhedamāpādayati, atiprasaṅgāt /
na cendriyārthasannikarṣābhāve 'pi pūrvāparāvasthāparāmarśātmano vikalpasya bhāvādanindriyajayatvamiti sāṃpratam, tathā satyavikalpakamapi kāmāturasya kāminīṃ bhāvayataḥ tadviṣayamindriyārthasannikarṣaṃ vināpi dṛṣṭamiti nīlādyanubhāvātmāno 'pi avikalpakā anindriyajāḥ prasajyeran /
yadi tu nīlādyanubhavānāṃ kāminyanubhavāt kathañcid viśeṣaṃ brūyāta, tadā asmākamapi anindriyajebhyo vikalpebhya utprekṣāvyāpārebhyo 'stīndriyajānāṃ darśanavyāpārāṇāṃ bhedaḥ /
na ca vikalpagato darśanavyāpāro 'nubhūyamānaḥ sati saṃbhave nirvikalpakopādhiriti yuktam /
sarvā eva hīndriyajā buddhayo vikalpikā avikalpikā vā dhārāvāhinyo 'mahamikayā parasparānapekṣā ekamarthamavagāhamānā udayante vyayante ca /
na tvamūṣāmanyonyamanugamyānugantṛtāmīkṣāmahe /
tasmāt indriyārthasannikarṣalabdhajanmāno vikalpā darśanavyāpārā nānya iti yuktamutpaśyamaḥ /
na ca śabdapratyakṣayorvastugocaratve satyapi pratyayābhedaḥ kāraṇabhedena pārokṣyāpārokṣyabhedopapatteḥ /
na ca vahinasaṃyogajanmā śītāpanodo vahinajñānād
bhavitumarhati /
na caikopādhinā sattvena viśiṣṭe tasmin gṛhīte upādhyantaraviśiṣṭatadgrahaprasaṅgaḥ /
svabhāvo hi dravyasyopādhibhirviśiṣyate, na tūpādhayo va tairviśiṣṭatvaṃ vā tasya svabhāvaḥ /
na ca yat svabhāvasaṃbandhi sa svabhāvaḥ /
tathā satyasaṃbandhitvameva /
na hi tadeva tena saṃbadhyate /
api ca rūpajñānaṃ viṣayagrahaṇadharma nānāparamāṇuviṣayaṃ na paramāṇusvabhāvaḥ /
tatsvabhāvatve vā teṣāṃ sarvān pratyaviśeṣāt sarvaireva te paramāṇavo viditāḥ syuḥ /
na cāsaṃbaddhā eva svajñānena rūpaparamāṇavo viṣayāstasyeti vācyam, asaṃbaddhasya viṣayatve 'tiprasaṅgāt /
svabhāva evārthajñānabhedayoḥ saṃbandho yadartho viṣayo jñānaṃ ca viṣayīti cet? hantopādhyupādhimatorapi svabhāva eva saṃbandho 'stu tathāpi vijñānārthavanna svarūpābhedaḥ /
kṣaṇabhaṅgapariṇāmanirākaraṇe tu svabhāvātiriktaṃ saṃbandhamupapādayiṣyāmaḥ /
tasmāt naikopādhyanvitagrahaṇe sakalopādhyanvitapratyayaprasaṅgaḥ //
yaccaikavijñānagocarayorna viśeṣyaviśeṣaṇabhāva iti, tatra brūmaḥ /
bhinnajñānagocaratve 'pi nāsau saṃbhīti /
na hi viśeṣaṇajñānaṃ viśeṣyāviṣayaṃ viśeṣyamavacchettumarhati /
evaṃ viśeṣyajñānamapi viśeṣaṇāviṣayaṃ kena svaviṣayamavacchindyāt, tayoḥ parasparavārtānabhijñatvāt? tābhyāṃ vāsanā, tato mānasapratyayo viśeṣaṇaviśeṣyabhāvākara utpadyate /
na tvasti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo vāstava iti cet? astu tāvad vāstavāvāstavacintā /
kariṣyate hīyamupariṣṭāt /
yastu bhavatāmasya mānasatve prayāsaḥ, sa varamindriyajatva eva bhavatu, tathā sati darśanavyāpāratvamasya sākṣāt samarthitaṃ bhavati /
itarathā hi nirvikalpakopadhānaṃ kalpyeta //
nanvavicārakamindriyajñānaṃ kathaṃ viśeṣaṇaviśeṣyādi sakalaṃ saṃkalayet? hanta bhoḥ kiṃ mānasamapi jñānaṃ saṃkalayitumarhati? saṃkalayati manasastatkāraṇasya sarvaviṣayatvāt iti cet? yadi pūrvakaṃ vijñānaṃ manaḥ, kathaṃ tasya sarvaviṣayatā? asmākaṃ tu manaḥ sarvaviṣayamapi acetanatayā na vicārakam /
tasmādātmaiva sakalajñānatajjanitavāsanādhāraḥ smartā ca pratisandhātā ca /
yathāha,
ātmanyeva sthitaṃ jñānaṃ sa hi boddhātra gamyate /
smaraṇe cāsya sāmarthyaṃ sandhānādau ca vidyate //
# ślo. vā. pratyakṣa. 122 # sa salvindriyārthasannikarṣādālocya jātimantaṃ saṃmugdhamartham udbuddhasaṃskārasamupajātapūrvapiṇḍānusmṛtisahāyaḥ prāgeva cakṣuṣā vikalpayati, gaurayamiti /
yathāha,
karaṇaṃ cendriyaṃ buddheḥ kartā cātma sacetanaḥ /
sa ca smṛtisamarthatvāt sarvārthān kalpayiṣyati //
tenaikavijñānavedyatve yadyapi jñāpyajñāpakabhāvarūpa upakāryopakārakabhāvo nāsti, tathāpi, tadarthālocanānugatasmaraṇayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvāvagāhi vijñānaṃ pratyutpādakatvamevopakārakatvamasti /
arthau hi rūparūpibhāvena sthitāvapi nāpātajanmanā jñānena tathā gṛhītau, api tu svarūpamātreṇa /
na hi yāvadasti tāvad grahītavyam, tena tadekadeśagrahe 'pi nāpramāṇatā /
savikalpakaṃ tūktasāmagrījanma jātyādirūpatayā dravyaṃ ca rūpitayā kalpayat paścājjāyamānamapīndriyārthasannikarṣaprabhavatayā pratyakṣaṃ bhavatyeva /
akramasyāpi ca kramavatsahakāribhedasamavadhānavaśāt krameṇa kāryakaraṇamupapādayiṣyate /
tat siddhametad vivādādhyāsitā vikalpāḥ svagocare pratyakṣā avyabhicāritve sati indriyārthasannikarṣajatvāt /
yo ya evaṃbhūtaḥ sa sarpaḥ pratyakṣo yathālocanam, tathā caitat /
tasmāt tatheti //
tasmāt savikalpakapratyakṣāvarodhārthaṃ vyavasāyātmakapadamiti siddham /
tadasya savikalpakapratyakṣāvarodhārthasyānvācīyamāno vyavacchedaḥ /
tadvyavacchedyapratipādanārthaṃ bhāṣyamanubhāṣyānvācīyamānameva vyavasāyātmakapadasyārthamāha--dūrāccakṣuṣeti /
na caitanmantavyamiti bhāṣyaṃ vyācikhyāsuśrcodayati--na saṃśayasyeti /
nanu satīndriyārthasannikarṣe purovartini dravye dhūma iti vā reṇuriti vā jñānamutpadyamānaṃ kathamanindriyajamityata āha--na hīti /
kasmānmānasa ityata āha--saṃśītiriti /
saṃpūrvo hi śīḍ bhāvapratyayānto viśeṣāpekṣe vimarśe vartate sa caikādhikaraṇau smaryamāṇau mitho viruddhau dharmāvāropayan anyatarannāvadhārayati /
tathā cādhikaraṇamātrasamarpaṇamindriyajavyāpāraḥ /
manasā tu smaraṇasahakāriṇaiva puruṣaḥ saṃśete /
ata eva visphāritākṣāḥ saudāminīsaṃpātāt sakṛdālocya kañcit samānadharmavantaṃ dharmiṇaṃ samandhakāre sandigdhe, tasmānmānasa evaiṣa saṃśayo na tvindriyaja ityarthaḥ /
tadetat pariharan na caitadityādi bhāṣyaṃ vcācaṣṭe---tacca naivam /
kasmāt saṃśayasyeti--ubhayaṃ tviti /
tu śabdo manomātranimittatvaṃ vyavacchinatti /
tadanena cakṣuṣā hītyādi bhāṣyaṃ vyākhyātam /
paśyan samānadharmāṇaṃ dharmiṇaṃ nāvadhārayati /
viśeṣataḥ sandigdhe tasminnityarthaḥ /
indriyeṇopalabdhaṃ sannikṛṣṭaṃ sannikarṣapūrvakatvāduparladheḥ manasopalabhate jānīte cakṣuḥsahāyenetyarthaḥ /
atra bhāṣyaṃ yacca tadindrayānavadhāraṇapūrvakaṃ manasānavadhāraṇaṃ tadviśeṣapekṣaṃ vimarśamātraṃ saṃśayaḥ, na parvamiti /
anavadhāraṇaśabdo 'yaṃ saṃśayajñānavācakaḥ svakāraṇendriyārthasannikarṣe prayukta upacāreṇa /
uparatendriyavyāpārasya hi saṃśayajñānadarśanāt /
satyapīndriyavyāpāre saṃśayo nendriyaja iti codako 'bhimanyate /
tadanayoḥ saṃśayajñānayormadhye yat tadindriyāvadhāraṇapūrvakamindriyārthasannikarṣapūrvakaṃ manasānavadharaṇaṃ saṃśayajñānamityarthaḥ /
na pūrvam /
yaduparatendriyavyāpārasya saṃśayajñānaṃ dṛṣṭāntatayā hṛdi sthitaṃ śaṅkiturityarthaḥ /
tadetad bhāṣyaṃ vyācaṣṭe--tatra yadindriyārtheti /
indriyārthasannikarṣaścāsāvanavadhāraṇaṃ ceti karmadhārayaḥ /
tatpūrvakaṃ manasānavadhāraṇaṃ saṃśayajñānamityarthaḥ //
nanu smaraṇavyavahitavyāpāramasya kāraṇaṃ nendriyamityata āha--tasya hīti /
upapāditametadadhastāt yathā smaraṇaṃ nendriyavyāpāraṃ vyavadhatta iti /
pūrvaṃ tviti /
dṛṣṭantatayā pūrvatvam /
syādetat, mana evendriyānapekṣaṃ bāhye pravartate ityabhyupeyam, anyathā ghaṭamahaṃ jānāmīti jñānaṃ nirnimittaṃ syāt /
na tāvadindriyajam, āntare jñāne cakṣurādīnāmapravṛtteḥ /
nāpyanumānādiṣvantarbhavati, liṅgādyabhāvāt /
tasmānmānasabhevedam /
yadi ca ghaṭādau bāhye na manaḥ pravartena, kathaṃ ghaṭamiti bhavet? jānāmītyeva syāt /
na cārthanirupaṇamantareṇa jñānarūpanirūpaṇam, tasmād bāhyābhyantaraviṣayaṃ manaḥ, tathā ca sarva eva saṃśayo mānasa ityāśaṅkyāha bhāṣyakāraḥ, sarvatra ca pratyakṣaviṣaye iti /
yadyapyayamīdṛśo 'nuvyavasāyo mānasastathāpyandhabadhirādīnāmabhāvāt tatpūrvaṃ vyavasāyotpattau cakṣurādyapekṣaṇīyam, anyathā andhabadhirādyabhāvaprasaṅgaḥ /
tathā ca saṃśayajñānotpāde apīndriyārthasannikarṣo 'pekṣaṇīya iti bhāvaḥ /
tadidaṃ tasya hītyādinā vārttikena vyākhyātam //
avyāpakatvena lakṣaṇākṣepaparaṃ bhāṣyam ātmādiṣu ityāti /
tad vyācaṣṭe--indriyārtheti /
codayati--kathaṃ punariti /
pariharati--indriyeti /
mā bhūdindriyasūtre pāṭhaḥ /
taddhi bāhyendriyalakṣaṇam, āntaraṃ ca mana ityata āha--pṛthak ceti /
na ca sukhādau pramāṇāntaramasti /
tasmāt pāriśeṣyāt saddhiṃ pratyakṣatvamityāha---pratyakṣāśrceti /
nanu naite prameyāḥ svasaṃvedanasiddhatvāt, tat kimatra prameyārthena pramāṇena ityata āha---na ca teṣāmiti nanūktaṃ svasaṃvedanatayā na pramākarmabhāva eṣāmityata āha--na cānyā gatiriti /
saṃvedanatvena hi teṣāṃ svasaṃvedanatā, na caite saṃvedanamiti uktamadhastāditi bhāvaḥ /
ākṣepanupasaṃharati--tasmāditi /
bhāṣye cātmādiṣu sukhādiṣviti nityānityābhiprāyaṃ vargadvayam /
ātmasukhaduḥkhatvādayo nityāḥ anityāśca sukhaduḥkhādaya iti /
tadidamuktaṃ dignāgena,
na sukhādi prameyaṃ vā mano vāstvindriyāntaram /
na ca tat saṃbhavati, ghrāṇādisūtreṇa vibhāgapareṇa niṣedhāditi bhāvaḥ /
samādhibhāṣyam indriyasya vai sataḥ iti /
tadvyācikhyāsurgūḍhābhiprāyaḥ pṛcchati--kaścaivam iti /
ākṣepturuttaram--indriyārtheti /
samādhātā āha--naiṣa doṣa iti /
ākṣeptuḥ anuśayabījamudghāṭya dūṣayati--yattu sūtre iti /
nedaṃ vibhāgaparaṃ ghrāṇādisūtram, api tu lakṣaṇaparam /
tatra cendriyamapi mano na lakṣitam, vaidharmyādityarthaḥ /
vaidharmyamāha--vaidharmyamiti /
tatra pramāṇayati--sarvaviṣayaṃ tviti /
vaidharmyāntaraṃ dūṣayati---bhautiketi /
kāryasya hi viśeṣau bhautikatvābhautikatve, bhūtakāryaṃ bhautikam /
yad bhūtakāryaṃ na bhavati tadabhautikam /
bhūtakāryatvapratiṣedhaśrca tadanyakāryatvaṃ gamayati, viśeṣaniṣedhasya viśeṣāntarābhyanujñānahetutvāt /
itarathā tu akāryamevocyeta, na tvabhautikamiti /
tasmādakāryasya manaso 'bhautikatvaṃ kāryadharmo viruddhamityarthaḥ /
api ca vaidharmyāt manovat śrotramapi na vaktavyamityāha--śrotre ceti /
śaṅkate--svārtha iti /
bhūtāni hi ghrāṇādīni śrotrāntāni, manastu na bhūtamiti vaidharmyamityarthaḥ /
nirākaroti--tacca neti /
darśayiṣyati hi vārttikakāro yathā svārthiko na kaśrcidapi pratyaya ityarthaḥ /
ākṣepahetumanubhāṣate--yat purariti /
dūṣayati--na nāstīti /
tadadena sati cendriyārthasannikarṣe ityādi bhāṣyaṃ vyākhyātam /
yaccāparaṃ vaidharmyaṃ ghrāṇādibhyo manasa uktaṃ bhāṣyakāreṇa tadapi siṃhāvalokanena dūṣayati---saguṇānāmiti /
ghrāṇādīni yathā svasvaguṇena gandhādinā bāhyaṃ gandhādi bodhayanti , naivaṃ svaguṇena śabdena śrotraṃ bāhyaṃ śabdaṃ bodhayati, tanmanovat śrotramapi ghrāṇādisūtre na paṭhitavyamityarthaḥ /
bhāṣyokteṣu madhya abhimataṃ vaidhamyamupasaṃharati--tasmāditi /
bhūtatvābhūtatvalakṣaṇaṃ vaidharmyaṃ na bhautikatvābhautikatvagrahaṇena śakyaṃ vaktumityavadhāraṇābhiprāyaḥ /
nanu yugapajjñānānutpatterjñānakāraṇaṃ manoḥ astītyavagamyate, na punarasyendriyatvamapi, tabhdāvānavagame ca nendriyārthasannikarṣajaṃ sukhādijñānaṃ śakyaṃ vaktumityata āha--tantrāntareti /
tantryate vyutpādyate anena tattvamiti tantraṃ śāstram /
tadanena manasaśrcetyādi bhāṣyaṃ vyākhyātam /
etad dūṣitaṃ dignāgena
aniṣedhādupāttaṃ cedanyendriyarutaṃ vṛthā /
iti /
taddūṣayitumupanyasyati----na śeṣeti /
taddūṣayati--na tantrayuktīti /
sarvasya tantrāntare loke ca siddhatvādavaktavyatāyāṃ svamatamiti nāsti /
vacanaliṅgaṃ hi matājñānaṃ na cānanumate niṣedhamātraṃ śakyaṃ vaktum, abhāvasya bhāvanirūpaṇādhīnanirūpaṇatvāditi bhāvaḥ /
siddhamarthamupasaṃharati--tasmāditi /
prakṛtamusaṃharati--taditi //
tadevaṃ lakṣaṇapadāni vyākhyāya vimṛśati--samastamiti /
abhimatamāha--samastamityāha bhāṣyakāraḥ /
hetumāha--yasmāditi /
indriyārthasannikarṣotvannaṃ jñānamavyabhicārīti hi pratayakṣalakṣaṇamanavayavena samānāsamānajātīyebhyo vyāvṛttaṃ śakyameva lakṣayitum /
na khalvayamasāvaśva iti jñānamindriyajaṃ śabdajaṃ saṃbhavati /
taddhi dravyagocaraṃ vā ucyeta, vācyatvagocaraṃ vā, vācyatvaviśiṣṭadravyagocaraṃ vā /
tatra dravyamaindriyakameva na śābdamityaśakyaṃ hi jñānaṃ vyavacchettum, anabhimataṃ ca /
vācyatvagocaraṃ tu jñānaṃ śābdam eva, anyathā hyaśrutaśabdo 'pyāraṇyako 'śvamevendriyasannikarṣādaśvaśabdavācya iti gṛhṇīyāt /
vācyatvaviśiṣṭadravyajñānamapi śābdameva, vahniviśiṣṭadhūmajñānamivānumānikam, anyathā tadapyaindriyakamiti na tannirākaraṇāya yatnāntaramāstheyam /
atha na vācyatvaṃ nāma mīmāṃsakānāmiva kiñcidatīndriyam, api tu saṅketamātrametadasmādidaṃ pratyetavyamiti /
tathāpi śabda eva /
athāyamapyaindriyaka eva, tatra gurupadiṣṭā gāthā paṭhitavyā,
śabdajatvena śābdaṃ cet pratyakṣaṃ cākṣajanmataḥ /
spaṣṭagrahaṇarūpatvād yuktamaindriyakaṃ hi tata //
iti /
tasmāt nobhayajajñānanivāraṇāyāvyapadeśyapadam /
vyavasāyātmakapadena tu savikalpake jñāne 'varuddhe nirvikalpakasyāpratyakṣatā mā prasāṃkṣīditi tadavarodhārthenāvyapadeśyapadena nirvikalpake 'pi śabdasaṃbhedanirākaraṇamanvācitamiti śābdetyuktam /
evam avyapadeśyapadena nirvikalpake 'varuddhe savikalpakasyendriyajasyāpratyakṣatvaṃ mā prasāṃkṣīditi tadavarodhārthena vyavasāyātmakapadena saṃśayajñānapratyakṣatvanirākaraṇamanvācitamiti saṃśayetyuktam //
anvayaṃ darśayitvā vyatirekamāha--yadīti /
upasaṃharati--tasmāditi /
heyāstriśatkoṭīrgaṇayati--tatreti /
dvipadaparigraheṇa daśa--indriyārthasannikarṣotpannapadaṃ dhravaṃ kṛtvā jñānādyekaikapadasaṃbandhena carastraḥ koṭayaḥ, jñānaṃ ca ghavaṃ kṛtvā avyapadeśyādi ekaikapadasaṃbandhena tistraḥ, evamavyapadeśyapadaṃ dhruvaṃ kṛtvā avyabhicāryādyekaikapadasaṃbandhena dve koṭī, avyabhicārivyavasāyatmakasaṃbandhe daśamīti /
tripadaparigraheṇāpi daśaiva /
indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānamiti dhruvaṃ kṛtvā avyapadeśyādyekaikapadasaṃbandhe tistraḥ koṭayaḥ, jñānamavyapadeśyamiti dhruvaṃ kṛtvā avyabhicāryādipadasaṃbandhena dve koṭī, avyabhicāryavyapadeśyapadayostu vyavasāyātmakapadasaṃbandhe koṭirekā indriyārthasannikarṣāvyapadeśyapadadhrauvye avyabhicāryādyekaikapadasaṃbandhe koṭidvayam, avyabhicārivyavasāyātmakapadayostu dhruvayorindriyārthasannikarṣotpanna padena jñānapadena ca pratyekaṃ saṃbandhe koṭidvayam, iti tripadaparigraheṇa daśa koṭayaḥ /
catuṣpadaparigraheṇa pañca /
indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānamavyapadeśyamiti dhruvaṃ kṛtvā avyabhicāryādyekaikasaṃbandhe dve koṭī, avyapadeśyapadaṃ tyakatvā parakoṭiḥ, jñānapadaṃ tyaktvā cāparā, indriyārthasannikarṣotpannapadaṃ tyaktvā tu pañcamī /
pṛcchati--kasmāt pañcapadaparigraheṇaikatriśattamakoṭiparigraheṇetarāḥ koṭayo vyavacchidyante? na hyatra tadvyavacchedavācakaḥ kaśrcidasti śabda ityarthaḥ /
uttaram--viśeṣeti /
viśeṣapratividhānaprastāve śeṣaniṣedhopanyāso dṛṣṭāntalābhāya /
ekadeśābhyupagama ekatriśatkoṭiṣu ekatriṃśattamī koṭirekadeśa ityarthaḥ /
śeṣavidhānaṃ veti /
vāśabda ivārthaḥ //
tadevaṃ pratyakṣalakṣaṇaṃ samarthya vāsubandhavaṃ tāvat pratyakṣalakṣaṇaṃ dūṣayitum upanyasyati--apare punariti /
lakṣaṇaṃ vyācaṣṭe tato 'rthāditi /
yattadornityasaṃbandhād yasyārthasya yadvijñānaṃ vyapadiśyate, yadi tata eva tabhdavati nārthāntarād vyapadeśāsaṃbandhinaḥ tat pratyakṣam /
ata eva vyapadeśāsaṃbandhino 'rthāntarāt śuktirūpāt rajatena vyapadiśyāmānaṃ śuktijñānaṃ na pratyakṣam, vyapadeśakānutpatteḥ, vyapadeśakasya rajatasya tatrāsaṃbhavāt /
etasya pratyakṣābhāsasya vyāvṛttiḥ suprasiddheti tāmupekṣyānumānavyāvṛttim āha--eteneti /
kutaḥ? na hi tata eva vyapadeśakādeva vahneḥ tad vijñānamanumānaṃ bhavati, kiṃ tu yatra vahnirasti tatra /
tataśca yatra tu dṛṣṭamātra eva vahnerūparamāduparato dhūmaḥ tatrānyataśrca tabhdavati smaryamāṇād dhūmādasati vyapadeśake vahnau /
tato 'rthāt ityatra hi arthaviśeṣaṇaṃ tata iti /
tatsaṃgataśrca evakāro 'yogavyavacchede vartate, yathā caitra dhanardhara eveti /
tena yatraiva tadayogaḥ tadapratyakṣamityarthaḥ /
tadetallakṣaṇaṃ dūṣayati---atrārthagrahaṇamanarthakam /
na hi jñānavyapadeśa ātmanā vā indriyeṇa vā saṃbhavati /
śaṅkate---avadhāraṇārtha iti /
ayogavyavacchedenaitadavadhāraṇam, viśeṣaṇa ca tata iti /
viśeṣaṇasaṃgataścevakāro 'yogaṃ vyavacchinatti /
asati cārthapade kasyedaṃ viśeṣaṇam iti viśeṣaṇasaṃgato naivakāro 'yogaṃ vyavacchindāditi bhāvaḥ /
nirākaroti--tanneti /
tata iti sarvanāmnaḥ sannihītaviśeṣyāpekṣatvāt /
anyathā abhidhānāparyavasānād yasya tad vyapadiṣyata iti vyapadeśasaṃbandhī viśeṣyaḥ prāpyata eveti sidhyatyeva viśeṣaṇatvam /
abhyupetya tvadavadhāraṇamātre 'pyadoṣa iti manyamānenābbhakṣa inyudāhṛtam /
anyavyavacchede apihi tadevānyadvyavacchidyeta yadvirodhi, na punaranyamātram /
yathāhuḥ,
niyamastadvirodhācca kalpate nāvirodhinaḥ /
iti //
syadetat /
tata ityucyamāne yatastataḥ syāt, tathā cānumānādyapi liṅgajñānādestata upajāyate iti pratyakṣaṃ prasajyeteti tannivṛttyarthamarthāditi vaktavyam /
na hi tad arthāt jāyate /
api tu pratyakṣameva, ityata āha---etaneni /
yasya tad vyapadiśyate ityapekṣya tataḥśabdasāmarthyenānumānādivyudāso 'pi pratyuktaḥ /
yacca tataḥśabdasya vyāvartyāntaramuktam, tadapi dūṣayati--yatpunaretaditi /
yadi yasya vyāpadiśyate jñānaṃ, tat pratyakṣaṃ tato ghaṭa ityapi jñānaṃ pratyakṣaṃ prasajyeta, tadapi hi ghaṭasya vyapadiśyate, na tu tato ghaṭād bhavati /
tasya vicārāsahatayā paramārthasattvābhāvena saṃvṛtisato vijñānaṃ prati kāraṇabhāvābhāvāt /
tena tannirākaraṇāya tata ityuktam /
tadetat na budhyāmahe kathamapakṣiptamiti /
śaṅkate---yadīti /
rūpādiparamāṇava eva nirantarotpādāḥ paramārthasanto bhinnāḥ svavijñānasyāvikalpakasya janakāḥ /
teṣāṃ tu nānātvaṃ svena rūpeṇa saṃvṛṇvatī nirvikalpakapṛṣṭhabhāvinī ghaṭa iti vikalpikā buddhiḥ tāneva rūpādīn ekodakāharaṇādikriyākāriṇo bhedina iva darśayantī saṃvṛtirityucyate /
nirākaroti--na hi rūpādibhya iti /
anuśayabījamudghāṭayati--athāpīti /
nirākaroti--manomodaketi bhavantu vyatiriktāḥ kimetāvatāpītyata āha--sarvaṃ ceti /
yatsaṃvṛtitvena bhavatāmabhimataṃ yaccāvikalpakaṃ tatsarvaṃ svaviṣayād bhavati /
tasmāt tatograhaṇam saṃvṛtinivṛttyartham anarthakam /
mā bhūt saṃvṛtinivṛttyartham, mithyājñānanivṛttyarthaṃ bhaviṣyatīti codayati---nanu ca mithyājñānamatasmādapi bhavati /
yathā purovarti dravyamidamiti vyapadiśyate rajatamiti na, na tu śuktiriti, tena yadyapi sāmānyarūpeṇa tasya vyapadiśyate jñānam, tataśrca tabhdavati, tathāpi yena viśeṣaṇarūpeṇa tasya vayapadiśyate na tatastabhdavati iti atasmādapītyuktam /
tasmāt tata eva yabhdavati tat pratyakṣam, na caivaṃ mithyājñānam /
taddhi tataśrcatataśrca bhavatītyarthaḥ /
pariharati--na hyatasmāt āropitādrūpāt tatrāsataḥ tat mithyajñānaṃ bhavati, kiṃ tu tato bhavati /
yasya sāmānyarūpasya vyapadiśyata idamiti tata eva /
samāropitaṃ tu tajatamasya viṣayo dṛśyamānākāratayā /
tadidam uktam--atasmistad bhavatīti /
evaṃ ca lakṣyapadamātrāvaśeṣāt lakṣaṇābhāva ityāha--tatograhaṇamiti /
tathā cātivyāptirityāha--tathā ceti /
abhyupetyata dūṣaṇāntaramāha--yadyapyetaditi /
yato bhavati jñānaṃ sa grāhyo 'rthaḥ kāraṇam, grāhakaṃ ca vijñānaṃ kāryam /
tayorayugapabhdāvāt vartamānābhaṃ jñānamatīte mithyeti na pratyakṣaṃ syāt /
tatsamānakālayostu kāryakāraṇabhāvābhāvāt /
tato 'rthāditi nāstīti bhāvaḥ /
śaṅkate--nāśotpādāviti /
kṣaṇikatvād bhāvānāṃ kāraṇasaya nāśaḥ kāryasyotpāda ityekaḥ kālaḥ, tathāpi kāraṇasya grāhyatā bhinnakālasyāpi, svasadṛśajñānajanakameva tasya tajānaṃ grāhyatvam,
nānyat, yathāha,
bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyamiti ced grāhyatāṃ viduḥ /
hetutvameva yuktijñāḥ jñānākārārpaṇakṣamam //
# pra. vā. 2.2.47 # iti /
na caitāvatā mithyātvam, arthāhitasya nīlākārasya vartamānatvāditi bhāvaḥ /
nirākaroti--tacca neti /
pūrvāparakālakalāvikalalakṣaṇā kṣaṇikatā na kvacidapi /
vidyujjālāderapyāśuvināśino dvitrādikṣaṇāvasthānādityarthaḥ /
pūrvoktaścānuyogastadavastha evetyāha--vinaṣṭaśrceti /
anahaṅkārāspadamasātādirūpaṃ vijñānād bhinnaṃ nīlādyanubhūyate, na tu vijñānātmakam /
tathā ca yadi vicchedagraho mithyā, tathā sati jñānametasmin mithyeti kathaṃ pratyakṣam, samyagjñānabhedasya tathābhāvāt? na cārthā hitākāravedanamarthavedanam, bhāktatvaprasaṅgāt /
na ca gauṇamukhyalakṣaṇā girāṃ gatayo jñāneṣuśakyā niyojayitum bhinnaprasthānatvāt /
tasmāt nirākāraṃ jñānamātmano bhinnaṃ gocarayatīti vācyam /
sa cet kāraṇaṃ vinaṣṭasya pratyakṣateti tathā ca vartamānābhamavartamānaṃ gocarayati mithyātvamapratyakṣatvaṃ ca syāditi bhāvaḥ /
yaugapadye 'pi nāstyudāharaṇam, sarvasya kṣaṇikatvapakṣanikṣepāditi codayati--tulyamiti cet /
nirākaroti--tacceti //
saṃprati dignāgasya lakṣaṇamupanyasyati--apara iti /
dūṣayituṃ kalpanāsvarūpaṃ pṛcchati--atha keyamiti /
lakṣaṇavādina uttaram--nāmeti /
yadṛcchāśabdeṣu hi nāmnā viśiṣṭo 'rtha ucyate ḍittha iti /
jātiśabdeṣu jātyā gaurayamiti /
guṇaśabdeṣu guṇena śukla iti /
kriyāśabdeṣu kriyayā pācaka iti /
dravyaśabdeṣu dravyeṇa daṇḍī viṣāṇīti /
seyaṃ kalpanā yatra jñāne nāstyarthataḥ svarūpato vā tatkalpanayā apoḍhaṃ pratyakṣam /
tadidamāha--yat kila na nāmnā abhidhīyate arthataḥ svarūpataśrca na jātyādibhirvyapadiśyate /
avyabhicārāya viṣayakāraṇatvamāha--viṣayasvarūpānuvidhāyīti /
pramāṇatvamāha--paricchedakaṃ vyavasthāpakam /
jñānatāmasya darśayati--ātmasaṃvedya svasaṃvedanādeva tasya kalpanārahitatvamapi /
yathāha,
pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣenaiva sidhyati /
iti /
tat pratyakṣamiti /
tadellakṣyalakṣaṇapadatatsamudāyavyāpāranirūpaṇena dūṣayati--ta idamiti /
atha neti /
vikalpayonayo hi śabdāstadgocaramabhiniviśanate /
yad vikalpā gṛhṇānti, yaccādhyavasyati tadubhayamapyanyavyāvṛttirūpamavastu, tasmānna avikalpakaṃ jñānaṃ tadgocaraṃ vā paramārthasad gocarayanti vikalpāḥ śabdāścetyayamabhisandhiḥ /
api cāsyāvācyatve bhavadabhyupagataprāmāṇyāgamavirodha ityāha-- anityādīti /
śaṅkate-- atheti /
svamasādharaṇaṃ rūpaṃ vyāvṛttamiti yāvat /
tato nirākaroti--sarve 'rthā iti /
na hi yathā samyagjñānam adhikṛtya pratyakṣādilakṣaṇaṃ kṛtaṃ kīrtinā tathā dignāgena yenādhikārāt jñāne vyavatiṣṭheta kalpanāpoḍhamiti bhāvaḥ /
nanu yadi svarūpato nābhidhīyetānabhidheyaṃ tarhi vastu prasajyeta /
tathā cāvāstavaḥ syāt śābdo vyavahāra ityata āha--sarvasya ceti /
sāmānyaviśeṣatadvabhdedād vastutrayam /
tatra tadvadvastvadhikṛtyoktam--dvāvākārāviti /
sāmānyenaivākāreṇābhidhīyate sāmānyānvitamityarthaḥ /
brāhmaṇa iti /
manuṣyatvajātimānityarthaḥ /
viśeṣamākāramabhipretya svarūpato na vyapadeśyamityuktam, na tu sarvatheti bhāvaḥ /
prakṛte yojayati--evamiti /
āśaṅkya pūrvoktamatiprasaṅgaṃ samārayati--yadi ceti /
athāścakarṇādivadavyutpannaḥ kalpanāpoḍhaśabdaḥ pratyakṣasvarūpasya vācaka iti śaṅkate--atheti /
nirākaroti--evamapīti /
bhavatu kalpanāpoḍhaśabdaḥ avyutpanno mā vā bhūt, avācyaṃ tu pratyakṣameṣitavyam, anyathā vikalpasya pratyakṣatvaprasaṅgāt /
tathā ca vyāghāta ityarthaḥ //
jaiminipratyakṣalakṣaṇaṃ dūṣayati--satsaṃprayoga iti /
yathāśrutasyātivyāptiḥ saṃśabdenāpi prayogasya samīcīnatā pratipādyate /
sā ca mithyāpratyaye 'pi tulyā, vyatyaye 'pi buddhyā boddhasyopasthāpanāt /
tad iti bodhyaṃ parāmṛśati /
asti ca mithyājñāne 'pi bodhyena saṃbandha indriyāṇām, bodhyaṃ hi purovarti dravyam /
atha yathā bodhyaṃ tādṛśo nāsti saṃbandha indriyāṇām, rajatatvasya prakārasyāsannidhānāt /
hantāvyāpakatvaṃ lakṣaṇadoṣaḥ /
pratyabhijñāyāṃ tattāprakārasya
indriyeṇāsaṃbandhāt /
api ca prābhākare darśane anumānādijñānamātmani pratyakṣaṃ na bhavet, na hi tat satsaṃprayogajam /
tasmādetadapi paribhāvanīyaṃ sūribhiriti //
vārṣagaṇyasyāpi lakṣaṇamayuktamityāha--śrotrādivṛttiriti /
pañcānāṃ khalvindriyāṇāmarthākāreṇa pariṇatānāmālocanamātraṃ vṛttiriṣyate, sā ca saṃśayādivyāpakatvādalakṣaṇamiti /
tat siddhamindriyārthasannikarṣotpannamityetadeva lakṣaṇamiti pratyakṣalakṣaṇaṃ samāptam
NyS_1,1.5: atha tatpūrvakaṃ trividham anumānaṃ pūrvavaccheṣavatsāmānyato dṛṣṭaṃ ca //
pratyakṣalakṣaṇānantaramanumānalakṣaṇaparaṃ sūtraṃ paṭhati---atha tatpūrvakaṃ trividhamanumānamiti /
atrānumānamiti sidvavat pramāṇāviśeṣarūpalakṣyānuvāda eva nāpratyakṣaṃ pramāṇamityaprāmāṇyamanumānasya sudūdaṃ pratikṣipati /
dṛṣṭaprāmāṇyāprāmāṇyavijñānavyaktisādharmyeṇa hi kāsāṃcid vyaktīnāṃ prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ vā vidadhīta /
dṛṣṭasādharmyaṃ cānumānam eveti kathaṃ tenaiva tasyāprāmāṇyam? api cānumānamapramāṇamiti vākyaprayogo 'jñaṃ vipratipannaṃ sandigdhaṃ vā puruṣaṃ pratyarthaṃvān /
na ca parapuruṣavartino dehadharmā api sandehājñānaviparyāsā gauratvādivat pratyakṣamīkṣante /
