Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (with commentary) · Chapter 11

11.1

iti miśraśrīvācaspativiracitāyāṃ nyāyavārttikatātparyaṭīkāyāṃ caturthodhyāyaḥ samāptaḥ //
4 adhyāye 1 āhnike 67 sūtrāṇi 24 prakaraṇāni /
2 āhnike 51 sūtrāṇi 6 prakaraṇāni /
ādita ārabhyamilitvā 460 sūtrāṇi 60 prakaraṇāni /
atha pañcamo 'dhyāyaḥ /
NyS_5,1.1: sādharmyavaidharmyotkarṣāpakarṣavarṇyāvarṇyavikalpasādhyaprāptyaprāptiprasaṅgapratidṛṣṭāntānutpattisaṃśayaprakāraṇāhetvarthāpattyaviśeṣopapattyupalabdhyanupalabdhinityānityakāryasamāḥ //
atha pramāṇādayaḥ padārthā uddiṣṭā lakṣitāśca tatkimaparamavaśiṣyate yadarthaṃ pañcamo 'dhyāya
ārabhyataityata āha /
sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānasya vikalpājjātibahutvamiti bhāṣyam /
tasyārthamāha vārttikakāraḥ /
jāteḥ saṃkṣepeṇoktāyā ityādi /
(529/1) yadyapi jātinigrahasthānabhedā jātinigrahasthānasāmānyalakṣaṇānantaraṃ prathame 'dhyāye yuktā lakṣayituṃ tathāpyeṣāṃ bahutvātprameyaparīkṣāyāṃ vilambhomābhūdapekṣitā cāsau śiṣyaiḥ /
saṃśayādiparīkṣāṃ tu vinā prameyaparīkṣā na śakyate /
tasmānmuniḥ śiṣyānurodhena parīkṣāṃ tāvadvarttayāṃ babhūva /
tadanantaramavaśiṣṭaṃ jātinigrahasthānaviśeṣalakṣaṇaṃ varttayati /
jalpavitaṇḍāparīkṣā cānantaraṃ pravṛttā tadaṅgaṃ ca jātinigrahasthāne ityavāntarasaṃṅgatirastīti sarvamadātam /
viśeṣopayogi sāmānyalakṣaṇamāha /
tatra jātirnāmeti /
pratiṣedhabuddhyā prayukta
iti śeṣaḥ /
āhnikārambhamākṣipati /
jāteḥ prayogapratiṣedhāditi /
parivarjanaṃ tu sāmānyajñānādipa bhavanna viśeṣajñānamapekṣata iti bhāvaḥ /
samādhatte nārambhaprayojanasyoktatvāt /
etadeva smārayati svayaṃ ca sukaraḥ prayoga iti /
prāśnikaiḥ katamā jātirityukte svayaṃ ca sukaraḥ prayoga iti /
atha vā sadvidyāvidviṣā adhikṣipte tatve ahnāya tannirāsahetāvasphurati sākṣiṇāṃ purata ekāntaparājayādvaraṃ saṃdeho 'pyastu kathaṃ citparaparājayoveti buddhyā pāṃśabhirivāvakiran
jātiṃ prayuṅkte /
tena hi loke tattvamavasthāpitaṃ bhavati /
anyathā 'sanmārgapravṛtto lokaḥ syāt /
na ca nakhacapeṭādibhirvidyāvidveṣiṇo nirākaraṇe tadutthāpitakuhetunirākaraṇadhīrasti laukikānām /
tasmānna nakhacapeṭādaya upadeṣṭavyāḥ śāstrakṛtetyabhiprāyavānāha /
sādhusādhananirākaraṇārthaṃ veti /
atattvaviṣayatvena paramārthato 'sādhvapi sādhanamahnāya dūṣaṇasyāpratibhāsanātsādhvityuktam /
lābhapūjākhyātikāmaścetyanvācaye cakāraḥ /
prasiddhaṃ tāvattatvaparipālane prayojanaṃ tasminsatyetadapyanvācīyataityarthaḥ /
matāntaraṃ nirākartumupanyasyati /
asādhusādhaneti (503/2) tattvaviṣayamapi sādhanamasādhviti viditavān vādakāle cāpratibhayāsādhuttvopapādanaṃ na sphurati /
asādhyetaditi smarannevāsau jātiṃ prayuṅkte tadidamuktamanabhijñatayā sādhanadośasyeti /
atha vā jānannapi jātiṃ prayuṅkto tasya sādhanasya doṣapradarśanārthaṃ prasaṅgavyājena madīyaṃ tāvaddūṣaṇābhāsam evaṃ tvadīyamapi sādhanābhāsaṃ yadi tvatsādhanaṃ samyak tadā madīyamapi samyak syāditiprasaṅgaḥ tadvyājena sādhanaṃ dūṣayatītyarthaḥ /
tadetatparamataṃ dūṣayati /
etattviti /
jātyabhidhāne hi paryanuyojyopekṣaṇaṃ niranuyojyānuyogaśceti dvayaṃ nigrahasthānaṃ tasmādbuddhvetyuktam /
atha na budhyate tatkimiti jātiṃ prayuñjīteti /
yo hi samādarśanamātrātpūrvābhyastamapi vismarati tasya kaiva kathā ananusaṃhitapūrvajātyudbhāvanasyeti bhāvaḥ /
etena buddhābuddhā veti vikalpāsambhavenānaikāntike sādhane prayukte pañcānāṃ sādharmyasamavaidharmyasamavikalpasamasādhyasamasaṃśayasamānāṃ jātīnāṃ prayogaḥ pratyuktaḥ /
pūrvā parabhāva
iti /
pūrvasya yuktasya sādhanasya yuktamuttaram /
aparasyāyuktasya sādhanasyāyuktamuttaramiti /
nanu sādharmyasamādītyucyate /
na ca vastutaḥ sādharmyasamādīnāṃ sāmyamasti sthāpanayā tathā satyajātitvaprasaṅgādityata āha /
samīkaraṇārthaṃ prayoga iti /
ābhimānikaṃsāmyaṃ na vāstavamityarthaḥ /
sādharmyameva samaṃ yasmin prayoga iti śeṣaḥ /
tadidamuktaṃ samārthaḥ sādharmyasamārthaḥ samīkaraṇārthaḥ prayogo draṣṭavya iti /
evaṃ vaidharmyameva samamityatra vigrahe svarūpeṇa sāmyamuktvā viśeṣahatvabhāvena sāmyamāha viśeṣahetvabhāvo veti /
ye tvāhuḥ sarveṣvevādapeśeṣu sarvāsāmeva jātīnāṃ prayoga iti tān pratyāha /
sarvāpadeśavyāptiḥ sarvajātiprayogasya (531/2) /
apadeśo hetuvacanam /
ye punaḥ sādharmyasama ityādau samaśabdastasya sādhanavādijātivādinostulyārthatvād
yādṛśo vādī tādṛśaḥ prativādyapi sādharmyeṇa dvau samāviti manyante tānpratyāha na ca vādiprativādinostulyatā sumārthaḥ prativādī jātivādī vivakṣitaḥ

11.2

NyS_5,1.2: sādharmyavaidharmyābhyāmupasaṃhāre taddharmaviparyayopapatteḥ sādharmyavaidharmyasamau //
pratiṣedhāviti sūtrapūraṇena pulliṅgaṃ samarthayate /
anyathā jāteḥ prakṛtatvātsamānādhikaraṇyena sādharmyavaidharmyasame iti syāt /
taddharmaviparyayopapatteḥ kṛte sādhyaviparyayopapattyarthamityarthaḥ /
bhāṣye nidarśanaṃ kriyāvānātmā dravyasya kriyāhetuguṇayogāditi /
asti khalvātmanaḥ kriyāheturguṇaḥ prayatno 'dṛṣṭaṃ vā loṣṭasyāpi kriyāheturguṇaḥ sparśavadvegavaddravyasaṃyoga
iti /
evamupasaṃhṛte paraḥ sādharmyeṇaiva pratyavatiṣṭhate niṣkriya ātmā vibhutvādākāśavaditi /
atra ca sādhanamābhāsamuttaraṃ ca na jātiḥ vibhutvasyākriyatvepana svabhāvataḥ pratibandhāt /
tenaitadupekṣya vārtikakāra
udāharaṇāntaramāha /
yathā 'nityaḥ śabda utpattidharmakatvād /
idaṃ tu samyaksādhanamuttaraṃ tvābhāsamiti /
sādharmyokte sādharmyasamaḥ vaidharmyokte vaidharmyasamaḥ /
evaṃ sādharmyokte vaidharmyasamaḥ vaidharmyokte sādharmyasama iti