na ca tadvavacanāt prattīyante, vacanasyāpi pratyakṣādanyasyāprāmāṇyopagamāt /
puruṣaviśeṣamanadhikṛtya tu vacanamanarthaṅkaṃ prayu/jāno nāyaṃ laukiko na parīkṣaka ityunmattavadanavadheyavacanaḥ syāt /
pariśiṣṭaṃ tu parīkṣāparvaṇi nivedayiṣyate /
tasmādakāmenāpi pramāṇamanumānamupetavyamiti /
lakṣyaṃ pramāṇabhedamanumānamanūdya tatpūrvakamiti lakṣaṇaṃ vidhatte /
athetyānantarye uktaṃ pratyakṣam anumānasya hetuḥ /
athedānīmanumānaṃ hetumadvyutpādyate ityarthaḥ /
lakṣaṇasūtratātparyamāha---anumāneti /
tadeva sphuṭayati---aneneti /
samānajātīyāni pramāṇatayā pratyakṣādīni, asamānajātīyāni cānumānābhāsādīni, yathā kṣaṇikatvādiṣu sādhyeṣu sattvādīni /
syādetadativyāpakametat tatpūrvakatvam /
taditi hi pratyakṣaṃ parāmṛśatyānantaryāt /
tathā ca pratyakṣapūrvakatvamanumānasyevāgamasmṛtisaṃśayaviparyāsānāmapyastīti tānyapyanumānaṃ prasajyeran /
anumānādipūrvakaṃ cānumānaṃ na pratyakṣapūrvakamiti nānumānaṃ syāt, anumānalakṣaṇenāvyātatvāt /
tasmādavyāptyativyāptibhyāmalakṣaṇametadityata āha---tatpūrvakamiti /
tatpūrvakamityāvṛtyā vigrahatrayapradarśanam /
tatra prathame vigrahe tānītyanantaraṃ sūtram uvallaṅghya vibhāgasūtragatāḥ pratyakṣādayaḥ saṃbandhanīyāḥ yogyatvāt /
yathāhuḥ,
yasya yenārthasaṃbandho dūrasthasyāpi tasya saḥ /
iti tadanena lakṣaṇasyāvyāptiḥ parihṛtā /
tadidamāha---yadā tānīti /
nanvedaṃ pratyakṣapūrvakamiti bhāṣyavirodha ityata āha---pāramparyeṇeti /
pāramparyeṇa hi pratyakṣapūrvakatvamuktaṃ bhāṣyakṛtā, tasmānna virodha iti /
ativyāptinirāsāya dvitīyaṃ vigrahaṃ vivṛṇoti---yadāpīti /
te iti vigrahe anantarasūtragatameva pratyakṣapadaṃ saṃbadhyate /
yathā ca dve pratyakṣe pūrve yasya pratyakṣasya liṅgaparāmarśajñānasya pratyakṣaphalasya /
tadidaṃ tatpūrvakaṃ pratyakṣam, taddhi svaviṣaye pratyakṣamapyanumeyārthapratyayaṃ kurvadanumānam /
tadidaṃ tadityucyate /
pratyakṣagrahaṇamupalakṣaṇārtham, anumāne ityādyapi draṣṭavyam /
syādetat /
saṃbandhagrahaṇasamaye padatadarthagocaraṃ pratyakṣaṃ prathamam /
atha tadarthaviṣaye dvitīye pratyakṣe sati yā tatpadaviṣayā smṛtirutpadyate sāpi pratyakṣadvayapūrvā /
evaṃ liṅgalliṅgsiṃbandhasmṛtirapi pratyakṣadvayapūrveti tadavasthaivātivyāptirityāśayavān pṛcchati--- katare dve iti /
uttaram---liṅgeti /
sarvasandeheṣvidamupatiṣṭhate /
vyākhyānato viśeṣapratipattirna hi saṃndehādalakṣaṇamiti bhāvaḥ /
na ca dvitīyaliṅgadarśanaṃ vyaptismaraṇasamaye vinaśyadavasthamapyasti, vyāptisaṃskārobdodha samayajanmanā svajanitena saṃskāreṇāsya vyāptismaraṇasamaye vināśāt /
vinaśyadavasthasya dvitīyaliṅgadarśanasya vyāptismaraṇena saha yaugapadye 'pi tayoḥ parasparavārtānabhijñatayā mitho ghaṭanāyogaḥ /
na cātmā te ghaṭayatīti yuktam /
vṛttyā khalvayaṃ ghaṭayet, na svarūpataḥ / tasmād ubhābhyāmutpannaṃ parāmarśajñānamindriyārthasannikarṣajaṃ tṛtīyaṃ pratyakṣam eṣitavyam /
bubhutsāvato dvitīyāditi /
bubhutsāpyanumānajñānotpattau kāraṇamiti darśayituṃ bubhutsāvata ityuktam /
liṅgaliṅgisaṃbandhadarśanamādyaṃ pratyakṣam ityatra saṃbandhapadenānumānāṅga saṃbandhaṃ vivakṣan paroktān saṃbandhavikalpān anumānānaṅgabhūtān pratikṣipati---pratyakṣamiti ca tasya pramāṇamāha /
tathā hi kecidavinābhāvaṃ tādātmyatadutpattinibandhanamanumānāṅgamāhuḥ /
dvividho hyarthaḥ, pratyakṣaśca parokṣaśca /
tatra yo buddhau sākṣādātmīyaṃ rūpaṃ niveśayati sa pratyakṣaḥ /
sa hi svaviṣayāyā buddheḥ janaka iti tamantareṇa buddhirātmānamanāsādayantī tasya sattā niścāyayatīti yuktam /
parokṣastu buddhau sākṣāt svarūpopadhānasāmarthyarahito 'yuktapratipattireva /
na cānyadarśane anyakalpanā yuktā, atiprasaṅgāt /
nāntarīyakatayā tvanyo 'pyanyaṃ gamayet /
sa hi pratibaddhasvabhāvo yathāvidhaḥ siddhaḥ tathāvidhasannidhānaṃ sūcayati /
sa ca pratibandho na darśanādarśanamātrādavaseyaḥ, tathā sati sa śyāmo maitanayatvāt paridṛśyamānamaitratanayastomavadityapyanumānaṃ syāt /
ihāpi hi sto darśanādarśane /
tasmāt tādātmyatadutpattinibandhana eva pratibandhaḥ /
yathāha kāryakāraṇabhāvād vā svabhāvād vā niyāmakāt /
avinābhāvaniyamo darśanānna na darśanāt //
tathā ca liṅgavikalpaṃ vinā na liṅgivikalpaḥ /
na liṅgavikalpo liṅgānubhavaṃ vinā /
na liṅgānubhavo liṅgaṃ vinā /
na cāvinābhūtaṃ liṅgaṃ vinā liṅginamiti liṅgisvalakṣaṇāpratibhāsyapi pāramparyeṇa tatpratibandhāt tatrāvisaṃvādako 'numānavikalpa iti /
kāryakāraṇabhāvaścedam /
asmin sati bhavati satsvapi tadanyeṣvasminnasati na bhavati evamākāro nānvayavyatirekābhyāmatiricyate /
tau ca pratyakṣapṛṣṭhabhāvinā vikalpenāvasīyete /
tathā hi satyagnau dhūma iti pratyakṣameva vikalpānugatavyāpāramadhyavasyati /
asati cāgnau na dhūma ityapi pratyakṣameva, na hyagnidhūmānupalambhāvānyau /
atastadviviktavastūpalabhbhāt nāpyanayorvyatireko 'nyastadviviktād vastunaḥ /
evaṃ tādātmyamapi viparyaye bādhakapramāṇopapattyā niścetavyam, yathā sattvasya kṣaṇikatayā saha tādātmyaṃ vipakṣai'kṣaṇike kramākramayorvyāpakayoranupalambhanniścīyate /
tasmāt tādātmyatadutpattibhyāmeva pratibandho nānyata iti //
atrocyate /
satyaṃ yat kiñcit kvacid dṛṣṭam, tasya yatra pratibandhaḥ tadvidastasya tadgamakaṃ tatretyanujānīmaḥ /
sa eva tu pratibandho na tāvat tadutpattyā saṃbhavati /
kā punariyaṃ tadutpattirdhūmasya? kiṃ vahnyanantaraṃ bhāvaḥ? sa tādṛśo 'sti rāsabhasyāpīti tatpratibaddho 'pi dhūmaḥ syāt /
atha tadanantarameva bhāvaḥ, na ca rāsabhānantaraṃ bhavannapi tadanantarameva bhavati, tasmin satyapyasatyagnau tadabhāvāt /
asatyapi tasmin sati ādrendhanavati vahnau tadbhāvāt /
atha yadyapi dhūmasya vahnibhāvābhāvānuvidhānaṃ tatropalabdhaṃ tathāpi deśāntarādiṣu tadbhāvo 'sya kutastyaḥ? tathā hi bhūyo bhūyo rāsabhe dṛṣṭe dhūmo dṛṣṭaḥ, tadabhāve cādṛṣṭaḥ /
na ca sa tatkāryaḥ /
tajjātīyasyaiva dhūmasya rāsabhaṃ vinā sati vahnau bhāvāt /
evaṃ satyapyagnau piśācena janito dhūmaḥ kvacit deśādau tajjātīya eva rāsabhavad vahnyabhāve 'pi piśācādeva bhaviṣyatīti,
avaśyaṃ śaṅkayā bhāvyaṃ niyāmakamapaśyatām /
na ca sati bhāvamātraṃ niyāmakam, tasya rāsabhādiṣvaṣyaviśeṣāt /
tadanantarameveti cāvadhāraṇasya śaṅkāpanayanamantareṇāsaṃbhavāt /
avadhāraṇena tu śaṅkāpanaye parasparāśrayaprasaṅgaḥ //
syādetat /
yo yo dhūmo dṛṣṭaḥ sa sarvastāvadārdrendhanasahitavahnyanantarameva na piśācānantaram /
sa ca kādācitkatayā nimittamapekṣamāṇo yadanantarameva gamyate tadevāpratītavyabhicāraṃ nimittīkaroti, na tu pratīvyabhicāraṃ rāsabhādi /
nāpi sarvathā anupalabdhapūrvapiśācādi /
yadi na tannimittaṃ kasmāt vināpi vahni kvacid dhūmo nopalabhyate? athāsau sarvathā vahnisahitaḥ, tathā satyādrendhanavat kathaṃ vahnirapi na kāraṇam? kāraṇaṃ cet kathaṃ tadantareṇa dhūmabhāvaśaṅkā? akāraṇasya hi kāryasya nityaṃ sattvamasattvaṃ vā syāt, anapekṣatvāt, na kādācitkatvam /
nāpyanekakāraṇakam, akāraṇakatvaprasaṅgādeva /
vahnyanantarameva bhāva iti hi dhūmasya vahnikāryatvam /
sa cet avahnerapyanantaraṃ naivakārārthaḥ syāditi na vahneḥ kāryam /
evamanyasyāpi na kāryam /
na hi anyānantarameva bhavati, vahnerapyanantaraṃ bhāvāt /
tataścāhetuko dhūmaḥ syāt /
tathā ca kādācitkatvavyāhatiḥ //
satyam, tatkāryatvasiddhau syādevam /
tadeva tu tadanantarameva bhāva ityevaṃrūpaṃ nāsti /
yadyapi ca vinā vahni nopalabdho dhūmo yadyapi ca piśācānantaraṃ nopalabhyate teṣāmanupalabdheḥ, tathāpi piśācakārya eva dhūmasyatra tatra vahniḥ kutaścit svahetorūpanipatito rāsabha iva na tu dhūmasya janamaḥ /
tena tadabhāve 'pi tajjātīya eva kāraṇabhedajanmā kadācit kādācitko dhūmaḥ syāditi anivṛttireva śaṅkāyāḥ /
na dṛṣṭasaṃbhave nādṛṣṭaṃ kalpayituṃ yuktamiti śakyaṃ bhavadbhirvaktum, anupalabdhilakṣaṇaprāptasya aśakyanirākaraṇatvāt /
na cānupalabdhantarāṇyapi tanniṣedhe prabhavanti /
tasmāt anantaramevetyavadhāraṇābhāvāt naivaṃrūpaṃ kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇaṃ yuktam /
na ca yad yadanyasahitānantaram mupalabdhaṃ tat tadanyarahitāt tasmād bhavad bhinnajātīyaṃ bhavati /
uktaṃ hi rāsabhasahitād vahneryādṛśo dhūmaḥ tādṛśa eva tadvirahitād vahneriti /
tasmādevaṃvidhā śaṅkāpiśācī svanivārakaṃ tadutpattiniścayamāskandantī na śakyā nivārayitum /
api cāstu tadutpattiniścayaḥ, tathāpi kasmāt kāraṇamantareṇa na kāryaṃ bhavati? tathā ca satyanapekṣatayā kādācitkatvavihatiriti cet---yathāha,
nityaṃ sattvamasattvaṃ vā hetoranyānapekṣaṇāt /
apekṣāto hi bhāvānāṃ kādācitkatvasaṃbhavaḥ //
iti /
astu tarhi saṃbandhaḥ svābhāvikatayā anyānapekṣo 'vyabhicārī gamakāṅgam /
sa ca yo vā sa vā bhavatu, kṛtaṃ kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇāyāsena /
yathā caitat tathātraiva pradarśayiṣyāmaḥ //
api ca kāryāt kāraṇamanumīyamānaṃ tataḥ pūrvamevānumīyeta, na tu vartamānakālam /
na hi hetusattā kāryakālā kāryotpādāṅgam, api tu tatpūrvakālā /
na hi nadīpūrabhedaḥ svasattāsamayavarti varṣaṃ gamayatyapi tu tatpūrvakālam /
tatkālaṃ tu na tasya kāraṇam /
ata eva sādhakabādhakapramāṇābhāvena tatkālavartina varṣe sandihānā na tadarthinaḥ pravartante /
evaṃ dhūmādapyagniḥ tatpūrvakāla evānumīyeta, na tu vartamānakālaḥ /
tathā ca sati na tadarthinaḥ tatra niḥśaṅkaṃ pravarteran /
api ca rasādanyadrūpaṃ rasasamānakālamanumimate 'numātāraḥ /
na cānayorasti kā kāraṇabhāvaḥ tādātmyaṃ vā /
yadyucyeta tatpūrvebhyo rūparasagandhasparśakṣaṇebhyo rasakṣaṇo jāyate, sa svakāraṇaṃ pūrvarūpakṣaṇamanumāpayan yādṛśā tena janitaḥ, tādṛśamevānumāpayati /
sa cānumāpakarasakṣaṇasamānakālarūpakṣaṇāntarajanaka eva svakāraṇam iti tādṛśameva gamayati /
tathā ca kāryasamānakālarūpānumānasiddhiḥ /
etena dhūmānumānaṃ vyākhyātam /
yathāha,
ekasāmagryadhīnasya rūpāderasato gatiḥ /
hetudharmānumānena dhūmendhanavikāravat //
iti //
atrocyate /
yo 'yu gamakarasasamānakālo rūpakṣaṇaḥ, sa kiṃ tajjanakasya rūpakṣaṇasya svabhāva ata tatsvabhāvāvacchedako 'svabhāvabhūtaḥ? na tāvat svabhāvaḥ, ekasminnabhinne janyajanakabhāvānupapatteḥ, tasya bhedāśrayāt /
tadasvabhāvabhūtaḥ kathaṃ tadanumānaniveśī? tadavacchedakatvādita cet? nanu naitāvatāpyasya tulyakālasya rūpasya kāraṇabhāva iti kathaṃ kāryaṃ hetorgamyeta? viśiṣṭena kāraṇasvabhāvenāsvabhāvo 'pi asāvākṣipyate viśeṣaṇatayeti cet? nanvākṣipyate jñāpyata ityanarthāntaram /
sa kiṃ kāraṇānumiteḥ prāgathānumitisamaye paścād vā? na tāvat prāk na hi sattāmātreṇa kāraṇaṃ tad gamayatyatiprasaṅgāt, kiṃ tu svajñānena /
na ca kāryamasya gamakam, akāraṇatvādityuktam /
ata evānumitisamaye 'pyagamakam, svajñānena gamakatvāt /
ubhayośca jñānayoḥ sahabhavatoḥ savyetaraviṣāṇavat kāryakāraṇabhāvābhāvāt /
tathā ca rasāt kāryāt tatkāraṇaṃ rūpamanumātavyam /
tathā ca kāraṇāt kāryānumānaṃ tādātmyatadutpattibhyāmanyata iti nābhyāmeva pratibandhasiddhiḥ /
laukikānāṃ cedaṃ rasād rūpānumānam, na caite piśitacakṣuṣaḥ kṣaṇānāmanyonyabhedamadhyavasyanti /
na cānadhyavasyantaḥ pravṛttarūpotpādanasāmarthyaṃ rasahetuṃ rūpamanumātumutsahante /
na ca lakṣaṇānurodhena lakṣyasyānyathākaraṇaṃ yuktaṃ parīkṣakāraṇam /
atipatitalokamaryādānāṃ teṣāṃ tattvānupapatteḥ /
yathāhuḥ,
siddhānugamamātraṃ ca kartuṃ yuktaṃ parīkṣakaiḥ /
na sarvalokasiddhasya lakṣaṇena nivartanam //
iti /
api cādyatanasya saviturūdayasya hyastanena saviturūdayena, candrodayasya ca samānakālasya samudravṛddhyā, madhyanakṣatradṛṣṭyā cāṣṭamāstamayodayasya, na kāryakāraṇabhāvaḥ tādātmyaṃ vā, atha ca dṛṣṭo gamyagamakabhāvaḥ /
api ca tādātmye 'pi kathaṃ gamyagamakabhāvaḥ? na hi tadeva karma ca kartṛ ceti yuktam /
tasya bhedāśrayatvāt /
yadyapi ca vṛkṣatvaśiṃśapātve paramārthato na bhinne tathāpi bhedāntarapratikṣepāpratikṣepābhyāṃ kalpitabhedayorgamyagamakabhāva iti cet---na, vāstavameva vṛkṣatvaśiṃśapātvayorbhedamupapādayiṣyāmaḥ /
api ca kālpanikamapi rūpaṃ vicāryamāṇaṃ na yathā bhinnamevamabhinnamapi na bhavati, vastuno 'pi tucchatvaprasaṅgāt /
kālpanikasyāvāstavatvena tattvānupapatteḥ /
tasmāt kalpanārūḍhayornavastutādātmyam, nāpi parasparam /
tathā sati saddravyapārthivavṛkṣaśiśapādivikalpānāṃ ca paryāyatvaprasaṅgāt //
syādetat /
kalpanābhedavirahiṇāṃ bhedamullikhantyapi parasparameṣāmabhedamapyavagāhate sāmānādhikaraṇyākāratvāt, abhedānullekhe tadanupapatteḥ /
tathā ca tādātmyaṃ siddhamiti /
tadayuktam /
uktaṃ hi yathā sāmānādhikaraṇyaṃ na bhāvānāmabhedasādhakam /
jātyādiśabdā hi jātyādīn nimittīkṛtya dravye vartante /
taccādhikaraṇamekamiti sāmānādhikaraṇyam aśnuvate, na punarjātyādīnapi mitho miśrayanti /
śabdasamānaviṣayāṇāṃ vikalpānām apīyameva gati /
tasmād yatra gamyagamakabhāvo na tatra tādātmyam, yatra tādātmyaṃ na tatra gamyagamakabhāva iti saddhim /
yattu viditaśiṃśapāvyavahāramaviditavṛkṣavyavahāramuccāyāṃ hi śiṃśapāyāṃ vṛkṣaśabdaḥ prayuktaḥ, tasmāduccatvameva vṛkṣaśabdapravṛttinimittamiti manyamānaṃ mūḍhaṃ prati śiṃśapātvena vṛkṣavyavahāramātraṃ sādhyate /
vāmanāyāmapi śiśapāyāṃ vṛkṣa iti vyavahartavyam, śiṃśapāmātrānubandhitvād vṛkṣatvasyeti /
tatrāpi ced vyavahāraḥ sādhyaḥ sa śiṃśapāyā bhinna iti, na tādātmyam /
vyavahārayogyatā cet? sā śiṃśapāyā abhinneti na gamyagamakabhāvaḥ /
vyāvṛttibhede coktam /
tasmāt tādātmyatadutpattibhyāṃ pratibandha iti manorathamātram //
yaśca vaiṣeśikaiḥ catuṣprakāraḥ saṃbandha ucyate, asyedaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ saṃbandhyekāryasamavāyi virodhi ceti laiṅgikam # vai. sū. 9/2/1 # //
iti, atrāpi saṃbandhipadenaiva sarvāpasaṃgrahāt śeṣābhighānaṃ vyartham /
na ca saṃbandhipadopāttasyātiprasaktiḥ śeṣapadairnivāryate /
tathā sati śeṣapadānyeva santu kṛtaṃ saṃbandhipadena, tebhya eva saṃbandhibhedānāmadhigateḥ /
na caivaṃ cāturvidhyaṃ saṃbandhasyānumānaṅgasya /
tacceṣyate /
tathā ca saṃbandhipadasya saṃbandhimātrāvarodhe 'tivyāptiḥ /
api ca bhūtaṃ varṣam abhūtasya vāyvabhrasaṃyogasya kathaṃ virodhi? taddhi tadanukūlameva evam abhūtam varṣaṃ bhūtasya vāyyabhrasaṃyogasyāpratikūlam /
evaṃ bhūto nakulajayo na bhūtasya sarpaparājayasya virodhī /
nāpi abhūto 'sau abhūtasya virodhī /
yeṣāṃ punarvirodhaḥ, teṣāmanyatamadanyatamasya na liṅgamapi tu pratikṣepakameva //
etenaiva,
mātrānimittasaṃyogivirodhisahacāribhiḥ /
svasvāmivadhyaghātādyaiḥ sāṃkhyānāṃ saptadhānumā //
ityapi parākṛtaṃ veditavyam //
tasmād yo vā sa vāstu saṃbandhaḥ kevalaṃ yasyāsau svābhāviko niyataḥ, sa eva gamako gamyaścetaraḥ saṃbandhīti yujyate /
tathā hi dhūmādīnāṃ vahnyādisaṃbandhaḥ svābhāvikaḥ, na tu vahnyadīnāṃ dhūmādibhiḥ /
te hi vināpi dhamādibhirūpalabhyante /
yadā tvādrendhanādisaṃbandhamanubhavanti, tadā dhūmādibhiḥ saha saṃbadhyante /
tasmādvahnyādīnāmādrendhānādyupādhikṛtaḥ saṃbandho na svābhāvikaḥ, tato na niyataḥ svābhāvikastu dhūmādīnā vahnyādisaṃbandhaḥ, tadupādheranupalabhyamānatvāt /
kvacid vyabhicārasyādarśanāt māno 'pi darśanānarhatayā sādhakabādhakapramāṇābhovana sandihyamāna upādhiḥ saṃbandhasya svābhāvikatva pratibadhnātīti sāṃpratam //
avaśyaṃ śaṅkayā bhāvyaṃ niyāmakamapaśyatām /
iti dattāvakāśā khalviyaṃ laukikapramāṇāmaryādātikrameṇa śaṅkāśicī labdhrapasarā na kvacit nāstīti nāyaṃ kvacit pravarteta /
sarvatraiva kasyacit kathañcidanarthasya śaṅkāspadatvāt /
anarthaśaṅkāyāśca prekṣāvatāṃ nivṛttyaṅgatvāt /
antataḥ snigdhānnapānopayoge 'pi maraṇādidarśanāt /
tasmāt prāmāṇikalokayātrāmanupālayatā yathādarśanaṃ śaṅkanīyam /
na tbadṛṣṭapūrvamapi /
na tvadṛṣṭapūrvamapi /
viśeṣasmṛtyapekṣo hi saṃśayo nāsmṛterbhavati /
na ca smṛtirananubhūtacare bhavitumarhati /
tasmādupādhi prayatnenānviṣyanto 'nupalabhyamānā nāstītyavagamya svābhāvikatvaṃ saṃbandhasya niścinumaḥ //
syādetat /
anyenānyasya sahakāreṇa cet svābhāvikaḥ saṃbandho bhavet, sarvaṃ sarveṇa svabhāvataḥ saṃbadhyeta /
tathā ca sarvaṃ sarvasmād gamyeta /
athānyasya cedanyat kāryam, kasmāt sarvaṃ sarvasya na bhavati, anyatvāviśiṣāt /
tataśca sa evātiprasaṅgaḥ /
yadyucyeta, na bhāvasvabhāvāḥ paryanuyojyāḥ, tasmādanyatvāviśeṣe 'pi kiñcideva kāraṇaṃ kāryañca kiñciditi /
nanveṣa svabhāvānāmanuyogo bhinnānāmakāryakāraṇabhūtānāmapi svabhāvapratibandhe tulya eva /
tasmād yatkiñcidetat /
kaḥ punaḥ pramāṇena svābhāvikaḥ saṃbandho gṛhyate? pratyakṣasaṃbandhiṣu pratyakṣeṇa, yathāha---liṅgaliṅgisaṃbandhadarśanamādyamiti /
yadā tāvat prathamaṃ vahnidhūmayoḥ sahādrendhanayoḥ saṃbandhaṃ paśyati tadā dvayorapi kiṃ svābhāvikaḥ saṃbandha aupādhiko vā? atha dhūmasyaupādhiko vahneḥ svābhāvikaḥ, vahnervaupādhiko dhūmasya tu svābhāvika iti na śakyaṃ nirdhārayitum /
tatra vahneranārdrendhanasya vinādhūmamayogolakādau darśanād ādrendhanopādhirasya dhūmena saṃbandho, na tu svabhāvika iti niścīyate /
dhūmaviśeṣasya tu vinā vahnimanupalabhbhād upādhibhedasya cādṛśyamānasya kalpanāyāṃ pramāṇābhāvād viśeṣasmṛtyapekṣasya ca saṃśayasyānupalabdhapūrve anutpādāt, utpāde vā atiprasaṅgāt prekṣāvatāṃ pravṛttyucchedāt svābhāvikaḥ saṃbandhaḥ avadhāryate /
tadidamavadhāraṇaṃ na mānasam, anapekṣasya manaso bāhye pravṛttāvandhabadhirādyabhāvaprasaṅgāt /
bhūyodarśanasāpekṣasya ca pravṛttau pramāṇāntarāpātāt, na hi mano nimittam ityeva mānasaṃ pratyakṣaṃ bhavati /
tathā sati na kiñcinmānasam, pratyayamātrasya manonimittatvāt /
tattadasādhāraṇakāraṇāpekṣayo tu tatpramāṇavyapadeśe atrāpi bhūyodarśanam asādhāraṇamiti pramāṇāntaraṃ jātam /
tasmādabhijātamaṇibhedatattvavadbhūyodarśanajanitasaṃskārasahāyamindriyameva dhūmādīnāṃ vahnyādibhiḥ svābhāvikasaṃbandhagrāhīti yuktamutpaśyāmaḥ //
evaṃ mānāntaraviditasaṃbandhiṣu mānāntarāṇyeva yathāsvaṃ bhūyodarśanasahāyāni svābhāvikasaṃbandhagrahaṇe pramāṇamunnetavyāni /
svabhāvataśca pratibaddhā hetavaḥ svasādhyena yadi sādhyamantareṇa bhaveyuḥ, svabhāvādeva pracyaveranniti tarkasahāyā nirastasādhyavyatirekavṛttisandehā yatra dṛṣṭāḥ tatra svasādhyamupasthāpayantyeva /
na ca śyāmādiṣu maitratanayādīnāṃ svābhāvikapratibandhasaṃbhavaḥ, annapānapariṇatibhedasyopādheḥ śyāmatāyā maitratanayasaṃbandhaṃ prati vidyamānatvena maitratanayatvasyāgamakatvāt /
etena pakvānyasya vṛkṣasyāgravartīni phalāni etadvṛkṣaprabhavatvāt patitaphalavadityādayo 'pyaupādhikasaṃbandhā vyākhyātāḥ /
tasmāt sarvamavadātam //
nanvantimapratyakṣamatītābhyāṃ pratyakṣābhyāṃ kathamanugṛhyate ityata āha---smṛtyā ceti /
co hetvarthe /
yadyapi svarūpato liṅgadarśane atīte, tathāpi tajjanitā smṛtiḥ anugṛhṇāti yasmādatastābhyāmanugṛhyate /
anugrahaśca karaṇameva /
saṃbandhasamṛtisahakāriṇā indriyeṇa svasādhyāvinābhūtaliṅgavijñānaṃ yadupajanyate tat parāmarśa
ityākhyāyate /
tathābhūtaliṅgagocara eva caturtho vākyāvayava upanaya ityākhyāyate /
atra pṛcchati---kaḥ punariti /
anumānaśabdasyārtho na tāvadanumitiḥ /
na khalu liṅgaparāmarśo 'numitiḥ, pratyakṣaphalatvāt /
tasmādanumīyate aneneti karaṇārtho vaktavyaḥ /
sa ca liṅgaviṣayaḥ kriyā ca liṅgiviṣayeti viṣayavaiṣamyāt na kriyākaraṇabhāva iti bhāvaḥ /
uttaram---anumīyata iti /
tenaivābhiprāyeṇa pṛcchati---kiṃ punariti /
uttaram---agnīti /
praṣṭā svābhiprāyamudghāṭayati---kathaṃ punaranyaviṣayamiti /
ekadeśina uttaram---nāniyamāditi /
vṛkṣoddeśena pravartitaḥ paraśuḥ kartrā na tadavayavoddeśena, tasmād vṛkṣaviṣayaḥ paraśurna tadavayavaviṣayaḥ /
dvaidhībhāvaścāvayaveṣu na vṛkṣe, tasya tato vināśāt iti bhāvaḥ /
kvacit punaryadviṣayamiti /
auṣṇyāpekṣo vahnisaṃyogaḥ karaṇaṃ taṇḍuleṣu /
rūpādiparāvṛttirūpaḥ pākaḥ teppeva /
taṇḍulena piṭharaṃ lakṣayati /
na kevalaṃ samānaviṣayatvāniyamaḥ kartuḥ karaṇaṃ bhinnamityapi niyamo nāstītyaniyamābhidhānaprasaṅgenāha-kvacit punariti /
sthitiḥ sāvayaveṣu samavāyo vā pradeśaviśeṣe saṃyogo vā /
evamaniyamaṃ dṛṣṭānta uktvā dārṣṭāntike yojayati---evamanyaviṣayasyeti dhūmaviṣayasya pramāṇasyāgniviṣayā kriyā pramitiḥ /
yadā agniviṣayameva jñānaṃ pramāṇaṃ tatrāha---kvacit punariti /
ākṣipati---kiṃ punariti /
atra hetumāha---pramitatvāt /
uttaram---pramīyate /
tadvibhajate---heyatveneti /
aniyamavādina ekadeśino mataṃ niyamavādī dūṣayati---tanneti /
hetumāha---pramāṇaphalayoriti /
yadi anyaviṣayaṃ karaṇamanyaviṣayā kriyā bhavet tataśchedane khadiraṃ prāpte panasādāvapi cchidā syādityatiprasaṅgaḥ syāt /
yadyapi vṛkṣoddeśena kartrā paraśuḥ prayuktastathāpyayaṃ vṛkṣamiva tadavayavānapi prāpta iti tadviṣayo bhavati /
tena tadavayavadvaidhībhāvamukhena vṛkṣaviṣayāmapi dvaidhībhāvakriyāṃ janayatīti na vaiyadhikaraṇyaṃ karaṇaphalayoḥ /
evaṃ yadyapi liṅgaviṣayaṃ pratyakṣaphalatayā liṅgajñānam, tadanubaddhasya tasya mānasapratyakṣagocaratvāt, liṅganirūpaṇamantareṇa tadanirūpaṇāt /
na tu liṅgajñānaṃ liṅginaṃ vinā na nirūpyate /
tasmāt pratipattayanubandhitayā viṣayo na liṅgajñānasya liṅgī, kiṃ tu liṅgameva /
tathapi liṅgiviṣayapratipattijanakatvāt liṅgajñānaṃ bhavati liṅgiviṣayam /
na cātiprasaṅgaḥ, svābhāvikasaṃbandhaśālitvāt liḍsya liṅgini /
tasmād dvividho viṣayabhāvaḥ pratipattyanubandhitayā, pratipādyatayā ca /
tatra pūrvaḥ phalasya, uttarastu prāmāṇyasyeti vivekaḥ /
tasmāt suṣṭhuktam---pramāṇaphalayorviṣayabhadānabhyupagamāditi /
sthitau tu bhedo darśayiṣyate kartuḥ karaṇasya ceti /
tadevaṃ tāni te iti vigrahadvayaṃ parasparāpekṣamupapādya tāni taditi vigrahadvayaṃ parasparāpekṣamupapādayati---yadā punariti /
liṅgaliṅgisaṃbandhadarśanaṃ ca anantaraliṅgadarśanaṃ ca tatsmṛtiśceti vigrahaḥ /
atrāpi sarvasandeheṣvidamupatiṣṭhate, vyākhyānato viśaiṣapratipattirna hi sandehādalakṣaṇamiti bhāvaḥ //
nanu yadi pramāṇaphalayorekaviṣayatvaṃ tarhi parāmarśajñānaviṣayīkṛta evārtho viṣayīkartavyo nānyaḥ /
sa ca pratyakṣapramāṇaviṣaya eveti kṛtamanumānenetyāśayavān pṛcchati---kiṃ punariti /
tairviśiṣṭena liṅgaparāmarśenetyarthaḥ /
uttaram---śeṣo 'rthaḥ /
pratyakṣapramitāt liṅgādanyo liṅgī tadviṣayatvaṃ ca liṅgaparāmarśasyoktamiti /
pṛcchati---anumānamityatra kiṃ kārakam? anumīyate 'neneti karaṇakārakameva yuktaṃ, tasyaiva liṅgadarśanadvayasmṛtipūrvakatvāt, na tvanumitiranumānaṃ pramāṇavyāpāratvenātannimittatvāt karaṇakārakādanyatvād atatpūrvakatvācceti bhāvaḥ /
uttaram---bhāvaḥ karaṇaṃ vā /
nanūktaṃ na bhāvaḥ kārakamityata āha---yadeti /
na dravyādīnāmeva kārakatvam, api tu vyāpārasyāpi /
anyathā karmanāmadheyeṣūdbhidādiśabdeṣu na kāraṇavibhaktiḥ śrūyeta, udbhidā yajeta darśamaurṇamāsābhyāṃ yajetetyādi /
saṃbhavati hi tasyāpi siddhasya phalabhāvanāyāṃ nimittatvam /
evaṃ vahnipramāyāḥ siddhāyāḥ saṃbhavati hānādibuddhinimittabhāvaḥ /
etasmiśca kalpe tatpūrvakamityatra tadā hānādisaṃbandhāvadhāraṇasamaye prathamaṃ vahnitvasya liṅgasya darśanam, athānumānikaṃ dvitīyam, atha saṃbandhasya smṛtiriti trayamekīkṛtya parāmarṣṭavyam /
tatpūrvako hi tathā cāyamanumīyamāno vahniriti liṅgaparāmarśaḥ /
tasmād dāhapākādikāritvādupādeyo vahniriti jñānamanumānasya phalam /
tataśca tatpūrvakatvamapi siddhaṃ bhavatīti bhāvaḥ /
karaṇakārakapakṣe phalamāha---yadā karaṇamiti /
atra vimṛśati-liṅgeti /
tatpūrvakatvānumitinimittatvasamānadharmadarśanāt saṃśayaḥ /
atra ācāryadeśīyamatamāha---eke tāvaditi /
satsvapītareṣu smṛterabhāvādanumiteranutpādanena smṛtireva anumānam, itare tu tadanugrāhakā ityarthaḥ /
matāntaramāha---apara iti /
satsvapītareṣu liṅgaparāmarśaṃ vinā anumityanutpādāt, liṅgaparāmarśa evānumānamitarairanugṛhīta ityarthaḥ /
svamatamāha---vayaṃ tviti /
anvayavyatirekābhyāmaśakyo guṇapradhānabhāvo vivektum, tayoḥ sarvatra tulyatvāditi bhāvaḥ /
tat kimidānīṃ nāstyeva guṇapradhānabhāva ityata āha---pradhāneti /
nānvayavyatirekāvatra prabhavato na tu nyāyāntaramiti bhāvaḥ /
pṛcchati---kaḥ punaratreti /
uttaramāha---ānantaryeti /
nehāsti tirohitaṃ kiñcit //
ativyāpti codayati---yadīti /
nanu bhavatu pratyakṣadvayapūrvakaḥ saṃskāro 'numānam, tenāpi śeṣo 'rtho 'numāsyata ityata āha---smṛtihetuḥ nānumitiheturityarthaḥ /
pariharati---naiṣa doṣa iti /
viśiṣṭajñānaṃ vijñānam viśaṣaśca smṛteranyatvam, na hīndriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānaṃ smṛtiḥ /
tasyāḥ saṃskāramātraprabhavatayā anyasmādanutpatteḥ /
tena ca jñānena svakāraṇaṃ viśeṣitam, pratyakṣasūtre yata ityadhyāhārāt /
tasmādihāpi svakāraṇaviśeṣakaṃ smṛteranyad vijñānamadhikṛtam /
na ca saṃskāraḥ pratyakṣapūrvo 'pi tādṛśajñānakāraṇamiti na tasya prasaṅga ityarthaḥ /