11.3

NyS_5,1.3: gotvādgosiddhivattatsiddhiḥ //
kathaṃ punariyaṃ jātiḥ, atha prakaraṇasamodbhāvanaṃ samyaguttarameva kasmānna bhavatītyata āha /
anayośca sādharmyavaidharmyasamayoruttaram /
gotvādgosiddhivattatsiddhiḥ (sū. 3) //
bhavedevaṃ yadyanvayavyatirekamātrāddhetorgamakatvaṃ syāt tato viśeṣagrahaṇābhāvātprakaraṇasamatvaṃ bhavet /
na tvevaṃ bhavati svābhāvikasambandhabhājo gamakatvāt /
svabhāvasaṃbaddhaṃ ca kṛtakatvamanityatvena,
na tvamūrttatvasya nityatvena svābhāvikaḥ sambandhaḥ buddhikarmādau vyabhicārāt /
tasmādgṛhyamāṇaviśeṣatvānna prakaraṇasamaḥ /
yathā gotvādgauḥ sidhyati svābhāvikapratibandhāt /
natu sāsnādisaṃbandhāditi bhāṣyaṃ sāsnādītyatadguṇasaṃvijñano bahuvrīhiḥ /
tena vyabhicāriṇaḥ śṛṅgādayo gṛhyante /
vārttikam ekasyānanvayādekasyāvyāvṛtteḥ /
(532/11) ekasya sattvasya gavā 'nanvayād aśvādau vyabhicārādananvayaḥ /
ekasyaikaśaphatvādervaidharmyasya goṣvevāvyāvṛtteḥ mahiṣādāvapi vyāvṛtterityarthaḥ

11.4

NyS_5,1.4: sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpādubhayasādhyatvācca utkarṣāpakarṣavarṇyāvarṇyavikalpasādhyasamāḥ //
sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpādubhayasādhyatvāccotkarṣāpakarṣavarṇyāvarṇyavikalpasādhyasamāḥ (sū. 4) //
ubhayasādhyatvātsādhyasamaḥ /
pañcānāṃ jātīnāṃ sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpādityanena pañcaiva lakṣaṇāni sūcitāni /
tāni ca jātisamākhyābhirmitho viśiṣyante /
anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavadityukte yadaivaṃ prativādī prasaṅgena pratyavatiṣṭhate yadi ghaṭasādharmyātkṛtakatvādanityaḥ śabdaḥ
tasmādeva ghaṭasādharmyādrūpādimatā 'pi śabdena bhavitavyam /
na cedrūpādimānmā bhūttathā 'nityo 'pi /
na cāsti viśeṣahetuḥ kṛtakatvādanityena bhavitavyaṃ na punā rūpādimateti /
so 'yaṃ sādhyadṛṣṭāntayorddharmavikalpādvaicitryādyatrotkarṣaṃ prasañjayati sa utkarṣasamaḥ /
evaṃ tadeva sādhyadṛṣṭāntayordharmavaicitryamapakarṣeṇa viśiṣyamāṇamapakarṣasamasya lakṣaṇam /
sādhyadṛṣṭāntayordharmavaicitryātsvarūpeṇā sādhyāsādhanatvaprasaṅgajanane varṇyāvarṇyasamau /
sādhyadṛṣṭāntadharmavikalpahetukavarṇyatvanibandhanaṃ tu hetvādyavayavogitvaprasañjanaṃ sādhyasamaḥ /
ata evobhayasādhyattvāditi sādhyatvaṃ hetumāhamādhya samasya sūtrakāraḥ /
bhāṣyakāro 'pi hetvādyavayavasāmarthyayogīti bruvāṇastatprasañjanaṃ sādhyasamaṃ manyate /
tadetadvārttikakṛdāha /
ghaṭā vā 'nitya ityatra ko heturiti /
(533/9) na ca yadi samākhyābhedena viśiṣyamāṇaṃ lakṣaṇapadaṃ bhinnārthaṃ tarhi samākhyāpadānyeva lakṣaṇāni santu kṛtaṃ lakṣaṇapadeneti vācyam /
lakṣaṇapadasahitānāmeva teṣāṃ lakṣyabhedapratipādakatvāditi

11.5

NyS_5,1.5: kiñcitsādharmyādupasaṃhārasiddhervaidharmyādapratiṣedhaḥ //
āsāṃ ṣaṇṇāṃ jātīnāṃ pratyākhyānam /
kiñcitsādharmyādupasaṃhārasiddhervaidharmyādapratiṣedhaḥ (sū. 5) //
yasya dharmiṇaḥ sādhyadharmeṇa svābhāvikasaṃbandhaḥ sādhako dharma upapadyataupapanno bhavati sa dharmastasya sādhyadharmasya sādhanaṃ sādhyadharthmaṇyupasaṃhviyate /
tathā ca śabdeneti /
upanayapadenetyarthaḥ /
yatpunaretadvibhāgajāvibhagajavikalpavannityānityavikalpa
iti tatrāha /
yathotpattidhamrakatvamanvayavyatireki naivaṃ vibhāgajatvam /
ayamarthaḥ vikalpasamamuttaraṃ vadatā hi yathā satyutpattimattve ghaṭo na vibhāgajaḥ iti vyavasthito vikalpaḥ evaṃ satyutpattimattve satyapi vibhāgajavacchabdo 'pi nityo bhaviṣyati ghaṭastvanitya ityuktam /
tatra tāvadutpattidharmakatvaṃ yathā satyanityatve ghaṭādau dṛṣṭam ākāśādiṣu cāsatyanityatve na dṛṣṭaṃ tenānityatvena svabhāvapratibaddhamavadhāritaṃ naivamutpattidharmakatvasya vibhāgajatvenāvibhāgajatvena vā svābhāvikasaṃbandho gṛhīto yenotpattimatkiṃ cidvibhāgajaṃ kiṃ cidavibhāgajaṃ na bhavet /
tasmā dvikalpasamaṃ jātyuttaraṃ vadatā 'tinirbandhena vibhāgajatvena śabdasya nityatvaṃ vaktavyaṃ tatradamupatiṣṭhate yathotpattidharmakatvamanvayavyatirekyanityatvaṃ prati naivaṃ vibhāgajatvaṃ śabdanityatvaṃ pratyanvayavyatirekīti /
taddhyasādhāraṇamityarthaḥ /
asādhāraṇyamāha /
na hi kiṃ cicchabdādanyadvibhāgājjāyamānaṃ nityamānatvaṃ vā dṛṣṭam /
(534/1) nanu vibhāgajo vibhāgo 'nityova dṛṣṭa ityata āha /
thoktaviśeṣaṇamiti /
kāraṇamātravibhāgapūrvakaḥ śabdo vibhāgajastu vibhāgaḥ kāraṇākāraṇavibhāgapūrvakaḥ iti siddhaṃ kāraṇamātravibhāgapūrvakatvamasādhāraṇamityarthaḥ

11.7

NyS_5,1.6: sādhyātideśācca dṛṣṭāntopapatteḥ //
ṣaṇṇāṃ jātīnāṃ pratyākhyānamuktvā varṇyāvarṇyasādhyasamānāmaparaṃ pratyākhyānamāha /
sādhyātideśācca dṛṣṭāntopapatteḥ (sū. 6)
iti /
tadvyācaṣṭe dṛṣṭāntaḥ sādhya iti bruvateti /
caturdaśavidhajātivādināmiha dūṣaṇamupanyasyati /
yattvatroktaṃ jātīnāṃ paunaruktyamiti /
lakṣaṇabhedābhyāṃ kila lakṣyabhedābhedau lakṣaṇaṃ cedamekamiti na ṣaḍjātayaḥ tasmādvikalpasamāyāmevotkarṣasamādīnāmantarbhāva
ityarthaḥ /
dūṣayati /
na paunaruktyam /
tattallakṣyapadasahitāni pañca lakṣaṇāni ubhayasādhyatvāccetyanena saha lakṣaṇāni ṣaḍiti na kevalaṃ lakṣya bhedātprayogabhedadarśanācca /
śaṅkate /
yadi lakṣyabhedājjātibhedastata ānantyamiti cet /
nirākaroti /
nānavadhāraṇāditi /
na lakṣyāṇāmavadhāraṇamastyeṣāmānantyāt /
lakṣaṇopagraheṇa caturviṃśatirjātaya ityarthaḥ /
lakṣyāṇāṃ lakṣaṇābhede 'pi bhede nidarśanamāha /
tathā hi prakaraṇasamaiketi /
sugamamitarat

11.8

NyS_5,1.8: prāpya sādhyamaprāpya vā hetoḥ prāptyāviśiṣṭatvād aprāptyāsādhakatvācca prāptyaprāptisamau //
prāptyaprāptisamāviti lakṣyapadam /
śeṣaṃ lakṣaṇam /
asatsādhyate na tu sat /
prāptaṃ sat /
asataḥ prāptyasaṃbhavāt /
tasmānna sādhyam /
api ca yena yasya prāptistena gaṅgā sāgaraṃ prāptā sāgareṇasaṅgatā sāgareṇābhinnā tadvadevābhinne /
cetsādhyasādhane nāsti sādhyasādhanabhāvaḥ
tasya bhedādhiṣṭhānatvādityapi draṣṭavyam /
aprāptisamastu sphuṭa eveti /
nanu prāptyaprāptisamayormilitayoḥ sādhanapratiṣedhasyaikatvāt kathaṃ prāptyaprāptisamau bhinnāvityata āha /
anayorbhedopadeśo vivakṣāta iti (535/9) /
sādhanapratiṣedhasyaikatve 'pi prāpya vā 'prāpya veti vikalpabhedādbhedavivakṣetyarthaḥ /
abhedavivakṣāyāṃ tvekamevottaram /
yathā vṛkṣāṇāṃ bahutvaṃ vivakṣitvā bahuvacanaprayogo vṛkṣā iti tadbahutvasaṃkhyāyāva ekatvaṃ vivakṣitvaikavacanam ekaṃ vanamiti /
udāharaṇena sādharmyaṃvaidharmyābhyāṃ pratyavasthānamiti jātisāmānyalakṣaṇaṃ manvāno deśayati /
jātilakṣaṇābhāvāditi pariharati /
na sūtrārthāparijñānāditi /
sūtre nodāharaṇasādharmyaṃ vivakṣitamapi tu yena kena cidvidyamānenāsādhyena sādharmyam /
aprāptena vā hetunā sādhamaryamiti na sāmānyalakṣaṇāyoga
iti

11.9

NyS_5,1.9: ghaṭādiniṣpattidarśanāt pīḍane cābhicārādapratiṣedhaḥ //
pratyākhyānam---
ghaṭādiniṣpattidarśanāditi sūtraṃ, tadvyācaṣṭe mṛtpiṇḍaprāptānāṃ daṇḍādīnāṃ na gaṅgāsāgaravadaviśeṣaḥ /
mṛdavayavāḥ pūrvavyūhaparityāgeneti /
(536/2) sādhyaṃ karma tacca mṛdavayavāste ca siddhā evetyavyabhicāraḥ /
ghaṭastu phalaṃ na sādhya
iti bhāvaḥ /
ko 'prāptyartha iti/aprāptasya sādhakatve 'tiprasaṅgaḥ iti bhāvaḥ /
uttaraṃ parasparopaśleṣamantareṇa sādhakatvamiti /
anyathā tūddeśenāyaṃ prāpta
eva /
yaduddeśenābhicāraḥ śyenādinā kriyate tasyaiva pratyavāyo bhavati nānyasyeti niyamaḥ /
atrāpi hetutvaṃ kriyāṃ prati dṛṣṭam /
yathā paṅkākhyāyāṃ bhuvi /
sugamamanyat

11.9

NyS_5,1.9: dṛṣṭāntasya kāraṇānapadeśāt pratyavasthānācca pratidṛṣṭāntena prasaṅgapratidṛṣṭāntasamau //
dṛṣṭāntasya kāraṇānapadeśātpratyavasthānācca pratidṛṣṭāntena prasaṅgapratidṛṣṭāntasamau (sū. 9) //
dṛṣṭāntasya kāraṇaṃ pramāṇaṃ tasyānapadeśātprasaṅgapasamaḥ sādhyasamo hi dṛṣṭānte sādhyavaddhetvādyavayavaṃ prasañjayati /
pañcāvayavaprayogasādhyatāṃ dṛṣṭāntasya gatasyānityatvasya prasañjayatītyarthaḥ /
prasaṅgasamastu dṛṣṭāntagatasyānityatvasya pramāṇamātrasādhyatāmityapaunaruktyam /
bhāṣyaṃ sādhanasyāpi /
dṛṣṭāntagatasyānityatvaspaya sādhanaṃ pramāṇaṃ vācyamiti /
vārttikaṃ ghaṭa eva tāvadanitya ityatra ko heturiti /
atra kiṃ pramāṇamityarthaḥ /
bhāṣyaṃ pratidṛṣṭānta udāhniyate /
kiṃyāhetuguṇayuktamākāśamakriyaṃ dṛṣṭaṃ tasmādanena pratidṛṣṭāntena kasmāt /
kriyāhetuguṇayogo niṣkriyatvameva na sādhayatyātmana iti śeṣaḥ /
yadi punariyamanaikānitakadeśanā syāt kriyāhetuguṇayuktasyāpyakriyatvaṃ dṛṣṭaṃ yathākāśasyeti tad etatsaduttaraṃ syāt /
na tvevametaditi jātiḥ /
śaṅkate /
vāyvākāśasaṃyogasyeti /
nirākaroti /
na tatsamānadharmopapatteḥ /
tatsamānadharmaṇo dharmiṇaḥ kriyāvattvopapatteḥ /
yadi tathābhūta evākāśe kasmānna karotītyata āha yastvasāviti /
(537/1) yastu manyate kāryotpādaikyavyaṅnyameva kāraṇaṃ na dṛṣṭakāryakāraṇasādharmyavyaṅnyamapīti,
tasya dūṣaṇānyāha yadi ceti /
NyS_5,1.10: pradīpopādānaprasaṅganivṛttivattadvinivṛttiḥ //
yadi prajñāpanārthamuttaraṃ nāprajñāto dṛṣṭāntaḥ /
tatra laukikaparīkṣakāṇāṃ buddhisāmyāditi śeṣaḥ /
NyS_5,1.11: pratidṛṣṭāntahetutve ca nāheturdṛṣṭāntaḥ //
sa ca kathamahertuna syāditi (538/1) kathaṃ hetuḥ syāditi /
abhyupagamāditi /
madīyasya ca dṛṣṭāntasyābhyupagamānna tvadīyo dṛṣṭānta ityarthaḥ /
athaivaṃ prayuṅkte yathā madīyo na dṛṣṭāntastathā tvadīya iti tathāpi vyāghātānna dṛṣṭānto madīyasyādṛṣṭāntatve sādhye pratidṛṣṭāntena hi tena madīyasyā dṛṣṭāntatā sādhyā, sa cenna dṛṣṭāntaḥ madīpasyādṛṣṭāntatā sādhyeti vyāhatamityarthaḥ

11.12

NyS_5,1.12: prāgutpatteḥ kāraṇābhāvādanutpattisamaḥ //
udāharaṇapuraḥsaraṃ bhāṣyakāro vyācaṣṭe anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvād
ghaṭavadityukta iti /
tadaśrāvātkāraṇābhāvādanityatvasya kāryasyābhāve nityatvaṃ prāptam /
nityatvānityatvābhyāṃ rāśyantarābhāvāditi