nirṇaye 'nupajanitaphale prasaṅga nivārayati-nirṇaya iti /
vibhāgasūtrākṣiptapramāṇasāmānyalakṣaṇapūrvakaṃ viśeṣapramāṇalakṣaṇaṃ tadapekṣaṃ pravartamānaṃ nānupajanitaphale 'pramāṇe nirṇayamātre pravartitumarhati, janitaphalastu nirṇayaḥ pramāṇameveti bhāvaḥ /
svaviṣayaparicchedakatvāt phalaṃ pariccheda eva paricchedakaḥ /
svārthikaḥ pratyayaḥ //
trividhamiti sūtrāvayavamarthagauravādarād vārttikakāra udbhāṣyaṃ vyācaṣṭe---trividhamitīti /
anvayavyatirekiṇaṃ lakṣayati---tatreti /
vivakṣitopapattiḥ pakṣadharmatā /
tajjātīyopapattiḥ anvayaḥ /
vipakṣāvṛttiḥ vyatirekaḥ /
anvayimātrāt vyatirekimātrācca vyāvṛtto 'nvayavyatirekī darśanīya iti hetutrayasādhāraṇe abādhitaviṣayatvātsatpratipakṣatve satī api heturūpe na darśite /
vivakṣitapratyayamantareṇa cānvayavyatirakayoḥ tajjātīyātajjātīyavṛttivyāvṛttyoraśakyapratītitvād vivakṣitopādānam /
tatprasaṅgena ca taddharmatā hetutrayasamānapi darśitā /
tasyodāharaṇamāha---yatheti /
pratyakṣatvāditi heturātmani nitye 'stītyata uktam---bāhyakaraṇeti /
tathāpi sāmānyaviśeṣairghaṭatvādibhirvyabhicāra ityata uktam--sāmānyaviśeṣavattva iti /
tathāpi paramāṇubhirbāhyakaraṇapratyakṣairyogināṃ vyabhicāra ityata uktam--asmadādīti /
tathā cāyaṃ nityebhya ākāśādibhyo ghaṭādiṣu cānityeṣvanvita iti bhavatyanvayavyatirekī /
anvayinaṃ lakṣayati--anvayīti, vipakṣahīna iti /
vipakṣābhāvena tato vyatirekābhāvaṃ darśayati /
sadbhyāmabhāvo nirūpyate naikena satetyuktam /
tena hetoryato vipakṣānnivṛttiḥ sa eva nāstīti kuto nivartatām, pakṣādanyasya sarvasyaiva sapakṣatvāt? na nivartata iti cet? astu tarhi hetostatra vṛttiḥ, nivṛttiniṣedharūpatvād vṛtteriti cet? yasyābhāvādhikaraṇatvamapi na saṃbhavati nirūpākhyasya tasya bhāvādhikaraṇatvaśaṅketi subhāṣitam /
na khalu mumurṣosatoyābhyavahāre 'pyasamarthasya śaṣkulībhakṣaṇaṃ śaṅkate cetanaḥ /
tat kimidānīṃ bhāvābhāvau na parasparābhāvātmānau yadekaniṣedhenānyavidhiḥ syāt? satyam, yatraikatara etayorniṣidhyate vidhīyate vā tatra taditaravidharniṣedho vāvaśyaṃ bhavet /
na tviha paramārthataḥ kasyacit niṣedhaḥ /
na cātra nirūpākhyo hetorvyatireko niṣidhyate /
nanu nirūpākhyo niṣedhādhikaraṇamiti ca vacaḥ svacaritaviruddham /
na caitat tattvato nirūpākhye hetorvyatirekaṃ vā hetuṃ vā vyāsedhāmo nāpyanvayaṃ vidadhmaḥ /
no khalvayaṃ sakalapratipattyabhājanaṃ kvacidapyupayujyate /
upayoge vā nirūpākhyo na bhavet /
kastarhi na nirūpākhye hetorvyatireka ityasyavacanasyārthaḥ? atha nirūpākhye hetorvyatireka ityasya bhavadbhāṣitasya ko 'rthaḥ? ahṛdayavācāṃ khalayahṛdayā eva prativāco bhavanti bhavanti /
yakṣānurūpo baliriti hi laukikānām ābhāṇakaḥ /
na cātyantādṛṣṭapūrvāṇāṃ kalpanājālagocaratvamiti copapāditamanyathākhyāti /
nirūpaṇavāsare /
kalpitagocaraśca vyatireko 'pi kālpanika iti nānumānāṅgam /
svābhāvikarūpasaṃpannaṃ hi pramāṇaṃ tattvajñānarūphalāya kalpate na kalpitarūpasaṃpadā, tasyāḥ sarvatra sulabhatvāditi /
tattvaviṣayatvaṃ cānumānasyopapādayiṣyate /
tasmādanupākhye vipakṣe hetorvyatirekanivṛttau vā vyatireke vā hetupravṛttau vā sahṛdayānāṃ mūkataivocitā /
na caitāvatā hetoragamakatvam /
na hi vyatireko 'stītyeva gamako bhavati /
mā bhūdasādhāraṇasyāpi gamakatvam, kiṃ tu svasādhyena saha svābhāvikasaṃbandhaśālitayā /
sā cānvayavyatirekābhyāmivānvayamātreṇapyupādhirahitena śakyā jñātumiti kṛtamatra vyatirekeṇa /
vipakṣasaṃbhave tu tatrāpi hetuvṛttiśaṅkānirākaraṇāya vyatirekagrahaṇam upāsanīyamiti sarvamavadātam //
udāharaṇamāha---yatheti /
svamate tvabhidheyo viśeṣaḥ prameyatvāt sāmānyavat /
paramāṇvākāśādayaḥ kasyacit pratyakṣāḥ prameyatvāt ghaṭavadityādayo draṣṭavyāḥ, viśvasyaiva sadasatprabhedabhinnasya yathāsvaṃ pakṣasapakṣayorantarbhāvena vipakṣābhāvāditi /
vyatirekiṇaṃ lakṣayati---vyatirekīti /
tamimaṃ vyatirekiṇaṃ hetvavayavalakṣaṇavyākhyānāvasare vārttikakṛd upapādayiṣyatīti nehopapāditaḥ /
tadevaṃ trividhamityavacchidya vyutpādya saṃprati pūrvavadityādinā ekavākyatayā vyācaṣṭa---atha vā trividhamiti /
tisṛṣvapi vidhāsu sādhyavacanasya pūrvamapapādanāt pūrvaṃ sādhyaṃ tad yasyāstyadhikaraṇatayā tatpūrvavat /
tathāpyanityāḥ paramāṇavo gandhavattvād ghaṭavadityapi hetuḥ syāt /
asti hi sādhyaṃ tasyāpi, pārthivānāmapyaṇūnāmanityatvena siṣādhayiṣitatvādityata āha---vyāptyeti /
asti gandhavattvasya sādhyaṃ na tu vyāptyā, pṛthivīmātravṛttitatayā caturṣu paramāṇuṣu tadabhāvāt /
sādhyasyopayuktatvāt tato 'nyastajjātīyaḥ śeṣaḥ, sādhyasāmānyena samāna iti yāvat /
tadidamāha---sādhyatajjātīya iti //
padāni vibhajyārthamāha---pūrvavannāmeti /
sāmānyato 'dṛṣṭamiti na/mantarbhāvya vyācaṣṭa---sāmānyataśceti /
tathā ca bādhitaviṣayaṃ prakaraṇasamaṃ cānumānaṃ syādityata āha---caśabdāditi /
vārttike caśabdenāsatpratipakṣatvamati sūcitam /
tena sūtrasthena caśabdenābādhitaviṣayatvamasatpratipakṣatvamapi rūpadvayaṃ samuccitamityuktaṃ bhavati /
nanvevaṃ trividho 'pi hetuḥ pañcalakṣaṇaḥ syādityata āha---evamiti /
etaduktaṃ bhavati abādhitaviṣayamasatpratipakṣaṃ pūrvavaditi ca dhruvaṃ kṛtvā śeṣavadityekā vidhā, sāmānyatodṛṣṭamiti dvitīyā, śeṣavatsāmānyatodṛṣṭaṃ ceti tṛtīyā /
trividhamanumānam /
tatra caturlatraṇa dvayam /
ekaṃ pañcalakṣaṇamiti /
tadevaṃ svamatena sūtraṃ vyākhyāya bhāṣyakṛnmatena vyācaṣṭa---atha veti /
ākṣeptuṃ svarūpato vyācaṣṭe---tatreti /
pūrvaṃ kāraṇaṃ kāryāt /
tad yasyāsti viṣayatayā parāmarśajñānasyānumānasya tat pūrvavadityarthaḥ /
vikalpyā ākṣipati---yadi tāvaditi sarvatrānumānaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
atiprasaḍbhiyā kalpāntaramātiṣṭhate---atha punariti /
dūṣayati---etadapīti /
dūṣaṇāntaraṃ samuccinoti---kāraṇadarśanācceti /
nāsiddhāśrayo heturgamaka iti bhāvaḥ /
pariharati--neti /
dvayamapi nābhyupeyata ityarthaḥ /
kiṃ tarhi abhyupeyate ityata āha--kāryaṃ tviti /
enaṃ prakāramanyatrāpyatidiśati--evamiti /
pṛcchati--kathamiti /
uttaram--dvayoriti /
pūrvaśabdena kāraṇabhighāyinā pratisaṃbandhitayā kāryamapyupakṣiptam /
ato dvayorapyupakṣiptayoḥ kāraṇasyopayogādanumānabhāveneti yocanā /
udāharaṇamāha--udāharaṇamiti /
yadyapi kāraṇamātraṃ vyabhicārati kāryotpādam, tathāpi yādṛśaṃ na vyabhicarati tatra nipuṇena pratipatrā bhavitavyam /
anyathā dhūmamātramapi vahnisattāṃ vyabhicaratīti na dhūmaviśeṣo gamako bhavet /
rasādrūpānumāne tu vaināśikānāmāpāditaṃ kāraṇāt kāryānumānamasmābhiḥ /
api cāntyatantusaṃyogānantaraṃ paṭo jāyate tatrāpi śakyaṃ kāraṇāt kāryānumānam /
yadā khalvayamanyata evodbuddhasaṃskāro vyāptismṛtimān aviraleṣvitareṣu tantuṣu antyatantāvutpannāyāṃ kriyāyāmindriyasannikarṣāt prathamameva parāmṛśati tathā ceyamiti, tadaiva kriyāto vibhāga ityekaḥ kālaḥ /
atha yadā vibhāgāt pūrvasaṃyogavināśaḥ, tadā parāmarśāt tasmādavaśyaṃbhāvipaṭaviśiṣṭeyaṃ kriyetyanumānotpāda ityekaḥ kālaḥ /
athāntyasya tantostantusaṃyogaḥ, atha paṭotpādaḥ, tatra rūpādyutpādaḥ, atha pratyakṣadarśanam ityanumānotpādasya parastāccaturthe kṣaṇe pratyakṣam /
yadi tu kriyotpādānantaramālocanamiṣyate, tathāpi tṛtīye kṣaṇe pratyakṣasya utpāda iti nānavasaramanumānam /
api ca badhiro murajamukhamabhihatya svapāṇinābhighātādeva śabdakāraṇāt tatkāryaṃ śabdaṃ niḥśaṅkamanumimīte /
evamanyānyapi kāraṇāt kāryānumānāni ūhanīyanīti //
śeṣavadudāharaṇamāha--nadyā iti /
codayati--kathaṃ punariti /
pariharati--neti /
anumīyate 'neneti anumānaṃ nadīpūraḥ /
na tu vṛṣṭiranumīyamānā pūraviśeṣāt nātītā śakyānumātum, anumānasamaye tadatyayasyāśakyaniścayatvāt /
nāpi vartamānā tadatyayasyāpi tadānīṃ saṃbhavāt /
evaṃ bhaviṣyantyapi sādhakabādhakapramāṇābhāvena sandigdhaiva /
tasmāt trekālyasyāśakyaniścayatvāt anupapannamanumānamityata āha--bhaviṣyatīti /
kāraṇasya hi kāryāt pūrvakālatā śakyā niścetum kāryeṇa liṅgena /
tena atītādisandehaḥ kṣatimāvahati /
yaḥ kaściditi yogyābhiprāyam /
sa ca kāryasya purastāt tato niścayavyāpta ityarthaḥ //
sāmānyatodṛṣṭodāharaṇaṃ bhāṣyakārīyaṃ duḥkhabodham, śeṣavadudāharaṇāntargataṃ ca /
atrāpi kāryeṇa saviturdeśāntaraprāptyā tatkāraṇasya vrajyāyā anumānāt /
na caitāvatā anumānasya traividhyaṃ bhavati, udāharaṇamātrasyānantyenānantyaprasaṅgāt /
tasmād bhāṣyakāravyākhyānamarocayamāno vārttikakṛt anyathāvyākhyāyodāharaṇāntaramāha--sāmānyatodṛṣṭaṃ nāmeti /
sādhyadharmāvinābhāvinā viśeṣaṇena sādhanadharmeṇa viśiṣyamāṇo dharmo gamyate gamakatvena /
hetuviśiṣṭo hi dharmo gamakaḥ, jijñāsitadharmaviśiṣṭaśca gamyaḥ /
yathāhuḥ,
sa eva cobhayātmāṣa gamyo gamaka iṣyate /
asiddhenaikadeśena gamyaḥ siddhena bodhakaḥ //
iti /
avinābhāvitvaṃ svabhāvapratibaddhatvaṃ sarveṣāmeva hetūnāṃ sāmānyam /
tatra dharmadharmiṇorabhedavivakṣayā hetureva sāmānyamuktaḥ /
sāmānyenāvinābhāvinā hetunā avacchinnaṃ dṛṣṭaṃ dharmirūpamanumānaṃ sāmānyato dṛṣṭamanumānam /
tṛtīyāyāstasiḥ /
tadetat pūrvavaccheṣavatorapi prāpakamapi tatpadasannidhānāt gobalīvardanyāyena te parityajyānyatra niviśate /
tadidamuktam--akāryakāraṇabhṛteneti /
udāharaṇamāha--yathā balākayeti //
bhāṣyakārīyamudāharaṇamupanyasyākṣipati--apare punariti /
taditi gatimāniti /
parāmṛśati--upalabdhilakṣaṇaprāptatvāditi /
karmaṇo hi mahattvarūpaviśeṣaikārthasamavāya upalabdhilakṣaṇaprāptiḥ pratyakṣopalabdhiyogyatā /
samādhatte--naivedamiti /
deśāntaraprāptimānādityaḥ dravyatve sati kṣayavṛddhipratyayāviṣayatve ca prāṅmukhopalabhyatve ca tadabhimukhadeśasaṃbandhād anutpannapādavihārasya parivṛtya tatpratyayaviṣayatvāt maṇyādivat, tatpratyayaviṣayatvād ityucyamāne puraḥsthitena sthāṇunā vyabhicāraḥ, so 'pi hi pratyabhijñāviṣayo bhavati tatraiva sthitaḥ /
tannivṛttyarthaṃ parivṛtyetyuktam /
tathāpi guṇādibhirvyabhicāraḥ /
tannivṛttyarthaṃ dravyatve satīti viśeṣaṇam /
tathāpi pradīpādibhirāśutaravināśibhirvyabhicāraḥ, tannivṛttyarthaṃ kṣayavṛddhipratyayāviṣayatve satīti viśeṣaṇam /
tathāpi pṛṣṭhato 'vasthitayā sthūṇayā vyabhicāraḥ, tannivṛttyarthaṃ prāṅmukhopalabhyatve satīti viśeṣaṇam /
upalabhyatā ca upalabdhikarmatā /
sā cehātītā vivakṣitā, anyathā pūrvāparajaladhivelāvagāhinā tuhinaśailena vyabhicāraḥ /
yadyapyayamapi parivṛtya tatpratyayavato 'tipatitopalambhakarmabhāvaḥ, tathāpi tadā narāntarasyopalabhyaḥ /
mārtaṇḍamaṇḍalaṃ tvastācalacūḍāvalambi na prācyāṃ kasyacidupalambhagocara iti vaiṣamyam, tathāpi yadi draṣṭaiva puro 'vasthitasya paścimābhimukhasaya prāsādasya svayumupanipatya pṛṣṭato bhavati, tadoktalakṣaṇasya hetorasti vyabhicāraḥ /
tannivṛttyarthamanutpannapādavihārasyeti viśeṣaṇam /
tadabhimukhadeśasaṃbandhāditi lyablope pañcamī /
svābhimukhadeśamuddiśyānutpannaḥ pādavihāro yasya sa tathoktaḥ /
tamuddiśya khalvayaṃ padbhyāṃ saṃcaramāṇaḥ prāsādasya pṛṣṭato bhavatīti bhāvaḥ /
deśāntaraprāptau sādhanāntaramāha---deśāntareti /
satyavināśa iti ca draṣṭavyam /
ye tvimāmanumānaparamparām amṛṣyamāṇā diśaḥ pratyakṣatāmicchanti, vipratipannaṃ cānumānena bodhayanti, tanmatamupanyasyati---eke tviti /
dūṣayati--tacca neti /
arūpamātmasukhādyapi pratyakṣamiti śaṅkamānena bāhyakaraṇenetyuktam /
pṛcchati--kathaṃ tarhīti /
uttaram--digdeśeti /
anyathāsiddhatayā aṅgulyā nirdeśasya dikpratyakṣatvena na svābhāvikaḥ pratibandha ityarthaḥ //
syādetat /
apratyakṣāyāṃ diśi digdeśasaṃbandhiṣvityetadeva kuta ityata āha---ādityeneti /
tadvibhajane---prācītyayamiti /
tat punaridaṃ pratyakṣam ā codayāt ā cāstamayād deśāntaraṃ sañcaraṇaṃ mārtaṇḍamaṇḍalasya anākalitadravyatve satītyādidaṇḍakānumānānāmindriyavyāpārāntaramupajāyamānatvāt /
tatra mā bhūvannākāśadigādayaḥ pratyakṣāḥ, tathāpi parito viniṣpatadativiśadamayukhajālamadhyavartino helimaṇḍalasya ta eva mayukhabhāgabhedāḥ pratyakṣadeśā iti teṣāṃ pratyakṣāṇāṃ pratyakṣeṇa savitṛmaṇḍalena saṃyogavibhāgāḥ pratyakṣā bhaviṣyantīti yuktam /
idaṃ tvatisphuṭatayā nābhidhāya śiṣyavyutpādanāyākṣuṇṇaṃ mārgāntaraṃ darśitamiti mantavyam /
tadevaṃ rūpeṇa sparśānumānam, śiṃśapātvena śrutena vṛkṣatvānu mānamityādi sāmānyatodṛṣṭena saṃgṛhītaṃ veditavyam //
svamatena vyākhyāntaramāha--athavā trividhamiti /
taddhibhajate--prasiddhamiti /
pakṣaikadeśe sadapi siddham, pakṣavyāpakaṃ tu prakarṣeṇa siddhamityarthaḥ /
yadyapi avinābhāvaḥ pañcasu caturṣu vā rūpeṣu liṅgasya samāpyate ityavinābhāvenaiva sarvāṇiliṅgarūpāṇi saṃgṛhyante, tathāpīha prasiddhasacchabdābhyāṃ dvayoḥ saṃgrahe gobalīvardanyāyena tat parityajya vipakṣavyatirekāsatpratipakṣatvābādhitaviṣayatvāni saṃgṛhṇāti /
atrāpi yathāsaṃbhavaṃ caturṇāṃ pañcānāṃ vā rūpāṇāṃ liṅgeṣu saṃbandhaḥ /
tadanena prabandhenānumānavādināṃ svarūpasaṃkhyāphalavipratipattayo nirākṛtāḥ /
tatra tatpūrvakamiti svarūpavipratipattiḥ /
anumānamiti samākhyānirvacanasāmarthyāt phalavipratipattiḥ /
trividhamiti nyūnādhikasaṃkhyāvyavacchedena saṃkhyāvipratipattirnirākṛtā //
saṃpratyāntargaṇikabhedānantyenānantyād anumānasyāśakyalakṣaṇamiti yadi kaścidanumanyeta, tannirākaraṇāya traividhyamanumānasya ucyate iti trividhapadasyatātparyāntaramāha--atha veti /
trividhatvena yato niyatamataḥ śakyalakṣaṇamityarthaḥ /
anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāditi sapakṣe sadeva /
anitya śabdo 'smadādipratnanāntarīyakatvāditi sapakṣe sadasat /
tadetadanvayavyatireki dvividham /
evamanvayyapi dvedhā /
tatra sapakṣe sadeva, yathā paramāṇvādayaḥ kasyacit pratyakṣāḥ prameyatvād ghaṭādivaditi /
tathā sapakṣe sadasad yathā tatraiva sādhye sattvād ghaṭādivaditi /
kālabhedaḥ traikālyam /
pratipanno 'pratipannaḥ sandigdho viparyastaśceti puruṣabhedaḥ /
pūrvaṃ siddhavat pūrvavadityanūdya tasyodāharaṇamuktam /
saṃprati praśnapūrvakaṃ tadarthābhāsanirākaraṇena tāttvikamasyārthamāha---pūrvavadityuktamiti /
bhāṣyavyāghāta ityarthaḥ /
pūrvavadityasya vyākhyānaṃ śeṣavadityatrāpi yojayati /
sāmānyatodṛṣṭaṃ ca jñānamatidiśati---evaṃ śeṣavadādiṣviti /
athavā pūrvavaditi bhāṣyam /
tasyārthaḥ, pūrveṇa tulyaṃ vartate iti pūrvavat /
kriyātulyatāyāṃ ca vatiriti kriyātulyatā darśitā /
yatreti /
pūrvamanyataradarśanena sahānyataradarśanaṃ dṛṣṭāntadharmiṇi, yathāpūrvaṃ pratyakṣabhūtayoriti pramāṇamātropalakṣaṇam /
evaṃ sādhyadharmiṇi anyataradharmadarśanena sādhanadharmadarśanenānyatarasya sādhyadharmasyānumānamanumiti darśanamiti bhavati kriyātulyatā /
tadetat bhāṣyamanubhāṣya vyācaṣṭe---atha veti //
atra dignāgena dhūmādagnirūpadharmāntarānumānam agnideśayoḥ saṃbandhānumānaṃ ca dūṣayitvā agniviśiṣṭadeśānumānaṃ samarthitam /
tathā cāha---
kecid dharmāntaraṃ meyaṃ liṅgasyāvyabhicārataḥ /
saṃbandhaṃ kecidicchanti siddhatvād dharmadharmiṇoḥ //
liṅga dharme prasiddhaṃ cet kimanyat tena mīyate /
atha dharmiṇi tasyaiva kimarthaṃ nānumeyatā //
saṃbandhe 'pi dvayaṃ nāsti ṣaṣṭhī śrūyeta tadvati /
avācyo 'nugṛhītatvānna cāsau liṅgasaṃgataḥ //
na hi saṃbandhadharmatayā liṅgaṃ pratīyate, api tu deśasaṃgatamityarthaḥ, iti /
tatra liṅgasyāvyabhicārastu dharmeṇānyatra dṛśyate /
tatra prasiddhaṃ tadyuktaṃ dharmiṇaṃ gamayiṣyati //iti /
tatra dignāgadūṣitān kalpān anyāṃśca vikalpān dignāgasamarthitaṃ ca kalpamupanyasya dūṣayati---anye punariti dharmadharmibhāvānupapatteriti /
dharmeṇa hi dharmipratipattavyaḥ, anyathā atiprasakteriti bhāvaḥ /
deśasya ca svarūpeṇetyarthaḥ /
śaṅkate---athāpīdamiti /
nirākaroti---tacca naivamiti /
yaḥ kaścid vā deśo 'gnimān sādhyo, dhūmavān vā deśabhedaḥ? tatra pūrvasvin kalpe nirākaraṇamāha---ataddharmāditi /
yaḥ kaścidagnimattayā deśaḥ sādhyate na tasyāvaśyaṃ dhūmo dharma ityarthaḥ /
na caitat sādhyaṃ siddhatvādityāha---na cāgneriti /
dvitīyaṃ kalpamāśaḍte---ayamiti /
nirākaroti---na, tasyeti, śaṅkāṃ vibhajate---deśeti /
nirākaraṇaṃ vibhajate---na hyayamiti /
na hyayamevaṃvādī dignāgo dhūmādhāraṃ deśaviśeṣaṃ paśyati /
na hyasya mate parvato nāma kaścidavayavī yadādhāro dhūma upalabhyeta, kiṃ tu paramāṇavaḥ paramasūkṣmā atīndriyāḥ parvataḥ /
evaṃ dhūmo 'pi tādṛśa eva /
yathā vakṣyati---sarvāgahaṇam mavayavyasiddheḥ # 2/1/34 # iti /
yeṣāmapi deśabhedo 'vayavī darśanārhaḥ, teṣāmapi viyadvartinīṃ dhūmalekhāmabhraṃlihāmupalabhyānupalabdhadeśānāṃ nānumānasaṃbhava iti bhāvaḥ /
śaṅkate---avinābhāveneti /
tadeva vibhajate---athāpīti /
nirākaroti---tanneti /
vikalpayati---agnidhūmayoriti /
kāryakāraṇabhāvamālambate---astviti /
dūṣayati---tanneti /
dhūmena hi vahniranumīyate, na ca kāryasattā nimittakāraṇasattāyā vyāptā /
na hi yadā yatra vā paṭaḥ, tadā tatra vā kuvindaḥ /
nāpyasamavāyikāraṇasattayā, na hi yadā yadā saṃyogastadā karma /
tasmāt samavāyikāraṇāvinābhāvaḥ kāryasya vaktavyaḥ /
tatredaṃ dūṣaṇam--atadvṛttitvāditi /
ekārthasamavāyamavinābhāvaṃ dūṣayati--naiketi /
ekārthasamavāya iti hi dvedhā, ekasyārthasya samavāyaḥ, ekasmin vārthe samavāya iti /
tatra prathamaṃ kalpaṃ dūṣayati---tābhyāmiti /
yadi hi vahnimābhyāmeko 'rthaḥ kaścit ārabhyeta tato 'sau tayoḥ samaveyāt, na tvetadastītyarthaḥ /
dvitīyaṃ kalpaṃ dūṣayati---na ca tāviti /
tat kimasaṃbaddhāveva vahnidhūmau, tathā ca pratītivirodha
ityata āha---saṃbandhamātramiti /
saṃyoga ityarthaḥ /
tadeva tahra //
yavadhāryatāmityata āha---tadapīti /
pṛcchati--kathamiti /
uttaram--yadi tāvaditi /
kurute prayogam /
asti saṃbandho 'gnidhūmayordhūmāditi /
dūṣayati--tannāpratītatvāt /
tadanenānaikāntikatvaṃ darśayati /
saṃbandhāntaram āśaṅkate--rūpasparśavaditi /
na hi bauddharāddhānte dravyaṃ nāma kiñcidasti yatra rūpasparśai samavetau, kiṃ tvekasāmagryadhīnatayā niyatasāhacaryau, tathā vahnidhūmāvapi ityarthaḥ /
dūṣayati--nobhayoriti /
ubhayasahācaryanirākaraṇena yatra dhūmastatrāgnirityapi parākṛtam, tasyāpi sāhacaryaviśeṣatvādityāha--yatra dhūma iti /
gatyantarābhāvādupasaṃharati--na ceti /
śaṅkate--loka iti /
nirākaroti-- nāstīti /
yatra tāvat parvatanitambavartinī dhūmalekhā santatamudgacchantī dṛśyate, tatrāsau deśa eva tadviśiṣṭo 'numīyate iti lokaprasiddhameveti kimatra vaktavyam /
yatra tu bhūyiṣṭhatāyā tasya dhūmasya dūratvena deśo na dṛśyate, dhūma eva tvamraṃliho limpanniva abhramaṇḍalamavalokyate, tatra deśānumānaprayāsālasatayā dṛśyamāno dhūmaviśeṣa evāgnimattayā sādhyate dhūmatvaikārthasamavāyibhiḥ tadgataiḥ saṃtatyerdhvagamanādibhirityāha--dhūmaviśeṣeṇa iti /
viśiṣyate teneti viśeṣaḥ saṃtatyūrdhvagamanādiḥ /
tena dhūmamātrād vahnivyabhicāriṇo vahnyavinābhāvī dhūmo viśeṣyata ityarthaḥ /
śeṣamatirohitārtham //
śeṣavannāma pariśeṣaḥ /
dravyatvakarmatvayoḥ śabde nirākāryatvena upayuktatvāt tābhyāmanyad guṇatvaṃ śeṣaḥ /
sa yasyāstyanumānasya pratipādyatayā, taccheṣavat /
tatra na dravyaṃ śabdaḥ ekadravyatvāt /
dvividhameva hi dravyam, adravyamanekadravyaṃ ca /
adravyaṃ paramāṇvādi, anekadravyaṃ ca ghaṭādi /
śabdastvekadravyaḥ /
tasmāt na dravyaṃ rūpādivat /
na karma, śabdāntarahetutvāditi /
tadetad bhāṣyamākṣipati---karmeti /
pariharati---neti /
anyamasyārthaṃ darśayati---samānajātīyārambhakatvāditi /
yat samānajātīyārambhakaṃ na tat karma, yathā rūpādaya iti /
kāryatvāt tāvat śabdaḥ samavāyikāraṇavān /
tatra ca pṛthivyādiniṣedhāt nabho 'sya samavāyikāraṇam /
na caiṣa nabhovyāpakaḥ sarvatra upalambhaprasaṅgāt /
tasmādavyāpakaḥ /
karṇaśaṣkulyupasannihitaṃ ca nabhaḥ śrotram /
tālvādisaṃyogopadhānena ca nabhaḥpradeśe śabdaḥ samavetaḥ /
prāpyakāri ca śrotram /
na ca vaktṛvaktrāvaruddhaṃ nabhaḥpradeśaṃ tat prāpnoti /
na cādravyaṃ śabdo gatvā śrotreṇa saṃbadhyate /
tasmād vīcītaraṅgarītyā svadeśānantaradeśe śabdāntarārambhaṇaparamparayā śrotradeśotpannaṃ śabdaṃ gṛhṇātīti siddhaṃ sajātīyārambhakatvāditi /
idaṃ tu pariśeṣasya udāharaṇaṃ nādaraṇīyam /
vyatirekiṇo hi nāmāntaramidaṃ pariśeṣa iti /
eṣa punaranvayavyatirekī dravyakarmānyatve sati sadādyabhedasya sapakṣe rūpādau sattvād, vipakṣe sāmānyādāvabhāvāt /
tasmād ātmatantratāsādhanamicchādīnāṃ pariśeṣodāharaṇaṃ draṣṭavayam /
taccānantarameva vakṣyatīti //
sāmānyatodṛṣṭaṃ nāmetyādi bhāṣyam anubhāṣyākṣipati--sāmānyata iti /
kathaṃ tarhi anumānamatra pravartate iti /
nityaparokṣeṇa saha kasyacit liṅgasaya saṃbandhādarśanādityarthaḥ /
vyāhataṃ ceti /
sa khalvatyantāparidṛṣṭaḥ svarūpato vā sādhyeta, dṛṣṭadharmiviśeṣaṇatayā vā? tatra pūrvasmin kalpe nānupalabdha iti vyāghātaḥ /
uttarasmin sandigdha iti, viśeṣasmṛtyapekṣo hi saṃśayo nātyantānupalabdhapūrvadharmavattayā kvacid bhavitum arhati /
na khalu saptamarasavattayā kecid dravye saṃśerata iti bhāvaḥ /
samādhatte--na viśeṣaṇabhūtasyeti /
na tāvat svarūpeṇānumīyate yena nānupalabdha iti vyāhanyeta, kiṃ tu dṛṣṭasya dharmiṇo viśeṣaṇatayā /
na caivaṃ sarvānumānāviśeṣaḥ /
sādhyadharmiṇyasyāsmadādibhiḥ kadācidapi pratyakṣeṇānupalambhāt /
tajjātīyena tu dṛṣṭāntadharmiṇordṛṣṭena pratyakṣato vā mānāntarād vā sādhanadharmasya svābhāvikapratibandhagrahasaṃbhādityarthaḥ /
udāharaṇamāha--yathecchādibhirātmā /
tadevaṃ vibhajate--icchādayaḥ khalu dharmiṇo bhavanti mānasapratyakṣadṛṣṭāḥ, teṣām ātmā viśeṣaṇam /
kutaḥ? guṇabhūto 'vacchedakatayā yataḥ, tasmādātmaviśiṣṭā icchādayaḥ sādhyā ityuktaṃ bhavati /
sādhanadharmaṃ tadvartinaṃ darśayati--icchādīnāṃ guṇatvamiti /
nanūktamanupalabdhacareṇa sādhyadharmeṇa na saṃdehaviṣayatvam, anupalabdhacaraścātmeti kathaṃ tadviśiṣṭā icchādayo nyāyaviṣayā iti śaṅkāmurīkṛtyata prayogaṃ sūcayati--paratantrā iti /
mā tatra saitsīdātmapāratantryam, pāratantryamātraṃ tu siddham ityarthaḥ /
tena sāmānyatodṛṣṭasya pāratantryamātraviṣayatā, na pāratantryamicchādīnām anumeyātmavādīnāṃ kadācidapyasmadādipratyakṣagocaraḥ /
parasya tadāśrayasya nityaparokṣatvāditi //
tadevaṃ sāmānyatodṛṣṭamudāhṛtya pariśepodāharaṇaṃ pāramārthikaṃ praśnapūrvakamādarśayati--pāratantryeti /
icchādīno hi bādhakairapanīte dravyāṣṭakaguṇatve guṇatvameva vyatirekī hetuḥ ātmapāratantrye pramāṇam /
yadyapi cāyaṃ svarūpeṇātmā na prasiddhaḥ, tathāpi dravyāṣṭakavyatirekādiśabdairadūraviprakarṣeṇa parāmṛṣṭaḥ śaknoti viśeṣṭuṃ dharmiṇi ca nyāyapravṛttyaṅgaḥ saṃśayam āpādayitumiti niravadyam //
atra bhāṣyaṃ vibhāgavacanādeva trividhamiti saddhi iti, tasyārthaḥ, trividham iti vibhāgavacanādeva trividhe pūrvavadādau siddhe kimarthaṃ pūrvavadādyupādānaṃ sūtreṇeti /
tatra samādhānaṃ trividhavacanaṃ trividhasya pūrvavadādervacanamuktiḥ /
mahataḥ trividhasya mahāviṣayasya atītānāgatavartamānaviṣayasya laghīyasā sūtreṇa tatpūrvakamityetāvataivopadeśe paraṃ vākyalāghavaṃ manyamānasyānyasmin vākyalāghave 'nādaraḥ sūtrakārasyeti śiṣyān vyutpipādayiṣoḥ atraiva nidarśanam--tathā cāyam /
asya samācāraḥ---itthaṃbhūtena vakyavikalpena vaicitryeṇa pravṛtta iti yojanā //
evaṃ tāvat lakṣaṇabhedānumānaṃ bhinnaṃ pratyakṣād darśitam /
bhāṣyakārastu viṣayabhedādapi bhedamāha---sadviṣayaṃ ca pratyakṣaṃ sadasadviṣayaṃ cānumānam /
co viṣayabhedaṃ samuccinoti /
saditi vartamānam /
asadityatītānāgate /
pratyakṣaṃ hi laukikaṃ vartamānaviṣayameva /
anumānaṃ tu traikālyaviṣayam /
yadyapi pratyakṣamapyatītānāgatayoḥ saṃprati niṣedhyaniṣedhayorniṣedhe pravartamānamasadviṣayaṃ tathāpi na pratiṣedhyayoḥ pravartate ityetāvatā sadviṣayamuktam /
anumānaṃ tu tayorapi pravartate ityetāvatā asadviṣayamuktam /
tadetadākṣipati---sadviṣayaṃ ceti /
na hyanupalabdhasāmānye iti sāmānyata upalabdho viśeṣataścānirṇīto dharmo nyāyapravṛttāvadhikriyate /
na tvanupalabdhasāmānya ityarthaḥ /
na cāsataḥ svatantrasya sāmānyena darśanamastīti /
dvitīyaṃ kalpamāśaṅkate---atheti /
etaddūṣayituṃ dharmatraividhyamāha---dharmā iti /
tadvibhajate---tatreti /
pṛcchati---kathaṃ punariti /
yadi hi svatantraḥ samavāyaḥ, na tarhi kasyacid viśeṣaṇam, tathā ca na viśeṣaṇatayā gṛhyeteti bhāvaḥ /
uttaram---samavāyāntarābhāvāt /
na viśeṣaṇatvaṃ svātantryeṇa nirākurmaḥ, kiṃ tu vṛttimasyetyarthaḥ /
kasmāt punarasya na samavāyāntaramabhyupeyata ityata āha---atheti /
pṛcchati--kimidamiti /
anavasthāprasaṅgo hi nāma tarkaḥ /
naiṣa pramāṇamantareṇa nirṇayāya paryāpta ityarthaḥ /
uttaram--na saṃdehaḥ, kiṃ tvastyeva nyāyaḥ /
tamāha--pañceti /
ayaṃ pañcapadārthavṛttiśabdo bahuvrīhiṇā paramāṇau vartate, ṣaṣṭhīsamāsena tu samavāye /
na ca kathañcit śabdābhedamātramanumānāṅgam, mā bhūd gośabdasāmyena vāgādīnām api viṣāṇitvamityaparitoṣāt nyāyāntaramāha--anāśritaḥ samavāya iti /