11.13

NyS_5,1.13: tathābhāvādutpannasya kāraṇopapatterna kāraṇapratiṣedhaḥ //
tasya pratyākhyānam /
tathā bhāvāpadutpannasya kāraṇopapatterna kāraṇapratiṣedhaḥ / (sū. 13) //
nityatvena hi śabdasya dharmeṇānutpattyā pratyavastheyam /
na cānutpannaḥ śabda iti nitya iti cānutpattidharmaka
iti ca sambhavati /
utpannastṛtpattidharmā ca śabdaścāni tyaśceti nānutpattyā śakyaṃ pratyavasthātumityarthaḥ /
kāraṇopapatteriti prayatnānantarīyakatvasya pratiṣedha ityarthaḥ /
yaduktaṃ kāraṇābhāvādanityatvasya kāryasyābhāve nityatvaṃ prāptamiti tatrāha vārtikakāraḥ /
jñāpakaścāyaṃ heturna kāraka
iti /
kārako hi heturnivartamānaḥ svakāryaṃ nivartayati na tujñāpakastadabhāve 'pi bhūmau ciranikhātānāṃ nidhyādīnāmanivṛtteriti /
tataśca viśeṣaṇa manarthakaṃ prāgutpatterati /
(539/4) prāgasato hi sattāsambandha utpattiḥ prāgapi cedasāvabhyupagataḥ prāgiti viśeṣaṇamanarthakam /
utpatterabhāve sadaivānutpattidharmakatvādityarthaḥ /
apare tu prāgutpatteḥ kāraṇābhāvādityukte arthāpattisamaiveyaṃ jātiriti matvā 'syā uttaramāhuḥ yadaivaṃmucyeta prayatnānantarīyakatvādanityaḥ śabda iti tadarthādaprayatnānantarīyakatve nityatvamuktaṃ bhavatītyarthāpattitaḥ pratipakṣasiddherarthāpattisamaiveyaṃ jātirityabhimānaḥ /
evaṃ kṛte ta evāsyāṃ jātāvuttaraṃ bruvate nāyaṃ niyama iti /
tadetatpareṣāṃ mataṃ dūṣayati /
etattviti /
śaṅkate /
jātilakṣaṇābhāvānneyaṃ jātiriti cet /
sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ jātiḥ na cānutpattisamāyāḥ sādharmyaṃ vaidharmyaṃ vā 'sti kena cidityarthaḥ /
nirākaroti /
nānutpannairahetubhiḥ sārūpyāditi /
yathā 'nutpannāstantavo na paṭasya kāraṇaṃ tathā śabdotpatteḥ prāganutpannaṃ prayatnānantarīyakatvaṃ nānityatvasya kāraṇamiti sādharmyeṇa pratyavasthānamityasti sāmānyalakṣaṇamityarthaḥ /
etāvatā cārthāpattisamāyā anutpattisamāto bhedo darśitaḥ ihānutpannairahetubhiḥ sāmyena kāryapratiṣedhāt arthāpattisamāyāṃ vākyārthaviparītāropeṇa pratiṣedhāditi

11.14

NyS_5,1.14: sāmānyadṛṣṭāntayoraindriyakatve samāne nityānityasādharmyāt saṃśayasamaḥ //
dṛṣṭāntaḥ prayatnānantarīyakatvasya hetorghaṭa iti /
yathā hi viśeṣadarśanaṃ niścayasya kāraṇamastīti niścayotpattireva sādharmyadarśanamātramasti saṃśayasya kāraṇamiti saṃśayenāpi bhavitavyamityarthaḥ /
sūtrārthaprayojanamākṣepasamādhānābhyāṃ sphuṭīkaroti /
saṃśayasamā sādharmyasamāyā iti

11.15

NyS_5,1.15: sādharmyātsaṃśaye na saṃśayo vaidharmyād ubhayathā vā saṃśaye 'tyantasaṃśayaprasaṅgo nityatvānabhyupagamācca sāmānyasyāpratiṣedhaḥ //
asya pratyākhyānasūtram /
sādharmyātsaṃśaye na saṃśayo vaidharmyāduśrayathā vā saṃśaye 'tyantasaṃśayaprasaṅgo nityatvānabhyupagamācca sāmānyasyāpratiṣedhaḥ (sū. 15) /
na sāmānyadarśanamātraṃ saṃśayasya kāraṇamapi tu viśeṣādarśanasahitaṃ viśeṣadarśane tu tadrahitaṃ na kāraṇamiti sūtrārthaḥ /
ubhayathā veti /
sādharmyaviśeṣadarśanābhyāmityarthaḥ /
nityatvānabhyupagamācca sāmānyasyeti /
nityaṃ saṃśayakāraṇatvānabhyupagamātsādharmyasyetyarthaḥ

11.16

NyS_5,1.16: ubhayasādharmyātprakriyāsiddheḥ prakaraṇasamaḥ //
upalakṣaṇaṃ caitad ubhayasādharmyāditi /
ubhayavaidharmyādityapi draṣṭavyam /
etadvyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ ubhayena nityena cānityena ceti /
dvitīyaśca nityasādharmyātpratipakṣaṃ pravartayati nityaḥ śabdaḥ śrāvaṇatvācchabdatvavaditi /
atha dvitīyasādhanapravṛttau prathamasya sādhanasya kiṃ bhavatītyata āha /
evaṃ ca sati prayatnāṃnantarīyakatvāditi heturanityasādharmyeṇocyamāno na prakaraṇamativartate /
mā 'tivarttiṣṭa prakaraṇaṃ ko doṣa ityata āha /
prakaraṇānativṛtternirṇayānativarttanam /
nirṇayāniṣpattirityarthaḥ /
evamānityasādhanavādinaṃ pratyuttaraṃ darśayitvā nityasādhanavādinaṃ pratyāha /
samānaṃ caitannityasādharmyeṇocyamāna
iti /
tadevaṃ sādharmyeṇa prakaraṇasamadvayamuktaṃ tathā vaidharmyeṇa prakaraṇasamadvayaṃ nityānityasādhanavādināveva pratyāha /
samānaṃ caitaditi /
ubhayavaidharmyāditi /
nityākāśavaidharmyātkṛtakatvādanityaghaṭavaidharmyāccāsparśavattvāditi /
tadevaṃ prakaraṇasamacatuṣṭayam /
pūrvapakṣavārttikaṃ saṃśayasamasādharmyasamābhyāmiti (540/13)pariharati /
nobhayapakṣasādharmyāttadbhedopapattiriti /
prakaraṇasame hi svapakṣaniścayena mayā vādipakṣasādhanaṃ dūṣaṇīyamiti buddhyā pravarttate /
sādharmyasamasaṃśayasamayostu vādisādhanena sāmyamātrāpādanena taddūṣaṇaṃ,
na tu pratipakṣaniścayeneti viśeṣaḥ /
iha tu sāmyamātrāpādanaṃ na sādhanena, kiṃ tu dūṣaṇairityetāvatā samārthaḥ prayogaḥ sama iti boddhavyam

11.17

NyS_5,1.17: pratipakṣāt prakaraṇasiddheḥ pratiṣedhānupapatiḥ pratipakṣopapatteḥ //
asya pratyākhyānam /
pratipakṣātprakaraṇasiddheḥ pratiṣedhānupapattiḥ pratipakṣopapatteḥ / (sū. 17) //
dvayoḥ sādhanayostadānīmagṛhyamāṇaviśeṣayoḥ ko 'yamabhimānaḥ prativādino yanmayāsvapakṣasādhanenaiva vādinaḥ sādhanaṃ dūṣaṇīyamiti /
samānabalayoścedayamātmīyātsādhanātsvapakṣasiddhipamicchati ato 'nicchannapi vādināpi sādhanātsiddhimabhyupagamayitavyaḥ /
anyathā svasādhanātsādhyasiddhimupajīvya vyaktamiyaṃ rājaṅkulasthitiriti /
evaṃ vyavasthite sūtrabhāṣye yojayitavye /
pratipakṣātpratipakṣasādhanātprakaraṇasya prakriyamāṇasya sādhyasyeti yāvat /
siddheḥ samānāt svasādhanāt pratiṣedhasya prativādisādhanasya svasādhyasiddhidvāreṇa parakīyasādhanapratiṣedhasyānupapattiḥ /
kasmātpratiṣedhānupapattirityata uktaṃ pratipakṣopapatteḥ /
phalataḥ parakīyasādhanasya samānātsvasādhanātprakriyāsiddhiṃ svasādhyasiddhiṃ bruvatā pratipakṣātprakriyāsiddhiruktā bhavati prativādinā /
nanvevaṃ prakaraṇasamāvhayo hetvābhāso nodbhāvanīyaḥ prativādinā jātyuttaraprasaṅgādityata āha /
tattvānavadhāraṇācca prakriyāsiddhiḥ /
svasādhyanirṇayena parasādhyavighaṭanabuddhyā prativādinā sādhanaṃ prayujyamānaṃ prakaraṇasamajātyuttaraṃ bhavati /
satpratipakṣatayā vādinaḥ sādhanamaniścāyakaṃ karomīti buddhyā pratipakṣasādhanaṃ prayuñjāno na jātivādī saduttaravāditvāt /
satpratipakṣatāyā hetudoṣasyānaikāntikādivadupapāditatvāt /
tattvānavadhāraṇādityanena prakaraṇasamodāharaṇaṃ darśitam /
vārtikaṃ viruddhāvyabhicāryeṣa
uktottara iti /
tulyabalayorekatarasmātsvasādhyasiddhimabhyupagacchatordvayorapi phalato vyabhicāraḥ sidhyati /
na ca viruddhāvyabhicārī sambhavati /
avyabhicāro hyavinābhāvaḥ sa ca pañcarūpasampattiścatūrūpasampattirvā na viruddhāvyabhicāriṇi sāstītyarthaḥ

11.18

NyS_5,1.18: traikālyāsiddher hetorahetusamaḥ //
sūtrābhāṣyavārtikāni pramāṇasāmānyaparīkṣāvyākhyānena vyākhyātāni

11.21

NyS_5,1.19: na hetutaḥ sādhyasiddhestraikālyāsiddhiḥ //
NyS_5,1.20: pratiṣedhānupapatteśca pratiṣeddhavyāpratiṣedhaḥ //
NyS_5,1.21: arthāpattitaḥ pratipakṣasiddherarthāpattisamaḥ //
udāharaṇapuraḥsaraṃ sūtraṃ yojayati /
anityaḥ śabda iti /
anityasādharmyādanityaṃ śabdaṃ bruvāṇo bhavānanakṣaraṃ nityasādharmyānnityatvaṃ śabdasya brūtaityarthaḥ /
na sādharmyasamādau vādyabhiprāyavarṇanamityato bhedaḥ

11.22

NyS_5,1.22: anuktasyārthāpatteḥ pakṣahānerupapattiranuktatvādanaikāntikatvāccārthāpatteḥ //
asya pratyādeśasūtram /
anuktasyārthāpatteḥ pakṣahānerupapattiranuktatvādanaikāntikattvāccārthāpatteḥ (sū. 22) //
tadvyācaṣṭe anupapādya sāmarthyamiti /
tadeva khalvanuktaṃ vacanāllabhyate yatkalpanamanteraṇa vacanārtho na ghaṭate yathā pīno devadatto divā na bhuṅktaityukte rātrau bhuṅkta iti /
yathā vā yāgena svargaṃ bhāvayedityukte 'ntarāpūrvaṃ kṛtveti vākyārthopapādane tasya sāmarthyāt /
na tvavyabhicāriṇaḥ sādharmyātsādhye sādhyamāne 'rthāduktaṃ bhavati vyabhicāriṇā 'pi sādharmyeṇa sādhayitavyamiti /
tasya vākyārthopapādane 'sāmarthyāt /
tadantareṇa vākyārthopapatteḥ /
yadi punaranupalabdhasāmarthyamanuktamapi gamyeta tatastvayā nityatvāpādane śabdasyocyamāne 'nucyamānamanityatvaṃ pratyetavyam /
tathā ca bhavadabhimatasya nityatvasya vyāvṛttiḥ /
tadidamāha
anityapakṣasyānuktasya siddhāvarthādāpannaṃ nityapakṣasya hāniriti /
viparyayeṇāpi pratyavasthānasambhavāt /
anaikāntikatvamāha ubhayapakṣasamā ceyamiti /
vyabhicārāccānaikāntikatvamāha /
na ceyaṃ vipayaryamātrāditi /
na hi bhojananiṣedhādevābhojanaviparītaṃ sarvatra kalpate /
dhanatvaṃ hi grāvṇaḥ patanānukūlagurutvātiśayasūcanārthaṃ na tvitareṣāṃ patanaṃ vārayati /
vārtikaṃ subodham

11.23

NyS_5,1.23: ekadharmopapatteraviśeṣe sarvāviśeṣaprasaṅgāt sadbhāvopapatter aviśeṣasamaḥ //
yadi ghaṭasādharmyātyaprayatnānantarīyakatvād
ghaṭenāviśeṣo 'nityatvākhyaḥ śabdasya sattvātsādharmyātsarveṣāṃ sarvāviśeṣaprasaṅgaḥ /
na tvevaṃ yathā prayanānantarīyakatvādapi sādharmyānna śabdaghaṭayoranityatvamaviśeṣa
iti pratiṣedho 'viśeṣasamaḥ /
aviśeṣa
ityasya vivaraṇamubhayoranityatva iti /
deśyaṃ vārtikaṃ sādharmyasamāto na bhidyate iti (542/6) /
parihāravārttikaṃ naikasamasteti

11.24

NyS_5,1.24: kvaciddharmānupapatteḥ kvaciccopapatteḥ pratiṣedhābhāvaḥ //
asya pratyādeśasūtram /
kva cittaddharmānupapatteḥ kva ciccopapatteḥ pratiṣedhābhāvaḥ (sū. 24) //
kva citsādharmye prayatnānantarīyakatvādau sati śabdāderghaṭādinā saha taddharmasya ghaṭadharmasyānityatvasyopapatteḥ kva citsādharmye śabdasya bhāvamātreṇa saha sattvādau bhāvamātradharmasyānupapatteḥ pratiṣedhābhāva
iti yojanā /
etaduktaṃ bhavati avinābhāvasampannaṃ sādharmyaṃ gamakaṃ na tu sādharmyamātramiti /
sadbhāvo papattinimittamiti sadbhāvavyāpakamityarthaḥ /
atrāntare vaināśikaḥ sattāvyāpakamanityatvaṃ manvāno deśayati /
atha matamanityatvameva dharmāntaramiti /
nirākaroti /
evaṃ khalu vai kalpyamāna iti /
pūrvapakṣottarapakṣapavanirvāhastṛtīye prapañcitaḥ /
api ca santaḥ ke cana pramāṇāvadhṛtanityatvāḥ
yathākāśādigātmaparamāṇavaḥ, ke citpramāṇaviniścitānityabhāvā yathā ghaṭādayaḥ tasmātsattvamanaikāntikatvādasādhakamityāha sataśca nityānityabhāvāditi /
api ca yatpratiṣedhāya prasaṅgāpādanaṃ tadeva pratiṣedhyaṃ sādhayati,
na tu niṣedhatītyāhasarvabhāvānāṃ sadbhāvopapatteriti /
vārtikaṃ kva citsādharmyamupalabhyata iti /
vyāpyatayeti śeṣaḥ /
atha śabdavarjamucyata
iti tatrāha vyarthaṃvā sarvabhāvagrahaṇam /
uktaśca viśeṣo 'nvayavyatirekasaṃpanno heturiti prayatnāntarīyakatvaṃ na tūttaraḥ sadbhāvopapatterityanvayavyatirekasampanna
iti

11.25

NyS_5,1.25: ubhayakāraṇopapatterupapattisamaḥ //
yadyanityatvakāraṇaṃ prayatnānantarīyakatvamupapadyate tadasti śabdasyetyanityaḥ śabda iti /
prakaraṇasamāyāṃ jātau pakṣapratipakṣasādhanayoḥ samānabalatve 'pi prativādi svāsādhanāsvapakṣasiddhpavayā vādisādhanadūṣaṇe pravarttate, upapattisamāyāṃ tu svasādhanenaiveti viśeṣaḥ

11.26

NyS_5,1.26: upapattikāraṇābhyanujñānādapratiṣedhaḥ //
asya pratyādeśasūtram /
upapattikāraṇābhyanujñānādapratiṣedhaḥ (sū. 26) //
vādyabhimatasya sādhanasyopapattau yatkāraṇaṃ tasvaya prativādinā 'bhyanujñānāditi bhāvaḥ /
prakaraṇasamapratyākhyānavadasyāpi pratayākhyānaṃ draṣṭavyam /
sugame bhāṣyavārttike

11.27

NyS_5,1.27: nirdiṣṭakāraṇābhāvepyupalambhādupalabdhisamaḥ //
anityatvakāraṇasyeti /
jñāpakasyetyarthaḥ /
nanu yadvṛttayogaprāthamyayoḥ sādhanadharmo viṣayo na tu sādhyadharmaḥ sa hi tadvṛttayogasya viṣayaḥ evaṃ prayujyate yo yaḥ prayatnānantarīyakaḥ sa sarvo 'nityaḥ anena hi prayatnānantarīyakatvamanityādanyato vyāvarttitam /
anityatvaṃ tvaniyataṃ sa yadyaprayatnānantarīyake śabde 'nyatra vā bhavet kaḥ prayatnānantarīyakattvasyānityatvaniyamavirodhaḥ
evaṃ hi sa bhaved yadi nityo 'pi prayatnānantarīyako dṛśyeta na tvevamasti, tasmādupalabdhisamāyā utthānameva nāsti bījābhāvādityata āha vārtikakāraḥ sarvasādhyādhyāropeṇāvyāpakatvaṃ sādhanasyetyupalabdhisamārthaḥ /
(543/7) yadyapi varṇātmakaḥ śabdo 'ni tyatvena sādhyatayā vivakṣitaḥ prakaraṇādanityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvād ghaṭavaditi tathā 'pi śabdamātramanena pakṣīkṛtamityāropya bhāgāsiddhatvāropaṇaṃ sādhanasyetyupalabdhisamārthaḥ /
samāropamevodāharaṇāntareṇa darśayati /
sarvamanityamiti /
śabdonitya iti pratijñāyāmapi sarvamanityamitnapavayāropyeti yojanā /
bhāṣyakārodāharaṇāpatitopaścodāharaṇāntarapradarśanabījam /
yastvanityaḥ śabda iti pratijñāyāṃ sarvānityatvāropo nirbīja iti na tuṣyati taṃ pratyāha /
śrūyamāṇeti /
yadyapyanityaḥ śabda iti śrūyate tathā 'pi sāmarththādādya
iti vivakṣitaḥ /
śabdāntarotpādakatvaṃ sajātīyotpādakatvamiti1
evaṃ ca nāyogavyavacchedena śabdānityatvaṃ heturavyāpakatvāt /
nāpyanyayogavyavacchedena hetvantarasya vidyamānatvāditi jātivādino 'bhisaṃdhiriti