iha buddhinimittatvaṃ kāraṇatvam /
saṃyogenānaikānto mā bhūdityata uktam---vyāpakatve satīti /
satyupalabdhikāraṇāntarasamavadhāne sarvatropalabhyatā vyāpakatvam /
tacceha pratyayakāraṇe ātmāni ca samavāye cāvilakṣaṇamiti /
nyāyetikartavyatābhūtaṃ tarkaṃ pṛcchati---yadi punariti uttaram---kāryamiti /
uktamanavasthāprasaṅgamavatārayitumanādhāratvaprasaṅga uktaḥ //
syādetat /
bhavatu vṛtteḥ prāganāśritaṃ kāryaṃ paścāt samavaiṣyati, turīsaṃyuktebhya iva tantubhya utpadya paṭaḥ paścāt turyā ityata āha--samavāyaśceti /
anavasthāprasaṅgaḥ pūrvokta ityarthaḥ /
śaṅkate--prāptitvāditi /
pramāṇavattvāt prāptā samavāyasya vṛttirna śakyā anavasthābhiyā parityaktumityarthaḥ /
vimarśapūrvakaṃ śaṅkāṃ nirākaroti--kimiyamiti /
saṃyoge prāptitvasya nivṛttyā svābhāvikaḥ saṃbandhaḥ kāryatvasyopādheḥ tatprayojakasya vidyamānatvādityarthaḥ /
atha prāptidharmo 'pi kasmāt na bhavatītyata āha---yadi punariyamiti /
nanviyamanavasthā kasmād bījāṅgurādiṣvivehāpi nābhyupeyate ityata āha---na caināmanavasthāmiti /
anidaṃprathameṣvanāditvāt śakyā pratipādayitumanavasthā pramāṇena, na tvidaṃprathameṣvādimattvena tasyāśakyaniścayatvāt /
tadidam uktam---pramāṇābhāvāditi /
śāstravirodhaśca samavāyāntarābhyupagama ityāha---samavāyaśceti /
tattvamekatvaṃ samavāyasya bhāvena sattvayā vyākhyātamiti śāstramāha, tadanekatvamupapādayatā bādhyetetyarthaḥ /
codayati---saṃbandhinivṛttāviti /
tathā ca vinaśyati, vinaṣṭe ca tasmin yo dṛśyate sa tato 'nya utpanna iti siddhaṃ samavāyasya nānātvamityarthaḥ /
pariharati---na nāstīti /
khyātirūpalabdhiḥ /
kasmāt? akṛtakatvāt /
akṛtakatvameva kuta ityata āha---akṛtaka iti /
kārya svāpādānena akṛtakasaṃbandhavad ādhāravattvāditi vyatirekī hetuḥ /
vyatirekāvyabhicāramāha---yadyayamiti /
utpadyamānaḥ khalvayaṃ samavāyaḥ sahakāryeṇa, na kāryasya /
na hi sahotpannau rūpasparśau mithaḥ saṃbadhyete /
ekārthasamavāyastu tayoḥ /
so 'pi samavāye nāsti /
sannapyasau na kāryamādhāravat karoti /
tasmāt sahotpāde kāryamanādhāraṃ syāditi /
śaṅkate---atheti /
kāryāt pūrvamutpannaḥ samavāyaḥ paścādutpadyamānaṃ kāryamupādānādhārakaṃ kariṣyati kāryahetubalādityarthaḥ /
nirākaroti--tathāpīti /
tribhyo hi kāraṇebhyaḥ kāryaṃ bhāvarūpaṃ jāyate /
kāryakāraṇasamavāyasya ca kāryakāraṇe samavāyikāraṇe vaktavye, kāryāt prāg jātasya ca samavāyasya na kāryaṃ kāraṇam /
na ca nimittakāraṇamātrādasya janmeti sāṃpratam, bhāvotpādasya sarvatra kāraṇatrayapūrvakatvaniyamāt /
tasmāt samavāyasya samavāyyasamavāyikāraṇābhāvat na kāryāt prāg utpāda iti suṣṭhūktam--tathāpi kasyeti vācyamiti /
śaṅkate--atheti /
dūṣayati--kāryeti /
na ca paṭaturīsaṃyogavat samavāyasya paścāt kāryakāraṇasamavāya iti yuktam /
saṃyogajasya saṃyogasya kāraṇatrayasaṃbhavād asya tu samavāyāntaramantareṇa kāraṇatrayāyogāt /
anyathānavasthāprasaṅgāditi bhāvaḥ /
upasaṃharati--tasmāditi /
tataśca na jñāyate kimabhipretyata asadviṣayamityuktamityākṣepa iti /
samādhatte--tatra pratiṣidhyamāneti /
atītānāgate saṃprati pratiṣidhyamāne tadviṣayamanumānam asadviṣayamuktam /
tanniṣedhastu bhavatu pratyakṣagocaraḥ, tathāpi siddho viṣayabheda ityarthaḥ /
atra caiṣa dharmatraividhyakramo dvedhā tāvat, vidhīyamānaḥ pratiṣiśyamānaśca /
vidhīyamāno 'pi dvedhā, paratantraḥ svatantraśceti /
svatantrasya ca dharmatvaṃ viśeṣaṇatvamātravivakṣayā draṣṭavyam /
nanu vidhīyamāno 'pyasan pratyakṣaśca kvacit /
yathā vyāpriyamāṇe kulāle jāyamāno ghaṭaḥ /
visphāritākṣo hi tadā ghaṭo bhavatīti pratyeti /
na cāsau tadā san, sato bhavanaṃ pratyakartṛkatvāt, gamanavaditi śaṅkate---bhavatīti /
nirākaroti---na, jāyamāneti /
jāyamānasyārthasya vidhiviṣayasya sattayāsattayā vānabhyupagamāt /
niṣedhaviṣayatayā tu tasyāsattvamabhyupeyata eveti /
kastarhi bhavatiśabdasyārtha ityata āha---bhavatīti /
dhaṭo jāyata iti tu laukikaḥ prayogo ghaṭaśabdaṃ ghaṭārtheṣu tadavayaveṣūpacarya teṣāṃ ca siddhatayā kartṛtvādupapādanīya iti /
upasaṃharati---evaṃ tāvaditi //
svalakṣaṇaṃ samādhāya pareṣāmanumānalakṣaṇaṃ dūṣayitumupanyasyati---apare tviti /
tasyārthamāha---asyārtha iti /
dūṣayati---atreti /
yathāsaṃbhavaṃ samāsaṃ vikalpya dūṣyati--nāntarīyakārtha iti ceti /
sattvaṃ vidhiviṣayajñānagamyatvam, na tu sāmānyam /
sattvādibhiranityatvānāntarīyakaiḥ tannāntarīyakakṛtakatvadharmairanityatvānumānaṃ syāt, na ca śakyam, teṣāmākāśādiṣu nityeṣu vyabhicārādityarthaḥ /
tathāpyasamarthaḥ samāsa iti /
pūrvamarthātirekamātraṃ dūṣaṇamuktam /
saṃprati tvarthātirekeṇa hetunā viśeṣaṇasamāsānupapattirityapaunarūktyam /
viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulam //
ityatra viśeṣaṇapadopādādamātreṇa vā viśeṣyapadopādānamātreṇa vā anyatarasyārthāt prāpterūbhayapadopādānasyaitat prayojanam---yatrobhayoḥ pratyekaṃ vyabhicāraḥ samudāye tvavyabhicāraḥ, tatra samāso yathā syāditi /
sa cātra nāstīti samāsānupapattirityarthaḥ /
sāmarthyaṃ prayojanābhisaṃbandhaḥ /
codayati---ekapadeti /
pariharati---atrāpīti /
pradhānaṃ vyaktirviśeṣyatvāt aṅgaṃ jātirviśeṣaṇatvāt /
pṛthivītyukte bhavati saṃśayaḥ, kiṃ pṛthivītvaṃ sāmānyamasya vivakṣitaṃ yathā paśunā yajeta iti, kiṃ vā tadviśeṣyaṃ dravyam, grahaṃ saṃmārṣṭīti /
atredamupatiṣṭhate--dravyamiti /
taddhi pṛthivītvāt sāmānyaviśeṣāt pṛthivī vyavacchinatti /
evaṃ dravyamityapyukte dravyatvaṃ vā sāmānyaṃ vyaktirveti vimarśe pṛthivītyetadupatiṣṭhate /
na dravyatvaṃ sāmānyaṃ kiṃ tu pṛthivī /
na ca dravyatvapṛthivītvayoḥ sāmānādhikaraṇyamasti /
na hi bhavati pṛthivītvaṃ dravyatvamiti /
tasmāt sāmānādhikaraṇyasaṃbhavāt pradhānaikavyaktilābhaḥ /
iha tvartho nāntarīyakatvaṃ vyabhicarati /
nāntarīyakatvaṃ tu nārtham /
na hyasti saṃbhavo nāntarīyakaśca syāt na cārtha iti, nāntarīyakaśabdavācyasyānabhidheyatvāsaṃbhavāt /
vastuvacanatve 'pyarthaśabdasya lakṣyāsaṃbhavād aviṣayaṃ lakṣaṇam, na hi dignāgasya mate kiñcidasti vastu yannāntarīyakaṃ saddheturbhavati /
yathāha---
sarvo 'yamanumānānumeyabhāvo buddhyārūḍhena dharmadharmibhāvena na bahiḥ sadasattvamapekṣate iti /
avyāpakaṃ ca, na hi vastveva nāntarīyakamasato 'pi nāntarīyakatvāditi bhāvaḥ //
dūṣaṇāntaramāha---tadvida iti ceti /
nāntarīyakadarśanamityucyamāne śabdasāmarthyādeva labhyate nāntarīyakatvaviśiṣṭārthadarśanamiti, sati saṃbhave śabdārthaparityāgābhāvāt /
atastrirūpaliṅgadarśanasya siddheḥ kimaparamavaśiṣyate yadavarodhāya tadvida ityupādīyate ityarthaḥ /
etadeva vyatirekamukhena nirūpayati--na hīti /
etallakṣaṇadūṣaṇaṃ lakṣaṇāntare apyatidiśati--eteneti /
pṛcchati--ka iti /
na hyasmin lakṣaṇe tadvida ityasti, tena tadatiricyate iti bhāvaḥ /
uttaram--yatheti /
teṣāmudāharaṇaṃ dūṣayati--udāharaṇamiti /
tadanena dignāgasya lakṣaṇaṃ dūṣayitvā anyeṣāṃ lakṣaṇaṃ dūṣitam //
saṃprati dignāgasya svakīyalakṣaṇaprapañcārthaṃ vākyam anumeye 'tha tattulya ityādyupanyasya dūṣayati--apare tviti /
anantaralakṣaṇakāramapekṣyāpara ityuktam /
codayati--anumeya iti /
na hi yo 'numeye saṃścāsaṃśca sa śakyaḥ sanniti vaktum
ityarthaḥ /
samādhatte--nāprasaṅga iti /
yadyevaṃ syātad yo vipakṣe dvedhā sa vipakṣāvṛttiriti hetureva syāt na savyabhicāra ityarthaḥ /
punaścodayati--na kartavya iti /
kutaḥ? avadhāraṇāt nivṛtteḥ /
anumeye sadbhāva evetyavadhāraṇenānumeye sadbhāvasya niyatatvāt kutaḥ pakṣaikadeśavṛtteḥ prasaṅga iti bhāvaḥ /
evannirākartuṃ yathāsaṃbhavaṃ vikalpayati---anumeye iti /
tatra pūrvakalpasya tātparyaṃ vikalpayati--kiṃ punaraneneti /
asaṃbhavaḥ atyantāsaṃbhavo nirākriyate, yathā nīlaṃ sarojaṃ bhavatyeva nātyantaṃ na bhavatīti gamyate, na tu nīlameva sarojaṃ nānīlamiti, nāpi sarojameva nīlaṃ nānyaditi /
atha saṃbhava iti /
anvayaparo na vyatirekapara ityarthaḥ /
etadvikalpadvayaṃ dūṣayati---ubhayathā ceti /
dūṣaṇāntaraṃ cāha---na caikadeśavṛttiriti /
na hyatyantāyogavyavacchedenāyogo vyavacchinno bhavati, nāpi saṃbhavamātravidhānenāsaṃbhavo vyavacchinno bhavati /
tataścayogāvyavacchedādekadeśavṛttiranumānābhāso na vyavacchinna ityarthaḥ //
syādetat /
viśeṣyasaṃgato 'yamevakāro 'numeya eva saṃbhavati /
yathā pārtha eva dhanurdhara iti /
na cāyamanyayogavyavacchedo vinaivakāraṃ labhyate /
tasmāt na vyarthamavadhāraṇamityata āha---uttarapadabādhā ca /
na hyasti saṃbhavo 'numeya evāsti tattulye ceti /
tasmāt tattulya ityasya bādhā /
cakāro naikadeśavṛttirnirākṛta iti dūṣaṇaṃ samuccinoti //
anumeya eva sadbhāva iti pakṣaṃ yathāsaṃbhavaṃ dūṣayitvā anumeye sadbhāva eveti dvitīyaṃ pakṣaṃ dūṣayitumupanyasyati---athottaramiti /
tasya prayojanaṃ daśayati---tasya vayāptirityarthaḥ /
sadbhāva eveti kila viśeṣaṇasaṃgatamavadhāraṇamayogam avyāpti vyavacchindat vyāpti darśayati /
tathā ca vyāptirasyārtha ityarthaḥ /
dūṣayati---tathāpyanumeyamavadhāritaṃ saṃbhavasya vyāptyā na dharmaḥ sadbhāvaḥ /
hetumāha--yata evakārakaraṇaṃ tato 'nyatrāvadhāraṇamiti /
mā vadhāri sadbhāvo 'vadhāryatāṃ cānumeyam /
kimetāvatāpītyata āha---saṃbhavavyāptyā ceti /
anumeyaṃ khalvavadhāritaṃ saddhetusaṃbhavaṃ parityajya nānyatra vartate, tataścānumeyaṃ hetusaṃbhavavyāptyāvadhāritaṃ bhavati /
hetusaṃbhavastvanavadhāritaḥ sarvatraiva tattulye ca vipakṣe ca prasṛtaḥ /
sa ca kaścit tattulyavipakṣau vyāpnoti, kaścit tadekadeśavṛttiḥ /
tadasya hetusaṃbhavasya vipakṣe 'pi prasaktasya pratiṣedhāya yuktamasati nāstīti /
tattulye tu prasaktamapratiṣiddhamanumatameveti tattulye sadbhāva iti vyarthamityarthaḥ //
syādetat /
tulyahetu sadbhāvasiddhāvapi tattulye vyāptyā hotoḥ sadbhāvo bhavatvityetadarthaṃ tattulye sadbhāva
iti vacanam ityata āha--tattulye ceti /
yadi punarvyāptirvivakṣyeta kṛtakatve sādhye prayatnānantarīyakatvaṃ na hetuḥ syāt /
na hyayaṃ sapakṣavyāpaka iti bhāvaḥ /
deśayati--atha tattulye iti /
dūṣayituṃ vikalpayati--kiṃ punaratreti /
pūrvasya virodhād bādhanam, uttarasya paunarūktyāditi /
pūrvapadena saha virodhe nidarśanamāha---na hi bhavatīti /
anumeye sadbhāva ityanenānumeye vṛttau hetārlabdhāyāṃ tattulya eva sadbhāva iti samuccīyamānāvadhāraṇaṃ vipakṣamātrād vṛtti vyavacchinatti, na tvanumeyāt,
naraṃ ca nārāyaṇameva cādau svataḥ sutau dvau janayāṃ babhūva /
iti yatheti ced ata āha---tathehāpīti /
samuccīyamānāvadhāraṇe hi tattulyena yathānyayogavyavacchedenaivakāraḥ saṃbadhyate tathānumeyenāpi saṃbadhyeta /
tathā cānumeyaikadeśavṛttirapi hetuḥ syāt /
na khalu naraṃ ca nārāyaṇameveti nipāto nārāyaṇena sahānyayogavyavacchedena saṃbadhyate, nareṇa cāyogavyavacchedeneti bhāvaḥ /
athāvadhāraṇasyāvaicitryeṇa saṃbandhamicchatā anumeye yathāyogavyavacchedaḥ, tathā tattulye 'yogavyavacchedena saṃbandha ucyeteti śaṅkate---atha tattulya iti /
nirākaroti---tattulya iti /
tad eva vistārayati---sa iti /
te tava darśane ityarthaḥ /
na ca yasyānumeye sadbhāva evetyanūdya tattulya eva sattvamiti vidhātuṃ śakyam /
na hyanumānaṃ śakyaṃ viśeṣṭum, tathā sati tadviśeṣaṇāya prayatnāntarāsthāne sati vākyabhedaprasaṅgāt /
yathā,
yasyobhayaṃ havirārttimārcchedaindraṃ pañcaśarāvamodanaṃ nirvapet /
ityatra hi yadyapi svarūpeṇārteraśakyapratipattitvena haviṣā viśeṣaṇaṃ mṛgyate, tathāpi na śakyaṃ havirūbhayatvena viśeṣṭuṃ vinā prayatnāntarāditi vākyabhedabhiyā pratīyamānamapi ubhayatvamavivakṣitam, evamātrāpyanumeya ityavivakṣitam /
atha tadvivakṣayaiva vākyabhedamabhyupetya paścād vākyaikavākyatayā abhimatārthasiddhirāsthīyate /
na ca virodhād vākyayorekavākyatā virahaḥ /
tattulya evetyanyayogavyavacchedasya vipakṣamātraviṣayatvenāpyupapattau virodhāsiddheḥ /
tasmāt anyāpohārthatvāt padānāṃ virodho vaktavyaḥ /
tathā hi anumeye sadbhāva ityatrānumeya eva nānanumeye, sadbhāva eva nāsadbhāva iti padārthaḥ /
tathā ca tattulyavipakṣayorhetvabhāvo darśitaḥ /
evaṃ tattulye sadbhāva ityatrāpi tattulya eva nātattulye, sadbhāva eva nāsadbhāva iti padārthaḥ /
tathā cānumeye 'sadbhāva ityuktaṃ bhavati /
na cānumeyatattulyapadārthayoḥ parasparaparihāravatoḥ samuccayasaṃbhavaḥ /
dvayorapi vipakṣavyāvṛttimātraparatvāt parasparasamuccayasadbhāva iti cet---na, vṛkṣo gaurityanayorapi hastyādinivṛttimātraparatvenābhinnārthayoḥ sāmānādhikaraṇyaprasaṅgāt, tasmād virodhāt samuccīyamānāvadhāraṇaṃ na yuktamiti /
na ca samuccīyamānāvadhāraṇaṃ dignāgo mene, yadevamūce vaiśeṣikalakṣaṇadūṣaṇāvasare---
yadi rūpameva cākṣuṣaṃ tato na dravyaṃ cākṣuṣaṃ syāt /
tathā ca mahadanekradravyasamavāyād rūpāccopalabdhiḥ
# vai. sū. 8/1/6 # iti dravyacākṣuṣatvābhidhānaṃ vyāhanyeteti //
atra hi rūpavaddravyasahitaṃ rūpameva cākṣuṣaṃ na gandharasādīti śakyaṃ samuccīyamānāvadhāraṇam /
tasmāt samuccīyamānāvadhāraṇābhidhānaṃ kīrteḥ svātantryeṇa /
taccāyuktamiti kṛtaṃ vistareṇa //
asati nāstiteti dūṣayati---asatīti /
kasmāt? yadasat tattucchaṃ svayameva nāsti, tanna saditi śakyaṃ vyavahartum asaditi vā /
bhavatu, tathāpi kasmāt tasmānna hetoḥ vyāvṛttirbhavatītyata āha---na hyasaditi /
yathā caitat tathā anvayihetūpapādanāvasare 'smābhirūktam /
svarūpeṇa dūṣayitvā etadgatamavadhāraṇaṃ dūṣayiṣyannanūdya vikalpayati--kimavadhāryata iti /
prathamaṃ kalpaṃ dūṣayati--yadi tāvaditi /
tattulya eva sadbhāva ityanena gamyata ityarthaḥ /
dvitīyaṃ kalpaṃ dūṣayati--yadi tāvaditi /
tattulya eva sadbhāva ityanena gamyata ityarthaḥ /
dvitīyaṃ kalpaṃ dūṣayati---atha punariti /
gaurayaṃ viṣāṇītvādityayaṃ heturvipakṣa eva nāsti, pakṣasapakṣavyāpakatvāt /
na tu nāstyeva, vipakṣaikadeśe mahiṣādau vṛtteḥ /
ato vipakṣa eva nāsti ityayamapi hetuḥ syāditi /
tadevamavayavārthaṃ dūṣayitvā samudāryārthaṃ dūṣayitumupanyasyati--yadapyekadvipadaparyudāseneti /
tatraikapadaparyudāsena trayaḥ pakṣāḥ, dvipadaparyudāsenāpi traya iti paṭkam /
tatparyudāsena saptikāparigrahaḥ /
yathānumeye sadbhāva ityucyamāne yasya tattulye nāstitā vipakṣe ca vṛttiḥ so 'pi hetuḥ syāt yathā nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāditi /
tattulye astītyucyamāne vipakṣavṛtterapakṣadharmasya ca hetutvaṃ syāt, yathā nityaḥ śabdaḥ cākṣuṣatvāt sāmānyavaditi /
nāstitāsatītyucyamāne yo 'pakṣadharmastattulye ca nāsti sa hetuḥ syāt yathā nityaḥ śabdo 'sattvāt /
anumeye tattulye cetyucyamāne, anityaḥ śabdaḥ prameyatvāditi vipakṣavṛttirhetuḥ syāt /
anumeye 'styasati ca nāstītyetāvatyucyamāne nityaḥ śabdo jātimattve sati śrāvaṇatvādityayaṃ tattulyavṛttihīno 'pi hetuḥ syāt /
tattulye 'sti asati ca nāstītyetāvatyucyamāne anityāḥ paramāṇavaḥ kṛtakatvādityayam apakṣadharmo hetuḥ syāt /
tadetatsarvaṃ mā bhūditi samudāyopādānaprayojanam /
tadetad dūṣayati--etadapīti /
sapakṣavyāptyavyāptibhyāṃ dvirūpayuktasyānvayino dvitvam //
saṃprati sāṃkhyīyamanumānalāṇaṃ dūṣayati--eteneti /
saṃbandho 'vinābhāvaḥ sādhanasya sādhyena /
tasmāt pratyakṣād dṛḍhatarapramāṇāvadhāritāt /
tathāpi yatrāvinābhūte liṅge bhavata ekasmin dharmiṇi virūddhāvyabhicāriṇī, tayorapi hetutvaṃ prasajyetetyata uktam---ekasmāditi /
śeṣasya anumeyasya siddhiḥ /
anupapannatvamātrasāmyenoktam metena na prayuktamiti /
anupapatti pṛcchati---kathamiti /
yathāsaṃbhavamanupapattimāha---na hīti /
yadi pratyakṣaśabdo jñānavacanaḥ jñānaṃ caikatvena viśiṣyate, tadaitad dūṣaṇam /
atha saṃbandhaviśeṣaṇamekasmāditi, pratyakṣaśabdaśca jñāye na tu jñāne, tadetadupanyasya dūṣayati--athāpi saṃbandhāditi /
śaṅkate--atheti /
saṃbandhasya pratyakṣatoktā pūrvam, na tvanumānakāla ityarthaḥ /
dūṣayati--tathāpyupalabdhasaṃbandhasya pūrvamanumānakāle cānupalabdhaliṅgasyānumānaṃ prasajyeteti /
syādetat /
saṃbadhyate iti vyutpattyā saṃbandho liṅgam /
tenāvinābhūtāddhetoḥ pratyakṣādekasmād anumeyasiddhiriti /
tathā ca gṛhītāvinābhāvāt liṅgāt saṃprati pratyakṣādityupapannamityata āha---na cānyā gatirasti /
atrāpi vyākhyāne ekasmāditi vyartham /
tathā hi anvayavyatirekamātrasaṃpattiravinābhāva ityucyate, sarvarūpasaṃpattirvā? tatra prathame kalpe mā bhūd viruddhāvyabhicārī, bādhitaviṣayastu hetuḥ syāt /
dvitīye tu kalpe na sarvarūpasaṃpanno heturviruddhāvyabhicārī saṃbhavatītyekasmāditi atiricyate /
tasmāt suṣṭhūktam--na cānyā gatirastīti /
avyāpakatvaṃ lakṣaṇadoṣam āha--rūpeṇa ceti /
na tāvadanayoḥ tādātmyam, bhinnendriyagrāhyatvād minnabuddhibodhyatvācca /
na cātadātmanoranayoḥ saṃbandhaḥ kaścidupalabhyate /
na ca pratikṣaṇapariṇāmavāde kuṇḍavadarādīnāmapi kaścidasti saṃbandha ityapi draṣṭavyam /
śaṅkate---atheti /
nirākaroti--so 'pīti /
na hi sāṃkhyānāṃ bauddhānāṃ vā rāddhānte 'sti saṃbandhaḥ samavāyo nām /
nāpi tadāśrayo dravyam /
nāpi tadāśrayo dravyam /
ataḥ svadarśanavyāghāta ityarthaḥ /
yadyucyeta prādhānikatvād rūpādīnāṃ pradhānamekamāśrayaḥ, tathā ca yatra rūpaṃ tatra sparśa ityata āha--yatra rūpamiti /
kutaḥ? na kvacidati /
na hi pradhānamādhāraḥ kāryāṇām, api tu pradhānātmakatvameṣāmiṣyate, tathā ca yatra tatretyanupapattiḥ /
na ca tādātmyamityapyuktam /
na ca bhedābhedāvekatra saṃbhavato virodhāditi bhāvaḥ /
śaṅkate--paraspareti /
yathā hyāsandikāṅgāni bhinnānyanauttarādharyavyavasthitānyapi parasparāśrayatayā na patanti, evaṃ rūpasparśāvapi parasparāśrayāvityarthaḥ /
nirākaroti--parasparādhārabhāve 'pi anyatrāsandikāṅgādau, nāsau rūpasparśayoḥ /
kutaḥ? na rūpaṃ sparśo rūpe iti /
parasparasaṃyogabhedapratibaddhagurutvāni āsandikāṅgāni apatanti sthitāni parasparādhāratvenāpadiśyante /
rūpasparśādīnāṃ tu sthitirna parasparahetukā, api tu bhogāpavargalakṣaṇapuruṣārthahetuketi bhāvaḥ /
etena sāṅkhānāṃ saptavidhaḥ saṃbandhaḥ pratyuktaḥ /
śeṣaṃ subodham
NyS_1,1.6: prasiddhasādharmyātsādhyasādhanamupamānam //
vibhāgasūtre anumānānantaramupamānasyoddeśād yathoddeśaṃ ca lakṣaṇādanumānalakṣaṇānantaramupamānalakṣaṇamāha---athopamānamiti bhāṣyam /
sūtraṃ paṭhati---prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanamupamānam /
atrāpi yata ityadhyāhāryam /
siddhiḥ sādhanam /
tadetad bhāṣyakāreṇa vyākhyātam /
prajñātena prasiddhena /
gavā sādharmyāt sāmānyād gavayasya /
sādharmyaṃ ca sāmānyamabhidadhatā na sāmānyātiriktaṃ sādṛśyaṃ nāma padārthāntaramastītyuktaṃ bhavati /
sādharmyaṃ cāprasiddhaṃ na sādhyasāghanāyālamiti sādharmyaprasiddhirapi draṣṭavyā /
sā ca yathā gaustathā gavaya ityāptavākyāt /
tadidamuktam---yathā gauriti /
sādhyasādhanapadavyākhyānam---prajñāpanīyasya gavayaśabdavācyatayā pratyakṣadṛśyamānagosādṛśyasya gavayatvasāmānyaviśeṣavataḥ piṇḍasya prajñāpanamupamānam /
piṇḍasya hi gavayaśabdavācyatāṃ puruṣo 'tideśavākyasmaraṇasahakāriṇaḥ pratayakṣād gavayagatād gosādṛśyāt prajānan tena prajñāpyata iti pramāṇasya vyāpāraḥ prajñāpanamuktamiti /
tatra vārttikakāraḥ prathamaṃ tāvat sūtratātparyamāha---sūtrārthaḥ pūrvavat /
samānāsamānajātīyavyavaccheda ityarthaḥ /
sādhyasādhanamityucyamāne pratyakṣādisādhaneṣu sukhaduḥkhasādhaneṣu prasaṅgaḥ /
ata uktaṃ prasiddhasādharmyāditi /
yadyapi prasiddhasārmyamupamānamityucyamāne pramāṇaviśeṣābhidhāyyupamānapadasāmānādhikaraṇyāt karaṇatvalābhaḥ, tathāpi tadābhāsanirākaraṇāya sādhyasādhanapadopādānam /
tenopamānābhāsamapākṛtaṃ bhavatīti //
avayavārthaṃ vibhajate---prasiddheti /
vārttikakāreṇa bahuvrīhidvayasaṃbhavo darśitaḥ, na tu tṛtīyāsamāso bhāṣyakārīyo nirastaḥ /
bhāṣyakāreṇa hi saṃjñitayā gavayapratipattiḥ phalaṃ sādhyasādhanapadavācyamuktā, ākṣiptaprayojyavyāpāratvāt /
prayojakavyāpārasya prajñāpanasya paścāt niṣkṛṣyābhidhānaṃ kṛtam---samākhyāsaṃbandhapratipattipattirūpamānārtha iti /
etadeva sādhyasādhanapadārthatayā vārttikakāro vyācaṣṭe---samākhyāsaṃbandhapratipattirūpamānārthaḥ phalam /
sādhyaśabdena samākhyāsaṃbandha ucyate /
tasya sādhanaṃ siddhiḥ pratipattiriti /
nanu pratipadyatāmayaṃ gosādṛśyayuktaṃ gavayam /
samākhyāsaṃbandhapratipattistu kutastyā? na hi yo yatsadṛśaṃ yaṃ pratipadyate, sa tasya samākhyāmapyavagacchati ityāśayavān pṛcchati---kimuktaṃ bhavati /
uttaram---āgameti /
āgamānubhavāhitāt saṃskārāt smṛtiḥ /
etaduktaṃ bhavati, na kevalaṃ sārūpyajñānaṃ samākhyāsaṃbandhapratipattihetuḥ, api tvāgamārthasmṛtyapekṣamiti /
nanvasatyāgamānubhave kutaḥ smṛtirityata āha---yadā hyaneneti /
prasiddhasādharmyādityatra prasiddhirūbhayī śrutamayī pratyakṣamayī ca /
śrutamayī yathā gaurevaṃ gavaya iti /
pratyakṣamayī ca yathā gosādṛśyaviśiṣṭo 'yamīdṛśaḥ piṇḍa iti /
tatra pratyakṣamayī prasiddhirāgamāhitasmṛtyapekṣā samākhyāsaṃbandhapratipattihetuḥ /
yadyapi yathā gaurevaṃ gavaya ityetasmādapi gosadṛśasya gavayaśabdaḥ samākhyeti śakyamavagantum, na khalu pratyakṣa eva saṃjñākarma, samānajātīyavyavacchinne hi tadbhāvati /
tacca yadi mānāntareṇāpi tathāvagamyate, kastatra saṃjñākarma nivārayet? gosādṛśyena copalakṣitaḥ piṇḍo ya iti sarvanāmnā parāmṛṣṭaḥ śakyo ghaṭādibhyo 'samānajātiyebhyo mahiṣādibhyaśca samānajātīyebhyo vyavacchinno 'vagantuṃ gavayaḥ, tathāpi yāvadayamasau gavaya iti sākṣāt pratīte saṃbandhini saṃjñāṃ na niveśayati, tāvadayaṃ pariplutamatiḥ pramātā kaccit khalu drakṣyāmi tādṛśaṃ piṇḍaṃ yatra gavayasaṃjñā pratipatsya iti pramotsuka evodīkṣate /
na cāsau vākyamātrasahāyo 'pratyakṣīkṛtagosadṛśagavayatvajātimatpiṇḍo 'sau gavayākhya iti pratipattumarhati /
na ca vākyaṃ vinā pratyakṣātrāt /
tasmādāgamapratyakṣābhyāmanyadevedam āgamasmṛtisahitaṃ sādṛśyajñānamupamānākhyaṃ pramāṇamāstheyam //
nanu yadodīcyena kramelakaṃ nindratoktam, dhik karabhamatidīrghavakragrīvaṃ pralamboṣṭhaṃ kaṭhoratīkṣṇakaṇṭakāśinaṃ kutsitāvayavasanniveśamapasadaṃ paśūnāmiti, tadupaśrutya dākṣiṇātya uttarāpathaṃ gatastādṛśaṃ vastūpalabhya nūnamasau karabha iti pratyeti, tat katamadeteṣu pramāṇam? na tāvadupamānaṃ sādharmyābhāvāt /
nāpi pañcamaṃ pramāṇamupagamyate /
yadyucyeta nindāparaṃ vākyaṃ karabhasya tādṛśatve na pramāṇam, na hyanyaparāt śabdādanyasyāvagama iti /
yatra tarhi tādṛktve paryavasyati vākyaṃ tatra kā gatiḥ? atha tatrāpi tādṛk karabha āgamāvagataḥ pratyakṣeṇa pratyabhijñāyate, karabhaśabdavācyatā tu tasya tatpūrvaṃ tādṛkvarabhaparatve apyāgamasya prayogamātrādavagatā anumānāt /
yo hi yatra prayujyate śabdo 'sati vṛttyantare sa tasya vācakaḥ, yathā gośabdo gotve /
prayuktaścāyaṃ tādṛśi /
tasmāt tasya vācaka iti /
tadidaṃ prāgeva prayogānumitaṃ vācakatvamasya pratyakṣasamaye kevalaṃ smaryate iti /
samānametat
upamānavākye 'pi tatrāpi vākyādavagataḥ sādharmyavān piṇḍaḥ pratyakṣeṇa pratyabhijñāyate /
prayogānumitaṃ ca gavayapadasya vācakatvaṃ smaryate iti na phalāntaramavaśiṣyate yatropamānaṃ pramāṇamiti //
atrocyate /
na tāvadākāśādiśabdavadeṣa gavayaśabdaḥ sākṣāt piṇḍasya vācakaḥ, kintu gavayatvaṃ nimittīkṛtya piṇḍe vartate iti paramārthaḥ /
na ca yathā gaurevaṃ gavaya iti vākyād gavayatvamavagatam, na hyanavagatasaṃbadhaṃ gavayapadametadavabodhayati /
tatastadavagamāt tu saṃbandhavedane parasparāśrayaprasaṅgaḥ /
na ca gosādṛśyenopalakṣyate gavayatvam /
na khalvanupalabdhacareṇa gavayatvena gosādṛśyaṃ saṃbaddhaṃ dṛṣṭam /
na cādṛṣṭasaṃbandham upalakṣakam /
na hi puruṣeṇādṛṣṭasaṃbandho daṇḍaḥ puruṣamupalakṣayitumarhati /
tasmāt saṃbandhino gavayatvasya sarvathānupalabdheḥ kuto vākyād vā anumānād vā vācyavācakasaṃbandhāvasāyaḥ? kutastarāṃ ca saṃbandhasmṛti? gavayatvasāmānyaviśeṣavati tu piṇḍe pratyakṣe yuktaḥ saṃbandhāvagamaḥ, saṃbandhino gavayatvasya pratyakṣatvāt vākyārthasya ca smaryāṇatvāt /
tathāpi kiṃ gavayatvajātimān piṇḍo vācyaḥ, uta gosādṛśyavāniti kuto vinigamaneti cet? vākyārthasmaraṇasahakāri gavayatvajātimataḥ piṇḍasya gāsādṛśyadarśanameva tarkasahāyaṃ gavayatvābhidhāne pramāṇam /
tarkaśca gosādṛśyaviśiṣṭapiṇḍābhidhāne kalpanāgauravaprasaṅgaḥ tathā hi sādṛśyaviśiṣṭa piṇḍābhidhāne, nāpratītaṃ sādṛśyaṃ piṇḍaṃ viśinaṣṭīti tatpratipattavyam /
na ca śabdādanyatastadavagama iti śabdaśya tatra vācakatvaṃ kalpanīyam /
na cāviśiṣṭaṃ sādṛśyamapi piṇḍaviśeṣe gavayapadam avasthāpayitumarhati, yasya kasyacid yena kenacit saha sādṛśyāditi tadapi gavā viśeṣaṇīyam /
na cānyato gotvasyāpi pratipattiriti tadapi gavayapadenābhidhātavyam iti kalpanāgauravam /
gavayatvajātimatpiṇḍābhidhāne tu lāghavamiti tadanujānāti /
sādharmyagrahaṇaṃ ca dharmamātropalakṣaṇamiti karabhasaṃjñāpratītiphalamapyupamānameveti nāvyāptiḥ /
nāpi pañcamapramāṇābhyupagamaḥ /
ata eva bahunyudāhaṇānyuktvāpyāha sma bhagavān bhāṣyakāraḥ, evamanyo 'pyupamānasya loke viṣayo bubhutsitavya iti /
tasmāt sarvaṃ caturasram //
tadīdṛśamupamānaphalamavidvān sādṛśyaviśiṣṭavastujñānaṃ copamānaphalamiti bhrānto bhadanto dignāga ākṣipati---pratyakṣeti /
pṛcchati---kathamiti /
uttaram---yadā tāviti /
upalakṣaṇaṃ caitat, ubhau pratyakṣeṇa paśyatīti /
yadā tu gavayamekaṃ pratyakṣeṇa paśyati, smarati ca gām, tadāpi gosādṛśyaṃ gavayasthaṃ pratyakṣameva /
gagosthamapratyakṣam, apratyakṣatvād goriti cet? hanta bhoḥ kimabhimataṃ sādṛśyamāyuṣmato yadapratyakṣāyāṃ gavi na pratyakṣam? sāmānyabāhulyaṃ jātyantaravarti jātyantarasya /
yathāhuḥ,
sāmānyānyeva bhūyāṃsi guṇāvayavakarmaṇām /
bhinnapradhānasāmānyavṛtti sādṛśyamucyate //
iti cet? tat kimidānīṃ karṇatvādisāmānyaṃ gogavayagatakarṇādibhedena bhinnamityapi vaktumadhyavasito 'si? tasmād
yathā kālākṣyāṃ gavi gotvamīkṣitavataḥ svastimatyāṃ pratyabhijñāyamānaṃ tadevedamiti, etadeva tadityavagataṃ bhavati, tathehāpīti na phalātirekaḥ /
tasmāt na sādṛśyapratītiphalamupamānaṃ pratyakṣād vākyād vā vyatiricyate iti sūktam /
bhadantabhrāntimudghāṭayati---gaveti /
gavayasattāṃ sādṛśyaviśiṣṭam ityarthaḥ /
arthatattvamuktaṃ smārayati---gavayeti /
upasaṃharati---tasmāditi /
prayogastu, pratyakṣādibhyaḥ pramāṇāntaramupamānam, tajjanyapramāvilakṣaṇapramājanakatvāt /
yadi tu na tebhyo vilakṣaṇamabhaviṣyad na tadvilakṣaṇāṃ pramāmakariṣyat, tathā tānyeva /
na caitat tathā /
tasmāt tathāti
NyS_1,1.7: āptopadeśaḥ śabdaḥ //
atha śabda iti bhāṣyam /
upamānānantaraṃ śabdoddeśāt upamānalakṣaṇānantaraṃ śabdasya lakṣaṇamityarthaḥ /
lakṣaṇasūtraṃ paṭhati---āptopadeśaḥ śabdaḥ /
atra śabda iti lakṣyapadam /
āptopadeśa iti lakṣaṇam /
upadiśyate 'neneti upadeśo vākyajñānaṃ vā tadarthajñānaṃ vā abhighīyate /
tatra vākyajñānapramāṇyapakṣe tadarthajñānaṃ phalam, padārthasmṛtyādayastvāntarālikā itikartavyatāḥ /
tadarthajñānaprāmāṇyapakṣe tu hānādibuddhiḥ phalam /
yadyapi vidhirūpadeśaḥ pravartanamityanarthāntaram, yadyapi cāyaṃ niyojyaprayojane pravṛttinivṛttī vidadhadājñādhyeṣaṇābhyāmatiricyate, te hi niyoktṛprayojane pravṛttinivṛttī vidhattaḥ, tathāpi bhūtārthaparopaniṣadādiśabdavyāpakatvāt paraprayojanavadvacanamātravivakṣayopadeśapadaṃ vyākhyeyam /
yadyapi sadeva somyedamagra āsīd
ityādi vacanaṃ kvacit na pravartayati, kutaścid vā nivartayati puruṣam, tathāpi puruṣaśreyo 'bhidhatte ityupadeśa ityucyate /
tathāpyativyāptiḥ, caityavandanādivākyānāmapyevaṃ lakṣaṇatvāt /
ata uktam---āpteti /
āptānāṃ ṛṣyāryamlecchānāmupadeśaḥ śabdo na tvanāptānāṃ māyāmohanirmitānāṃ buddharṣabhādīnāṃ pramāṇaviruddhakṣaṇikasarvadharmanairātmyavādināmiti /
tadevāha---vārttikakāraḥ na śabdamātramiti sūtrārthaḥ //
sūtrasthāptalakṣaṇaparaṃ bhāṣyam---āptaḥ khalu sākṣātkṛtadharmā /
sudṛḍhena pramāṇenāvadhāritāḥ sākṣātkṛtā dharmāḥ padārthā hitāhitaprāptiparihāraprayojanā yena sa tathoktaḥ /
tathāpi tattvaṃ vidvān akārūṇikatayā vā alasatayā vā anupadiśan, matsaritayā vā viparītamupadiśan nāptaḥ syādityata āha---yathādṛṣṭasyārthasya cikhyāpayiṣayā prayuktaḥ /
yathādṛṣṭasyeti matsaritayā viparītopadeśo nivāritaḥ /
cikhyāpayiṣayeti akṛpāsvārthakāmatve nirākṛte /
prayuktaḥ utpāditaprayatnaḥ ityalasatvam /
tathāpi sthānakaraṇapāṭavābhāvena varṇaniṣpādanāsāmarthyenāptaḥ prasajyeta, ityata āha---upadeṣṭā /
sthānakaraṇapāṭavānityarthaḥ //
āpta iti prakṛtipratyayasamudāyāt prakṛti niṣkṛṣya tadarthamāha--sākṣātkaraṇamiti /
anena yathoktarūpasaṃpadupalakṣitā /
pratyayārthamāha--tayeti /
āptalakṣaṇasya vayāpakatvamāha--ṛṣīti /
darśanāt ṛṣiḥ /
karatalāmalakaphalavat sākṣātkṛtatraikālyavarttiprameyamātraḥ, ārād yātaḥ pātakebhya ityāryo madhyamo lokaḥ, mlecchaḥ prasiddhaḥ /
mlecchā api hi paripathamavasthitāḥ pānthānāmapahṛtasarvasvānāṃ mārgākhyāne hetudarśanaśūnyā avantyāptā iti pareṣāmāptalakṣaṇamavyāpakamityuktaṃ bhavati //
tadetad bhāṣyam ākṣeptumanubhāṣate---āptaḥ khalviti /
ākṣipati---svargeti /
ākṣeptā bhāṣyam ākṣipya sūtraṃ samādhatte tasmāditi /
āptaḥ prāpto yukta iti yāvat /
apauruṣeyo vaidika upadeśaḥ svargāpūrvadevatādiviṣayaḥ svataḥprāmāṇye siddhe nirdeṣatayā yukta upapannaḥ /
laukikaścāryamlecchānāṃ pramāṇāntaramūlo yuktaḥ /
mānāntarābhāve tvanāpto 'yuktaḥ /
samādhatte---na brūma iti /
pauruṣeyatvaṃ vedānāṃ dvitīyādhyāya upapādayiṣyate /
tasmāt puruṣasyaivāptasyopadeśa āptopadeśa iti sādhu vyākhyānaṃ bhāṣyakārīyamiti bhāvaḥ //
pṛcchati--kaḥ punariti /
asti hi svargādīnāmapratyakṣatve nyāyaḥ, yogipratyakṣaṃ na svargādiviṣayaḥ pratyakṣatvāt asmadādipratyakṣavaditi bhāvaḥ /
uttaram--brūmo nyāyam /
tamāha--samānyaviśeṣavattvāt kasyacit pratyakṣā iti /
atra yāvati pakṣe yo hetuḥ siddhaḥ, tasya tanmātre pakṣīkāryam /
yogaje ca pratyakṣe siddhe tatsādhakādeva pramāṇāt tasya svargādiviṣayatvamapi siddhamiti dharmigrāhakapramāṇaviruddhaṃ mīmāṃsakānām anumānaṃ nodetumapyutsahate prāgeva tad bādhitum /
asiddhe tu yogaje pratyakṣa āśrayāsiddho heturābhāsaḥ /
asmākaṃ tu samyañco bahavaśca nyāyā iti bhāvaḥ /
anityatvaṃ hetumākṣipati--asiddhamiti /
pariharati--neti /
nitye cāpūrva iti /
atra trayaḥ kalpāḥ, kimekamapūrvaṃ sarvapuruṣasādhāraṇam, āho asādhāraṇam? yadāpi asādhāraṇaṃ tadāpi kiṃ pratipuruṣamekaikamapūrvam, āho pratipuruṣamanekamiti? tatra prathamaṃ kalpaṃ dūṣayati--yadi sādhāraṇateti /
na hi kadācidapyayamapūrvaṃ paśyati laukikaḥ puruṣaḥ /
yoginastvanabhivyaktamapi paśyantīti bhāvaḥ /
dvitīyaṃ kalpaṃ dūṣayati--etena pratipuruṣamiti /
utkarṣa ādhikyamavayavopacaya iti yāvat /
śaṅkate--vya/jaketi /
ekamapi vya/jakabhedāt utkarṣanikarṣavad dṛṣṭam /
tad yathā mahati darpaṇatale mahanmukham, tadeva kanīnikāyām aṇviti bhāvaḥ /
vakṣyamāṇenābhiprāyeṇa nirākaroti--na hyekamiti /
śaṅkitā svābhiprāyamuddhāṭayati--nanu ceti /
svābhiprāyeṇa nirākaroti---na dṛṣṭa iti brūma iti /
śaṅkitā pṛcchati--kiṃ punastat yadi na dṛṣṭam? tatra yadi bhedena na dṛṣṭam, dṛṣṭirnāsti /
kiṃ punastat, yad bhedena bhedadarśanamiti bhāsate? samāghātā svābhiprāyamāha--mithyāpratyaya iti /
na bhedadarśanamapajānīmahe, kiṃ tu pāramārthikaṃ bhedam /
na ca kalpito 'pūrvabhadaḥ pāramārthikāya kāryāyālamiti bhāvaḥ /
utkarṣāpakarṣakartṛtvaṃ veti karmaṇa iti śeṣaḥ /
tṛtīyaṃ kalpamātiṣṭhate---pratipuruṣamaneka iti /
dūṣayati---anivṛtta iti /
athottarakālamiti /
aśvamedhakriyayā tāvat tadapūrvaṃ svakāla evābhivyaktaṃ phaladānābhimukhīkṛtam, abhivya/jakasamānakālatvādabhivyakteḥ, pradīpādiṣu darśanāt /
tathāpi phalaṃ tāvat na datte, yāvat kriyā na nivartate /
nivṛttāyāṃ tu phalaṃ datte ityarthaḥ /
dūṣayati---asatīti /
tat khalu pūrvaṃ sadapi phalaṃ nākārṣīt caramabhāvinyāḥ kriyāyāḥ tajjanyāyā ābhivyakteranutpādāt /
utpannāyāṃ tu kriyāyāmabhivyaktau vā kasmāt na karoti? na hi kriyāyā vināśasya kaścidupayogaḥ /
tasmādakāmenāpi tvayā asatyā eva kriyāyā vya/jakatvamanugrāhakatvaṃ cāṅgīkartavyam /
taccaitadubhayamapi citramityarthaḥ /
api ca sāsatī cet kriyābhivyanakti, tathā sati asattāyāḥ sarvatra sulabhatvāt na kiñcidapūrvaṃ nābhivyaktamiti /
kriyāvilopaḥ prayatnavilopa ityarthaḥ //
atra śabdaṃ pramāṇāntaramasahamāno dignāgaḥ tallakṣaṇaṃ vikalpyākṣipati---āptopadeśa iti /
anyasmādanyasya niścayo na tāvadasaṃbandhādatiprasaṅgāt /
na ca śabdaḥ arthātmā, nāpyarthakāryaḥ /
vināpyarthaṃ puruṣavivakṣāmātrādeva tadutpādāt /
tasmāt na sākṣāt śabdādarthaniścayaḥ, vivakṣākāryantayā tu vivakṣāṃ gamayet /
sā cārthābhiprāyapūrvā /
abhiprāyaśca kaścinmanomātrayoniḥ, aparastu pramāṇamūlaḥ /
tatra yaḥ pramāṇaniścitamarthaṃ vivakṣati, yathāvivakṣaṃ coccārayati sa āptaḥ /
tasya vacanāt kāryāt kāraṇaṃ vivakṣā anumīyate /
tasyāśca kāraṇamarthajñānam /
tataścārthajñānasyārthakāryatvāditi pramāṇagatiḥ /
tatrāptopadeśa ityatropadeśakriyayā upadeṣṭāra upasthāpitāḥ /
te ca prāyeṇa visaṃvādakā dṛṣṭā ityāptagrahaṇena teṣāmavisaṃvāditvam /
tataśca upadeśādarthaviniścayo bhavatvityetadarthaṃ yadyucyeta ityāha---yadyāptānāmiti /
upadeṣṭaṇāmityarthaḥ /
imaṃ kalpaṃ dūṣayati---tadanumānāt /
avisaṃvāditvamupadeṣṭurānumānikam, tādṛśasya vacanamarthaviniścaye anumānameva /
tathā hi yad yannirdeṣasattvīyaṃ vacanaṃ tatsarvamarthavat, yathā buddhasya kṣaṇikanairātmyādiviṣaya upadeśaḥ, tathā cāyaṃ vivādādhyāsita upadeśa iti /
yathoktaṃ bhadantena
āptavākyāvisaṃvādasāmānyādanumānatā //
iti /
dvitīyaṃ kalpamātiṣṭhate---athārthasya tathābhāvaḥ /
atra hi upadiśyata ityupadeśa iti vyutpattyā artha ucyate /
āptaḥ prāpta upadeśo yasmāt sa tathoktaḥ /
etaduktaṃ bhavati yasmāt śabdādavagamyārthaṃ pravartamānaḥ prāpnoti tamevārtha sa āptopadeśaḥ śabdaḥ pramāṇam /
evaṃ ca yathā śabdena yo 'rtho darśitaḥ, tasyāptyā tathātā darśitā bhavati /
tadidamuktam--athārthasya tathābhāva iti /
dūṣayati--so 'pīti /
tadeva sphuṭayati--yadā hīti /
āptyā hi tathātvaṃ viniścanvan arthasya nāpratipannatayā niścetumarhati /
pratipattiśca prāyeṇa pratyakṣeṇeti pratyakṣata ityuktam /
tamimamākṣemapākaroti--tanneti /
nāptatvasahāyaḥ śabdo 'rthaṃ bodhayatīti sūtrārthaḥ /
nāpi śabdārthaprāptyā śabdārthatathātvamiti /
kastarhi ityata āha--api tviti /
indriyasaṃbaddhāsaṃbaddheṣviti dṛrūṭadṛṣṭeṣvityarthaḥ /
yathoktaṃ sa dvividho dṛṣṭādṛṣṭabhedāditi /
etaduktaṃ bhavati, nāptatvahetukamavisaṃvāditvamanena sūtreṇāgamārthatayā pratipādyate /
nāpyarthatathātvam āgamārthatayā pratipādyate /
nāpyāgamaḥ pratyakṣānumānābhyāṃ na bhidyate, kiṃ tu upadeśaḥ śabda ityuktam /
upadeśa iti ca kārakapadam, upadiśyate jñāpyate prayojanavānartho 'neneti /
tathāpi vātikādyupadeśo 'pi śabdaḥ syādityata uktam---āpteti /
tenopadeśapadādevāgamasya vākyārthapratipattiḥ phalamuktam /
tadidamuktam---yā śabdollekhena padārthasmaraṇāvāntaravyāpārāt śabdādevārthaṃ pratyemītyanenollekhena pratipattiḥ sāgamasyārthaḥ phalamiti /
āptatvaṃ ca na vākyārthaṃ pratyāyayati api tvāgamasyāvyabhicāritām /
na ca yataḥ prāmāṇyamavagamyate tataḥ prameyamapi /
tathā ca sati prāmāṇyajñānahetoranumānādeva pratyakṣādiprameyāvagatiriti pratyakṣādīnāmapramāṇyaprasaṅgaḥ /
tathāsati kasyānumānamapi prāmāṇyamavadhārayet /
na cāptavākyaṃ kāryaṃ sad vaktṛjñānānumānadvāreṇārthe 'pyanumānameva, na tvarthasya pratyāyakamiti sāṃpratam /
yadi hi nārthaṃ pratyāyayet jñānamātramanumāpayet, tathā ca nārthaviśeṣasiddhiḥ /
na ca jñānasyārthādanyo 'sti kaścid viśeṣaḥ /
tasmāt vaktṛjñānaviśeṣaṇāya pūrvaṃ śabdādeva kevalād vākyārthajñānam eṣitavyam /
evaṃ ca kṛtaṃ vaktṛjñānānumānenārthapratipattyarthena kevalaṃ prāmāṇyajñānāya tadupayoga iti /
na cāvinābhāva eva saṃbandho yena śabdārthayorasaṃbandhena gamyagamakatvaṃ na syāt /
asti hi sāṅketikaḥ saṃbandho 'nayoriti vakṣyate /
na cāvinābhāvaḥ eva pratyāyanāṅgam, cakṣurādayo nīlādibhedavyabhicāriṇo 'pi dṛṣṭāḥ tatpratipādakā ityuktam /
tasmāt padāni kṛtasaṃketāni svārthān smārayanti, ākāṅkṣāyogyatāsattisadhrīcīnāni adṛṣṭapūrvaṃ vākyārthaṃ bodhayanti, na saṃgatigrahaṇamapi pratīkṣanta iti dūre 'numānād bhavanti /
yathā caitat, tathoddeśe leśata uktam /
upapāditaṃ ca tattvabindau /
tasmāt sarvamavadātam
NyS_1,1.8: sa dvividho dṛṣṭādṛṣṭārthatvāt //
sa dvividho dṛṣṭādṛṣṭārthatvāt iti sūtrasya tātparyamāha---niyamārtham /
tadvibhajate---anekadheti /
dṛṣṭādṛṣṭārthatvāditi bhāṣyamatena vyācaṣṭe---pratyakṣeti /
āptapraṇītatvaliṅgānumitaprāmāṇyaśabdaikaviṣayasvargayāgādisaṃbandhādīnāmanumānaviṣayatā /
yathāha bhāṣyakāraḥ, yasyāmutra pratīyate so 'dṛṣṭārtha iti /
adṛṣṭārtho 'pi pramāṇamarthasyānumānāditi /
tena dṛṣṭo 'rtho yasyāgamasya sa tathā /
evamitaro 'pīti /
tadevaṃ bhāṣyamatena vyākhyāya svamatena vyācaṣṭe---vaktṛbhedenati /
dṛṣṭo 'rtho yena saṃ dṛṣṭārthaḥ pravaktā, evamadṛṣṭo 'rthonumito yena sa tathā /
tatra dṛṣṭārthā ṛṣayo 'smadādayaśca /
anumitārthā asmadādaya eveti /
evamapi śabdadvaividhyasādhane mā bhūdapakṣadhargateti pravaktṛpadena pūrayati---dṛṣṭādṛṣṭārthapravaktṛkatvāditi /
adṛṣṭārthaḥ pravaktā yasyāgamasya sa tathoktaḥ /
asyārthamāha na vigrahaṃ karoti pratyakṣata iti /
śeṣaṃ subodham /
sa na manyeta dṛṣṭānāṃ vākyānāṃ prāmāṇyam /
sa iti /
viprakṛṣṭo nāstikaḥ parāmṛṣyata iti bhāṣyayojanikā /
pariśiṣṭaṃ tu parīkṣāparvaṇi nivedayiṣyate
NyS_1,1.9: ātmāśarīrendriyārthabuddhimanaḥvṛttidoṣapretyabhāvaphaladuḥkhāpavargāsatu prameyam //
iha prameyaṃ heyopādeyabhāvenāvasthitaṃ mumukṣuṇā pratipitsitam /
tacca parīkṣitasvapramāṇaviśeṣādhīnapratipatti /
lakṣaṇaṃ cāsya pramāṇaviśeṣaḥ /
na cāvāntarapramāṇasāmānyapratyakṣādilakṣaṇamantareṇātmādipramāṇāvatāraḥ kartuṃ śakyaḥ, tasya pratyakṣādisāmānyaviśeṣatvāt /
ataḥ pratyakṣādilakṣaṇānantaraṃ tadavatāraḥ /
aparīkṣitaṃ ca na tattvanirṇayāya paryāptamiti parīkṣā vidhāyiṣyate /
tatparikaraśca saṃśayādaya iti yuktaṃ teṣāṃ paścāllakṣaṇam /
tadiha prameyalakṣaṇāya tadvibhāgoddeśasūtramavatārayituṃ bhāṣyakāraḥ pṛcchati sma---kiṃ punaranena pramāṇeneti /
jātyabhiprāyamekavacanam, prakṛte prameye yathāyathaṃ pramāṇānāmupayogāt /
tadetad bhāṣyam anūdya vārttikakāra ākṣipati---kiṃ punariti /
prameyanāntarīyakatvaṃ pramāṇānāṃ sāmarthyam /
samādhatte--neti /
pratyakṣādilakṣaṇasāmarthyāt prameyamātraṃ sidvam, siśiṣṭaṃ tu prameyamadyāpi na sidhyatīti tadarthaṃ praśnaḥ /
sa ca viśeṣo yathāvaditi na darśita iti /
ayameva ca sūtrārtha iti /
yeṣāṃ tattvātattvajñānābhyām apavargasaṃsārau bhavataḥ, ta etāvanta eva /
na nyūnā nādhikā ityarthaḥ /
prathamasūtravyavasthām atidiśati---atrāpīti /
uktamarthamanākalayannākṣipati---ubhayeti /
digādīnāmiti /
dravyeṣu dikkālaparamāṇūnāmanabhidhānāt /
vṛkṣastiṣṭhatīti /
itiśabda ādyarthe tena vṛkṣaṃ paśyati, vṛkṣeṇa candramasaṃ paśyatītyādayo veditavyāḥ /
samādhatte---na sūtrārthāparijñānāditi, na prameyapadaṃ prameyamātre pravartate, kiṃ tu yat tattvato jñāyamānamapavargasādhanaṃ tasmin, taccātmādyeva nānyaditi yukto 'nyayogavyavaccheda ityarthaḥ /
ayogavyavacchede 'pi na doṣa ityāha---prameyameveti /
nanvasmin pakṣe na kadācidapi pramāṇatā syādityasti doṣa ityata āha---kimuktaṃ bhavatīti /
nāsya puruṣamātraṃ prati prameyatvaṃ vidhīyate, api tu mokṣamāṇaśiṣṭaṃ prati vidhīyate /
anūdyata iti pramāṇāntaramūlakatvena vidhānasya dārḍhyaṃ darśayati /
upasaṃharati---tasmāditi /
kauśalamātramātmanaḥ khyāpayitumabhyupetya samādhānāntaramāha--upetyeti /
pravṛttisaṃskārakatvamasti dikkālayoḥ,
prāṅmukho 'nnāni bhu/jīta //
prācīnapravaṇe vaiśvadevena yajeta //
paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajeta //
amāvāsyāyāmamāvāsyayā yajeta //
ityevamādi śravaṇāt /
kauśalamātramidaṃ na tu samādhānamityāha---na punaridamiti /
vihitavidhānāditi /
pramāṇavidhānasāmarthyena vihitamityarthaḥ /
na kevalaṃ pramāṇavidhānākṣiptam, api tvādyasūtragamaprameyapadādapi labdhamityāha---ādyena ceti /
etasmiścārthe sūtrakārasya anumatimāha---enaṃ cārthamiti /
bhāṣyam---sarvasya sukhaduḥkhasādhanasya, draṣṭā sarvasya sukhaduḥkhasya bhoktā, yataḥ sukhaduḥkhasādhanaṃ sarvam, sarvaṃ ca sukhaduḥkhaṃ jānāti, ataḥ sarvajñaḥ /
na cāprāptānyetāni jānātītyata āha---sarvānubhāvī /
anubhavaḥ prāptiḥ /
tadetad vairāgyotpādāyoktam, evamuttaratrāpi boddhavyam /
ātmanyayaṃ viśeṣo yadanena rūpeṇa heyaḥ, kaivalyena copādeyaḥ /
śarīrādīni tu heyānyeva /
apavargastūpādeya eveti /
avidyamānaṃ pūrvaṃ śarīraṃ yasya tadapūrvaṃ śarīram /
tanniṣedhati---nāsyedamiti /
prameyatattvamaviduṣa ātmana avidyamānamuttaraṃ śarīraṃ yasya tad anuttaram /
tadapi niṣiddhaṃ cena, netyanukarṣaṇāt /
nanu yathā pūrveṣāṃ śarīrāṇām anāditā evamuttareṣāmapyanantatā, tathā ca mokṣamāṇānāṃ pravṛttayaśca tadarthāni śāstrāṇi cānarthakāni prasajyerannityata āha---uttareṣāmiti /
prameyatattvāvagamādityarthaḥ /
nanu sūkhe 'pyuddeṣṭavye duḥkhamātroddeśaḥ kiṃ sukhaṃ pratyācaṣṭe? tathā cānubhavavirodha ityata āha--nedamiti /
tadetad bhāṣyaṃ vārttikakāra ākṣepasamādhānābhyāṃ vyācaṣṭe---sukhaṃ punariti na cānyata ātmādipadāt, upalabdhiḥ, asmādeva ātmādibhyo bhedena pratyātmamupalabhyamānatvādeva, nirvidyate ityasya vyākhyānam---tāṃ copāsīnasya tayaiva virodhiguṇena tṛṣṇā vicchidyate, sukhānabhidhānena duḥkhapakṣanikṣepaṃ sūcayati /
tathā ca sukhe 'sya vairāgyaṃ bhavatīti tātparyārthaḥ
NyS_1,1.10: icchādveṣaprayatnasukhaduḥkhajñānānyātmano liṅgam //
apavargasyāpyātmārthatvena prameyeṣvātmanaḥ prādhānyāt prathamamātmalakṣaṇasūtram icchetyādi /
tadavatārārthaṃ bhāṣyam---tatrātmeti /
ahamiti jñānaṃ gaurādyākāraṃ śarīrāvabhāsaṃ na śakyaṃ ghaṭādijñānavad drāgātmani pramāṇayitumityabhiprāyaḥ, paradehavartyātmābhiprāyaṃ vā /
tadatra vārttikāraḥ sūtratātparyamāha---samāneti /
samānajātīyaṃ śarīrādi, asamānajātīyaṃ pramāṇasaṃśayādi /
satyevāsmin prayojane prayojanamanvācinoti---āgamasyeti /
tataścātpoktatvānumānasiddhamapi prāmāṇyaṃ śabdasya anena tadarthasaṃvādakenānumānena dṛḍhataraṃ bhavatītyarthaḥ /
prayojanāntaraṃ cānvācinoti---pramāṇasaṃplavasyeti /
dvāvapi vāśabdau cārthe 'nvācaye draṣṭavyau /
tadanena vārttikena anumānācca pratipattavya iti bhāṣyaṃ vyākhyātam icchāyā ātmaliṅgatvakathanaparaṃ bhāṣyaṃ yajjātīyasyeti /
yajjātīyasyeti vyaptismṛtikathanam /
tajjātīyaṃ paśyanniti pakṣadharmopanayaḥ /
tasmādayaṃ sukhaheturityanumāyādātumicchati /
seyamicchedṛśī vyāptigrahaṇatatsmaraṇapakṣadharmatāgrahaṇānumānecchādīnāmekakartṛtvaṃ sūcayati, bhede pratisandhānābhāvena tadanupapatteḥ /
tadidamuktam---ekasyeti /
yaścāsāveko 'nubhavitā ca smartā cānumātā caiṣitā ca sa ātmā /
na ca śarīrameva bhavitumarhati, tasyāpi bālyakaumārayauvanavārddhakabhedenānyatvāt /
nendriyam, indriyāntaragṛhīta indriyāntareṇāpratisandhānaprasaṅgāt yamaham asprākṣaṃ ta paśyāmīti /
nāpi manaḥ, manasaḥ, karaṇatvenaivānumānāt /
vakṣyati hyetat sarvaṃ jñāturjñānasādhanopapatteḥ //
# 3/1/17 # ityatra sūtre //
syādetat /
asatyapi ātmani jñātari satyapi ca buddhyādīnāṃ bhede, tatsantānābhedena pratisandhānavyavasthopapatsyata ityata āha---niyataviṣaye iti /
niyataviṣaya iti buddhibhedasya pratisandhānamapākaroti /
mātragrahaṇena ca saṃtānaṃ saṃtānivyatiriktamapākaroti /
tadabhyupagame vā sa evātmeti siddhaṃ naḥ samīhitam /
tadetad bhāṣyam anubhāṣya vārttikakārastātparyamasyāha---yajjātīyasyeti /
tatra vicāramārabhate---tatreti /
pūrvapakṣamāha---kathamicchādīti /
pariharati---smṛtyeti /
nanvekaviṣayāṇāṃ smṛtyādīnāṃ nānākartṛkatve ko virodha ityata āha---na hīti /
nānāviṣayatva udāharaṇamāha---na hi bhavati yadrūpamiti /
nānānimittatva udāharaṇamāha---nāpi bhavatīti, yad yasmāt nimittāt tvagindriyāt sparśamahamasparkṣaṃ tat tasmāt nimittāt cakṣuṣo rūpaṃ paśyāmīti /
nānākartṛtva udāharaṇamāha---na hi bhavati devadatta iti /
tadetat kila pratisandhānaṃ kartṛbhedād devadattayajñadattādervyatirekabalenaikakartṛkatvaṃ sādhayatītyuktam //
tadetadanupapannam, bhinnakartṛkatvād vyatirekasyopādhisaṃbhavena svābhāvikapratibandhavijñānavaikalyāt, asti hi devadattayajñadattavijñānānāṃ bhinnakartṛkatvamakāryakāraṇabhāvaśca, tatra kimakāryakāraṇabhāvāt pratisandhānasya vyatireka uta bhinnakartṛkatvāditi sandigdhavyatirekatvādasādhanāṅgaṃ pratisandhānamityāśayavāṃścodayati---kāryakāraṇabhāvāditi /
tadidamuktam---tadidaṃ pratisandhānamanyathā bhavaditi /
gūḍhābhiprāyaḥ pariharati---na nānātvasyeti /
codaka āha---akāryeti /
gūḍhābhiprāya eva parihāravādyāha---tadayuktamiti, anaikāntikatvaṃ sandigdhavyatirekitā /
codaka āha---tulyaṃ bhavato 'pīti /
siddhāntī gūḍhābhiprāya evāha--abhyupagamāditi /
codaka āha--nāsādhanāditi /
asiddhārthatā anyathāsiddhārthatā /
hetoḥ hetuvacanasyetyarthaḥ /
saṃprati samādhātā svābhiprāyamāviṣkaroti--na, hetvarthāparijñānāt /
tadeva vibhajate---na bhavateti /
kaḥ punarasau hetuviśeṣa ityata āha---viśeṣitaṃ caitatpratisaṃdhānam /
tat kathayati--- smṛtyā saha pūrvāparapratyayayorekaviṣayatvena pratisaṃndhānam yajjātīyaṃ candanavanitādi sukhahetuṃ pratītaṃ smarāmi tajjātīyamimu pratyemīti pratisandhānam /
tadanena śālibījāṅgurasya paramparayā śālibījāntarajananalakṣaṇāt pratisaṃdhānāt kāryakāraṇabhāvaniyamād vyavacchinatti //
nanviyaṃ pūrvāparapratyayasaṃhitā smṛtirapi kāryakāraṇabhāvādevopapatsyate, kṛtamekena kartretyata āha---sā ca smṛtirbhavatpakṣe 'nupapannā /
pṛcchati---kasmāt? uttaram---anyena nimittena anubhūtasya anyena nimittena asmaraṇāt /
na hi bhavati yenaiva cakṣuṣā ghaṭamadrākṣam, tenaiva tvagindriyeṇa taṃ spṛśāmīti /
nimittabhede pratisaṃdhānābhāvamuktvā viṣayabhede 'pyāha---na hyanyena svabhāvena ghaṭatvādinānubhūtasya anyena vṛkṣatvādinā smaraṇam /
na hi bhavati yamahaṃ ghaṭamadrākṣaṃ so 'yaṃ vṛkṣa iti /
kartṛbhede pratisaṃdhānābhāvamāha---na hyanyena devadattena anubhūtamanyo yajñadattaḥ smarati /
na hi bhavati yo 'haṃ devadatto 'drākṣaṃ so 'haṃ yajñadattaḥ paśyāmīti /
na cedaṃ satyapi bhede kāryakāraṇabhāvāt pratisaṃdhānaṃ bhavitumarhati /
na hi yatra sphuṭataraḥ kāryakāraṇabhāvaḥ tantupaṭayorghaṭakapālayorvā dṛśyate tatra pratisaṃdhānaṃ bhavati, ye tantavaḥ sa eva paṭa iti vā yo ghaṭākṣaṇaḥ sa eva kapālakṣaṇa iti vā /
vastutaḥ kāryakāraṇabhūtānāmagṛhītabhedānāṃ pratisaṃdhānahetubhāvaḥ sabhāgeṣu kṣaṇeṣu tathā darśanāditi cet? tanna, āmalakaphalasyaikasyāpanayane tatraiva sthāne āmalakāntarāvasthāpane bhavati pratisaṃdhānam /
na ca tayorāmalakayorasti kāryakāraṇabhāvaḥ /
pūrvāparapratyayayoḥ smṛtyā sahaikaviṣayatvaṃ kartari kāryakāraṇabhāvanibandhanaṃ na karmaṇīti cet? hanta, nairātmyasākṣātkārasātmībhāve 'pyasti vijñānānāṃ kāryakāraṇabhāva iti tannibandhanaṃ pratisaṃdhānaṃ pūrvavadeva prasajyeta /
saiva cātmadṛṣṭirdeṣāṇāṃ nidānaṃ paramiti vyartho nairātmyasākṣātkārasātmībhāvaprayāsaḥ /
athāsadapi pratisaṃdhānaṃ kāryavaśādāharati tathāgato naṭa iva rāmatvamātmanaḥ, yadi tat kāryakāraṇabhāvanibandhanam, kathamasat, kathamāhāryam? atha kāryakāraṇabhāvo 'pyavastusan kalpanāmātranibandhanaḥ, sa tarhi tādṛśaḥ śālibījasyotpādaṃ vāstavaṃ na niyantumarhati, na jātu kalpitavahnibhāvo māṇavako dahanapākayorūpayujyate /
na ca pratyayānāṃ bhedāgrahāt pratisaṃdhānamiti sāṃpratam, pravṛttivijñānānāṃ rūpādiviṣayāṇāṃ bhedena pṛthagjanairapi pratiyamānatvāt, ālayavijñānasya ca pravṛttivijñānātiriktasyānupalabdheḥ /
ahamiti ca sattvadṛṣṭeḥ kṣaṇikatvanirākṛtāvasati bādhake sthiravastuviṣayatvāt /
tasmāt smṛtyā saha pūrvāparapratyayayoḥ ekaviṣayatvalakṣaṇasya pratisandhānasyānekakartṛkatvād vyatireko nirūpādhirekakartṛkatvaṃ sādhayati /
sa caikaḥ kartā śarīrendriyabuddhibhyo bhinna ātmeti siddham //
tadanenāśayenāktam---asti ca smṛtiḥ uktarūpa /
tasmād yasmin pakṣe smṛtiḥ saṃbhavati tatra pratisaṃdhānaṃ nyāyyamiti /
sa ca kartrekatvapakṣa iti bhāvaḥ /
āśayamavidvān punaḥ paraḥ pratyavatiṣṭhate---bhavāniti /
para evaikagranthenāha---kathamiti /
kathaṃ na saṃbhavatītyarthaḥ /
syādetat, yogicittamapi sarvajñasya cetasa ālambanapratyaya iti /
tasyāpi yogicittena pratisandhānaṃ syādityata āha---yatkāyeti /
etaduktaṃ bhavati, upādānopādeyabhāvenāvasthitaḥ cittapravāhaḥ santānaḥ /
na ca yogicittamupādānaṃ sarvajñasya cetasaḥ /
ālambanapratyayo hi taditi /
kāyagrahaṇaṃ ca ekasantānopalakṣaṇaparam /
tena janmāntare 'pi smṛtirūpapanneti /
tamimamasmadabhiprāyānabhijñaṃ paramanyathāpi bodhayituṃ vibhavāma iti siddhāntī anyathā smṛtyanupapattimāha---na, asthiratvāt buddhīnām /
na hyajātānanvayadhyastayorasti kaścid viśeṣa iti pūrvotpanno 'nubhavaḥ kāñcana vāsanāmādhāya dhvaṃsate, yayā kālāntare smṛtirādhīyate ityabhyupagantavyam /
na cāsthirā buddhiḥ śakyā vāsayitumityātmā sthiro 'bhyupeya ityarthaḥ /
yuktyantaramāha---asaṃbandhācceti /
na ca buddhīnāmasamānakālānāmasti saṃbandha ityarthaḥ /
punaḥ paraḥ pratyavatiṣṭhate---śaktīti /
nāsmākaṃ kṣaṇikavastuvādināmasti tajjagati yadavasthitaṃ vāsakena vāsyamānaṃ dṛṣṭamiti bhāvaḥ nanu tathāpyasamānakālayatā saṃbandharahitamaśakyaṃ vāsayitumiti grahaṇakavākyavivaraṇavyājenāpākaroti---athāpīti /