11.28

NyS_5,1.28: kāraṇāntarādapi taddharmopapatterapratiṣedhaḥ //
asya pratayākhyānasūtram /
kāraṇāntarādapi taddharmoyapatterapratiṣedhaḥ (sū. 28) tadvyācaṣṭe /
prayatnānantarīyakatvāditi bruvateti /
kāraṇataḥ prayatnācchabdasyotpattiniyamo vidhīyate varṇānāmanityatvaṃva sādhayitum /
na tu kāryasya kāraṇaniyamaḥ, prayatnādeva sarvaḥ śabdo jāyate na tu vāyusaṃyogādvṛkṣabhaṅgāditi niyama ucyate yenāvyāpakatvaṃ hetoḥ syāditi /
sūtrārthastu kāraṇāntarādapi jñāpakāntarādapi taddharmopapatteḥ sādhyadharmopapatterapratiṣedha
iti /
etadeva vārttikakāro vyācaṣṭe anityaḥ śabda iti bruvatā prayatnānantarīyakatveneti śeṣaḥ /
sādhyāntarāṇāṃ śākhābhaṅgajaśabdānāṃ kāraṇamanityatvajñāpakaṃ na pratiṣidhyate /
yadyapakṣīkṛtānāmapi kāraṇāntarādanityatvaṃ bhavati kāmaṃ bhavatvityarthaḥ /
nāpi śabdasya sādhyasyānityatve kāraṇāntaraṃ pratayayabhedabheditvādi pratiṣidhyate /
ekadeśimatamāha /
apare tu parihāraṃ bruvate yadeva prayatnānantarīyakamitañ
tidetadpava dūṣayati etattu nāvivādāditi /
ayamabhisaṃdhiḥ /
prayatnānantarīyakatvaṃ hi koṣṭhyasya vāyoḥ kriyāyāḥ sā hi prayatnavadātmasaṃyogājjāyate /
vāyoḥ punaruraḥsthānādiṣu saṃyogavibhāgādayo na prayatnānantarīyakāḥ prāgeva tu śabdaḥ yadā cādyaśabdasyeyaṃ gatistadā kaiva katha prayatnānantarīyakatve 'ntyasya śravaṇavivarasamavāyinaḥ śrūyamāṇsya śabdasya /
tasmādyaḥ prayatnānantarīyakatvaṃ śabdaspaya vinā pramāṇena pratipadyate na taṃ prati kiṃ citsādhyate pramāṇena /
pramāṇānadhīnasya pratibhāsamātreṇa prameyasiddheḥ sarvatra sulabhatavāditi /
tadanenāparitoṣabījamuktam /
abhyupetya śabdasya prayatnānantarīyakatvamāha /
yadā tu prayatnānantarīyakatvamiti /
deśayati /
jātīti /
pariharati neti

11.29

NyS_5,1.29: tadanupalabdheranupalambhādabhāvasiddhau tadviparītopapatter anupalabdhisamaḥ //
anupalabdhisamapratiṣedhasya lakṣaṇaṃ darśayituṃ tatpratiṣedhyaṃ tāvadāha bhāṣyakāraḥ /
na prāguccāraṇādvidyamānasyānupalabdhiriti /
tasmādudakādivadāvaraṇādirasyānupalambhakāraṇaṃ bhavatītyata āha /
gṛhyeta caitadasyāgrahaṇakāraṇamiti /
pratiṣedhyamutkvā /
pratiṣedhasya jāterlakṣaṇamāha /
tadanupalabdheranupalambhādabhāvasiddhau tadviparītopapatteranupalabdhisamaḥ (sū. 29) //
vyācaṣṭe teṣāmāvaraṇādīnāmanupalabdhirnopapadyate /
upalabhyamānatve upalabdhirūpatayā anupalabdhitvānupapatteḥ /
tathā cānupalabdheranupalambhādanupalabdhirnāstītyāvaraṇādyupalabdhisiddhiriti /
āvaraṇa ivāvaraṇānupalabdhirapyanupalabdhisametyarthaḥ

11.30

NyS_5,1.30: anupalambhātmakatvādanupalabdherahetuḥ //
asya pratyādeśasūtram anupalambhātmakatvādanupalabdherahetuḥ (sū.30) //
āvaraṇādyanupalabdhirāvaraṇādīnāmabhāvaṃ gamayati /
na tvātmano 'bhāvamāvaraṇādyupalabdhirūpaṃ na hyasāvanupalabdhirapyātmano yenātmābhāvaṃ gamayet /
upalabdhirapyupalabhyaviṣayā nātmaviṣayā kiṃ punaranupalabdhiḥ /
tasmādanupalabdhirupalabhyābhāvahetuḥ
na heturātmābhāvasya tathā sati saiva na syāditi na syādupalabhyābhāvo 'pītyāvaraṇaṃ tadupalabdhinaśca syāditi /
tadidamāha bhāṣyakāraḥ /
anupalambhādityayamaheturiti /
kasmāt /
anupalambhātmakatvādanupalabdheḥ /
etadvyācaṣṭe upalambhābhāvamātratvāditi /
mātragrahaṇena jātivādyabhimatātmābhāvarūpatāṃ vyavacchinatti /
nanviyamanupalabdhirbhavatūpalambhābhāvo mā ca bhūdupalabhyasya kimāyātamāvaraṇādyabhāvasyetyata
āha /
yadasti tadupalabdherviṣaya upalabdhyā tadastīti vijñāyate /
na punaranupalabdheranupalambhātmatayā tatpratijñeyamiti bhāvaḥ /
anupalabdheḥ prajñeyamāha /
yajñāsti so 'nupalabdheriti /
nanu jñāyatāṃ kimetāvatā 'pītyata āha /
so 'yamāvaraṇādyanupalabdheranupalambha
iti /
tvayā hi jātivādinā āvaraṇādyanupalabdheranupalambhenāvaraṇopalambhamāvaraṇaṃ ca prasañjayatā 'nupalambhasya svaviṣayalopena pratayavastheyam /
evaṃ cedvaramasyāvaraṇatadupalambhau viṣayau evamanena bhāvābhāvabuddhivyapadeśavyavahārāḥ sakalalokayātrāvāhino 'nukūlitā bhavanti,
tadidamuktaṃ so 'yamāvaraṇādyanupalabdheranupalambha
āvaraṇopalambhaniṣedhaviṣayaṃ pramāṇamupalabdhyabhāve 'nupalabdhau svaviṣaye pravarttamāno na svaviṣaya manupalabdhiṃ pratiṣedhati api tūpalabdhimeva,
jātivādinastu niṣedhyeta tathā ca sarvalokavyavahāraḥ samucchidyeteti bhāvaḥ /
apratiṣiddhā cāvaraṇādyavanupalabdhirāvaṇādīnāmabhāvaṃ prati hetutvāya kalpate /
nanu ca nānupalambhamātramabhāvagrahahetuḥ
mā bhūccandramasaḥ parabhāge hariṇasadasadbhāvasaṃśaya
ityata āha /
āvaraṇādīni tviti /
upalabhyaṃ vopalabdhirvā nānupalambhamātrānnāstīti sidhyati, api tu darśanayogyaṃ saditi nātiprasaṅga
ityarthaḥ /
nanūpalabdheḥ svaviṣayasya pratipādikāyā abhāvādāvaraṇādayo mā nāmopalabhyantām
abhāvastu teṣāṃ kutastya ityata āha anupalambhātpratiṣedhakātpramāṇādanupalabdheryo viṣayaḥ upalabhyābhāvaḥ sa gamyate /
na santyāvaraṇādīni śabdasyāgrahakāraṇānīti /
tatkimidānīṃ sākṣādevopalambhaniṣedhakaṃ pramāṇamupalabhyābhāvaṃ gamayati netyāha /
anupalambhāt upalabdhiniṣedhakātpramāṇādanupalabdhirāvaraṇasya sidhyati /
kasmādityata āha /
viṣayaḥ sa tasyopalabdhiniṣedhakasya pramāṇasyānupalabdhiḥ tataścāvaraṇādyabhāva
iti draṣṭavyam