pūrvacittaṃ pravṛttivijñānaṃ yattat ṣaḍvidham, pañca rūpādijñānānyavikalpakāni, ṣaṣṭhaṃ ca vikalpavijñānam /
tena saha jātaḥ samānakālaḥ cenāviśeṣaḥ tadālayavijñānamityucyate /
ahaṅkārāspadaṃ smṛtiśaktiḥ /
sā ca na śaktāt tajjñānādatiricyate /
tena kathañcid
bhedavivakṣayā śaktiviśiṣṭamityucyate /
siddhāntavādyāha---atroktamiti /
upapādayiṣyate hi bhāvānāṃ sarvajanapratītisiddhā stharatā kṣaṇabhaṅganirākaraṇena /
tathā ca sthirasya saṃbaddhasya ca vastrādeḥ mṛgamadādinā vāsyatvaṃ dṛṣṭamiti nāsthire 'saṃbaddhe ca bhavitumarhatītyarthaḥ //
syādetat /
asthirayorapi jñānayoḥ samānakālatayā asti saṃbandha iti kasmāt anyataracittavāsitamanyataraccittaṃ smṛtiṃ nādhatte ityata āha---yaścāsāviti /
vakṣyamāṇāpekṣo 'piśabdaḥ /
nanu vartamāne cetasi mā kārṣodupakāram, anāgate tu kariṣyati ityata āha---nāpīti /
pṛcchati---kathamiti /
uttaram---vartamānaṃ tāvaditi /
prakṛtamupasaṃharati---tasmāditi /
ito 'pyasatyātmani vijñānamātrāt kāryakāraṇabhāvena smṛtirnotpadyate ityāha---itaśceti /
kasmāt? bhāvasya bhavitrapekṣatvāt /
bhāva utpattimān dharmaḥ /
bhavitā dharmo /
pāko viklittiḥ saṃyogabhedaḥ /
sa ca taṇḍulāvayavasamaveto 'pyavayavāvayavinorabhedopacārāt taṇḍulānāmityuktam /
gatiḥ parispando devadatte kartarīti /
siddhāntī kṣaṇikavādinamutthāpyākṣaṇikatvābhripāyeṇa dūṣayati---anādhāraiveti /
pūrvapakṣī kṣaṇikatvābhiprāyeṇāha---kāryeti /
siddhāntavādyakṣaṇikatvābhiprāyeṇa pariharati---tacca neti /
samānakālayorādhārādheyabhāvo dṛṣṭaḥ, yathā kuṇḍavadarayoḥ /
sthirameva hi kuṇḍaṃ sthirasyaiva vadarasya gurutvena patato gurutvaṃ pratibadhnadadhaḥpatanaṃ nivārayadādhāro bhavati /
yadyucyeta na smṛtirbhāvaḥ, kiṃ tu bhavitrī utpattirasyā bhāvaḥ /
na tu bhaviturbhavitrantarāpekṣā yuktā anavasthāpātāditi āśaṅkate---athāpīdamiti /
nirākaroti---tacca neti /
virodhāditi vivṛṇoti---yadīti /
kasmād vyāhatamityata āha---svarūpaṃ ceti /
co hetvartha /
svarūpamutpatterūcyamānaṃ svatantraṃ bādhate yataḥ, tasmād virodha ityarthaḥ /
anabhyupagamāditi vivṛṇoti-na hi bhavanta iti /
virodhāditi sphorayati---vyatiriktāṃ ceti /
tantraṃ śāstram /
śaṅkate---atheti /
tathā ca na virodho nāpyanabhyupaga ityarthaḥ /
nirākaroti---kiṃ kveti /
abhidhānasvarūpamāha-utpattitirati /
api cotpatterbhāvatve 'pi na smṛtirna bhāvaḥ, bhāvatvasya kāryamātrānubandhitvāt smṛteśca kāryatvāt /
na cānavasthā, nitye vyavasthānāt /
tathā ca smṛteḥ bhāvasya bhavitā ātmaika nityaḥ pariśiṣyate ityāśayavānāha---yadā cotpattiriti /
prakṛtamupasaṃharati---tasmāditi /
tat siddhametat---smṛtiḥ pūrvāparapratyayābhyāmekakartṛkā, tābhyāṃ sahaikaviṣayatvena pratisandhīyamānatvāt /
yā punarnābhyāmekakartṛkā sā nābhyāṃ tathā pratisandhīyate, yathā devadattasya smṛtirna yajñadattapratyayābhyām /
na ceyaṃ tathā /
tasmāt tatheti //
tadevaṃ vyatirekisamarthanaṃ kṛtvā anvayavyatirekiṇamatrārthe pramāṇayati---atha veti /
anekagrahaṇamanekanibhittapratiṣedhaśaṅkānivṛttyarthaṃ yena mayā rūpādayo 'nūbhūtāḥ tenaiva gandha upalabhyate iti khalu mayeti smṛtyā saha pratisandhānaṃ tasmād bharatamatābhyāsenābhinaye ye kṛtasaṅketāḥ, teṣām /
yaccoktaṃ paraiḥ,
nartakībhrūlatākṣepo na hyekaḥ paramārthikaḥ /
paramāṇusamūhatvādekatvaṃ tasya kalpitam //
iti /
tatrāha---bhrūkṣepasyaikatvāt /
na bhrūḥ paramāṇusamūho 'pi tu avayavidravyamekam, tadgataṃ ca recitakamapi kriyaikaiva /
bhavatu vā paramāṇusamūha eva bhrūkṣepaḥ, tathāpi samūhasya samūhibhyo 'nanyatvāt paramāṇava eva, teṣāṃ ca pratyekamekatā cānekabharatamatanipuṇapratipattṛsādhāraṇatā ca /
asti ca teṣāmapi svagocarāvikalpotpādanadvāreṇa paraṃparayā mayeti pratisandhānahetubhāva iti yatkiñcidetadekatvaṃ tasya kalpitamiti /
tadevaṃ pratisandhānadvāreṇecchādīnāmātmaliṅgatvamuktvā saṃprati guṇatayā liṅgatā vārttikakṛd āha---atha veti /
guṇatvenecchādīnāṃ pāratantryaṃ rūpādivat sādhanīyam /
taccānityatvenaiva sāmānyaviśeṣasamavāyebhyo vyāvartakena siddham /
na hyanityo bhāvo dravyāt svatantro bhavati /
tasmād guṇatvaprasādhakādeva hetoḥ pāratantryasiddheḥ kṛtaṃ guṇatvena pāratantryasādhakeneti hṛdi nidhāya vārttikakāraḥ tadapi pūrvamuktamiti siddhena pāratantryeṇa guṇatvamapi sādhayati /
na caitadanityasya pāratantryaṃ dravyeṇa sidhyati, dravyavakarmaṇorapyanityayoḥ pāratantryāt /
tasmādanityatvasiddhena dravyapāratantryeṇa dravyakarmabhyāṃ vyatirecayati---na dravyaṃ karma vā icchādayaḥ,
vyāpakadravyasamavāyāt śabdavad ityādi /
yadyapyanityatvena dravyasamavāyamātraṃ sidhyati, tathāpi dravyakalpanamātreṇaivopapattau tadavayayavakalpanāyāṃ pramāṇābhāvena tad dravyamanavayavaṃ tāvat siddham /
anavayavaṃ ca dravyaṃ dvedhā, vyāpakam aṇu ca /
na tāvadaṇu, tatrecchādīnāmupalabdheḥ /
kvacidanyatarakarmaṇā kvacit svabhāvataḥ tatsaṃyogopapattau tadgatikalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt siddhamasya vyāpakatvam /
tadetadādigrahaṇavyākhyānam /
tadanayā vakroktyā nityatvaṃ paramamahattvaṃ cātmano darśitaṃ bhavati /
etacca sāmānyatodṛṣṭamanumānaṃ sūtrayatā sarvaṃ darśitamityāha---sāmānyata iti /
yat tatpūrvaṃ hṛdi sthitamicchādīnāṃ dravyapāratantrye sādhye 'nityatvahetukānumānam taduddhāṭayati, kāryatvamapi hetuṃ samuccinoti---eteneti /
nanvastu dravyapāratantryaṃ tathāpi śarīrapāratantryamastu, kṛtamanupalabdhacareṇātmanā ityata āha---ayāvaditi /
sarvapuruṣasādhāraṇyaprasaṅgācca na pṛthivyādiguṇāḥ /
tadutpattau karaṇatvena kalpanācca nākarturmanasaḥ /
tasmād aṣṭadravyātiriktaṃ dravyāntaram, tatrecchādayaḥ, sa cātmeti siddhamityāha---tatpratiṣedhāditi
NyS_1,1.11: ceṣṭendriyārthāśrayaḥ śarīram //
ātmānaṃ lakṣayitvātmano duḥkhanidānānāmindriyādīnāṃ sarveṣāṃ sākṣāt pāramparyeṇa ca śarīramāśritya tannidānatvamiti tadevāsya duḥkhamūlakāraṇamityanantaraṃ śarīraṃ lakṣayituṃ sūtram---ceṣṭetyādi /
tadavatārāya bhāṣyam---tasyeti /
tasyetyāmānaṃ parāmṛśati /
bhogaḥ sukhaduḥkhasaṃvit /
tadadhiṣṭhānaṃ śarīram /
tadanena sarvasyānarthasaṃbhārasya paramanidānaṃ śarīram /
atastadevendriyādibhyaḥ pūrvaṃ lakṣaṇīyamityuktam /
atra ceṣṭāśrayatvenendriyāśrayatvenārthāśrayatvena ca pratyekaṃ samānajātīyebhya ātmendriyādibhyo 'samānajātīyebhyaḥ pramāṇasaṃśayādibhyaḥ śarīraṃ vyavacchidyate //
kathaṃ ceṣṭāśrayaḥ iti bhāṣyam /
tasyārthaṃ vyācaṣṭe---kā punariti /
ceṣṭā vyāpāraḥ /
sa cātivyāpakatayā avyāpakatayā ca na lakṣaṇam, vṛkṣādiṣu bhāvāt, abhāvācca pāṣāṇamadhyavartimaṇḍūkādiśarīre iti bhāvaḥ /
atrottarabhāṣyarm---ipsitamityādita /
tad vyācaṣṭe---hitāhiteti /
prayuktasya utpāditaprayatnasya /
na ca vyāpāramātraṃ ceṣṭā abhimatā, api tu viśiṣṭo vyāpāraḥ /
sa ca na vṛkṣādiṣvastīti nātivyāpakatā /
yadyapi ca dārūyantrādiṣur idṛśo vyāpāro 'sti, tathāpi mūrtāntarāprayoge satīti viśeṣaṇāt na vyabhicāraḥ, teṣāṃ śarīreṇa mūrtena prayogāt /
śarīrasya tu mūrtāntarāprayuktasyar idṛśavyāpārāśrayatvam, pāṣāṇamadhyavartinaśca maṇḍūkadehasya tadvyāpārāyoge 'pi tadyāgyatvāt, pāṭite pāṣāṇe tādṛśasya tadvyāpārasya darśanāditi bhāvaḥ //
kathamindriyāśraya iti bhāṣyaṃ vyācaṣṭe---kathamiti /
saṃyogitayā tvindriyāśrayatve ghaṭādīnāmapi śarīratvaprasaṅgaḥ, teṣāmapīndriyasaṃyogitvāditi bhāvaḥ /
yasyetyādi parihārabhāṣyaṃ vyācaṣṭe---śarīreti //
eteneti /
tadvṛttitvenānupapattyā arthānāmapyānyādṛśa āśrayārtho vyākhyeyaḥ /
yadyapi gandhādayo viṣayā na svarūpeṇa śarīramāśrayante tathāpi yadeṣāṃ sukhādyupalambhahetutvaṃ kāryaṃ prayojanaṃ tadarthamāśrayante ityarthaḥ /
tadanena yasminnityādi bhāṣyaṃ vyākhyātam /
codayati---kathaṃ punariti /
pariharati---sāmānyeti /
viśeṣeṇa bubhukṣitatvādināprakaraṇāpannaṃ niyantriyaṃ sāmarthyam /
prakaraṇādītyatrādipadasaṃgṛhītamaparamapi sāmarthyaśabdārthamāha---sāmarthyaṃ ceti /
aparamāpyāha---pramāṇeti /
atra prathame pakṣe ceṣṭāśabdo vyāpāraviśeṣe spandādivanmukhyārthaḥ /
tadetat---lokastāvadityādinā tathā cāyaṃ ceṣṭāśabda ityantena darśitam /
pramāṇāsaṃbhavo veti dvitīyaṃ pakṣaṃ vivṛṇoti---sāmānyavācyapīti /
apirabhyupagame /
pramāṇāsaṃbhavo/nupapattiḥ /
sā ca na kriyāmātra ityanena darśitā /
evaṃ ceṣṭāpadavyākhyāne na ghaṭādiṣu śarīratvaprasaṅgaḥ //
evaṃ bhāṣyānusāreṇa svamatena ca pratyekaṃ ceṣṭāśrayatvādi śarīrasya lakṣaṇamiti varṇayitvā samastamevedaṃ śarīralakṣaṇamiti ye varṇayāṃbabhūvuḥ, tanmataṃ nirākaroti---yairapīti /
yadyādyaṃ padaṃ lakṣaṇaṃ ceṣṭāśraya iti, tadā ghaṭena vyabhicāraḥ /
tadarthaṃ dvitīyapadopādānam indriyāśraya iti, indriyasaṃyogītyarthaḥ /
tathāpi tenaiva ghaṭādinā vyabhicāraḥ, prāpyakāritvenendriyāṇāṃ ghaṭādīnāmapi indriyasaṃyogitvāt /
ata āha---arthāśraya iti /
evamapi vyabhicārastadavastha
eva, ghaṭādīnāmapi rūpādyarthasamavāyenārthāśrayatvāt /
atha samavāyābhiprāyeṇāśrayatvam, tathāpi na samavāya indriyāṇāṃ śarīre /
ghrāṇasya pārthivatvena samavāyo na viruddha iti cet---na, tasya śarīrāvayavasamavāyitvena śarīrāsamavāyāt /
yadi nāsikāgrameva ghrāṇam, atha tadādhāramatīndriyam, tathāpi na tatsamavetaṃ śarīram, pratyakṣāpratyakṣavṛttervāyuvanaspatisaṃyogavadapratyakṣatvaprasaṅgād dehasya /
api ca yadā ceṣṭendriyārthasya samavāyena śarīratvam, hanta bho indriyasamavāyikāraṇeṣu paramāṇuṣu samastam etadastīti teṣāmapi śarīratvaprasaṅga ityāha---samasteti /
syādetat /
bhavanmate 'pi cukṣurādibhirindriyairvyabhicāraḥ, teṣāmapi yathoktavyāpārādhāratvādityata āha---yathā tviti /
mūrtāntarāprayoge satīti viśeṣitam /
cakṣurādayastu unmīlanānmūrtena śarīreṇa prayujyante iti na prasaṅgaḥ /
śrotraṃ tu ceṣṭādhāra eva na bhavati /
tadetadupalakṣaṇaṃ śarīraṃ bhāvayannirvidyate iti siddham
NyS_1,1.12: ghrāṇarasanacakṣustvakśrotrāṇīndriyāṇi bhūtebhyaḥ //
indriyasyopanāyakatvenārthādibhyo viśeṣādindriyāṇāmarthādibhyaḥ pūrvaṃ lakṣaṇam /
na ca viśeṣalakṣaṇamakṛte sāmānyalakṣaṇe śakyamiti bhāṣyakāraḥ prathamamindriyāṇāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ nirvedopayuktamāha---bhogasādhanānīti /
anena yaccharīrasaṃyuktaṃ satkārakadoṣavyatiriktaṃ sākṣātpratītisādhanaṃ tadindriyamiti sāmānyalakṣaṇaṃ sūcitam /
sākṣātpratītisādhanamindriyamiti vaktavye bhogasādhanābhidhānaṃ nirvedopayogīti /
pāramparyeṇa ca bhogasādhanatvaṃ ghrāṇādīnām sākṣānmanasa eva tatsādhanatvāt, sukhaduḥkhasākṣātkārasya bhogatvāt //
ghrāṇa---bhyaḥ
atrendriyāṇīti lakṣyanirdeśaḥ ghrāṇādīnītyarthaḥ /
teṣāṃ pañcānāṃ pañcaiva lakṣaṇānīti kathayati---lakṣaṇasūtrāṇīti /
āpātataḥ sūtram, vicāryamāṇāni tu sūtrāṇītyarthaḥ /
samānajātīyaṃ ghrāṇāde rasanādi pratiniyataviṣayatvāt /
asamānajātīyaṃ tu mana ādi sarvaviṣayamiti /
jighratītyādibhāṣyanirākaraṇīyaśaṅkāmāha---uddeśeti /
pramāṇādyuddeśena sāmānyādityarthaḥ /
lakṣaṇaṃ hi vidheyam /
lakṣyaṃ coddeśyam /
jñātaṃ coddiśyate, ajñātaṃ ca vidhīyate iti /
na caikasya yugapajjñātājñātatve saṃbhavataḥ /
nāpi lakṣyalakṣaṇatve iti bhāvaḥ /
pariharati---nedaṃ tathā yathoddeśa ityarthaḥ /
kasmāt? karaṇabhāvāt svaviṣayagrahaṇalakṣaṇatvaṃ yato ghrāṇādīnām /
etaduktaṃ bhavati, indriyāṇāmatīndriyatvāt sarvadā svasvaviṣayopalabdhikaraṇatvenaivānumātavyāni /
tasmāt svasvaviṣayopalabdhisādhanatvameva samānāsamānajātīyavyavacchedakatayā lakṣaṇam /
tadekārthasamavāyi tu ghrāṇatvādi lakṣyam /
atra ca ghrāṇādiśabdāḥ paṅkajādipadavadavayavārthaṃ nimittīkṛtya kvacit, kvacit sāmānyaviśeṣe vartante, avayavārthasaṃbandhasya pratīyamānasyāsati bādhake parityāgāyogāt /
aśvakarṇādau vṛkṣaviśeṣavācake vājikarṇāyogena bādhakenāvayavārthaparityāgāt /
avayavārthage 'pi ca gandhādyupalabdhisādhane sannikarṣādau ghrāṇādiśabdāprayogāt avayavārthānvitaṃ ghrāṇatvādyeva ghrāṇādiśabdapravṛttinimittam /
tathā ca ghrāṇādipadameva ghrāṇatvādiparaṃ lakṣayanirdeśaḥ /
tacca indriyāṇi ityanena sūcitam /
tadeva tvavayavārthaparaṃ lakṣaṇanirdeśo ghrāṇetyādi /
na ca sannikarṣeṇa gandhopalabdhisādhanena ca vyabhicāraḥ, indriyasāmānyalakṣaṇayuktasya gandhopalabdhisādhanatvaṃ na sannikarṣasyāsti /
tadanena jighratītyādi svaviṣayagrahaṇalakṣaṇāni ityantaṃ bhāṣyaṃ vyākhyātam /
nirvacanagrahaṇena padapravṛttinimittamātramucyate /
tena tvakpadamapi saṃgṛhītaṃ bhavati /
tasyāpi tvaksthāne indriye sparśopalabdhisādhane eva upacāra iti //
bhūtebhya iti sūtrāvayavatātparyavyākhyānaparaṃ bhāṣyaṃ bhūtebhya itīti /
nānāprakṛtīnāmityādi /
tad vārttikakāro vyācaṣṭe---bhūtebhya iti /
pṛcchati---kaḥ punariti /
uttaram---bhūtaguṇaviśeṣagrahaṇasādhanatvam ghrāṇenaiva hi pṛthivyā yo guṇaviśeṣo gandhaḥ sa gṛhyate, na rasanādinā /
evaṃ rasanenaivāpāṃ yo mādhuryaṃ guṇaviśeṣaḥ sa gṛhyate, na ghrāṇādinā /
evaṃ cakṣuṣaiva śuklabhāsvaraṃ rūpaṃ tejasaḥ /
evaṃ tvacaivānuṣṇāśītasparśo 'pākajo vāyoḥ /
evaṃ śrotreṇaiva śabdo nabhasa iti hi niyamaḥ //
atra ca prayogaḥ, gandhopalabdhiḥ karaṇasādhyā kriyātvāt chidikriyāvaditi /
evaṃ sā tadanyakriyākāraṇātiriktakaraṇaniṣpādyā, tadanvayavyatirekānanuvidhāne sati kāryatvāt /
yā yatkriyākaraṇānvayatirekānanuvidhāne sati kāryā, sa sarvā takriyākaraṇātiriktakaraṇaniṣpādyā, yathā paṭādikriyā ghaṭadikriyākaraṇacakradaṇḍādyatiriktavemādikaraṇaniṣpādyā /
tathā ceyam /
tasmāt tatheti /
tacca karaṇaṃ cakṣurādyatiriktaṃ ghrāṇam /
tad dravyam, saṃyogādhāratvād ghaṭadivat /
tacca pārthivam, dravyatve sati rūpādiṣu madhye gandhasyaiva vya/jakatvāt, pārthivāntaravat /
evaṃ rasanādiṣvapi yojyam /
tadidamuktam---yajjātīyamindriyaṃ pārthivaṃ pārthasīyaṃ vā bhavati, tasya pṛthivyāḥ pāthaso vā yo guṇaviśeṣo gandho vā madhura eva vā rasabhedaḥ, tena hi pṛthivī abādibhyaḥ, āpo vā pṛthivyādibhyo vyavacchidyante iti /
itaretarabhūtavyavacchedahetuḥ sa tenaivendriyeṇa gṛhyate nānyeneti /
na caive rasanā apāmiva pṛthivyā api rasabhedaṃ gṛhṇātīti pārthivī bhavati /
tathātve tayā gandho 'pyupalabhyeta /
tena tenaivendriyeṇeti niyamo guṇaviśeṣamavadhārayati, na tvindriyamimi /
atra ca karṇaśaṣkulīsaṃyogopādhinā śrotrasya nabhasaḥ kathañcid bhedaṃ vivakṣitvā bhūtebhya iti pa/yamyartho vyākhyeyaḥ //
anena khalvāhaṅkārikāṇīndriyāṇi iti yadāhuḥ sāṃkhyāḥ, tat nirākṛtam /
nirākaraṇahetumāha---aikātmya iti śliṣṭaṃ padam /
sāṃkhyānāṃ kila rāddhānte kāraṇātmakaṃ kāryam /
tacca kāraṇamindriyāṇāmahaṅkāra eva ityaikātmyamekakāraṇakatvam /
tathā caikātmyamekatvaṃ ghrāṇādīnāmityaniyamaḥ syāditi /
tadetad vibhajate---yadi punariti /
śaṅkate---eketi /
vibhajate---atheti /
ekaḥ pākya eko 'gnisaṃyogaḥ ekaṃ coṣṇyamityarthaḥ /
nirākaroti---na brūma iti /
yadyapyauṣṇyaṃ nimittaṃ sādhāraṇam, tathāpi gandhādyutpattau pūrvagandhādidhvaṃsānāṃ nimittānāṃ bhedādutpannaṃ bhedādutpannaṃ kāryanānātvamiti /
tadidamuktaṃ ye pūrve rūpādayaḥ teṣāṃ svagato viśeṣaḥ pradhvaṃsa ityarthaḥ /
atha rūpatvādisāmānyameva kasmāt svagato viśeṣo na bhavatītyata āha---evaṃ ca kṛtveti /
rūpatvādisāmānyānāṃ tādavasthye na pakvataratamādibhedaḥ /
pradhvaṃsānāṃ tu stokabhūyastvaṃ niḥśeṣatve nopadyate iti bhāvaḥ /
punarāśaṅkate---ekaṃ karmeti /
nirākaroti---neti /
samavāyikāraṇaṃ svāśrayapratyāsatti vāpekṣata iti bhāvaḥ /
śaṅkate---yadi tarhīti /
lakṣaṇahāniḥ tathā ca lakṣaṇahānirityarthaḥ /
nirākaroti---neti /
caramabhāvinimittāntaraṃ bhāvarūpamityarthaḥ /
saṃyogābhāvaṃ tūttarasaṃyogajananāyāpekṣata eva /
upasaṃharati---tasmāditi
NyS_1,1.13: pṛthivyāpastejo vāyurākāśamiti bhūtāni //
indriyaprakṛtitvaṃ tu bhūtalakṣaṇaṃ veditavyam
NyS_1,1.14: gandharasarūpasparśaśabdāḥ pṛthivyādiguṇāstadarthāḥ //
kramaprāptamarthalakṣaṇamavatārayati bhāṣyakāraḥ---hame tviti /
tuśabdenārthamātrād vayavacchinatti /
yeṣāmindriyaviṣayatvena bhāvyamānānāṃ niḥśreyasasādhakatvam, mithyājñānaviṣayīkṛtānāṃ tu saṃsāranimittatā, ta ime ityarthaḥ //
gandhar---thāḥ
atra coddeśakramasmāritā arthā lakṣyatayā pratipattavyāḥ, teṣāṃ lakṣaṇaṃ tadarthā iti /
tadityanantaralakṣitānīndriyāṇi parāmṛśati, teṣāmindriyāṇām arthāḥ /
indriyairaryamāṇatvamarthānāṃ lakṣaṇam /
etāvataiva lakṣaṇe paryavasite suhṛdbhāvena pravibhāgābhidhānaṃ pṛthivyādiguṇā iti /
pṛthivyaptejāṃsi ca guṇāśca dharmāḥ saṃkhyākarmādayaḥ /
pravibhāge 'pyetāvatāvagate ganadhādyabhidhānaṃ suhṛdbhāvenendriyaviṣayaniyamajñāpanārtham /
pṛthivyādīnāmiti bhāṣyaṃ na ṣaṣṭhīsamāsajñāpanārtham, api tvarthābhidhānamātram /
yathāviniyogamiti /
yathākramaṃ pṛthivyādiṣvanilānteṣu gandhādayaḥ sparśāntāḥ catustridvyekaniyamena viniyuktāḥ /
śabdaścākāśa evetyarthaḥ /
tadarthā iti lakṣaṇapadaṃ vyācaṣṭe---indriyāṇāmiti /
yena krameṇa ghrāṇādaya indriyasūtre paṭhitāḥ yena ceha gandhādaya, tadanatikrameṇetyarthaḥ /
atra vārttikakāraḥ pṛthivyādiguṇā ityatrānekasamāsapratibhāsanāt saṃśayaṃ kṛtvā dvandvasamāsamavadhārayati---pṛthivyādiguṇā iti /
ṣaṣṭhīsamāsenābhinnārthatvāt saptamīsamāsasyetyasau na darśitaḥ /
nanu kaṇṭhekāla itivad vaiyadhikaraṇyena bahuvrīhirbhaviṣyati pṛthivyādīnāṃ guṇā yebhyo gandhādibhyaḥ, te tathā /
tathā hi paramāṇugatā gandhādayo 'vayavini gandhādyārabhante, nabhogataśca śabdo nabhasi samānajātīyaṃ śabdamityata āha---na cānyatheti /
jñāpakavaśāt kvacid vyadhikaraṇānāṃ bahuvrīhiḥ /
jñāpakakṛtaṃ ca na sarvatra /
na ca gandhādīnāṃ pṛthivyādiguṇahetutvapratipādanaṃ kvacit nirvedādāvupayujyata iti bhāvaḥ /
anyasamāsaḥ karmadhārayādiḥ /
dvandvamavadhāritamākṣipati---na dvandva iti /
samādhatte---na, ubhayasyāpīti /
pṛthivyādigrahaṇeneti /
yadyādiśabdena vāyvādayo gṛhyeran, tadarthā iti lakṣaṇamavyāpakaṃ syāt, teṣāṃ bāhyendriyārthatvābhāvādityarthaḥ /
guṇagrahaṇena sarva iti āśritānāśritatvābhiprāyam, guṇaśabdasya dharmavacanatvāt /
viśeṣastu rekhoparekhādiḥ na tvantyaḥ, tasyātīndriyatvāt /
eteṣāṃ ca yathāyogaṃ mithyājñānasamyagjñānaviṣayāṇāṃ rāgavairāgyahetutvamūhanīyam /
codayati---gandheti /
pariharati---na kartavyaṃ laghusūtram /
gandhādīnāṃ pṛthagabhidhānaṃ kartavyamityarthaḥ /
niyamamāha---indriyāṇīti /
tatretyaniyateṣu madhye, pṛthivyaptejāṃsi dvīndriyagrāhyāṇi, śeṣaśca guṇarāśiḥ saṃkhyādirviśeṣānto dvīndriyāgrāhya ityarthaḥ /
tathā sarvendriyagrāhyaityarthaḥ //
atra bauddhamutthāpayati---darśanasparśanābhyāmiti /
tasya paryanuyogamāha---sa iti /
svasaṃvedanena vā mānasena vā jñānena rūpāddhālambanaḥ, pratyayo rūpādiviśiṣṭo yathānubhūyate, evaṃ rūpādyatiriktaghaṭādiviśiṣṭo 'nubhūyata ityarthaḥ /
atra para āha---rūpādibhyastathā sanniviṣṭebhya iti /
tathetyākāraṃ nirdiśati /
sanniveśo vyavasthānam /
rūpādiparamāṇava eva tena tenākāreṇa utpannā ekayodakāharaṇakriyayā vyavacchinnā ghaṭa ityucyante /
anura/janādikayā tu rūpādivyapadeśaḥ /
yathāha ghaṭa ityapi ca rūpādaya evaikārthakriyākāriṇastathā vyapadiśyante iti /
nirākaroti---na, ākārārtheti /
tathārthasya yathāpadārthena nityābhisambandhāt yathā ghaṭaḥ, tathā sanniviṣṭā rūpādaya ityartho gamyate /
tena ghaṭākāreṇa ghaṭasādṛśyenetyayamarthaḥ /
tathā ca dūṣaṇamiti /
dūṣaṇāntaramāha---rūpādimātre ceti /
na tāvad rūpādikṣaṇa eko ghaṭaḥ, kṣaṇāntare tatprayogābhāvaprasaṅgāt /
tasmād
rūpādimātramavivakṣitabhedam tathā satyetaddūṣaṇamityarthaḥ /
śaṅkate---saṃsthānabhedāditi /
yathāsaṃsthānāṃ rūpādayo 'rthā anubhūyante, tathā sanniviṣṭebhyo ghaṭādipratyayā ityarthaḥ /
nirākaroti---naitaditi /
anyatve tadevāvayavīti saṃjñābhedamātram /
ananyatve vyarthābhidhānam /
śaṅkate---ghaṭādipratyayā iti /
ekānekavicārāsahatvād asanta eva ghaṭādayo 'nādivikalpavāsanājanitavikalpapratyayapratibhāsinaḥ /
śabdaśabdena vikalpamupalakṣayati---śabdavāsanāvaśāditi /
nirākaroti---tadayuktamiti /
bījaṃ mithyāpratyayasya samyakpratyayaviṣayo 'rthaḥ /
tasya kvacidabhyupagame 'bhimatārthahānamityarthaḥ /
yastu bhinnalokamaryādatayā brūte ādimān mithyāpratyayaḥ samyagjñānaṃ nimittīkaroti, ayaṃ punaranādi /
pūrvapūrvamithyāpratyayajanmā mithyāpratyayapravāhaḥ, kṛtamatra samyagjñāneneti, taṃ pratyāha---mityāpratyayāścaita iti /
rūpādyavyatireke avayavina ityarthaḥ /
parastvavyatireke pramāṇamāha---na nāstīti /
na hi māṃsatoyātiriktaḥ kaṃścidyūṣo nāma /
nāpi tṛṇarājatarūyatiriktā paṅktirnāma //
dūṣayati---nāyaṃ heturiti /
ye ghaṭādibhāvamāpannā bhavatāṃ darśane iti /
kāme 'ṣṭadravyako 'ṇuraśabdaḥ rūpadhāturarūpadhātuḥ kāmadhāturiti traidhātukaṃ jagat /
tatra kāmadhātusvarūpamuktam /
kāme kāmadhātau /
aṣṭadravyako 'ṇuḥ /
rūparasagandhasparśā iti catvāri dravyāṇi, pṛthivyaptejovāyava iti catvāri /
dravyaśabdo vastuvacanaḥ /
tenāṣṭadravyako 'ṇurityāgamaḥ /
so 'yaṃ rūpādyatiriktapṛthivyādyanabhyupagame bādhyeta /
atha vaiyātyāducyate---pṛthivyādīnāmiti /
tataśca sāṃvṛtatvenāṣṭasaṃkhyāsiddhernāgamavirodha iti bhāvaḥ /
uttaram---tathāpīti /
mā bhūvan vastutaḥ, ubhaye 'pi sāṃvṛtā bhaviṣyantītyata āha---saṃhanyamānasyeti /
yo hi yattantraḥ sa tadabhāvamabhyupagamyāśakyābhyupagamaḥ, na khalu saṃyujyamānānāmabhāve saṃyogaḥ śakyābhyupagama ityarthaḥ /
na ca saṃvṛtiḥ, sā hi pararūpaṃ svarūpeṇa saṃvṛṇoti, saṃhanyamānābhāve ca na saṃghātaḥ, nāpi saṃhanyamānā iti kimanayā svarūpeṇāvriyeteti bhāvaḥ //
tadevaṃ tadagrahe tadbuddhyabhāvād ityasya vyāghātadoṣaṃ darśayitvā svasāmarthyālocane na vivakṣitaliṅgābhidhāyitā, kiṃ tvasaṃbaddhārthatā hetuvacanasyetyāha---tadagrahe iti /
evaṃ kilātrābhimatam, pṛthivyādayo rūpādibhyo 'bhinnā, rūpādyagrahe pṛthivyādibuddhyabhāvāditi /
tannṛ tadettatadagrahe tadbuddhyabhāvādityanena na śakyaṃ vaktum /
tadagraha ityatra tacchabdaḥ pradhānaparāmarśī , pṛthivyādayaśca dharmitayā pradhānamiti ta eva parāmarṣṭavyāḥ /
tathā ca pṛthivyādyagrahe pṛthivyādibuddhyabhāvāditi syāt /
tathā ca pratijñātasteṣāṃ rūpādyabhedo na sidhyedityasaṃbaddham /
atha rūpādayaḥ pakṣīkriyante, tathāpi rūpādyagrahe rūpādibuddhyayabhāvāditi syāt /
tathāpi na pratijñātārthasiddhirityasaṃbaddhārthamityarthaḥ /
evaṃ śabdāntareṇāpi pratijñāprayoge tulyaḥ prasaṅga ityāha---evaṃ rūpādimātramiti /
pratijñādoṣamāha---sarvatra ceti /
nānātvaikārthasaṃbandhaniyatāyā bahutvasaṃkhyāyā abhedaikārthaniyataikatvasaṃkhyayā sāmānādhikaraṇyavirodha ityarthaḥ /
tadetadanaikāntikamiti codayati---nanviti /
nirākaroti---tanna, anabhyupagamāditi /
samānaṃ dharmasādhanam /
yamāḥ pañca /
niyamāśca pañca /
brahmacārigṛhasthavānaprasthayatīnāmaviśeṣeṇaiva daśa dharmasādhanam /
teṣāṃ dharmasādhanatvamekaṃ cāturāśramyamiti prakṛtigatā vibhaktirāha /
āśramaprakṛtigatā tu vibhaktiḥ prakṛtyarthasamavetāmeva bahutvasaṃkhyāmāha, samānārthānāmapi prakṛtīnāṃ rūpabhedena tatparasya pratyayasya sāmarthyabhedāt /
yathāptoyaśabdayostulyārthatve 'pi toyaśabdāt parā vibhaktistoyānīti toyasamavetāmeva bahutvasaṃkhyāmāha /
āpa iti na toyagatām, api tu tatsaṃbaddhagatām /
tatsaṃbaddhāśca tadavayavāḥ,
tadgatarūpādayo vā bahava ityekasyāmapi pāthaḥkaṇikāyāṃ bahuvacanopapattirāpa iti /
na ca sorastāḍaṃ krandato 'pi lokasyāvinivṛtternaivamiti sāmpratam /
loko hi dṛṣṭavyavahāramātraprayojano na vivecayati, parīkṣakāstu tadanusāriṇo vivecayantyeva /
anyathā hi pratyakṣādilakṣaṇapraṇayanavaiyarthyaprasaṅgaḥ /
etena dārāḥ ṣaṇṇagarītyādayo 'pi vyākhyātāḥ /
ṣāṅguṇyamiti ṣaṇṇāṃ guṇānāmekaṃ rājaprayayojanasādhakatvam /
vaiśeṣikamityatrāpi viśeṣāṇāṃ samānāsamānajātīyavyavacchedakatvamekamacyate iti gamayitavyam /
hetudeṣamāha---asiddho 'pīti /
sphaṭikasya dhavalaṃ rūpam /
tacca nīlīdravyānuṣaṅgādabhibhūtaṃ na pratīyate /
sphaṭikaśca pratīyate /
na ca nīlasya sphaṭikalakṣaṇasyotpattiriti tṛtīye nivedayiṣyate /
tasmādasiddho heturityarthaḥ //
dṛṣṭāntaśca sādhyavikala ityāha---yo 'pyayamiti /
utpannapākajānāṃ taile sartiṣi vā bhṛṣṭamāṃsapiṇḍāvayavānām, dravyāntareṇa toyena saṃpṛktānāṃ pākajotpattau satyām /
na cāsau sahaseti /
ata uktam---kālaviśeṣānugrahe satīti /
sa ca saṃyogabheda eva toyamāṃsayoḥ, na tvavayavī vijātīyayoranāmbhakatvāt /
nāpi yūṣajātīyaṃ toyasaṃyogi dravyaṃ kṣīrajātīyamiveti yuktam /
toyavirahe kāṭhinyapi kṣīrabuddhivyapadeśayostādavasthyat /
iha tu kāṭhinye na yūṣabuddhivyapadeśāviti saṃyogabheda eva toyamāṃsayoryūṣa iti nyāyyam /
sa cānubhavasiddhaḥ saṃyogivyatiriktaḥ /
evaṃ bahutvasaṃkhyā saṃkhyeyātiriktānubhavasiddhaiveti /
evaṃ tatra tatra vyākhyeyam /
anādyanteṣu anāravdhāvayaviṣviti draṣṭavyam /
na ca parakīya sādhanadoṣodabhāvanamātrāt svapakṣasiddhiriti siddhāntinaṃ sādhanaṃ pṛcchati---atha rūpādibhyo 'rthāntare dravye kiṃ pramāṇamiti /
yato 'yaṃ paro rūpādibhyo 'rthāntaraṃ dravyaṃ pratyakṣeṇa vidvānapi svasiddhāntābhyāsāhitavyāmohāpasmāro na tathā vyavaharati, ato 'nenānumānena sa vyavahāryate /
asti hi sarveṣāmeva laukikaparīkṣakāṇāṃ brāhyaṇasya kamaṇḍaluritivat candanasya rūpādaya iti vyapadeśaḥ /
tatra ca paro rūpādyupalambhamabhyupagacchati candanopalambhamapi /
anyathā tadbuddhyabhāvādityetāvanmātre vaktavye kathamāha tadagraha iti? tenāvagacchāmo rūpādigrahe 'sya candanabuddhirabhimateti /
na cāsau manomātrayoniḥ smārtīti nyāyyam /
upapāditametasyāḥ savikalpikāyā indriyajanyatvaṃ vyavasāyātmakapadavyākhyānāvasare /
dravyabādhakapramāṇāni ca parīkṣāparvaṇi nirākariṣyante /
tasmāt siddhamupalabhyatvaṃ candanasya /
so 'yaṃ candano vivādagocarebhyo rūpādibhyo bhinnaḥ, svayamupalabhyasya ca samastairūpalabhyairvyapadiśyamānatvāt /
pradhānamapi sāṃkhyairvyapadiśyate, pradhānasya rūpādaya iti /
tannivṛttyartham upalabhyasyeti /
pradhānaṃ tu kālpanikaṃ nopalabhyam, tathāpi rūpādīnāṃ mūlakāraṇaṃ pradhānamityasti sāṃkhyānāṃ vyapadeśaḥ /
ata uktam---upalabhyairiti /
tathāpi rūpādīnāṃ parasparabhinnānāmanyonyaṃ vyapadeśyavyapadeśakabhāva upapatsyata ityuktam---samastairiti /
ataḥ samastebhyo vyapadeśakebhyaścandanaṃ bhinnaṃ bhavati /
upalabhyasyopalabhyeneti vaktavye pratyakṣsya pratyakṣeṇeti vacanaṃ rūpāvagamasamaye 'numeyebhyo rasādibhya ekāntato vyapadeśaṃ vyāvartayitum, na tvasyānumāna upayoga iti /
asyānaikāntikatvamudbhāvya nirākaroti---senāvanādibhiriti /
saṃkhyāyāmasattvamāśaṅkya nirākaroti---tadasattvamiti cediti /
vidhīyamānaṃ pratiṣidhyamānamiti yathāsaṃkhyaṃ niṣedhasya vidhyadhīnanirūpaṇatayā niṣedhyamekatvam aṅgīkāryam, tacca saṃkhyetyarthaḥ /
nanu santvamī pratyayāḥ, te tu dravyamātranibandhanā bhaviṣyanti, kṛtaṃ saṃkhyetyata āha---viśiṣṭāśceti /
na dravyātiriktanimittapratyākhyānena ityarthaḥ /
prayogāntaramāha---tatpratyayaviṣayanimittapratyayavyatirekeṇeti /
ghaṭapratyayasya viṣayaśca, nimittaṃ ca, ghaṭapratyayaśca tadvyatirekeṇeti, tadviśiṣṭasaṃkhyādipratyayasya nimittāntarākāṅkṣitvāt /
tat kimarthamat uktam---utpattāviti /
carmaṇi dvīpinaṃ hanti itivad ghaṭādiviṣayanimittavyatirekabhāja ityatrāpi pratyayagrahaṇaṃ kartavyam /
codayati---mahatpuṣpiteti /
na saṃkhyāyā guṇasya parimāṇapuṣpayogasambhava ityarthaḥ /
pariharati---naiṣa deṣa iti /
sthānaśabdena tiṣṭhatīti vyutpattyā saṃkhyocyate /
sā yeṣāmasti te gajavājipadātiprabhūtayaḥ sthāninaḥ pratyekaṃ mahāntaḥ /
tatra te kvacicchatameva, kvacit punaḥ svajātīyasthānyaṅgāntarasannidhāne satyupacitāḥ sahasraṃ bhavanti /
tena bahutvasaṃkhyopacayopakaraṇā tadekārthasamavetamahattvopacārāt mahatī senetyucyate /
na caitāvatā yatra śataṃ gajādayaḥ yatra ca sahasraṃ tayoḥ senayormahattvāviśeṣaḥ, upacayāpacayopakaraṇatvena viśeṣitatvāt /
evaṃ puṣpitavanādayo 'pi draṣṭavyāḥ /
pratyayabhedād dravyādibhyaḥ saṃkhyāyā bhedamuktvā vyapadeśādabhedādapyāha---ata eveti //
sthaṇuśabdenāpīti /
mūrtānāṃ samānadeśatvābhāvāt na parvasu khadiraśca sthāṇuśca samavetau /
na cāvasthitasaṃyogebhyastarūvināśāpekṣebhyaḥ sthāṇorūtpattiriti yuktam /
yasya dravyasya yāvān saṃyogapracayo 'samavāyikāraṇaṃ sa tāvānutpannamātra eva tajjanakaḥ, tasya kṣepāyogāt /
tasmāt parvaṇāṃ saṃsthānaviśeṣa eva sthāṇuriti gamayitavyam /
athāvasthitasaṃyogānāṃ dravyavināśāpekṣāṇāṃ janakatvam, tataḥ saṃyogapracayapadena sthaṇutvasāmānyaviśeṣavad dravyamupalakṣaṇīyam /
tacca khādiratarorbhinnamiti /
pratimāyā mahārajatamayyā avayavinyāḥ śarīraṃ saṃsthānameva, evaṃ śilāputrakasya avayavinaḥ saṃsthānameva śarīram /
śaṅkate---guṇasamudāyeti /
atādātmyenāgrahaṇaṃ vyatirekeṇāgrahaṇam pṛthak śabdo 'pyatādātmyameva brūte /
dūṣayati---agrahaṇasyeti /
satāmapi vastūnāmanupalambho yathā mūlakīlodakādīnāṃ pramāṇābhāvena, śaśaviṣāṇādīnāṃ cānupalambho grāhyābhāvena /
tasmād vyatirekāgrahaṇamātraṃ heturanekānta iti /
śaṅkate---grāhyābhāvāditi cet? grāhyābhāve satyagrahaṇāditi hetuḥ, na tvagrahaṇamātramityarthaḥ /
dūṣayati---pratijñārtheneti /
pratijñārthasyāsattvena /
tadviśiṣṭo heturasiddha ityarthaḥ /
śaṅkate---grahaṇeti /
grahaṇaṃ pramāṇam /
nirākaroti---na pramāṇābhāvamātrād vyatirekapratiṣedhaḥ, yastu yogyapramāṇābhāvāditi viśeṣayet taṃ pratyāha---yaśca tadagraha iti /
asiddhatā hetordeṣaḥ /
darśanasparśanābhyāmekārthapratisandhānameva rūpādivyatiriktadravyagrahaṇam /
ato guṇasamudāyavyatirekeṇāgrahaṇādityasiddho heturiti /
ekatra anyatve /
pramāṇānāmupapatteḥ /
ekatra ananyatve cānupapatteriti /
prakṛtamupasaṃharati---tasmāditi
NyS_1,1.15: buddhirūpalabdhirjñānamityanarthāntaram //
ātmādīnāṃ buddhihetūnāṃ lakṣaṇasyānantaraṃ hetumatī buddhirlakṣaṇīyetyāha vārttikakāraḥ---atha buddheravasaraprāptāyā iti /
lakṣaṇaṃ tāvat prakṛtatvādapadeṣṭavyameva, tadapadeśadvāreṇānyadapi kiñcit sūcanīyam /
ata evoktam---sūtramiti /
anyacca sāṃkhyamatanirākaraṇam /
yathoktaṃ bhāṣyakāreṇa---acetanasya karaṇasya buddheriti /
ivakāreṇa nedaṃ pratyākhyānaparam, api tu lakṣaṇaparādayamapyarthaḥ pratīyamāno 'pekṣitaśca nopekṣaṇīya ityuktaṃ bhavati //
buddhi---ram
sūtratātparyamāha---etairiti /
pṛcchati---kathamiti /
samānāsamānajātīyavyavacchedakaṃ hi lakṣaṇamavyabhicāritayā /
paryāyaśabdāśca saṃketamātrādhīnapravṛttayaḥ kva nāma na sambhavanti? tasmāt naite lakṣaṇamiti bhāvaḥ /
uttaram---vyavacchedeti /
nanu vyabhicārasambhavena vyavacchedakatvamayuktamityata āha---etaiśceti /
saṃketo hi dvedhā, sarvajanīno yathā gauriti gojātīyasya vāyakaḥ, prādeśikaśca yathā caitra iti puruṣabhedasya /
tatra sarvajanīnaḥ śaknoti vyavacchedabuddhi bhāvayitum, tadvivakṣayaivoktam---etaiśceti /
upapattisāmarthyāditi bhāṣyāvayavaṃ vyācaṣṭe---paryāyeti /
acetanasyetyādi bhāṣyam /
tad vyācaṣṭe---ya āhurbuddheriti /
buddhiḥ kilatraiguṇyavikāraḥ /
traiguṇyaṃ cācenamityacetanā kevalamindriyapraṇālikayā arthākāreṇa pariṇamate /
citiśāktiścāpariṇāminī nityacaitanyasvabhāvā /
tasyāḥ sannidhānād ayaskāntamaṇikalpā buddhistatpratibimbodgrāhitayā caitanyarūpatāmāpannevārthākārapariṇatārthaṃ cetayate /
tena yo 'sau nīlākāraḥ pariṇāmo buddheḥ, sa jñānalakṣaṇā vṛttirityucyate /
ātmapratibimbasya tu buddhisaṃkrāntasya yo buddhyākāranīlasambandhaḥ, sa ātmano vyāpāra ivārthopalabdhirātmano vṛttirityākhyāyate /
tadidaṃ buddhitattvaṃ jaḍaprakṛtitayā indumaṇḍalam iva svayamaprakāśaṃ caitanyamārtaṇḍamaṇḍalacchāyāpattyā prakāśate, prakāśayati cārthāniti /
tannirākaraṇāya paryāyopanyāsaḥ /
nātmavṛtterūpabdheranyāsti buddhiḥ /
nāpi buddhivṛttirjñānam anyaditi /
ayamabhisandhiḥ /
na tāvad buddherātmācchāyāpattirindāviva mārtaṇḍamaṇḍalatejaḥsaṃkrāntiḥ pāramārthikī, citerapariṇāmitayā saṃkramāyogāt /
tasmād bhrāntiḥ /
sā ca na tāvad buddheḥ, tasyā acaitanyāt /
nāpyātmanaḥ, tasyāvṛttikatvāt, tathātve vā pariṇāmāpatteḥ /
tasmāt kṛpaṇadhanamivātmacaitanyaṃ na svaparopakārīti buddheḥ svābhāvikaṃ caitanyamāstheyam /
tathā ca ubhayacaitanye dūṣaṇamuktam /
pratyayavyavasthayā yadekakartṛtvānumāna tanna syādityarthaḥ /
atha dvayoścetanayorekā vṛttirbhedāgraho vā, tenaikakartṛkatvābhimāna ityata āha---buddhivṛttyaviśiṣṭāyāmiti /
buddhirjñānasādhanamiti /
budhyate 'neneti vyutpattyā mana ucyate /
gandhādiviṣayatayā sukhaduḥkhaviṣayatayā ceyaṃ buddhirbhāvyamānā nirvedāya kalpata iti
NyS_1,1.16: yugapajjñānānutpattirmanaso liṅgam //
bhāṣyakāraḥ kramaprāptaṃ manolakṣaṇasūtramavatārayan utsūtramanyānyapi lakṣaṇāni āha---smṛtītyādi /
sukhādipratyakṣamityādiśabdena viṣayatayecchādayaḥ saṃgṛhītāḥ /
icchādaya ityatrādiśabdena kāryatayā sukhādayaḥ saṃgṛhītāḥ //
yuga---ṅgam
anindriyanimittā abāhyendriyanimittā ityarthaḥ /
smṛtītyādibhāṣyasya vārttikakāraḥ tātparyamāha---smṛtīti /
anindriyetyādibhāṣyaṃ vyācaṣṭe---yasmāditi /
indriyagatarūpādinivṛttyarthayuktam indriyasaṃyogīti /
tathāpi ākāśādīnāmapi manastvaṃ māṃ bhūdityata uktam---sahakārīti /
tathāpyālokasya mā bhūdityata uktam---nimittāntaramiti /
tathāpyātmano mā bhūdityata uktam---avyāpīti //
ākṣipya bhāṣyaṃ samādhatte---kathaṃ punariti /
cakṣurādibhyo 'nutpattau satyāṃ kriyātvāt /
atra ca ya ātmano viśeṣaguṇāste sarve indriyajanmāno yathā gandhādipratyayāḥ, tathā ca vivādādhyāsitāḥ smṛtyādayaḥ /
tasmāt te 'pīndriyajanmānaḥ /
evaṃ ca saṃskārādiṣu na karaṇatvaprasaṅga iti /
sautraṃ hetumākṣipya samādhatte---athāyugapaditi /
sambandhibhedāditi /
yadā tasyaiva manaḥsaṃyuktasyendriyasya krameṇa nīlādayo 'rthāḥ sambadhyante tadā tatkramāt krama
ityarthaḥ /
bubhutsākramaṃ gṛhītvā siddhānte 'pi manaḥparityāgo mā bhūditi bhiyā uktam---satyāṃ bubhutsāyāmayugapadgrahaṇa iti /
na hi kiñcitkaraṇaṃ sambaddhamapi saditi syāt /
yadyevaṃ dhārāvāhikajñānotvattirna syāt, dvitīyādijñāneṣvapi saiva sāmagrīti sakṛdeva yāvat kartavayakaraṇāt samarthasya kṣepāyogāt /
kṣepayoge vā paścādapi na janayet, aviśeṣāt /
na ca karturapyayaṃ kramakāritādharmaḥ sa hyanekakaraṇādhiṣṭhānena yugapannānākāryāṇi karoti /
yathā yugapanmāṇavako gacchati, paṭhati, panthānaṃ vīkṣate, vahati cācāryasya kamaṇḍalumiti /
tasmāt sarvamavadātam /
tadidamapimanaḥ smṛtyādisādhanatayā bhāvyamānaṃ nirvedāya kalpata iti saddhim
NyS_1,1.17: pravṛttirvāgbuddhiśarīrārambhaḥ //
kramaprāptā tviti bhāṣyam pravṛttilakṣaṇabhavatārayitum /
manaso 'pi pravṛttirdarśanīyā /
na cāpratipādite manasi śakyā darśayitumiti manaso 'nantaratvaṃ pravṛtterityarthaḥ //
pravṛ---mbhaḥ
ārambha pravṛttiḥ /
sā ca dvividhā jñānahetuḥ kriyāhetuśca /
tatra yā jñānotpādadvāreṇa puṇyapāpahetuḥ sā vākpravṛttiḥ /
vāgiti ca jñāpakahetūpalakṣaṇam /
tena manasā iṣṭadevatādyanucintanaṃ cakṣurādibhiśca sādhvasādhudarśanādi sūcitaṃ bhavati /
kriyāheturdvayī kāyanimittā manonimittā ceti /
tadetad vārttikakāro vibhajate---śarīreṇeti /
nanu pravṛtterjanmahetutvamuktaṃ dvitīyasūtre /
na ceyaṃ kṣaṇikā satī āmuṣmikaṃ janma sādhayitumarhati /
tasmād dvitīyasūtravyāghāta iti codayati---kṣaṇikatvāditi /
pariharati---neti
NyS_1,1.18: pravartanālakṣaṇā doṣāḥ //
prayojyavyāpārapūrvakatvena prayojakavyāpāranirūpaṇāt pravṛttyanantaraṃ doṣalakṣaṇam //
prava---ṣāḥ
rāgadveṣau mohaprabhavau puruṣaṃ pravartamānaṃ pravartayataḥ /
tayordharmaḥ pravartanā /
sā ca mohaikārthasamavāyaḥ /
tāvaddhi ayaṃ rāgādivaśaḥ spandate, yāvadasya moho vartate iti /
pratyātmavedanīyā ityādi codyabhāṣyam /
tasyārthaḥ /
lakṣaṇaṃ khalvanumānam /
na pratyātmavedanīyeṣu samānāsamānajātīyavyāvṛtteṣu sphuṭatareṣu tad yuktamiti bhāvaḥ /
parihārabhāṣyam---karmalakṣaṇā ityādi /
tasyārthaḥ /
svarūpataḥ sphuṭatve 'pi na nirvedaviṣayatayā sphuṭatā /
tathā ceha prayojanam /
pravartanāvattvena caite nirvedaviṣayāḥ /
sā ca pravṛttyā kāryeṇa lakṣyata iti karmalakṣaṇā ityuktam /
yataḥ karmaṇā pravṛttyā pravartakarāgādiyuktāḥ puruṣā lakṣyante, ato rāgādīnāṃ pravartanāvatvattmapi lakṣitaṃ bhavati /
bahu noktaṃ bhavatīti /
svarūpamātraṃ rāgādīnāmuktaṃ bhavati, na tu pravartanāvatvamapi teṣāmityarthaḥ /
tadetat sarvaṃ vārttikakāraḥ praśnapūrvakaṃ vyācaṣṭe---kā punariti /
avaśo 'svatantraḥ /
sā punariyaṃ pravartanā pravartakānāṃ doṣāṇāṃ vyāpāraḥ kathaṃ gamyate? doṣā hi gamyante, na tu teṣāṃ pravṛttihetutvamityarthaḥ /
uttaram---pratyātmamiti /
svaparātmanoryathāsaṃkhyaṃ pratyakṣānumānābhyam /
mauhaikārthasamavāyo hi rāgādīnāṃ mānasa pratyakṣavedanīya ityarthaḥ
NyS_1,1.19: punar utpattiḥ pretyabhāvaḥ //
uddeśakramaprāptaṃ pretyabhāvaṃ lakṣayani---punaḥ---vaḥ
satvanikāyaḥ prāṇinikāyaḥ /
nanvātmano notpattiḥ saṃbhavati nityatvādityata āha bhāṣyakāraḥ---utpannasya saṃbaddhasyeti /
tadetad vārttikakāro vyācaṣṭe---pūrveti /
punargrahaṇamiti /
punarityabhyāsamāha, tathā cānāditā sūcitā bhavati /
tadetad vārttikajātaṃ dvitīyasūtre kṛtavyākhyānam /
pūrvābhyastasūtre cāyamartha upapādayiṣyate /
ājara/jarībhāva ityāyamabhāṣayā asyārthasyāgamikatvaṃ sūcayati /
kriyāmiti upasarpaṇamapasarpaṇaṃ cetyarthaḥ
NyS_1,1.20: pravṛttidoṣajanito 'rthaḥ phalam //
yadyapi śarīrendriyabuddhisukhaduḥkhopabhogātiriktaṃ gauṇamukhyaphalaṃ bhinnaṃ nāsti, te ca yathāyogaṃ pūrvaṃ lakṣitāḥ, tenāpi ca rūpeṇa te nirvedopayoginaḥ, tathāpi pravṛttidoṣajanitatvenāpi rūpeṇāmī nirvedopayogina iti tena rūpeṇa lakṣyante //
pravṛ---lam //
atra ca pravṛttijanita iti vaktavye doṣagrahaṇaṃ na kevalaṃ pravṛtti prati doṣāṇāṃ hetubhāvaḥ,
api tu pravṛttikārye sūkhaduḥkhe api prati iti darśanārtham /
doṣasalilāvasiktāyāṃ khalvātmabhūmau dharmādharmabīje sukhaduḥkhe janayataḥ, nānyathā /
na cāsti sambhavo na tatra tṛṣyati tacca tasya sukham, na ca tad dveṣṭi tacca tasya duḥkhamiti /
sūtre arthagrahaṇaṃ gauṇamukhyaphalāvarodhārtham /
bhāṣye ca niṣṭhā samāptiḥ /
sā ca mahāpralaye 'ṣyastītyata uktam---paryavasānamiti /
avasānamātramasti, na tu paritaḥ punarapi sargahānopādānayorbhāvādityarthaḥ /
subodhaṃ vārttikam
NyS_1,1.21: bādhanālakṣaṇaṃ duḥkham //
nānukte śarīrādau teṣāṃ duḥkhatvaṃ śakyaṃ lakṣayitumiti tallakṣaṇebhyaḥ paramidanduḥkhalakṣaṇam ---
bādha---kham
atra ca bādhaneti bādhanāviṣayāṃ buddhimupalakṣayati /
tena bādhanā ca tadanuṣaṅgiṇaśca śarīrādayo gauṇamukhyabhāvena lakṣitā bhavanti /
saiva hi bādhanā buddhirduḥkhe mukhyā, śarīrādau gauṇīti /
alamebhiriti pratyayo nirvedaḥ, vaśitayā yoginaḥ svayamupalabhante svayamupanīteṣvapi viṣayeṣu audāsīnyamupekṣābuddhirvairāgyam /
lakṣaṇaśabda iti vārttikam /
anuṣaṅgaśca sambandhaḥ /
sa ca bādhanāyāṃ viṣayaviṣayībhāvaḥ /
śarīrādiṣu uktaḥ /
kecid
viraktaṃmānyā mānyante na sukhaṃ nāmāsti svarūpata iti /
tānnirācikīrṣurāha---svarūpatastu duḥkhamiti /
vikalpo viśeṣaḥ /
abhāvaphalatvaprasaṅgāditi /
yadyapyupāttaduritakṣayahetavo 'pi dharmāḥ santi, tathāpyadhikādhikotkarṣaphalānāṃ darśapaurṇamāsādīnāṃ sahasrasaṃvatsaraparyantānāṃ vidhāyakebhyo vacanebhyo bhāvaphala eva dharmo gamyate bhāvasyaibotkarṣaśālitvāditi
NyS_1,1.22: tadatyantavimokṣo 'pavargaḥ //
kramaprāptamapavargalakṣaṇamavatārayati bhāṣyakāraḥ---yatra tviti //
tadar---gaḥ
tadityanantaraṃ gauṇamukhyabhedabhinnaṃ duḥkhaṃ parāmṛśatītyāha bhāṣyakāraḥ---tena duḥkheneti /
mukhyameva duḥkhamiti bhramo mā bhūdata āha---janmaneti /
anena jāyamānā duḥkhaśabdena sarve śarīrādaya ucyanate ityuktaṃ bhavati /
abhayamiti punaḥ saṃsārabhayābhāvamāha,
abhayaṃ vai brahma
ityasakṛdabhayaśruteḥ /
ye tu brahmaiva nāmarūpaprapañcātmanā pariṇamata ityāhuḥ, tān pratyāha---ajaramiti /
sarvātmanā vā pariṇāma, ekadeśena vā? pūrvasmin kalpe sarvātmanā brahmaṇo 'nyathātvād vināśaprasaṅgaḥ /
ekadeśapariṇāme tu sāvayavatvāt ghaṭadivadanityatvaprasaṅgaḥ iti sūktam---ajaramiti /
vaināśikāḥ prāhuḥ
iti /
tān pratyāha---amṛtyapadamiti /
etadupapādayiṣyatyagre vārttikakāraḥ /
tadetad bhāṣyaṃ vārttikakāro vyācaṣṭe---teneti /
ātyantikagrahaṇaṃ mahāpralayāvasthānivṛttyartham //
atra bhāṣyaṃ nityaṃ sukhamātmana ityādi /
asyārthaḥ---
vijñānamānandaṃ brahma
iti sāmānādhikaraṇyaśruteḥ brahmasvabhāvaṃ sukham, tayā ca brahmaṇo nityatvāt tadapi nityamityarthaḥ /
ātmana iti ca ṣaṣṭhī rāhoḥ śira itivat mantavyā /
tadetad bhāṣyaṃ vyācaṣṭe---ātyantikīti /
teṣāmityādi bhāṣyaṃ vyācaṣṭe---tanneti /
atrānumānamupanyasyātiprasaṅgena nirākaroti---na, neti /
athātmani duḥkhādikaṃ nityaṃ necchati, tatrāha---anaikāntikatā vā /
nityasyābhivyaktirityādibhāṣyārthamāha---nityamiti /
ayamabhisandhiḥ /
sukhaṃ tāvadātmano guṇo nātmā /
upapādito hi guṇaguṇinorbhedaḥ /
evaṃ vijñānamapyātmaguṇaḥ,na hyudayavyayavatībhyo vijñānavyaktibhyo 'nudayavyayadharmā bhavitumarhatyabhinna ātmā /
na cātmaiva vijñānasvabhāvaḥ tattadviṣayopadhānenodayavyayadharmeva bhavatīti sāṃpratam /
ghaṭamahaṃ jānāmīti mānasyāṃ buddhau trayāṇāmapi jñānajñeyajñātaṇāṃ bhedenānuvyavasāyāt /
viṣayatajjñānabhede 'pi ca jñāturekasya pratisandhīyamānatvāt /
na caitadasati bādhake bhedajñānaṃ bhrāntamiti yuktam /
na cāgantukajñānātiriktaṃ svābhāvikamātmani caitanyamanubhūyate /
na cātmaiva tatsvabhāvaḥ, suṣuptatvānupapatteḥ /
acetayanneva hi suṣupata ityucyate /
na ca tadā viṣayaśūnyaṃ svaniṣṭhamātmacaitanyamiti yuktam /
tadavasthābhedasya suṣuptotthitena svapnāntikasyeva smaraṇaprasaṅgāt /
sukhaṃ ca na jñānajātīyamityupapāditaṃ pratyakṣasūtre /
na ca kiñcidapi sava prakāśamastīti caturthe vijñāna vādaṃ nirākurvan vakṣyati //
tadevaṃ vyavasthite dūṣaṇa bhāṣyavārttikoktaṃ draṣṭavyaṃ yathāyamātmamanaḥsaṃyoga iti /
saṃsārāvasthāyāṃ tāvadayamātmamanaḥsaṃyogo dharmaṃ nimittamapekṣamāṇaḥ sukhajñānam ākārṣīt /
yadi tu muktyavasthāyāṃ tadanapekṣa eva sukhajñānaṃ karoti, hanta rūpādijñāneṣu indriyāntarāṇyapi nāpekṣeteti bhāvaḥ /
śaṅkate---yogajeti /
na vayaṃ viṣayamātrāpekṣāṃ brūmo yena rūpādiṣvapi jñānamutpādayet, api tu saṃsārāvasthāyāṃ yat sukhajñānāyānenāpekṣitaṃ tadapekṣate /
dharmaśca tadā tenāpekṣita iti muktyavasthāyāmapi dharmamevāpekṣate /
etāvān viśeṣo yadayaṃ yogaja iti /
tathā ca na rūpādivijñāna prasaṅga iti /
śaṅkate---nityo 'sāviti /
nirākaroti---yogeti /
nanu tvanmate yathā sukhasaṃvedanaṃ jihāsitam, evamasmanmate 'pi sukhasaṃvedanahānāya ghaṭiṣyata ityata āha---na cāyaṃ sukhamiti /
asmanmate hi duḥkhahānāyaiva tadanuṣaktaṃ sukhaṃ jihāsitam /
nityaṃ tu sukhaṃ sarvaduḥkhavinirmuktaṃ sanna duḥkhahānāya jihāsitaṃ saṃbhavati ityarthaḥ /
na kevalamānukūlyāt pratibandhakatvaṃ nāsti śarīrādīnām, pratyuta muktyavasthāyāmapi kalpanīyatā ityāha---nityaṃ śarīrādi iti /
siddhāntino vacanamanubhāṣya deśayeti---pramāṇābhāvādityuktaṃ tacca neti /
śāstreṇa hi mokṣasādhane lokaḥ pravartanīyaḥ /
apravartamānaśca pravartanīyaḥ /
iṣṭārthī ca pravartate tatsādhane /
sukhaṃ ceṣṭam /
sukhātmako mokṣa ityarthaḥ /
seyaṃ lokapravṛttiranaikāntikatvena saṃśayaheturiti pariharati---na, pravṛttīti //
syādetat /
mukhyāsaṃbhave gauṇamarīyate /
sukhaśabdaśca sukhe mukhyaḥ, bhāktastu duḥkhanivṛttau /
tasmāt nityānanda eva mokṣa ityata āha---yadi punariti /
saṃcakṣāṇakaḥ saṃkhyānapravṛtto yogī /
dharmādharmau tāvadātmani pāramārthikau, na tvavidyākalpitau /
tau ca vītarāgeṇāsaktena satā śakyau bhogena kṣetum, na tu śaktane /
sa hi saktasteṣu teṣu viṣayeṣu upāttamupāttaṃ bhu/jānaḥ tyaktaṃ tyaktaṃ copādadānaḥ saṃsārāt na mucyeta /
tasmādayaṃ rāgo bandhanamiti samājñātaḥ /
tannibandhanā ca pravṛttiḥ parihartavyā /
anyathā tu nityasukhāvadhāraṇalāliteyaṃ tṛṣṇāpiśācī labdhaprasarā viṣayasukheṣvapi pratyāsanneṣu purūṣaṃ pravartayantī mokṣamasya sūdūraṃ pratikṣipediti manāgapi prasaro 'syā na dātavyaḥ /
tasmāt nityānandapratipādakaśrutirātyantike duḥkhaviyoge bhāktīti yuktamiti bhāvaḥ /
codayati---yadyapīti /
rāgavad dveṣasyāpi prasaro na dātavyaḥ /
tasya ca tvayā prasaro datta iti tulayo doṣa iti /
pariharati---na, apratikūlatvāt /
yathā nityasukhopādānaṃ mokṣam apratikūlayā saktyā sapratikūlaṃ naivamātyantikaduḥkhahānaṃ duḥkhadveṣānuṣaktam /
dveṣaḥ krodho manyurityanarthāntaram /
jvalanātmako hi sa bhavati /
naivaṃ vairāgyam /
alaṃ pratyayo hi sa ityapratikūlaṃ duḥkhahānamityarthaḥ /
tadanena nityaṃ sukhamātmano mokṣe 'bhivyajyate ityādi tasmin prahīṇe nāsya nityasukharāgaḥ pratikūlo bhavatītyevamantaṃ bhāṣyajātaṃ vyākhyātaṃ veditavyam /
yadyevamityāderbhāṣyasyāyamarthaḥ /
evaṃ vairāgyeṇa mokṣamāṇasya pravṛtto satyām, muktasya yadi nityaṃ sukhaṃ bhavati kāmaṃ bhavatu mā vā bhūt, ubhayorapi pakṣayoḥ vītarāgasya pravṛttau na mokṣādhigamo vikalpyate, na sandigdho bhavatītyarthaḥ //
vaināśikānāṃ mokṣamupanyasyati---cittaṃ vimucyata iti /
saṃsārī hi mucyate /
rāgādayastaddhetavaḥ /
na cātmani nitye rāgādayaḥ saṃsāraṃ kartumutsahante, nityasyāvikāryatvena tādavasthyādupaneyāpaneyābhāvāt /
yathāhuḥ,
varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaścarmaṇyasti tayoḥ phalam /
carmopamaścet so 'nityaḥ khatulyaścedasatphalaḥ //
iti /
cittaṃ tu kāryaṃ rāgādivaśāt saṃsārī, tadviyogācca mucyate iti yuktamityarthaḥ /
devamanuṣyādijātiḥ gatiḥ tatrotpattiḥ /
tadetad dūṣayati---na, ayatnata iti /
kṣaṇikatvāt cittasya, janmavināśaprayojanameva /
janmāntaraṃ hi vināśa iti kṣaṇasyābhedyatvenopaneyāpaneyābhāvāt /
svarasabhaṅgitvācca vaiyarthyamityarthaḥ /
śaṅkate---santateriti /
anādiḥ khalu kāryakāraṇapravāharūpā buddhīnāṃ santatiḥ /
sā cātmasākṣātkāronmūlitasavāsanakleśajālasya nivartate /
nivṛttiśceyameva tasyā yat tatsantānavartinaścetaso 'nāgatasyānutpāda iti bhāvaḥ /
nirākaroti---na, tasyāśakyatvāt /
utpannasyānutpādo na śakyaḥ, nāpi santānanivṛttiḥ śakyā kartum, antyakṣaṇānupapatteḥ /
sa hi antyaḥ kṣaṇaḥ kiñcidārabhate na vā? ārambhe nāntya iti na kāryakāraṇapravāhanivṛttiḥ, pravāhaśca santāna iti na santānanivṛttiḥ /
anārambhe tasyāsāmarthyenāsattvam /
tataḥ pūrve sarve 'pi kṣaṇā asantaḥ syuriti kasyoccheda iti bhāvaḥ /
śaṅkate---anāgatānutpāda iti /
tathā satyanāgatānutpādalakṣaṇārthakriyākāritvādantyakṣaṇopapattiriti bhāvaḥ /
nirākaroti---anāgateti /
prāgabhāvasyānāditvādityarthaḥ /
pṛcchati---tarhi kasyeti /
nityasyānupakāryatvādapaneyābhāva iti bhāvaḥ /
uttaram---ya iti /
yathā cākṣaṇikasyopakāryatvaṃ tathā kṣaṇabhaṅgabhaṅge upapādayiṣyata iti saddhim
NyS_1,1.23: samānānekadharmopapattervipratipatterūpalabdhyanupalabdhyavyavasthātaśca viśeṣāpekṣo vimarśaḥ saṃśayaḥ //
saṃśayalakṣaṇāvatāraṇaparaṃ bhāṣyaṃ sthānavata etarhi iti /
tasyārthaḥ /
sthānaṃ kramaḥ /
tadvataḥ /
etarhi idānīmiti /
kkacit pāṭhaḥ sthānavata eva tarhīti /
tarhi tadānīmuddeśasamaye, kramavataḥ saṃśayasya prameyānantaramuddiṣṭasya, prameyalakṣaṇānantaraṃ sthānaṃ kramo lakṣaṇasyetyarthaḥ /
tadetad vārttikakāro vyācaṣṭe---prameyeti /
etadeva sphuṭayani---yati /
sthānaṃ kramagrahaṇena vyākhyātam, matubarthaśca prāptigrahaṇena //
samā---yaḥ //
atra ca vimarśaḥ saṃśaya iti saṃśayasāmānyalakṣaṇam /
tatra saṃśaya iti lakṣyanirdeśaḥ, vimarśa iti lakṣaṇapadam /
ekasmin dharmiṇi virodhinānārthāvamarśo vimarśaḥ, kiṃ sviditi jñānam /
tadanenāsamānajātīyebhyaḥ pramāṇādibhyaḥ samānajātīyebhyaśca viparyayādibhyaḥ saṃśayo nivartito bhavati /
samānetyādīni tu trīṇi viśeṣalakṣaṇāni /
teṣu ca vimarśaḥ saṃśaya ityetadanuvartanīyam /
atra viśiṣṭo 'vamarśo vimarśaviśiṣṭaḥ saṃśaya iti lakṣyapadam /
samānadharmopapatteranekadharmopapattervipratipatteriti trīṇi pratyekaṃ śeṣaiḥ padairūpetāni lakṣaṇānīti /
tadetadāha vārttikakāraḥ---tatra samāneti /
trividha eveti ye pañcavidhamācakṣate te nirākṛtāḥ /
tadanavadhāraṇajñānaṃ sa saṃśaya iti saṃśayasāmānyalakṣaṇaparaṃ bhāṣyaṃ vyācaṣṭe---tatra viṣayasvarūpeti /
pratyayo 'navadhāraṇātmakaśceti /
ākṣepaparihārau prathamasūtra eva vyākhyātau /
pratyayaśabdasya niścayavacanatvamabhyupetya vyākhyānaṃ pratīyata iti /
paramārthatastu pratyayaśabdo jñānaparyāyaḥ /
jñānatvaṃ ca sāmānyaṃ saṃśayādiṣvapyastīti na virodha iti //
samānadharmopapatteriti vyācaṣṭe---samāneti /
vikalpyākṣipati---kiṃ punariti /
kasmāditi /
mā kārṣīd dravye saṃśayam, guṇa eva kasmāt na karotīti praśnārthaḥ /
samādhatte---na, sādhāraṇeti /
yādṛśaṃ saṃkhyāpracayaparimāṇabhadayoni parimāṇaṃ sthāṇupurūṣayoḥ, tādṛśamāsyāpi purovartino dravyasya parimāṇam /
tasmāt sadṛśaparimāṇadharmasya dharmiṇa upapatterityarthaḥ /
mahatvadīrghatvasāmānyadharmayogastu sannapi na saṃśayakāraṇam, asādṛśye tadyoge 'pi saṃśayābhāvāditi bhāvaḥ /
syādetat /
upapattiḥ sattā /
na ca sadṛśo dharmaḥ sattāmātreṇa saṃśaye hetuḥ, api tūpalabdhaḥ /
na copalabdhivācakamatrāsti padamityata āha---tasyopapattiradhyavasāya iti /
yadyapyayamupapattiśabdaḥ sattāvacanastatparaśca, tathāpi padāntarasamabhivyāhārādavagamyate sattāmātrābhidhāne 'pi tadupalabdhirvivakṣiteti /
viṣayaviṣayiṇorabhedavivakṣayā sāmānādhikaraṇyamupapattirūpalabdhiriti /
pṛcchati---kasmāditi /
asmadāyatte hi śabdaprayoge kimityavācakaṃ prayokṣyāmaha ityarthaḥ /
uttaram---anuktamapīti /
viśeṣāpekṣā iti vacanena viśeṣasyāpekṣā ucyate /
apekṣāśabdaśca yadyapīcchāyāṃ vartate, tathāpīha jighṛkṣāyāṃ vākyasāmarthyāt /
na ca sā saṃśayasya hetuḥ, tasyāḥ saṃśaye sati bhāvāt /