11.31

NyS_5,1.31: jñānavikalpānāṃ ca bhāvābhāvasaṃvedanādadhyātmam //
na kevalaṃ niṣedhaviṣayapramāṇagamyatānupalabdherupapattigamyā,
api tu sarvajanapratyātmavedanīyetyāha sūtrakāraḥ /
jñānavikalpānāṃ ca bhāvābhāvasaṃvenādadhyātmam (sū. 31) //
vyācaṣṭe aheturiti vartate /
śarīra iti /
prāguccāraṇāc śabdasyānupalabdherasattve sādhyamāne 'naikāntikatvaṃ syād yadi tu paścādviśiṣyeta āvaraṇādyasaṃbhave satīti tato hetvantaraṃ nāma nigrahasthānaṃ syādityāśaṅkya vārtikakāra āha /
āvaraṇādyasaṃbhave sattvābhyupagame ca satyanupalabdheriti prayogaḥ /
(544/8) sattvābhyupagame cetyasyopādānaprayojanamāha /
āvaraṇādyasaṃbhave sattvābhyupagame viparyayasyāvyabhicārānnārthāpattisamaḥ /
ayamarthaḥ /
yadyāvaraṇāsaṃbhave satyanupalabdherityucyamāne kaścidarthāpatisamayā jātyā pratyavatiṣṭhate āvaraṇādyasaṃbhave satyanupalabdherityucyamāne arthādāpatitamāvaraṇādisaṃbhave satyupalabdheriti /
yadā tu sattvādyabhyupagama iti /
viṣayaviparyayassūcyate tadāvaraṇādyasabhave satyanupalabdherasattvamityasya viparyaya evaṃ prayoktavyaḥ /
sattvopagame cāvaraṇādyasaṃbhave satyupalabhyeteti asya viparyayasyāvyabhicārād nārthāpattisama
ityarthaḥ

11.32

NyS_5,1.32: sādharmyāttulyadharmopapatteḥ sarvānityatvaprasaṅgādanityasamaḥ //
asti ghaṭenānityena sarvabhāvānāṃ sattvaṃ sādharmyamiti

11.34

NyS_5,1.33: sādharmyādasiddheḥ pratiṣedhāsiddhiḥ pratiṣedhyasādharmyāt //
asya pratyākhyānasūtram /
sādharmyādasiddheḥ pratiṣedhāsiddhiḥ pratiṣedhyasādharmyācca (sū. 33)
NyS_5,1.34: dṛṣṭānte ca sādhyasādhanabhāvena prajñātasya dharmasya hetutvāttasya cobhayathā bhāvānnāviśeṣaḥ //
tadidaṃ jātivādinā sāmyamāpādya paramārthapratiṣedhamāha /
dṛṣṭānte ca sādhyasādhanabhāvena prajñātasya dharmasya hetutvāttasya cobhayathābhāvānnāviśeṣaḥ (sū. 34) //
sādharmyāmātraṃ cāśrityasādhyā vinābhāvarahitamiti /
deśyavārttikamaviśeṣasamāta
iti /
pariharati bhidyata iti /
yaccāviśeṣasamauttaramiti /
(545/7) sarvānityatvaṃ hi prasañjayatā na śabdānityatvaṃ niṣiddhaṃ bhavatīti tatroktamityarthaḥ /
atra śaṅkate nāsādhanāditi /
pariharati /
na viśeṣahetūpapatteriti /
sugamamanyat

11.35

NyS_5,1.35: nityamanityabhāvādanitye nityatvopapatternityasamaḥ //
dharmasya sarvadā bhāvāddharmiṇo 'pi sarvadā bhāvaḥ
na hyasti saṃbhavaḥ sāmānyasamavāyātiriktadharmā nityā dharmī cānitya iti

11.36

NyS_5,1.36: pratiṣedhye nityamanityabhāvādanitye 'nityatvopapatteḥ pratiṣedhābhāvaḥ //
asya pratyādeśasūtram /
pratiṣedhye nityamanityabhāvādanitye nityatvopapatteḥ pratiṣedhābhāvaḥ (sū. 36) nityamanityabhāvāditi hetorabhyupagame 'nabhyupagame ca doṣa
ityarthaḥ /
utpannasya nirodhādabhāvaḥ śabdasyānityatvam /
tatra ca paripraśnānupapattiḥ /
yadi hi nirodhakādabhāvo 'nityatvaṃ tathāpi praśnānupapattiḥ /
athāpyasmanmate samavāyastathā 'pi tadanupapattiḥ anityatvaṃ hi śabdasyāparāntāva cchinnasattāsamavāyaḥ /
na cāsau śabdādheyastasya svatantratvādevetyarthaḥ /
vārtikam /
pṛthagadharmatvenānityatvasyānabhyupagamāditi /
(546/8) anātyantikasattāsamavāyo hyanityatā na cāsau samavāyātpṛgragdharmo na ca samavāyo 'pi dharmo 'nāśritatvātpāratantryeṇa tu nirūpaṇātkathaṃ ciddharmītyucyata iti /
api cānātyantikasattāyogo 'nityatetyukte na yuktaḥ praśna iti /
na hi ghaṭamānayeti preṣitaḥ parivṛtya pṛcchati kiṃ ghaṭa ānetavya
uta paṭa iti tādṛśametadityarthaḥ /
api cānityatā nitnapayā 'nityā veti vikalpo nāvatarati virodhādityata āha /
ātyantikānātyantikabhāvayogaścaikasyeti /
śaṅkate pratiṣedhyeti /
evamabhyupagacchato 'yaṃ doṣa ityetatparametad na tu svapakṣopavarṇanaparametaditi śaṅkārthaḥ /
nirākaroti na vikalpānupapatteriti /
virodhasya coktottaratvāditi /
paripraśnānupapatterityuttaraṃ virodhasyoktamityarthaḥ

11.37

NyS_5,1.37: prayatnakāryānekatvāt kāryasamaḥ //
udāharaṇavapūrvakamasyārthaṃ vyācaṣṭe prayatnānantarīyakatvādanityaḥ śabda iti /
kāryatvānityatve ca parasparāsaṃkīrṇe prathama evādhyāyedarśite /
udāhṛtya jātimavatārayati /
evamavasthite prayatnakāryānekatvāditi pratiṣedha
ucyata iti /
prayatnānantarīyakatvaṃ prayatnānantarotpādo vā syāt prayatnānantaropalambho vā /
na tāvatpūrvaḥ kalpo 'siddhatvāt /
tasmātprayatnānantaropalambha āstheyaḥ
tatra kāryasamaṃ pratiṣedhamāha prayatnānantaramupalabhyamānānāṃ prayatnānantaramātmalābhaśca dṛṣṭo yathā ghaṭādīnāṃ vyavadhānāpohāccābhivyaktirvyavahitānāṃ mūlakakīlakādīnāṃ, tatkiṃ prayatnānantaramātmalābhaḥ śabdasyāho svidabhivyaktiriti viśeṣo nāsti /
tadevaṃ kāryāviśeṣeṇa pratyavasthānaṃ kāryasamaḥ /
yena tu kāryasamā jātiranyathaivoktā tadyathā 'nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavadityukte anyad mṛtpiṇḍādikāryatvaṃ ghaṭasya anyacca vivakṣāprayatnavāyupreraṇābhighātakāryatvaṃ śabdasya tasmācchabdakṛtakatvasya ghaṭādikṛtakatvādbhedānna sādhanaṃ kṛtakattvamanityatvasyeti /
seyaṃ kāryānyatvena pratyavasthānātkāryasameti /
tadāha kāryatvānyatvaleśena yatsādhyāsiddhidarśanaṃ tatkāryasamamiti bhadantenoktam /
kīrtirapyāha /
'sādhyenānugamātkāryasāmānyenāpi sādhane /
sambandhibhedādbhedoktirdeṣaḥ kāryasamo mata' iti //
tadanena yadīśvarasādhananirālaraṇāyoktam---tanugirisāgarādīnāmanyatkāryatvam
anyacca prāsādāṭṭālagopurādīnā miti tadapi jātyuttaramenetyuktaṃ bhavati /
na ca pratyakṣadṛśyamānaṃ buddhimadanvayavyatirekānuvidhānaṃ saudhādīnāmiva tanubhuvanādīnāṃ tāstītyetāvatā bhedena kāryabhede śabdamātrābheda iti sāprantam /
abhūtvā bhāvalakṣaṇasya kṛtakatvasya saṃsthānavattvasya vā vastuna evābhedāt tasmādetadapyayuktam /
'vastubhede pravṛttepi śabdasāmyādabhedinaḥ /
na yuktā 'numitiḥ pāṇḍudravyādiva hutāśane' /
na ceyaṃ jātirutkarṣāpakarṣasamābhyāṃ bhidyate sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpena pravartamānatvāttasmātsūtrakārokta
eva kāryasamosaṃkīrṇa iti yuktamutpaśyāmaḥ