tasmād viśeṣāpekṣayā vighṛkṣālakṣaṇayeha viśeṣayoḥ purovartivastusādṛśyāt smaraṇe satyagrahaṇaṃ lakṣaṇīyam, yathā gaṅgāśabdastīraṃ saṃbaddhameva lakṣayati, na tu tīramātram /
anenaivābhiprāyeṇa vakṣyati bhāṣyakāraḥ viśeṣasmṛtyapekṣa iti /
tasmād viśeṣagrahaṇapratiṣedhāt sāmānya grahaṇamabhyanujñātaṃ bhavatītyarthaḥ /
parihārāntaramāha---atha veti /
syādetat, upapattiśabdaḥ sattāvacanaścopalabdhivacanaśca /
tathā ca vinigamanāyāṃ ko heturityata āha---yaḥ punariti /
nanvabhāvaḥ pramāṇālambanamuktaḥ, tat kuto na virodha ityata uktam---svatantramiti /
atha vā sattāvācako 'pyayamupapattiśabdaḥ svābhidheyaviṣayāmupalabdhi lakṣayatītyāha---viṣayaśabdeneti /
na ceyam alaukikī lakṣaṇetyāha---laukikamiti /
yathā ca dhūmo na sattāmātreṇa hetustathoktaṃ prāgiti //
ekadeśināmupasaṃkhyānamupanyasyati---avyavacchedeti /
te kila manyante vyavacchedaheturapi dharmaḥ samāno bhavati /
yathā kṛtakatvaṃ sādhyadharmiṇi śabde dṛṣṭānta dharmiṇi ca ghaṭādau samānam, na cāsau nityānityatvasaṃśayahetuḥ, api tvanityatvasyāyogaṃ sādhyadharmiṇi vyavacchinatti /
ato 'vyavacchedahetoriti vaktavyamityarthaḥ /
tadetad vaktavyaṃ dūṣayati---na samāneti /
samāno hi dharmaḥ pratisaṃbandhinamapekṣate---keneti /
saṃśayapadena ca svaviṣayopasthāpakena parasparavirodhinau tāvupasthitau /
tena tābhyāṃ samāna iti gamyate /
tena vivakṣitatajjātīyavṛttitve satyanyajātīyavṛttireva gamyate /
na caiva kṛtakatvam /
tasmāt na vaktavyamavyavacchedahetoriti /
samānaśabdārthaḥ sādṛśyaṃ tatra nāstītyarthaḥ /
atraivopalabdhītyādipadadvayaṃ śaṅkāpūrvakaṃ yojayati---so 'yaṃ sādhāraṇa iti /
upalabdhyanupalabdhī na vyavatiṣṭhete iti /
śiraḥpāṇyāderanupalabdhirvakrakoṭarāderūlabdhiḥ purūṣasya bādhakaṃ pramāṇam, taddhi purūṣa evāyaṃ vā, idantayā vyavatiṣṭhate, idantāniṣedhena vā /
nāyaṃ purūṣa ityanidantayā vyavatiṣṭhate /
tadabhāvo 'vyavasthā /
tadanena sādhakabādhakapramāṇābhāvo darśitaḥ /
viśeṣākāṅkṣāyāṃ ceti viśeṣasmṛtirdarśitā //
vimarśapūrvakaṃ samastamityavadhārayati---kimidamiti /
tatraikapadaparigrahe doṣamāha---yadi samāneti /
viśeṣaḥ śiraḥpāṇyādiḥ /
viśiṣyate hyanena purūṣaḥ sthāṇoriti anupalabdhasāmānyasyāpi kvacidupalabdhyanupalabdhyavyavasthāstīti /
yathā saptame rase, daśame vā dravye /
na hi tatra sādhakaṃ bādhakaṃ vāsti pramāṇam /
na ca saṃśayaḥ /
viśeṣāpekṣa ityetāvatīti /
tad yathā hastinaṃ dṛṣṭvā tatsaṃbandhino sthūṇāhastipakau smarati na ca tatra saṃndigdhe //
dvipadaparigrahe doṣamāha---evaṃ samāneti /
naudolārūḍho hi gacchan vidūre ārohapariṇāvadvastudarśane 'pi satyapi ca sādhakabādhakapramāṇābhāve viśeṣasmṛtyamāvāt naga iti vā nāga iti vā na sandigdhe /
evamupalabdhyanupalabdhyavyavasthāto viśeṣāpekṣa iti padadvaye vidhīyamāna'nyataḥ smaryamāṇād viśeṣāt sadṛśadharmavati dharmiṇyanupalabhyamāne saṃśayaḥ syāt /
asti hi tadā viśeṣasmṛtiḥ sādhakabādhakapramāṇābhāvaśca, no khalvanupalabhyamāne samānadharme dharmiṇi tadgatā vakrakoṭarādayo vā śiraḥ pāṇyādayo vā śakyagrahā iti /
yadāyaṃ draṣṭeti /
yadā khalvayaṃ draṣṭā pratiparūraḍakurodbhedapukakitābhirmandamalayamārūtāndolanalalitalāsyaśālinībhiḥ śākhābhirmadhumadamuditamadhupamālāśiñjitavallakīvādyamanoharābhirmattapuṃskokilakulavipañcyamānapañcamābhirārabdha-
saṃṅgītakaṃ sahakāratarūmanubhūyātha vidūravartī ku/jarasadṛśadharmavantamanubhavati, tadāsyāsti samānadharmolabdhiḥ /
asti ca karitarurūpaviśeṣasmṛtiḥ, na tu sādhakabādhakapramāṇābhāva iti na saṃśete /
katipayavyaktyāśrayatvaṃ sahakāratvāderviśeṣasyālpaviṣayatvam /
ārohapariṇāhādestu bahuvyāpitvaṃ mahāviṣayatvam /
nānārthāvamarśanaṃ ca virūddhārthāvamarśanaṃ draṣṭavyam /
tadanena sthāṇupurūṣayorityādi bhāṣyaṃ vyākhyātam /
paśyan ityupapattivivaraṇam /
viśeṣaṃ bubhutsamāna iti viśeṣāpekṣa ityasya vivaraṇam /
kiṃ sviditi vimarśavivaraṇam /
syādetat /
saṃśayottarakālā bubhutseti, kathaṃ bubhutsamānaḥ saṃśeta ityata uktaṃ bhāṣyakṛtā, samānamanayoriti /
viśeṣāpekṣāśabdenecchāvācinā agṛhyamāṇaviśeṣasmaraṇaṃ lakṣitamiti bhāvaḥ /
seyaṃ sādhakabādhakapramāṇānupapattau satyā samānadharmopalabdhirvinaśyadavasthā viśeṣasmṛtyā sahāvinaśyadavasthā ekasmin kṣaṇe satī saṃśayajñānasya heturiti siddham /
tripadaparigrahamanekadharmopapattervipratipatterityatrāpi yojayati---eteneti /
dve dvitvenaikīkṛtyādyānantarayoriti draṣṭavyam //
anekadharmopapatterityatra bhāṣyakṛto vyākhyāṃ grahītum ekadeśivyākhyānamupanyasya dūṣayati---aneketi /
śabdo hi saṃyogajaḥ /
saṃyogajatvaṃ hi kārye dravye guṇe ca rūpādau śarīrādikriyāyāṃ cāstīti dravyaguṇakarmaṇāṃ samānam /
tasmādanekasya dharmaḥ caritārthaḥ /
evaṃ śabdagato 'neko 'pi dharmaḥ samānatayaiva dravyatvādisandehahetuḥ triṣu, saṃyogajatvaṃ sādhāraṇaṃ sattvādinā nirbhaksya, nirguṇatvaṃ guṇakarmaṇāḥ /
evaṃ kṣaṇikatvaṃ dravyaguṇakarmaṇāmiti samānadharmopapattyā gatārthaṃmityarthaḥ /
pṛcchati---atheti /
bhāṣyakṛdvyākhyayottaram---asādhāraṇa iti /
punaḥ pṛcchati---kathamiti /
samāsapadaśabdena tadekadeśo 'nekaśabdo lakṣyate samāsagatenānekaśabdenetyarthaḥ /
uttaram---samāneti //
etaduktaṃ bhavati /
yato 'nekasmāt samānāsamānajātīyādeṣa svāśrayaṃ vyāvartayati, ato 'nekāpādānakavyāvṛttihetukatvāt lakṣaṇayānena ityucyate /
tadanena samānajātīyam asamānajātīyaṃ cānekamiti bhāṣyaṃ tasmād viśeṣa ityadhyāhṛtya vyākhyātam /
adhyāhṛtaviśeṣapadavivaraṇaṃ viśeṣako dharma iti /
saṃbandhasāmānyavivakṣayā tu ṣaṣṭhī tasyānekasyeti /
lakṣaṇābījāntaramāha---tasya cānekasyeti /
nivartyanivartakasaṃbandhenānekaśabdena dharmoḥ lakṣyata ityarthaḥ /
tadanena vinaivādhyāhāraṃ samānajātīyamasamānajātīyaṃ cānekam /
tasya dharme nivartakatayeti vyākhyātam /
na tvatra samāsabhrāntiḥ kartavyā /
darśayiṣyati hi bahuvrīhimihaiva vārttikakāraḥ /
tadevaṃ lakṣaṇābījadvayopanyāsena asādhāraṇo dharma iti grahaṇakavākyaṃ vyākhyātam /
prakārāntareṇānekadharmapadaṃvyācaṣṭe---ekāṃneketi /
ekaṃ cāneka ca tadubhayamanekaṃ tasyānekasya pratyayaheturdharmo 'nekadharmaḥ bhedābhedapratyayaheturityarthaḥ /
vibhāgajatvaṃ vibhāgajānāṃ śabdānāmanyonyasyābhedapratyayahetuḥ, taditarebhyaśca bhedapratyayahetuḥ /
tadidamāha---yato vibhāgajatvāt eṣa pratyayo bhavatīdaṃ vibhāgajaṃ śabdajātam ekam /
idaṃ ca tato 'nyad anekaṃ bhinnam /
tatra ya eva ekapratyayahetuḥ dharmo 'bhedaḥ sa eva anekapratyayaheturviśeṣaḥ /
jātyabhiprāyaṃ caikavacanam, sadādirhi dharmo duvyaguṇakarmaṇāmabhedapratyayahetuḥ, sāmānyādibhyaśca śabdaṃ nirbhajati /
tadidamāha---yataḥ sadādereṣa pratyayo bhavatīdamekaṃ yataśca vibhāgajatvādepa pratyayo bhavatīdamanekamiti, tasmāt siddhamekaṃ cānekaṃ ca /
anekamiti tatpratyayaheturupacāreṇāneka iti /
taddimudbhāṣyaṃ vyākhyānam /
atrodāharaṇamāha---yatheti /
dravyatvādikoṭitrayaviṣayasaṃśayapradarśanārthamuktaṃ sāmānyaviśeṣasamavāyebhya iti //
sadanityaṃ dravyavatkāryāṃ kāraṇaṃ sāmānyaviśeṣavaditi dravyaguṇakarmaṇāmaviśeṣaḥ //
tenānena sadādinā nirbhaktasya pṛthakkṛtasyetyarthaḥ //
syādetat /
yad yena sahacaritaṃ dṛṣṭaṃ tat kkacid dṛśyamānaṃ tat smārayat tadviyaruddhenāpi ca saṃbandhānaniścāyayat saṃśayaheturbhavati, yathā samāno dharmaḥ /
asādhāraṇastu dharmo vibhāgajatvaṃ narte śabdāt kkacit pṛthivyādau vā utkṣepaṇādau vā gandhādau vā dṛṣṭa iti kathra smārayet, asmārayad vā kathaṃ tatra saṃśayaṃ janayet? tasmāt ko 'yaṃ bhavedityayo dharmāditi jijñāsāmātramutpādayet na tvayaṃ vāyaṃ veti saṃśayamityata āha---na hīti /
kasmāt na dṛṣṭamityata āha---sarvatrāsaṃbhavāt /
na hi dravyādervibhāgato janma saṃbhavati, tadanvayavyatirekānanuvidhānādityarthaḥ /
nanvata evoktaṃ na saṃśayaheturityataḥ āha---vibhāgajatvaṃ saṃśarye karoti sarvato vyāvṛtteriti /
ayamarthaḥ, yadyapi vibhāgajatvaṃ na dravyādau kvacid dṛṣṭam, tathāpi tadvyatirekaḥ pratyekaṃ dravyādau dṛṣṭa iti vibhāgajatvena sadādyaviśeṣavān śabdo dravyakarmabhyā vyāvartamānaḥ kiṃ guṇaḥ, guṇakarmabhyāṃ vyāvartamānaḥ kiṃ dravyam, guṇadravyābhyāṃ vyāvartamānaḥ kiṃ karmeti vyatirekamukhena tattat smārayan asādhāraṇo dharmo bhavati saṃśayakāraṇamiti /
deśayati---nanu ceti //
ayamabhisandhiḥ /
vaṃśe pāṭyamāne vaṃśadalayoḥ kriyā, tatastayormitho vibhāgaḥ, tato vaṃśadalāvaruddhanabhobhāgavibhāgaḥ /
so 'yaṃ vibhāgajo vibhāgo na vaṃśadalakarmajaḥ /
avayavakriyā hi tadavayavāvaruddhanabhobhāgavibhāgajanikā dravyārambhakasaṃyogāpratidvandvivibhāgajanakatvena vyāptā vikasatkamalakuṅmaladaleṣu dṛṣṭā /
na hi tatra tatra mukulitād vikāsi kamalamanyat, ākuñcitaprasāritāṅgulikaratalavat tattvena pratyabhijñāyamānatvāt /
vaṃśadalakriyāpi cet tādṛśī, nūnamanayāpi dravyārambhakasaṃyogāpratidvandvivibhāgajanikayā bhavitavyam /
tathā ca dravyaṃ kāryamapi na naśyet /
tasmāt nānayā vaṃśadalākāśavibhāgo janayitavyaḥ /
na cānyadasya kāraṇaṃ saṃbhavati /
tasmād vaṃśadalakriyājanito dalayorvibhāgaḥ kāryaikārthasamavetaḥ tadavaruddhākāśapradeśavibhāgasyāsamavāyikāraṇameṣitavyaḥ /
heturiti siddhaṃ bhavatīti /
pariharati---anabhyupagatavibhāgajavibhāgasyaitad vibhāgajatvam evaṃ saṃśayakāraṇaṃ bhavati /
anabhyupagamabījaṃ ca kutaḥ punarevadevamavagataṃ padmapatrāvayavakriyā vibhāgadvayajaniketi, vibhāgadvayakramakalpanāyāṃ pramāṇābhāvāditi cet? hanta, vaṃśadalavibhāgayorapi tulyam /
nanūktaṃ dravyārambhakasaṃyogāpratidvandvivibhāgajanakaṃ syāt karma, tataśca dravyanāśo na bhavediti /
athaṃ viparyayaḥ kasmāt na bhavatīti vaṃśadaladvayakriyaiva vibhāgadvayajanikā, padmapatravayavakriyā tvavayavavibhāgajanikā, tadavayavākāśavibhāgastvavayavavibhāgajanmā /
yadi tu padmapatrāvayavakriyā ubhayajanikā bhavet, vaṃśadalakriyaiva dravyārambhakasaṃyogapratidvandvinaṃ vibhāgaṃ janayediti /
na cānyataratra vibhāgadvayayaugapadyaniścayaḥ kramapramāṇābhāvaśca tulyaḥ /
tasmāt padmapatrāvayavakriyāvibhāgajanakatvasaṃdehādaśakyaviniścayo vyāpyavyāpakabhāvaḥ /
kriyāvailakṣaṇyāt tu svahetuvailakṣaṇyajanmanaḥ kāryasya vibhāgasya vailakṣaṇyaṃ syāt, yadeko dravyārambhakasaṃyogapratidvandvī apratidvandvī cetaraḥ, tathāpi caitadvailakṣaṇyaṃ kriyāyā abhyupetavyam yadekā vibhāgamekaṃ janayati /
anyā tu vibhāgadvayamiti /
tasmādetadudāharaṇabalena na vibhāgajavibhāgasiddhiḥ //
yastvaṅgulikarmānantaramaṅgulitaruvibhāgo hastataruvibhāgaḥ, śarīrataruvibhagāśca daśyate, tatrāṅgulitaruvibhāgamaṅgulyāśrayā kriyā karotu, hastataruvibhāgaṃ tu na śaktā janayitum, tasyāḥ svāśrayasamavāyāt, svāśrayasamavetakāryajanane ca kriyāyāḥ sāmarthyāvadhāraṇāt /
tasmāt hastāditaruvibhāgaḥ kriyato 'saṃbhavannaṅgulyāditaruvibhāgameva kāryaikārthasamavāyalakṣaṇayā pratyāsattyā nimittīkarotīti vibhāgajavibhāgasiddhiṃ manyate, taṃ pratyāha---yaḥ punariti /
astu vā vibhāgajo vibhāgaḥ, tathāpi vibhāgajatvamīdṛśamasādhāraṇamevetyata āha---astu vā tasya abhyupagatavibhāgasya api vibhāgajatvamasādhāraṇaṃ viśiṣṭam /
tadeva deśayati---vibhāgajeti /
pāṭyamāne hi vaṃśe śabdotpattau vaṃśadalayormitho vibhāgo nimittakāraṇam /
vaṃśadalāvaruddhākāśavibhāgastvasyāsamavāyikāraṇam, na tu bheryākāśasaṃyogavat vaṃśadalākāśasaṃyogo 'samavāyikāraṇaṃ bhavitumarhati /
tathā hi prayogaḥ, yo 'yaṃ vaṃśadalavibhāganimittaḥ śabdaḥ, sa nimittasamānajātīyāsamavāyikāraṇajanyaḥ, tadasādhāraṇanimittajanyaśabdatvāt /
yo yaḥ śabdo yadasādhāraṇanimittajanmā, sa sarvastajjātīyāsamavāyikāraṇajanyaḥ, yathā bherīdaṇḍasaṃyoganimittaḥ śabdo bheryākāśasaṃyogāsamavāyikāraṇakaḥ /
tathā cāyam /
tasmāt tatheti /
tadevaṃ vaṃśadalavibhāgalabdhajanmanā vaṃśadalākāśavibhāgenāsamavāyikāraṇena janitaḥ śabdaḥ /
tadevaṃ vibhāgajavibhāgāsamavāyikāraṇakatvaṃ śabdasya, tadapi yadyapyaṅgulyākāśavibhāgajahastākāśavibhāgāsamavāyikāraṇe kāyākāśavibhāge 'sti, tathāpi kāraṇamātravibhāgajavibhāgāsamavāyikāraṇakatvāditi hetuḥ bhāṣyakāreṇa vibhāgajatvāt ityanena sūcitaḥ /
na cāṅgulyākāśavibhāgapūrvakaḥ kāyākāśavibhāga evam /
sa hi kāraṇākāraṇavibhāgapūrvako, na tu kāraṇamātravibhāgapūrvakaḥ /
tadidamuktam---vibhāgajavibhāgāsamavāyikāraṇakaḥ śabdo nānyaḥ padārtha iti //
nanu sahacarito dṛṣṭaḥ smārayan viśeṣasaṃśayaheturbhavati, na tu yo vyāvṛttaḥ tena sahāsyāsāhacaryāditi śaṅakāmapanetuṃ bhāṣyakārīyamuttaramāha---tulyajātīyeṣvitiṃ /
yadyapi vyatirekamukhenāsādhāraṇaḥ śaktaḥ smārayitum,
tathāpi bhāṣyoktamapyuktam /
yat khalu sadādirūpasaṃpannaṃ viśeṣavat tatsamānajātīyebhyo 'samānajātīyabhyaśca vyāvṛttam, yathā pṛthivīdravyam /
abādibhyaśca dravyāntarebhyāṃ guṇakarmabhyaśca vijātīyebhyo gandhavattvena vyāvṛttaṃ dravyajātīyam /
evaṃ rūpatvena rūpaṃ guṇaḥ /
utkṣepaṇatvenotkṣepaṇaṃ karma /
tathāvidhaḥ śabdaḥ sadādirūpasaṃpanno vibhāgajatvena samānāsamānajātīyebhyo viśiṣyate /
tasmād bhavati dravyaṃ guṇaḥ karma veti saṃśaya iti /
pūrvavyākhyānato 'nekaśabdenāsādhāraṇadharmo lakṣyata ityuktam /
saṃprati samānaśabdaparyālocanayāpyanekapadamasādhāraṇe vartate lakṣaṇayaivetyāha---samānadharmasya saṃśayakāraṇatvena upayogād veti /
samānaṃ hi pratigogitayā asamānaṃ buddhau sannidhāpayati /
tatra dvayasyāpi samānaśabdena śrutyarthābhyāmupāttasya samānasya dharmasyāsamānasya ca, samānasya saṃśayakāraṇatvenopayogāditi yojanā /
pṛcchati---kasmāditi /
asmadāyatte śabdaprayoge kimityavācakaṃ prayokṣyāmaha iti bhāvaḥ /
uttaram---naivamiti /
asādhāraṇo hi dharmo vyatirekamukhena saṃśayahetuḥ /
sa cānekasmād vyāvṛttyā sidhyati /
sā ca lākṣaṇikānekapadādhīnā nāsamānapadāt labhyata iti prayojanavallākṣaṇikapadopādānam /
lakṣaṇaiva ceyam anekasmādvyāvṛtto dharmo 'nekadharma iti vigraheṇa nirvarṇyate iti /
abhyuccayamātramāha---lāghavaṃ veti /
asādhāraṇasya saṃśayakāraṇatve vyāvṛttiḥ prayojiketi manvānaścodayati---yadyaneketi /
pariharati---naiṣa doṣa iti /
vyabhicārāvyabhicārau hi saṃśayanirṇayayoḥ prayojakau, nānvayavyatirekamātramityarthaḥ /
codayati---yadi tarhīti /
sapakṣāsapakṣasādhāraṇyaṃ hi hetorvyabhicāraḥ /
sa cet saṃśayasya kāraṇam, hanta, samānadharmopapattireva sarvatra saṃśayakāraṇamiti kṛtam anekagrahaṇenetyarthaḥ /
pariharati---satyamiti /
sapakṣāsapakṣasādhāraṇyaṃ hi hetorvyabhicāraḥ /
sa ca saṃśayasya prayojakaḥ /
tathāpyekasyānvayaḥ sādhāraṇo 'parasya vyatireka ityetāvatobhayopādānamityarthaḥ //
evamanekadharmopapatteriti svamate vyākhyāya paramatavyākhyānaṃ dūṣayitumupanyasyati---na /
iti /
nityaḥ śabdaḥ śrāvaṇatvāt śabdatvavadityekaḥ pañcarūpopapanno 'vyabhicārī hetuḥ1 anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavaditi cāyamaparaḥ pañcarūpopapanno 'vyabhicārī heturiti /
tadetad dūṣayati---tadayuktamiti /
na hyavyabhicāriṇau pañcarūpopapannāvityarthaḥ /
na cāyaṃ prativādinaḥ prayogo 'pi yuktaḥ iti /
viruddhaśabdasyārtho viruddhārtha iti, svarūpamanayorviruddhaṃ parasparābhāvavadityarthaḥ /
viśeṣadarśanādupajāta iti /
saṃśayasya hi viśeṣādarśanaṃ janakam, viśeṣadarśanaṃ ca nivartakamiti /
sa cet tvanmate nivartakādutpadyata, avyabhicārihetujanitādviśeṣadarśanāt nāsya nivṛttiḥ syādityarthaḥ /
na ca yadā nivartakatvamasyāsti tadā janakamapītyāha---na hi viśeṣadarśane satīti //
syādetat /
pratyakṣameva sa evāyaṃ gakāra ityevamākāraṃ pratyabhijñāsamājñātaṃ śabdasya sthemānamākalayat,
tāvatkālaṃ sthiraṃ cainaṃ kaḥ paścānnāśayiṣyati //
iti nityatvaṃ paricchetsyatītyata āha---nāyamarthaḥ pratyakṣasya viṣayaḥ /
tadeva hi pratyakṣaṃ saṃśayasya nivartakaṃ yadananyathāsiddham, yathauṣṇyagrāhi vahneḥ /
idaṃ tu sādṛśyenāpi saṃbhavāt svayaṃ sandigdhaṃ sanna saṃśayocchedāyālamityarthaḥ /
mā bhūt pratyakṣasya viṣayaḥ, bhavati tvāgamasya /
no khalu kṣaṇikaḥ śabdo 'rthapratyāyane samarthaḥ, tasyānvayavyatirekakālānavasthāyino 'śakyasamayatvenārthapratipatteranupapatteḥ /
tasmād yadyapi sākṣānnityo 'ham ityāgamo nābhidhatte, tathāpi viditasaṃgaterarthapratyayaṃ kurvannātmano nityatāmākṣipannityatāviṣayo bhavati /
yathāhuḥ
nityastu syād darśanasya parārthatvāt //
ityata āha---nāgamaviṣayaḥ /
yadyapi varṇavyaktayaḥ kṣaṇikāḥ, tathāpi svasvasāmānyaviśeṣagatvādyupahitā gavādivyaktaya iva gotvādyupadhānāḥ śakyasaṃketā iti na nityatāmākṣipatyāgama ityarthaḥ /
bhavatu kiṃ no bādhyata iti /
na khalu candramasaḥ parabhāge hariṇasadasadbhāvasandehaḥ śakyaḥ kadācidapyucchettumasmadādīnāmityarthaḥ /
kathaṃ na bādhyata iti /
sandigdhanityānityabhāve śabde kṛtakatvaṃ dṛṣṭamiti nānityatvena svabhāvataḥ pratibaddham /
tathā ca na buddhyādīnāmanityatvaṃ sādhayitumarhatītyarthaḥ /
sarvamiti /
kṛtakatvaprayatnanāntarīyakatvapratyayabhedabheditvādītyarthaḥ /
sarvaṃ cānumānamiti /
yadi ca pañcarūpo 'pi hetuḥ, saṃśayakāraṇaṃ sarvamevānumānamiti sarvamapramāṇaṃ syādityarthaḥ /
vaināśikāḥ prāhuḥ nityāsaṃbhavāditi /
na, bādhāparijñānāditi /
bādhāviṣayāparijñānādityarthaḥ /
svadeśe parotpattipratibandhakatvaṃ sapratidhatvam /
sautrāntikamate hi rūpaṃ sapratighamiṣyate mūrtaṃ ca, nitya eveti vā anitya eveti vā abhilāpo nopapadyeta, sthāṇureveti vā puruṣa eveti vā abhilāpaḥ /
codayati---naivaṃ bhaviṣyatīti /
mā bhūdabhilāpa ityarthaḥ /
pariharati---vyāhatamiti /
sa evaikagranthenāha---nanu ceti //
tadevaṃ pañcarūpayorhetvorekatra samavāyābhāvaḥ uktaḥ /
yadi punarasatpratipakṣarūparahitayorekatra saṃbhavo 'ṅgīkriyate, tathā ca saṃśayahetutvamityabhiprāyeṇa śaṅkate---atha kṛtakatveti, nirākaroti---tathāpīti /
pratyekaṃ satpratipakṣatvam, militayostvasādhāraṇatvam, tādṛśaḥ anyatrādarśanādityarthaḥ /
tat kimidānīṃ satpratipakṣatayā kṛtakatvamasādhanameva śabdānityatve, tathā ca bahu vyāhataṃ bhavatītyāśayavān pṛcchati---yadā punarevaṃbhūtāviti /
uttaram---tadā tayoriti /
nanu kṛtakatvasya sādhyatvāt śrāvaṇatvasya ca siddhatvāt prathamabhāvinā nityatvānumānena siddhāṅgakenāpahṛtaviṣayaṃ caramabhāvisādhyaṅgakamanityatvānumānameva bādhyatām ityata āha---yatnaśca kriyamāṇa iti /
siddhamapi śravaṇatvamanumānasikatādyanityadharmasādhāraṇatayā savyabhicāraṃ sannityatvasya sādhanaṃ na bhavitumarhatoti /
kṛtakatvasya tu pāñcarupyam /
nityatvasya ca pramāṇabādhanamupapādayiṣyata ityarthaḥ //
vipratipatterityasya vyākhyānam---vipratipatteriti /
yadyapi viruddhā pratipattirjñānaṃ vipratipattiḥ, tathāpi tasyā vādiprativādigatāyā atyantaparokṣatvāt saṃśayakāraṇatvānupapatteḥ svakāryaṃ pravādaṃ lakṣayatītyarthaḥ /
atra bhāṣyakāraḥ upalabdhyavyavasthāyā anupalabdhavyavasthāyāśca pṛthak saṃśayakāraṇatvaṃ matvā samānadharmopapatterityanena gatārthatāṃ pariharannāha sma---purvaḥ samāno 'nekaścetyādi /
tadupanyasya vārttikakāro dūṣayati---tatreti /
no khalu samānānekadharmopalabdhau satyām, satyāṃ ca viśeṣasmṛtau sādhakabādhakapramāṇāsadbhāve saṃśayo bhavatītyuktam /
tasmāt nopalabdhyanupalabdhyavyavasthe pṛthak saṃśayakāraṇe iti /
viśeṣamapi dūṣayati---samāna iti /
nanu yadi nāsita bhedaḥ, tat kimidānī sarveṣāṃ jñātṛsthatvāviśeṣaṇa trayāṇāmapi saṃśayakāraṇānāṃ samānānekavipratipattīnāmabhedaḥ, tathā ca pṛthagupādānavaiyarthyamityata āha---samānānekadharmayoriti /
punaścodayati---samānadharmaḥ sarva evāyamiti /
ayamabhisandhiḥ /
asādhāraṇo hyadṛṣṭapūrvaḥ kvacidapi na saṃśayaṃ kartumutsahate, yat punarasādhāraṇavattvaṃ saṃśayahetutvenopavarṇitaṃ bhāṣyakṛtā tat samānameva, na tvasādhāraṇam /
yathāhuḥ,
anyo 'sādhāraṇo dharmastadvattānyā ca dṛśyate /
sarvasādhāraṇī sā cediṣṭā saṃśayakāraṇam /
tataḥ sādhāraṇasyaiva siddhā saṃśayahetutā //
yacca vārttikakāreṇa sarvato vyāvṛttyā asādhāraṇasya saṃśayakāraṇatvamuktam, tatrāpi tadabhāvasya sādhāraṇasya saṃśayahetutve kimāyātamasādhāraṇasya? yathāhuḥ,
sarvato 'sya nivṛttatvādabhāvāt saṃśayo yadi /
ananyavṛttirūpasya tato 'sādhāraṇasya kim //
iti //
vipratipattirapi viruddhahetudvayasamutthā ekasmin saṃśayakāraṇam, viruddhahetusamavāyaścāsādhāraṇa eva /
sa ca sādhāraṇe niviśate iti sūktam sarva evāyaṃ samānadharma evābhidhīyata iti /
pariharati---na, sūtrārthāparijñānaditi /
na vayaṃ sarvatra sādhāraṇamapajānīmahe anvayavyatirekavyabhicāravaktṛgatatvabhedamātramādriyamāṇāḥ kāraṇabhedena trividhaṃ saṃśayamācakṣmahe ityarthaḥ //
vārttikakāro bhāṣyakāramatamupanyasya dūṣayati---apare punariti /
sādhakabādhakapramāṇābhāvarahitaṃ trayamapi na saṃśayakāraṇamityuktamityarthaḥ /
api caitayoḥ pṛthak saṃśayakāraṇatve 'tiprasaṅgāt niścayapūrvaṃ na pravarteta lokaḥ, tathā ca lokavirodha iti darśayati---upalabdhyanupalabdhyordvaividhyācceti /
na cāsya kvacidāśvāso niḥśaṅkatā,
na cānabhyāsadaśānne upalabdhyanupalabdhyavyavasthayāṃ saṃśaya iti vācyam, anabhyāsadaśāpanne hi dūrād vahnijñāne upalabdhyavyavasthāyā api na nāgo vā nago veti saṃśerate, kiṃ tu kiṃśukakusumanicayo vā uṣarbudho veti, tatra samānadharmopapattireva kāraṇamitarasahitā /
evamayogyānupalabdhimātrādapi na saṃśayo vinā samānadharmādidarśanamityuktam /
vikalpya dūṣaṇāntaramāha---yeṣāṃ ceti /
sāmagrībhedena bhede trevidhyaṃ saṃśayasya sāmagrīniveśikāraṇabhedena tu pañcavidhaḥ, api tvanekavidha etyarthaḥ //
samānānekadharmopapatterityatra ṣaṣṭhatatpuruṣaṃ matvā ākṣipati---na samānadharmagrahaṇāditi /
bahuvrīhiṃ mattvā samādhatte---ayaṃ parihāra iti /
atheti /
kaścāsau viśeṣaśceti kiṃviśeṣaḥ anupalabdhapūrvo viśeṣo 'syetyarthaḥ /
upalabdhapūrvāyāṃ vyaktau saṃśaye tadgatā viśeṣāḥ susmūrṣitāḥ tajjātīyavyaktyantarasaṃśaye tvanyagatāste sāmānyadvāreṇopalabdhā eveti---sāmānyapratyakṣāditi /
samānyavāneva sāmānyaḥ /
yathā sāmānyo 'yaṃ dharmaseturnṛpāṇām
iti sāmānyaścāsau pratyakṣaśceti dharmī tathoktaḥ /
avyavasthitaviśeṣatvaṃ sādhakabādhakapramāṇābhāva ityarthaḥ //
bauddhābhimataṃ saṃśayalakṣaṇamupanyasyati---anye tviti /
nigūḍhābhiprāyo dūṣayati---tairapīti /
aviditābhiprāyaḥ śaṅkate---dharmī cediti /
dūṣaṇavādī svābhiprāyamuddhāṭayati---yadi tāvaditi /
bauddhānāṃ hi rāddhānte na rūpādidharmāśrayaḥ kaścidasti dharmī /
tataśca siddhāntavyākopaḥ /
yadi tvāha bhavatu rāddhāntavyākopo na hi śāstrāśrayo vāda iti, tatrāpi doṣāntaramāha---dharmadharmiṇośceti /
athāpyasmaddiśeti /
samānānekadharmapadavad bahuvrīhirityarthaḥ /
sāmānyaśabdastu bhavitari dṛṣṭo yathā,
sāmānyārthasamutthāne vibhāgastu samaḥ smṛtaḥ /
iti bhāvaḥ /
vyarthaṃ cābhidhānamiti /
sāmānyaviśeṣatadvadabhyupagame 'pi tadvato 'śravaṇāt sādharmyasya sāmānyasya viśeṣā iti gamyeta, na ca sāmānyasya viśeṣā iti viruddhārthamabhidhānaṃ syādityarthaḥ /
vaiśeṣikalakṣaṇe hi viśeṣāpratyakṣādityanena sādhakabādhakapramāṇābhāvo darśitaḥ /
iha tvasau vaktavyaḥ /
tasmāt nyūnaṃ bauddhalakṣaṇamityāha---upalabdhītyādi /
yadi ca sādharmyadarśanādityanenānvayamātravyabhicāro 'bhimato bauddhena tato 'nekadharmadarśanāditi vaktavyamiti /
tadevaṃ sāmānyalakṣaṇamekaṃ, trīṇi ca viśeṣalakṣaṇānīti sthitam //
tadetāni catvāri lakṣaṇāni pu/jīkṛtya vicārayati---samāneti /
yadi tāvat saṃśayasāmānyalakṣaṇe sthite trīṇi viśeṣalakṣaṇāni tataḥ saṃśayatvenopagṛhītānāṃ trayāṇāṃ parasparavyavacchedakamātraṃ lakṣaṇaṃ vaktavyam /
tataḥ samānānekadharmopapattervipratipatterityetāvanmātraṃ vaktavyam /
kṛtamatra śeṣeṇa, tanmātrādeva parasparavyavacchedasiddheḥ /
tasmāt parasparavyavacchedamanaprekṣya saṃśayakāraṇakathanaparametat sūtram /
tathā cānyānyapi saṃśayakāraṇāni santīti tānyapi vaktavyāni /
yadā khalvayamātmanaḥ śamādau saṃśete, kimahaṃ candanavanitādisannidhāne rajye virajye veti, so 'yamasyātmanaḥ sannikarṣajanmā saṃśayaḥ āntarasya śamāderviṣayasyeti samādhatte---astu tāvaditi /
yadyapi tāvanmātreṇa samānajātīyavyavacchedasiddhiḥ, tathāpi vijātīyanirṇayādivyavacchedāya sāmānyalakṣaṇamanuvartanīyam /
tathā ca pratipattigauravaṃ syāditi tallāghavāya śeṣāpekṣā yuktā /
ātmamanaḥ---sannikarṣādayastvatyantasādhāraṇā vijātīyavyavacchedāyāpi nālamiti nopattā iti bhāvaḥ /
evaṃ saṃśayakāraṇāvadhāraṇādarthāt saṃśayabhedāvadhāraṇamityuktam /
saṃprati kāraṇaviśeṣaṇatvena saṃśayasvarūpamevocyata ityaha---svarūpanirdeśo veti /
vipratipanno 'pi puruṣaḥ saṃdigdhavat pratipādya evati manvānaścodayati---saṃśayavaditi /
vipratipanno na śiṣyaḥ, kiṃ tu jalpavitaṇḍābhyāṃ śiṣyato nītvā sandigdha eva pratipādya ityabhiprāyeṇa pariharati---satyamiti
Original text: Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0