11.38

NyS_5,1.38: kāryānyatve prayatnāhetutvam anupalabdhikāraṇopapatteḥ //
asya pratyādeśasūtram /
kāryānyatve prayatnāhetutvamanupalabdhikāraṇopapatteḥ (sū. 38) //
kāryasyotpattirna lakṣaṇasyānyatve 'bhivyaktilakṣaṇātkāryātprayatnasyābhivyaktiṃ pratyahetutvaṃ na bhavatītyata āha /
anupalabdhikāraṇasyāvaraṇāderupapatterabhivyaktihetutvaṃ syād evaṃ tu nāstīti vyatirekaparaṃ draṣṭavyam /
sati kāryānyatva iti bhāṣyaṃ sūtravadyojanīyam /
yatra prayatnānantaramityatra yatratatrayorvyatyāsaḥ
tatra prayatnānantaramabhivyaktiryatrānupalabdhikāraṇaṃ vyavadhānamupapadyata iti /
kasmādanupalabdhikāraṇopapatteḥ prayatnābhivyaṅgyatvamityata āha /
vyavadhānāyogācceti /
(505/1) co hetvarthe /
prayatnānantarabhāvina iti /
viṣayeṇa viṣayiṇamupalakṣayati prayatnānantarabhāvina
ityarthaḥ /
anupalabdhikāraṇopapatterityasya vyatirekapradhānatāmāha /
na tu śabdasyānupalabdhīti /
deśyavārtikaṃ saṃśayasamāta iti /
(547/7) pariharati ubhayasādharmyāditi /
viśeṣānupalabdhau satyāmubhayasādharmyātsaṃśayasamaḥ /
idaṃ tu viśeṣopalabdhimavivakṣitveti viśeṣaḥ /
tadidamuktamayaṃ tu na tatheti /
deśayati sādharmyasamāta
iti /
nirākaroti na hettvadhyāropaṇāditi /
prayatnānantarīyakatvādityayaṃ prayatnānantaramupalabdherityadhyāropya pratiṣidhyate /
sādharmyasame tu nāropaṇamityarthaḥ /
tadevaṃ jātyuttaravādinaṃ prati sādhanavādinā sarvatraiva samyak samādhānaṃ svasādhanasya vaktavyam /
evaṃ sati tattvanirṇaye kathāparyavasānaṃ bhavati

11.39

NyS_5,1.39: pratiṣedhe ḥpi samāno doṣaḥ //
yadi punarvādyapi jātivādinaṃ prati sādhanābhāsena pratayavatiṣṭhate tataḥ ṣaṭpakṣyāṃ satyāṃ na tattvanirṇayāvasānā kathā bhavediti śiṣyahitaḥ sūtrakāraḥ samādhānābhāsavādinaṃ prati ṣaṭpakṣīmavatārayati /
pratiṣedhe 'pi samāno doṣaḥ (sū. 39) //
tadetatsūnatrāvatāraparaṃ bhāṣyaṃ hetoścedanaikāntikatvamupapādyate prativādine 'naikāntikatvādasādhakaḥ syāditi /
yadi cānaikāntikatvādasādhakaṃ vādino vacanaṃ pratiṣedhe 'pi samāno doṣaḥ /
yo 'yaṃ prayatnakāryānekatvāditi pratiṣedho jātivādinanaḥ so 'pyanaikāntikaḥ /
evaṃ hyaikāntikaḥ syādyadi sarvameva pratiṣedhed
yatastu kiṃ citpratiṣedhati kiṃ cicca na, tasmādayamanaikāntikaḥ
ato 'sādhaka ityarthaḥ /
vyākhyāntaramāha /
atha vā śabdasyeti /
nityapakṣo 'bhivyaktirnotpāda
evamanityapakṣe utpādo nābhivyaktirityayaṃ viśeṣo na sidhyatyayaṃ pratiṣedhe 'pi samāno doṣa ityarthaḥ

11.41

NyS_5,1.40: sarvatraivam //
na kevalamasyāṃ jātāvayaṃ samādhānābhāso vādino 'pi tu sarvatraiva jātāviti śiṣyān śikṣayati sūtrakāraḥ /
sarvatraivam (sū. 40) // asminsamādhāne prayukte vādinā punarjātivādī pratyavatiṣṭhate /
NyS_5,1.41: pratiṣedhavipratiṣedhe pratiṣedhadoṣavaddoṣaḥ //
pratiṣedho jātivādinastasya vipratiṣedho mūlasādhanavādinastasmiṃstulyo doṣa
iti jātivādinaḥ pratyavasthānamityarthaḥ

11.41

NyS_5,1.42: pratiṣedhaṃ sadoṣamabhyupetya pratiṣedhavipratiṣedhe samāno doṣaprasaṅgo matānujñā //
atha pañcamaṃ pakṣaṃ sādhanavādinaścaturthapakṣavādinaṃ prati matānujñāpāpādanamāha /
pratiṣedhaṃ sadoṣamabhyupetya pratiṣedhavipratiṣedhe samāno doṣaprasaṅgo matānujñā (sū. 42) //
NyS_5,1.43: svapakṣalakṣaṇāpekṣopapattyupasaṃhāre hetunirdeśe parapakṣadoṣābhyupagamāt samāno doṣaḥ //
seyaṃ matānujñā tṛtīye pakṣe pañcamapakṣavādino 'pi sādhana vādina
iti jātivādī ṣaṣṭhapakṣasthita āha /
svapakṣalakṣaṇāpekṣopapattyupasaṃhārahetunirdeśe parapakṣadoṣābhyupagamātsamāno doṣaḥ (sū. 43) //
svapakṣaṇe lakṣyate tadutthānatvājjātiḥ svapakṣalakṣaṇā anaikāntikatvodbhāvanalakṣaṇā tāmabhyupetya
anuddhūtya pratiṣedhe 'pi jātilakṣaṇe samāno 'naikāntikatvadoṣa ityupapadyamānaṃ svapakṣe 'pi doṣaṃ parapakṣe jātivādipakṣe sādhanavādyupasaṃharati /
tatra cānaikāntikaṃ hetuṃ brūte tadevaṃ svapakṣalakṣaṇāpekṣopapattyupasaṃhāre hetunirddeśe parapakṣe yatsvayaṃ dūṣaṇaṃ dattaṃ tasyābhyupagamādvādino 'pi samānova doṣa
iti /
jātivādino vacanaṃ ṣaṣṭhe pakṣe sthitasya tadevaṃ vistīrya saṃkalayyāha /
tatra khalu sthāpanāhetuvādina iti /
seyaṃ ṣaṭpakṣī samānadoṣāpādanenānirṇāyakatvātpaunaruktyācca na tattvanirṇayāya paryāptā, tasmātsamādhānābhāsena jātivādinaṃ prati na pratyavastheyaṃ, kiṃ tu samyak sādhanena, tathā ca ṣaṭrapakṣī upahatānāvatarati /
tattvanirṇayaparyavasānā ca kathā bhavati /
yadi tvasya kadā citsamyaksādhanavādino 'pi pratibhākṣayātsamādhānaṃ na sphurati tato 'tyantaparājayādvaraṃ saṃśayo 'pīti nyāyena samādhānābhāsenāpi pratyavastheyamevetyāśayavānāha /
teṣāṃ sādhvasādhutāyāmiti /
bhāṣyavyākhyayā vārtikamapi vyākhyātam /
etāstu jātayo na tattvavivekamupakurvanti prayujyamānatayā nirākaraṇīyatayā tvāsāmapyupakāra iti

Original text: Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc