ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 11

ઇતિ મિશ્રશ્રીવાચસ્પતિવિરચિતાયાં ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યટીકાયાં ચતુર્થોધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
4 અધ્યાયે 1 આહ્નિકે 67 સૂત્રાણિ 24 પ્રકરણાનિ ।
2 આહ્નિકે 51 સૂત્રાણિ 6 પ્રકરણાનિ ।
આદિત આરભ્યમિલિત્વા 460 સૂત્રાણિ 60 પ્રકરણાનિ ।
અથ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ ।
ન્ય્સ્_5,1.1: સાધર્મ્યવૈધર્મ્યોત્કર્ષાપકર્ષવર્ણ્યાવર્ણ્યવિકલ્પસાધ્યપ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિપ્રસઙ્ગપ્રતિદૃષ્ટાન્તાનુત્પત્તિસંશયપ્રકારણાહેત્વર્થાપત્ત્યવિશેષોપપત્ત્યુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિનિત્યાનિત્યકાર્યસમાઃ ॥
અથ પ્રમાણાદયઃ પદાર્થા ઉદ્દિષ્ટા લક્ષિતાશ્ચ તત્કિમપરમવશિષ્યતે યદર્થં પઞ્ચમો ઽધ્યાય
આરભ્યતૈત્યત આહ ।
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનસ્ય વિકલ્પાજ્જાતિબહુત્વમિતિ ભાષ્યમ્ ।
તસ્યાર્થમાહ વાર્ત્તિકકારઃ ।
જાતેઃ સંક્ષેપેણોક્તાયા ઇત્યાદિ ।
(529।1) યદ્યપિ જાતિનિગ્રહસ્થાનભેદા જાતિનિગ્રહસ્થાનસામાન્યલક્ષણાનન્તરં પ્રથમે ઽધ્યાયે યુક્તા લક્ષયિતું તથાપ્યેષાં બહુત્વાત્પ્રમેયપરીક્ષાયાં વિલમ્ભોમાભૂદપેક્ષિતા ચાસૌ શિષ્યૈઃ ।
સંશયાદિપરીક્ષાં તુ વિના પ્રમેયપરીક્ષા ન શક્યતે ।
તસ્માન્મુનિઃ શિષ્યાનુરોધેન પરીક્ષાં તાવદ્વર્ત્તયાં બભૂવ ।
તદનન્તરમવશિષ્ટં જાતિનિગ્રહસ્થાનવિશેષલક્ષણં વર્ત્તયતિ ।
જલ્પવિતણ્ડાપરીક્ષા ચાનન્તરં પ્રવૃત્તા તદઙ્ગં ચ જાતિનિગ્રહસ્થાને ઇત્યવાન્તરસંઙ્ગતિરસ્તીતિ સર્વમદાતમ્ ।
વિશેષોપયોગિ સામાન્યલક્ષણમાહ ।
તત્ર જાતિર્નામેતિ ।
પ્રતિષેધબુદ્ધ્યા પ્રયુક્ત
ઇતિ શેષઃ ।
આહ્નિકારમ્ભમાક્ષિપતિ ।
જાતેઃ પ્રયોગપ્રતિષેધાદિતિ ।
પરિવર્જનં તુ સામાન્યજ્ઞાનાદિપ ભવન્ન વિશેષજ્ઞાનમપેક્ષત ઇતિ ભાવઃ ।
સમાધત્તે નારમ્ભપ્રયોજનસ્યોક્તત્વાત્ ।
એતદેવ સ્મારયતિ સ્વયં ચ સુકરઃ પ્રયોગ ઇતિ ।
પ્રાશ્નિકૈઃ કતમા જાતિરિત્યુક્તે સ્વયં ચ સુકરઃ પ્રયોગ ઇતિ ।
અથ વા સદ્વિદ્યાવિદ્વિષા અધિક્ષિપ્તે તત્વે અહ્નાય તન્નિરાસહેતાવસ્ફુરતિ સાક્ષિણાં પુરત એકાન્તપરાજયાદ્વરં સંદેહો ઽપ્યસ્તુ કથં ચિત્પરપરાજયોવેતિ બુદ્ધ્યા પાંશભિરિવાવકિરન્
જાતિં પ્રયુઙ્ક્તે ।
તેન હિ લોકે તત્ત્વમવસ્થાપિતં ભવતિ ।
અન્યથા ઽસન્માર્ગપ્રવૃત્તો લોકઃ સ્યાત્ ।
ન ચ નખચપેટાદિભિર્વિદ્યાવિદ્વેષિણો નિરાકરણે તદુત્થાપિતકુહેતુનિરાકરણધીરસ્તિ લૌકિકાનામ્ ।
તસ્માન્ન નખચપેટાદય ઉપદેષ્ટવ્યાઃ શાસ્ત્રકૃતેત્યભિપ્રાયવાનાહ ।
સાધુસાધનનિરાકરણાર્થં વેતિ ।
અતત્ત્વવિષયત્વેન પરમાર્થતો ઽસાધ્વપિ સાધનમહ્નાય દૂષણસ્યાપ્રતિભાસનાત્સાધ્વિત્યુક્તમ્ ।
લાભપૂજાખ્યાતિકામશ્ચેત્યન્વાચયે ચકારઃ ।
પ્રસિદ્ધં તાવત્તત્વપરિપાલને પ્રયોજનં તસ્મિન્સત્યેતદપ્યન્વાચીયતૈત્યર્થઃ ।
મતાન્તરં નિરાકર્તુમુપન્યસ્યતિ ।
અસાધુસાધનેતિ (503।2) તત્ત્વવિષયમપિ સાધનમસાધ્વિતિ વિદિતવાન્ વાદકાલે ચાપ્રતિભયાસાધુત્ત્વોપપાદનં ન સ્ફુરતિ ।
અસાધ્યેતદિતિ સ્મરન્નેવાસૌ જાતિં પ્રયુઙ્ક્તે તદિદમુક્તમનભિજ્ઞતયા સાધનદોશસ્યેતિ ।
અથ વા જાનન્નપિ જાતિં પ્રયુઙ્ક્તો તસ્ય સાધનસ્ય દોષપ્રદર્શનાર્થં પ્રસઙ્ગવ્યાજેન મદીયં તાવદ્દૂષણાભાસમ્ એવં ત્વદીયમપિ સાધનાભાસં યદિ ત્વત્સાધનં સમ્યક્ તદા મદીયમપિ સમ્યક્ સ્યાદિતિપ્રસઙ્ગઃ તદ્વ્યાજેન સાધનં દૂષયતીત્યર્થઃ ।
તદેતત્પરમતં દૂષયતિ ।
એતત્ત્વિતિ ।
જાત્યભિધાને હિ પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણં નિરનુયોજ્યાનુયોગશ્ચેતિ દ્વયં નિગ્રહસ્થાનં તસ્માદ્બુદ્ધ્વેત્યુક્તમ્ ।
અથ ન બુધ્યતે તત્કિમિતિ જાતિં પ્રયુઞ્જીતેતિ ।
યો હિ સમાદર્શનમાત્રાત્પૂર્વાભ્યસ્તમપિ વિસ્મરતિ તસ્ય કૈવ કથા અનનુસંહિતપૂર્વજાત્યુદ્ભાવનસ્યેતિ ભાવઃ ।
એતેન બુદ્ધાબુદ્ધા વેતિ વિકલ્પાસમ્ભવેનાનૈકાન્તિકે સાધને પ્રયુક્તે પઞ્ચાનાં સાધર્મ્યસમવૈધર્મ્યસમવિકલ્પસમસાધ્યસમસંશયસમાનાં જાતીનાં પ્રયોગઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
પૂર્વા પરભાવ
ઇતિ ।
પૂર્વસ્ય યુક્તસ્ય સાધનસ્ય યુક્તમુત્તરમ્ ।
અપરસ્યાયુક્તસ્ય સાધનસ્યાયુક્તમુત્તરમિતિ ।
નનુ સાધર્મ્યસમાદીત્યુચ્યતે ।
ન ચ વસ્તુતઃ સાધર્મ્યસમાદીનાં સામ્યમસ્તિ સ્થાપનયા તથા સત્યજાતિત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ ।
સમીકરણાર્થં પ્રયોગ ઇતિ ।
આભિમાનિકંસામ્યં ન વાસ્તવમિત્યર્થઃ ।
સાધર્મ્યમેવ સમં યસ્મિન્ પ્રયોગ ઇતિ શેષઃ ।
તદિદમુક્તં સમાર્થઃ સાધર્મ્યસમાર્થઃ સમીકરણાર્થઃ પ્રયોગો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ ।
એવં વૈધર્મ્યમેવ સમમિત્યત્ર વિગ્રહે સ્વરૂપેણ સામ્યમુક્ત્વા વિશેષહત્વભાવેન સામ્યમાહ વિશેષહેત્વભાવો વેતિ ।
યે ત્વાહુઃ સર્વેષ્વેવાદપેશેષુ સર્વાસામેવ જાતીનાં પ્રયોગ ઇતિ તાન્ પ્રત્યાહ ।
સર્વાપદેશવ્યાપ્તિઃ સર્વજાતિપ્રયોગસ્ય (531।2) ।
અપદેશો હેતુવચનમ્ ।
યે પુનઃ સાધર્મ્યસમ ઇત્યાદૌ સમશબ્દસ્તસ્ય સાધનવાદિજાતિવાદિનોસ્તુલ્યાર્થત્વાદ્
યાદૃશો વાદી તાદૃશઃ પ્રતિવાદ્યપિ સાધર્મ્યેણ દ્વૌ સમાવિતિ મન્યન્તે તાન્પ્રત્યાહ ન ચ વાદિપ્રતિવાદિનોસ્તુલ્યતા સુમાર્થઃ પ્રતિવાદી જાતિવાદી વિવક્ષિતઃ

ન્ય્સ્_5,1.2: સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યામુપસંહારે તદ્ધર્મવિપર્યયોપપત્તેઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યસમૌ ॥
પ્રતિષેધાવિતિ સૂત્રપૂરણેન પુલ્લિઙ્ગં સમર્થયતે ।
અન્યથા જાતેઃ પ્રકૃતત્વાત્સમાનાધિકરણ્યેન સાધર્મ્યવૈધર્મ્યસમે ઇતિ સ્યાત્ ।
તદ્ધર્મવિપર્યયોપપત્તેઃ કૃતે સાધ્યવિપર્યયોપપત્ત્યર્થમિત્યર્થઃ ।
ભાષ્યે નિદર્શનં ક્રિયાવાનાત્મા દ્રવ્યસ્ય ક્રિયાહેતુગુણયોગાદિતિ ।
અસ્તિ ખલ્વાત્મનઃ ક્રિયાહેતુર્ગુણઃ પ્રયત્નો ઽદૃષ્ટં વા લોષ્ટસ્યાપિ ક્રિયાહેતુર્ગુણઃ સ્પર્શવદ્વેગવદ્દ્રવ્યસંયોગ
ઇતિ ।
એવમુપસંહૃતે પરઃ સાધર્મ્યેણૈવ પ્રત્યવતિષ્ઠતે નિષ્ક્રિય આત્મા વિભુત્વાદાકાશવદિતિ ।
અત્ર ચ સાધનમાભાસમુત્તરં ચ ન જાતિઃ વિભુત્વસ્યાક્રિયત્વેપન સ્વભાવતઃ પ્રતિબન્ધાત્ ।
તેનૈતદુપેક્ષ્ય વાર્તિકકાર
ઉદાહરણાન્તરમાહ ।
યથા ઽનિત્યઃ શબ્દ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ ।
ઇદં તુ સમ્યક્સાધનમુત્તરં ત્વાભાસમિતિ ।
સાધર્મ્યોક્તે સાધર્મ્યસમઃ વૈધર્મ્યોક્તે વૈધર્મ્યસમઃ ।
એવં સાધર્મ્યોક્તે વૈધર્મ્યસમઃ વૈધર્મ્યોક્તે સાધર્મ્યસમ ઇતિ

ન્ય્સ્_5,1.3: ગોત્વાદ્ગોસિદ્ધિવત્તત્સિદ્ધિઃ ॥
કથં પુનરિયં જાતિઃ, અથ પ્રકરણસમોદ્ભાવનં સમ્યગુત્તરમેવ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ ।
અનયોશ્ચ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યસમયોરુત્તરમ્ ।
ગોત્વાદ્ગોસિદ્ધિવત્તત્સિદ્ધિઃ (સૂ. 3) ॥
ભવેદેવં યદ્યન્વયવ્યતિરેકમાત્રાદ્ધેતોર્ગમકત્વં સ્યાત્ તતો વિશેષગ્રહણાભાવાત્પ્રકરણસમત્વં ભવેત્ ।
ન ત્વેવં ભવતિ સ્વાભાવિકસમ્બન્ધભાજો ગમકત્વાત્ ।
સ્વભાવસંબદ્ધં ચ કૃતકત્વમનિત્યત્વેન,
ન ત્વમૂર્ત્તત્વસ્ય નિત્યત્વેન સ્વાભાવિકઃ સમ્બન્ધઃ બુદ્ધિકર્માદૌ વ્યભિચારાત્ ।
તસ્માદ્ગૃહ્યમાણવિશેષત્વાન્ન પ્રકરણસમઃ ।
યથા ગોત્વાદ્ગૌઃ સિધ્યતિ સ્વાભાવિકપ્રતિબન્ધાત્ ।
નતુ સાસ્નાદિસંબન્ધાદિતિ ભાષ્યં સાસ્નાદીત્યતદ્ગુણસંવિજ્ઞનો બહુવ્રીહિઃ ।
તેન વ્યભિચારિણઃ શૃઙ્ગાદયો ગૃહ્યન્તે ।
વાર્ત્તિકમ્ એકસ્યાનન્વયાદેકસ્યાવ્યાવૃત્તેઃ ।
(532।11) એકસ્ય સત્ત્વસ્ય ગવા ઽનન્વયાદ્ અશ્વાદૌ વ્યભિચારાદનન્વયઃ ।
એકસ્યૈકશફત્વાદેર્વૈધર્મ્યસ્ય ગોષ્વેવાવ્યાવૃત્તેઃ મહિષાદાવપિ વ્યાવૃત્તેરિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_5,1.4: સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ધર્મવિકલ્પાદુભયસાધ્યત્વાચ્ચ ઉત્કર્ષાપકર્ષવર્ણ્યાવર્ણ્યવિકલ્પસાધ્યસમાઃ ॥
સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ધર્મવિકલ્પાદુભયસાધ્યત્વાચ્ચોત્કર્ષાપકર્ષવર્ણ્યાવર્ણ્યવિકલ્પસાધ્યસમાઃ (સૂ. 4) ॥
ઉભયસાધ્યત્વાત્સાધ્યસમઃ ।
પઞ્ચાનાં જાતીનાં સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ધર્મવિકલ્પાદિત્યનેન પઞ્ચૈવ લક્ષણાનિ સૂચિતાનિ ।
તાનિ ચ જાતિસમાખ્યાભિર્મિથો વિશિષ્યન્તે ।
અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટવદિત્યુક્તે યદૈવં પ્રતિવાદી પ્રસઙ્ગેન પ્રત્યવતિષ્ઠતે યદિ ઘટસાધર્મ્યાત્કૃતકત્વાદનિત્યઃ શબ્દઃ
તસ્માદેવ ઘટસાધર્મ્યાદ્રૂપાદિમતા ઽપિ શબ્દેન ભવિતવ્યમ્ ।
ન ચેદ્રૂપાદિમાન્મા ભૂત્તથા ઽનિત્યો ઽપિ ।
ન ચાસ્તિ વિશેષહેતુઃ કૃતકત્વાદનિત્યેન ભવિતવ્યં ન પુના રૂપાદિમતેતિ ।
સો ઽયં સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્દ્ધર્મવિકલ્પાદ્વૈચિત્ર્યાદ્યત્રોત્કર્ષં પ્રસઞ્જયતિ સ ઉત્કર્ષસમઃ ।
એવં તદેવ સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ધર્મવૈચિત્ર્યમપકર્ષેણ વિશિષ્યમાણમપકર્ષસમસ્ય લક્ષણમ્ ।
સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ધર્મવૈચિત્ર્યાત્સ્વરૂપેણા સાધ્યાસાધનત્વપ્રસઙ્ગજનને વર્ણ્યાવર્ણ્યસમૌ ।
સાધ્યદૃષ્ટાન્તધર્મવિકલ્પહેતુકવર્ણ્યત્વનિબન્ધનં તુ હેત્વાદ્યવયવોગિત્વપ્રસઞ્જનં સાધ્યસમઃ ।
અત એવોભયસાધ્યત્ત્વાદિતિ સાધ્યત્વં હેતુમાહમાધ્ય સમસ્ય સૂત્રકારઃ ।
ભાષ્યકારો ઽપિ હેત્વાદ્યવયવસામર્થ્યયોગીતિ બ્રુવાણસ્તત્પ્રસઞ્જનં સાધ્યસમં મન્યતે ।
તદેતદ્વાર્ત્તિકકૃદાહ ।
ઘટા વા ઽનિત્ય ઇત્યત્ર કો હેતુરિતિ ।
(533।9) ન ચ યદિ સમાખ્યાભેદેન વિશિષ્યમાણં લક્ષણપદં ભિન્નાર્થં તર્હિ સમાખ્યાપદાન્યેવ લક્ષણાનિ સન્તુ કૃતં લક્ષણપદેનેતિ વાચ્યમ્ ।
લક્ષણપદસહિતાનામેવ તેષાં લક્ષ્યભેદપ્રતિપાદકત્વાદિતિ

ન્ય્સ્_5,1.5: કિઞ્ચિત્સાધર્મ્યાદુપસંહારસિદ્ધેર્વૈધર્મ્યાદપ્રતિષેધઃ ॥
આસાં ષણ્ણાં જાતીનાં પ્રત્યાખ્યાનમ્ ।
કિઞ્ચિત્સાધર્મ્યાદુપસંહારસિદ્ધેર્વૈધર્મ્યાદપ્રતિષેધઃ (સૂ. 5) ॥
યસ્ય ધર્મિણઃ સાધ્યધર્મેણ સ્વાભાવિકસંબન્ધઃ સાધકો ધર્મ ઉપપદ્યતૌપપન્નો ભવતિ સ ધર્મસ્તસ્ય સાધ્યધર્મસ્ય સાધનં સાધ્યધર્થ્મણ્યુપસંહ્વિયતે ।
તથા ચ શબ્દેનેતિ ।
ઉપનયપદેનેત્યર્થઃ ।
યત્પુનરેતદ્વિભાગજાવિભગજવિકલ્પવન્નિત્યાનિત્યવિકલ્પ
ઇતિ તત્રાહ ।
યથોત્પત્તિધમ્રકત્વમન્વયવ્યતિરેકિ નૈવં વિભાગજત્વમ્ ।
અયમર્થઃ વિકલ્પસમમુત્તરં વદતા હિ યથા સત્યુત્પત્તિમત્ત્વે ઘટો ન વિભાગજઃ ઇતિ વ્યવસ્થિતો વિકલ્પઃ એવં સત્યુત્પત્તિમત્ત્વે સત્યપિ વિભાગજવચ્છબ્દો ઽપિ નિત્યો ભવિષ્યતિ ઘટસ્ત્વનિત્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર તાવદુત્પત્તિધર્મકત્વં યથા સત્યનિત્યત્વે ઘટાદૌ દૃષ્ટમ્ આકાશાદિષુ ચાસત્યનિત્યત્વે ન દૃષ્ટં તેનાનિત્યત્વેન સ્વભાવપ્રતિબદ્ધમવધારિતં નૈવમુત્પત્તિધર્મકત્વસ્ય વિભાગજત્વેનાવિભાગજત્વેન વા સ્વાભાવિકસંબન્ધો ગૃહીતો યેનોત્પત્તિમત્કિં ચિદ્વિભાગજં કિં ચિદવિભાગજં ન ભવેત્ ।
તસ્મા દ્વિકલ્પસમં જાત્યુત્તરં વદતા ઽતિનિર્બન્ધેન વિભાગજત્વેન શબ્દસ્ય નિત્યત્વં વક્તવ્યં તત્રદમુપતિષ્ઠતે યથોત્પત્તિધર્મકત્વમન્વયવ્યતિરેક્યનિત્યત્વં પ્રતિ નૈવં વિભાગજત્વં શબ્દનિત્યત્વં પ્રત્યન્વયવ્યતિરેકીતિ ।
તદ્ધ્યસાધારણમિત્યર્થઃ ।
અસાધારણ્યમાહ ।
ન હિ કિં ચિચ્છબ્દાદન્યદ્વિભાગાજ્જાયમાનં નિત્યમાનત્વં વા દૃષ્ટમ્ ।
(534।1) નનુ વિભાગજો વિભાગો ઽનિત્યોવ દૃષ્ટ ઇત્યત આહ ।
થોક્તવિશેષણમિતિ ।
કારણમાત્રવિભાગપૂર્વકઃ શબ્દો વિભાગજસ્તુ વિભાગઃ કારણાકારણવિભાગપૂર્વકઃ ઇતિ સિદ્ધં કારણમાત્રવિભાગપૂર્વકત્વમસાધારણમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_5,1.6: સાધ્યાતિદેશાચ્ચ દૃષ્ટાન્તોપપત્તેઃ ॥
ષણ્ણાં જાતીનાં પ્રત્યાખ્યાનમુક્ત્વા વર્ણ્યાવર્ણ્યસાધ્યસમાનામપરં પ્રત્યાખ્યાનમાહ ।
સાધ્યાતિદેશાચ્ચ દૃષ્ટાન્તોપપત્તેઃ (સૂ. 6)
ઇતિ ।
તદ્વ્યાચષ્ટે દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્ય ઇતિ બ્રુવતેતિ ।
ચતુર્દશવિધજાતિવાદિનામિહ દૂષણમુપન્યસ્યતિ ।
યત્ત્વત્રોક્તં જાતીનાં પૌનરુક્ત્યમિતિ ।
લક્ષણભેદાભ્યાં કિલ લક્ષ્યભેદાભેદૌ લક્ષણં ચેદમેકમિતિ ન ષડ્જાતયઃ તસ્માદ્વિકલ્પસમાયામેવોત્કર્ષસમાદીનામન્તર્ભાવ
ઇત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ ।
ન પૌનરુક્ત્યમ્ ।
તત્તલ્લક્ષ્યપદસહિતાનિ પઞ્ચ લક્ષણાનિ ઉભયસાધ્યત્વાચ્ચેત્યનેન સહ લક્ષણાનિ ષડિતિ ન કેવલં લક્ષ્ય ભેદાત્પ્રયોગભેદદર્શનાચ્ચ ।
શઙ્કતે ।
યદિ લક્ષ્યભેદાજ્જાતિભેદસ્તત આનન્ત્યમિતિ ચેત્ ।
નિરાકરોતિ ।
નાનવધારણાદિતિ ।
ન લક્ષ્યાણામવધારણમસ્ત્યેષામાનન્ત્યાત્ ।
લક્ષણોપગ્રહેણ ચતુર્વિંશતિર્જાતય ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષ્યાણાં લક્ષણાભેદે ઽપિ ભેદે નિદર્શનમાહ ।
તથા હિ પ્રકરણસમૈકેતિ ।
સુગમમિતરત્

ન્ય્સ્_5,1.8: પ્રાપ્ય સાધ્યમપ્રાપ્ય વા હેતોઃ પ્રાપ્ત્યાવિશિષ્ટત્વાદ્ અપ્રાપ્ત્યાસાધકત્વાચ્ચ પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિસમૌ ॥
પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિસમાવિતિ લક્ષ્યપદમ્ ।
શેષં લક્ષણમ્ ।
અસત્સાધ્યતે ન તુ સત્ ।
પ્રાપ્તં સત્ ।
અસતઃ પ્રાપ્ત્યસંભવાત્ ।
તસ્માન્ન સાધ્યમ્ ।
અપિ ચ યેન યસ્ય પ્રાપ્તિસ્તેન ગઙ્ગા સાગરં પ્રાપ્તા સાગરેણસઙ્ગતા સાગરેણાભિન્ના તદ્વદેવાભિન્ને ।
ચેત્સાધ્યસાધને નાસ્તિ સાધ્યસાધનભાવઃ
તસ્ય ભેદાધિષ્ઠાનત્વાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અપ્રાપ્તિસમસ્તુ સ્ફુટ એવેતિ ।
નનુ પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિસમયોર્મિલિતયોઃ સાધનપ્રતિષેધસ્યૈકત્વાત્ કથં પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિસમૌ ભિન્નાવિત્યત આહ ।
અનયોર્ભેદોપદેશો વિવક્ષાત ઇતિ (535।9) ।
સાધનપ્રતિષેધસ્યૈકત્વે ઽપિ પ્રાપ્ય વા ઽપ્રાપ્ય વેતિ વિકલ્પભેદાદ્ભેદવિવક્ષેત્યર્થઃ ।
અભેદવિવક્ષાયાં ત્વેકમેવોત્તરમ્ ।
યથા વૃક્ષાણાં બહુત્વં વિવક્ષિત્વા બહુવચનપ્રયોગો વૃક્ષા ઇતિ તદ્બહુત્વસંખ્યાયાવ એકત્વં વિવક્ષિત્વૈકવચનમ્ એકં વનમિતિ ।
ઉદાહરણેન સાધર્મ્યંવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનમિતિ જાતિસામાન્યલક્ષણં મન્વાનો દેશયતિ ।
જાતિલક્ષણાભાવાદિતિ પરિહરતિ ।
ન સૂત્રાર્થાપરિજ્ઞાનાદિતિ ।
સૂત્રે નોદાહરણસાધર્મ્યં વિવક્ષિતમપિ તુ યેન કેન ચિદ્વિદ્યમાનેનાસાધ્યેન સાધર્મ્યમ્ ।
અપ્રાપ્તેન વા હેતુના સાધમર્યમિતિ ન સામાન્યલક્ષણાયોગ
ઇતિ

ન્ય્સ્_5,1.9: ઘટાદિનિષ્પત્તિદર્શનાત્ પીડને ચાભિચારાદપ્રતિષેધઃ ॥
પ્રત્યાખ્યાનમ્---
ઘટાદિનિષ્પત્તિદર્શનાદિતિ સૂત્રં, તદ્વ્યાચષ્ટે મૃત્પિણ્ડપ્રાપ્તાનાં દણ્ડાદીનાં ન ગઙ્ગાસાગરવદવિશેષઃ ।
મૃદવયવાઃ પૂર્વવ્યૂહપરિત્યાગેનેતિ ।
(536।2) સાધ્યં કર્મ તચ્ચ મૃદવયવાસ્તે ચ સિદ્ધા એવેત્યવ્યભિચારઃ ।
ઘટસ્તુ ફલં ન સાધ્ય
ઇતિ ભાવઃ ।
કો ઽપ્રાપ્ત્યર્થ ઇતિ।અપ્રાપ્તસ્ય સાધકત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરં પરસ્પરોપશ્લેષમન્તરેણ સાધકત્વમિતિ ।
અન્યથા તૂદ્દેશેનાયં પ્રાપ્ત
એવ ।
યદુદ્દેશેનાભિચારઃ શ્યેનાદિના ક્રિયતે તસ્યૈવ પ્રત્યવાયો ભવતિ નાન્યસ્યેતિ નિયમઃ ।
અત્રાપિ હેતુત્વં ક્રિયાં પ્રતિ દૃષ્ટમ્ ।
યથા પઙ્કાખ્યાયાં ભુવિ ।
સુગમમન્યત્

ન્ય્સ્_5,1.9: દૃષ્ટાન્તસ્ય કારણાનપદેશાત્ પ્રત્યવસ્થાનાચ્ચ પ્રતિદૃષ્ટાન્તેન પ્રસઙ્ગપ્રતિદૃષ્ટાન્તસમૌ ॥
દૃષ્ટાન્તસ્ય કારણાનપદેશાત્પ્રત્યવસ્થાનાચ્ચ પ્રતિદૃષ્ટાન્તેન પ્રસઙ્ગપ્રતિદૃષ્ટાન્તસમૌ (સૂ. 9) ॥
દૃષ્ટાન્તસ્ય કારણં પ્રમાણં તસ્યાનપદેશાત્પ્રસઙ્ગપસમઃ સાધ્યસમો હિ દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવદ્ધેત્વાદ્યવયવં પ્રસઞ્જયતિ ।
પઞ્ચાવયવપ્રયોગસાધ્યતાં દૃષ્ટાન્તસ્ય ગતસ્યાનિત્યત્વસ્ય પ્રસઞ્જયતીત્યર્થઃ ।
પ્રસઙ્ગસમસ્તુ દૃષ્ટાન્તગતસ્યાનિત્યત્વસ્ય પ્રમાણમાત્રસાધ્યતામિત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
ભાષ્યં સાધનસ્યાપિ ।
દૃષ્ટાન્તગતસ્યાનિત્યત્વસ્પય સાધનં પ્રમાણં વાચ્યમિતિ ।
વાર્ત્તિકં ઘટ એવ તાવદનિત્ય ઇત્યત્ર કો હેતુરિતિ ।
અત્ર કિં પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
ભાષ્યં પ્રતિદૃષ્ટાન્ત ઉદાહ્નિયતે ।
કિંયાહેતુગુણયુક્તમાકાશમક્રિયં દૃષ્ટં તસ્માદનેન પ્રતિદૃષ્ટાન્તેન કસ્માત્ ।
ક્રિયાહેતુગુણયોગો નિષ્ક્રિયત્વમેવ ન સાધયત્યાત્મન ઇતિ શેષઃ ।
યદિ પુનરિયમનૈકાનિતકદેશના સ્યાત્ ક્રિયાહેતુગુણયુક્તસ્યાપ્યક્રિયત્વં દૃષ્ટં યથાકાશસ્યેતિ તદ્ એતત્સદુત્તરં સ્યાત્ ।
ન ત્વેવમેતદિતિ જાતિઃ ।
શઙ્કતે ।
વાય્વાકાશસંયોગસ્યેતિ ।
નિરાકરોતિ ।
ન તત્સમાનધર્મોપપત્તેઃ ।
તત્સમાનધર્મણો ધર્મિણઃ ક્રિયાવત્ત્વોપપત્તેઃ ।
યદિ તથાભૂત એવાકાશે કસ્માન્ન કરોતીત્યત આહ યસ્ત્વસાવિતિ ।
(537।1) યસ્તુ મન્યતે કાર્યોત્પાદૈક્યવ્યઙ્ન્યમેવ કારણં ન દૃષ્ટકાર્યકારણસાધર્મ્યવ્યઙ્ન્યમપીતિ,
તસ્ય દૂષણાન્યાહ યદિ ચેતિ ।
ન્ય્સ્_5,1.10: પ્રદીપોપાદાનપ્રસઙ્ગનિવૃત્તિવત્તદ્વિનિવૃત્તિઃ ॥
યદિ પ્રજ્ઞાપનાર્થમુત્તરં નાપ્રજ્ઞાતો દૃષ્ટાન્તઃ ।
તત્ર લૌકિકપરીક્ષકાણાં બુદ્ધિસામ્યાદિતિ શેષઃ ।
ન્ય્સ્_5,1.11: પ્રતિદૃષ્ટાન્તહેતુત્વે ચ નાહેતુર્દૃષ્ટાન્તઃ ॥
સ ચ કથમહેર્તુન સ્યાદિતિ (538।1) કથં હેતુઃ સ્યાદિતિ ।
અભ્યુપગમાદિતિ ।
મદીયસ્ય ચ દૃષ્ટાન્તસ્યાભ્યુપગમાન્ન ત્વદીયો દૃષ્ટાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અથૈવં પ્રયુઙ્ક્તે યથા મદીયો ન દૃષ્ટાન્તસ્તથા ત્વદીય ઇતિ તથાપિ વ્યાઘાતાન્ન દૃષ્ટાન્તો મદીયસ્યાદૃષ્ટાન્તત્વે સાધ્યે પ્રતિદૃષ્ટાન્તેન હિ તેન મદીયસ્યા દૃષ્ટાન્તતા સાધ્યા, સ ચેન્ન દૃષ્ટાન્તઃ મદીપસ્યાદૃષ્ટાન્તતા સાધ્યેતિ વ્યાહતમિત્યર્થઃ

10

ન્ય્સ્_5,1.12: પ્રાગુત્પત્તેઃ કારણાભાવાદનુત્પત્તિસમઃ ॥
ઉદાહરણપુરઃસરં ભાષ્યકારો વ્યાચષ્ટે અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્
ઘટવદિત્યુક્ત ઇતિ ।
તદશ્રાવાત્કારણાભાવાદનિત્યત્વસ્ય કાર્યસ્યાભાવે નિત્યત્વં પ્રાપ્તમ્ ।
નિત્યત્વાનિત્યત્વાભ્યાં રાશ્યન્તરાભાવાદિતિ

ન્ય્સ્_5,1.13: તથાભાવાદુત્પન્નસ્ય કારણોપપત્તેર્ન કારણપ્રતિષેધઃ ॥
તસ્ય પ્રત્યાખ્યાનમ્ ।
તથા ભાવાપદુત્પન્નસ્ય કારણોપપત્તેર્ન કારણપ્રતિષેધઃ । (સૂ. 13) ॥
નિત્યત્વેન હિ શબ્દસ્ય ધર્મેણાનુત્પત્ત્યા પ્રત્યવસ્થેયમ્ ।
ન ચાનુત્પન્નઃ શબ્દ ઇતિ નિત્ય ઇતિ ચાનુત્પત્તિધર્મક
ઇતિ ચ સમ્ભવતિ ।
ઉત્પન્નસ્તૃત્પત્તિધર્મા ચ શબ્દશ્ચાનિ ત્યશ્ચેતિ નાનુત્પત્ત્યા શક્યં પ્રત્યવસ્થાતુમિત્યર્થઃ ।
કારણોપપત્તેરિતિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વસ્ય પ્રતિષેધ ઇત્યર્થઃ ।
યદુક્તં કારણાભાવાદનિત્યત્વસ્ય કાર્યસ્યાભાવે નિત્યત્વં પ્રાપ્તમિતિ તત્રાહ વાર્તિકકારઃ ।
જ્ઞાપકશ્ચાયં હેતુર્ન કારક
ઇતિ ।
કારકો હિ હેતુર્નિવર્તમાનઃ સ્વકાર્યં નિવર્તયતિ ન તુજ્ઞાપકસ્તદભાવે ઽપિ ભૂમૌ ચિરનિખાતાનાં નિધ્યાદીનામનિવૃત્તેરિતિ ।
તતશ્ચ વિશેષણ મનર્થકં પ્રાગુત્પત્તેરતિ ।
(539।4) પ્રાગસતો હિ સત્તાસમ્બન્ધ ઉત્પત્તિઃ પ્રાગપિ ચેદસાવભ્યુપગતઃ પ્રાગિતિ વિશેષણમનર્થકમ્ ।
ઉત્પત્તેરભાવે સદૈવાનુત્પત્તિધર્મકત્વાદિત્યર્થઃ ।
અપરે તુ પ્રાગુત્પત્તેઃ કારણાભાવાદિત્યુક્તે અર્થાપત્તિસમૈવેયં જાતિરિતિ મત્વા ઽસ્યા ઉત્તરમાહુઃ યદૈવંમુચ્યેત પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ તદર્થાદપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વે નિત્યત્વમુક્તં ભવતીત્યર્થાપત્તિતઃ પ્રતિપક્ષસિદ્ધેરર્થાપત્તિસમૈવેયં જાતિરિત્યભિમાનઃ ।
એવં કૃતે ત એવાસ્યાં જાતાવુત્તરં બ્રુવતે નાયં નિયમ ઇતિ ।
તદેતત્પરેષાં મતં દૂષયતિ ।
એતત્ત્વિતિ ।
શઙ્કતે ।
જાતિલક્ષણાભાવાન્નેયં જાતિરિતિ ચેત્ ।
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનં જાતિઃ ન ચાનુત્પત્તિસમાયાઃ સાધર્મ્યં વૈધર્મ્યં વા ઽસ્તિ કેન ચિદિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
નાનુત્પન્નૈરહેતુભિઃ સારૂપ્યાદિતિ ।
યથા ઽનુત્પન્નાસ્તન્તવો ન પટસ્ય કારણં તથા શબ્દોત્પત્તેઃ પ્રાગનુત્પન્નં પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં નાનિત્યત્વસ્ય કારણમિતિ સાધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનમિત્યસ્તિ સામાન્યલક્ષણમિત્યર્થઃ ।
એતાવતા ચાર્થાપત્તિસમાયા અનુત્પત્તિસમાતો ભેદો દર્શિતઃ ઇહાનુત્પન્નૈરહેતુભિઃ સામ્યેન કાર્યપ્રતિષેધાત્ અર્થાપત્તિસમાયાં વાક્યાર્થવિપરીતારોપેણ પ્રતિષેધાદિતિ

ન્ય્સ્_5,1.14: સામાન્યદૃષ્ટાન્તયોરૈન્દ્રિયકત્વે સમાને નિત્યાનિત્યસાધર્મ્યાત્ સંશયસમઃ ॥
દૃષ્ટાન્તઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વસ્ય હેતોર્ઘટ ઇતિ ।
યથા હિ વિશેષદર્શનં નિશ્ચયસ્ય કારણમસ્તીતિ નિશ્ચયોત્પત્તિરેવ સાધર્મ્યદર્શનમાત્રમસ્તિ સંશયસ્ય કારણમિતિ સંશયેનાપિ ભવિતવ્યમિત્યર્થઃ ।
સૂત્રાર્થપ્રયોજનમાક્ષેપસમાધાનાભ્યાં સ્ફુટીકરોતિ ।
સંશયસમા સાધર્મ્યસમાયા ઇતિ

ન્ય્સ્_5,1.15: સાધર્મ્યાત્સંશયે ન સંશયો વૈધર્મ્યાદ્ ઉભયથા વા સંશયે ઽત્યન્તસંશયપ્રસઙ્ગો નિત્યત્વાનભ્યુપગમાચ્ચ સામાન્યસ્યાપ્રતિષેધઃ ॥
અસ્ય પ્રત્યાખ્યાનસૂત્રમ્ ।
સાધર્મ્યાત્સંશયે ન સંશયો વૈધર્મ્યાદુશ્રયથા વા સંશયે ઽત્યન્તસંશયપ્રસઙ્ગો નિત્યત્વાનભ્યુપગમાચ્ચ સામાન્યસ્યાપ્રતિષેધઃ (સૂ. 15) ।
ન સામાન્યદર્શનમાત્રં સંશયસ્ય કારણમપિ તુ વિશેષાદર્શનસહિતં વિશેષદર્શને તુ તદ્રહિતં ન કારણમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
ઉભયથા વેતિ ।
સાધર્મ્યવિશેષદર્શનાભ્યામિત્યર્થઃ ।
નિત્યત્વાનભ્યુપગમાચ્ચ સામાન્યસ્યેતિ ।
નિત્યં સંશયકારણત્વાનભ્યુપગમાત્સાધર્મ્યસ્યેત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_5,1.16: ઉભયસાધર્મ્યાત્પ્રક્રિયાસિદ્ધેઃ પ્રકરણસમઃ ॥
ઉપલક્ષણં ચૈતદ્ ઉભયસાધર્મ્યાદિતિ ।
ઉભયવૈધર્મ્યાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એતદ્વ્યાચષ્ટે ભાષ્યકારઃ ઉભયેન નિત્યેન ચાનિત્યેન ચેતિ ।
દ્વિતીયશ્ચ નિત્યસાધર્મ્યાત્પ્રતિપક્ષં પ્રવર્તયતિ નિત્યઃ શબ્દઃ શ્રાવણત્વાચ્છબ્દત્વવદિતિ ।
અથ દ્વિતીયસાધનપ્રવૃત્તૌ પ્રથમસ્ય સાધનસ્ય કિં ભવતીત્યત આહ ।
એવં ચ સતિ પ્રયત્નાંનન્તરીયકત્વાદિતિ હેતુરનિત્યસાધર્મ્યેણોચ્યમાનો ન પ્રકરણમતિવર્તતે ।
મા ઽતિવર્ત્તિષ્ટ પ્રકરણં કો દોષ ઇત્યત આહ ।
પ્રકરણાનતિવૃત્તેર્નિર્ણયાનતિવર્ત્તનમ્ ।
નિર્ણયાનિષ્પત્તિરિત્યર્થઃ ।
એવમાનિત્યસાધનવાદિનં પ્રત્યુત્તરં દર્શયિત્વા નિત્યસાધનવાદિનં પ્રત્યાહ ।
સમાનં ચૈતન્નિત્યસાધર્મ્યેણોચ્યમાન
ઇતિ ।
તદેવં સાધર્મ્યેણ પ્રકરણસમદ્વયમુક્તં તથા વૈધર્મ્યેણ પ્રકરણસમદ્વયં નિત્યાનિત્યસાધનવાદિનાવેવ પ્રત્યાહ ।
સમાનં ચૈતદિતિ ।
ઉભયવૈધર્મ્યાદિતિ ।
નિત્યાકાશવૈધર્મ્યાત્કૃતકત્વાદનિત્યઘટવૈધર્મ્યાચ્ચાસ્પર્શવત્ત્વાદિતિ ।
તદેવં પ્રકરણસમચતુષ્ટયમ્ ।
પૂર્વપક્ષવાર્ત્તિકં સંશયસમસાધર્મ્યસમાભ્યામિતિ (540।13)પરિહરતિ ।
નોભયપક્ષસાધર્મ્યાત્તદ્ભેદોપપત્તિરિતિ ।
પ્રકરણસમે હિ સ્વપક્ષનિશ્ચયેન મયા વાદિપક્ષસાધનં દૂષણીયમિતિ બુદ્ધ્યા પ્રવર્ત્તતે ।
સાધર્મ્યસમસંશયસમયોસ્તુ વાદિસાધનેન સામ્યમાત્રાપાદનેન તદ્દૂષણં,
ન તુ પ્રતિપક્ષનિશ્ચયેનેતિ વિશેષઃ ।
ઇહ તુ સામ્યમાત્રાપાદનં ન સાધનેન, કિં તુ દૂષણૈરિત્યેતાવતા સમાર્થઃ પ્રયોગઃ સમ ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્

ન્ય્સ્_5,1.17: પ્રતિપક્ષાત્ પ્રકરણસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધાનુપપતિઃ પ્રતિપક્ષોપપત્તેઃ ॥
અસ્ય પ્રત્યાખ્યાનમ્ ।
પ્રતિપક્ષાત્પ્રકરણસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ પ્રતિપક્ષોપપત્તેઃ । (સૂ. 17) ॥
દ્વયોઃ સાધનયોસ્તદાનીમગૃહ્યમાણવિશેષયોઃ કો ઽયમભિમાનઃ પ્રતિવાદિનો યન્મયાસ્વપક્ષસાધનેનૈવ વાદિનઃ સાધનં દૂષણીયમિતિ ।
સમાનબલયોશ્ચેદયમાત્મીયાત્સાધનાત્સ્વપક્ષસિદ્ધિપમિચ્છતિ અતો ઽનિચ્છન્નપિ વાદિનાપિ સાધનાત્સિદ્ધિમભ્યુપગમયિતવ્યઃ ।
અન્યથા સ્વસાધનાત્સાધ્યસિદ્ધિમુપજીવ્ય વ્યક્તમિયં રાજઙ્કુલસ્થિતિરિતિ ।
એવં વ્યવસ્થિતે સૂત્રભાષ્યે યોજયિતવ્યે ।
પ્રતિપક્ષાત્પ્રતિપક્ષસાધનાત્પ્રકરણસ્ય પ્રક્રિયમાણસ્ય સાધ્યસ્યેતિ યાવત્ ।
સિદ્ધેઃ સમાનાત્ સ્વસાધનાત્ પ્રતિષેધસ્ય પ્રતિવાદિસાધનસ્ય સ્વસાધ્યસિદ્ધિદ્વારેણ પરકીયસાધનપ્રતિષેધસ્યાનુપપત્તિઃ ।
કસ્માત્પ્રતિષેધાનુપપત્તિરિત્યત ઉક્તં પ્રતિપક્ષોપપત્તેઃ ।
ફલતઃ પરકીયસાધનસ્ય સમાનાત્સ્વસાધનાત્પ્રક્રિયાસિદ્ધિં સ્વસાધ્યસિદ્ધિં બ્રુવતા પ્રતિપક્ષાત્પ્રક્રિયાસિદ્ધિરુક્તા ભવતિ પ્રતિવાદિના ।
નન્વેવં પ્રકરણસમાવ્હયો હેત્વાભાસો નોદ્ભાવનીયઃ પ્રતિવાદિના જાત્યુત્તરપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ ।
તત્ત્વાનવધારણાચ્ચ પ્રક્રિયાસિદ્ધિઃ ।
સ્વસાધ્યનિર્ણયેન પરસાધ્યવિઘટનબુદ્ધ્યા પ્રતિવાદિના સાધનં પ્રયુજ્યમાનં પ્રકરણસમજાત્યુત્તરં ભવતિ ।
સત્પ્રતિપક્ષતયા વાદિનઃ સાધનમનિશ્ચાયકં કરોમીતિ બુદ્ધ્યા પ્રતિપક્ષસાધનં પ્રયુઞ્જાનો ન જાતિવાદી સદુત્તરવાદિત્વાત્ ।
સત્પ્રતિપક્ષતાયા હેતુદોષસ્યાનૈકાન્તિકાદિવદુપપાદિતત્વાત્ ।
તત્ત્વાનવધારણાદિત્યનેન પ્રકરણસમોદાહરણં દર્શિતમ્ ।
વાર્તિકં વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્યેષ
ઉક્તોત્તર ઇતિ ।
તુલ્યબલયોરેકતરસ્માત્સ્વસાધ્યસિદ્ધિમભ્યુપગચ્છતોર્દ્વયોરપિ ફલતો વ્યભિચારઃ સિધ્યતિ ।
ન ચ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી સમ્ભવતિ ।
અવ્યભિચારો હ્યવિનાભાવઃ સ ચ પઞ્ચરૂપસમ્પત્તિશ્ચતૂરૂપસમ્પત્તિર્વા ન વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણિ સાસ્તીત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_5,1.18: ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેર્ હેતોરહેતુસમઃ ॥
સૂત્રાભાષ્યવાર્તિકાનિ પ્રમાણસામાન્યપરીક્ષાવ્યાખ્યાનેન વ્યાખ્યાતાનિ

ન્ય્સ્_5,1.19: ન હેતુતઃ સાધ્યસિદ્ધેસ્ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધિઃ ॥
ન્ય્સ્_5,1.20: પ્રતિષેધાનુપપત્તેશ્ચ પ્રતિષેદ્ધવ્યાપ્રતિષેધઃ ॥
ન્ય્સ્_5,1.21: અર્થાપત્તિતઃ પ્રતિપક્ષસિદ્ધેરર્થાપત્તિસમઃ ॥
ઉદાહરણપુરઃસરં સૂત્રં યોજયતિ ।
અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ।
અનિત્યસાધર્મ્યાદનિત્યં શબ્દં બ્રુવાણો ભવાનનક્ષરં નિત્યસાધર્મ્યાન્નિત્યત્વં શબ્દસ્ય બ્રૂતૈત્યર્થઃ ।
ન સાધર્મ્યસમાદૌ વાદ્યભિપ્રાયવર્ણનમિત્યતો ભેદઃ

ન્ય્સ્_5,1.22: અનુક્તસ્યાર્થાપત્તેઃ પક્ષહાનેરુપપત્તિરનુક્તત્વાદનૈકાન્તિકત્વાચ્ચાર્થાપત્તેઃ ॥
અસ્ય પ્રત્યાદેશસૂત્રમ્ ।
અનુક્તસ્યાર્થાપત્તેઃ પક્ષહાનેરુપપત્તિરનુક્તત્વાદનૈકાન્તિકત્ત્વાચ્ચાર્થાપત્તેઃ (સૂ. 22) ॥
તદ્વ્યાચષ્ટે અનુપપાદ્ય સામર્થ્યમિતિ ।
તદેવ ખલ્વનુક્તં વચનાલ્લભ્યતે યત્કલ્પનમન્તેરણ વચનાર્થો ન ઘટતે યથા પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્તૈત્યુક્તે રાત્રૌ ભુઙ્ક્ત ઇતિ ।
યથા વા યાગેન સ્વર્ગં ભાવયેદિત્યુક્તે ઽન્તરાપૂર્વં કૃત્વેતિ વાક્યાર્થોપપાદને તસ્ય સામર્થ્યાત્ ।
ન ત્વવ્યભિચારિણઃ સાધર્મ્યાત્સાધ્યે સાધ્યમાને ઽર્થાદુક્તં ભવતિ વ્યભિચારિણા ઽપિ સાધર્મ્યેણ સાધયિતવ્યમિતિ ।
તસ્ય વાક્યાર્થોપપાદને ઽસામર્થ્યાત્ ।
તદન્તરેણ વાક્યાર્થોપપત્તેઃ ।
યદિ પુનરનુપલબ્ધસામર્થ્યમનુક્તમપિ ગમ્યેત તતસ્ત્વયા નિત્યત્વાપાદને શબ્દસ્યોચ્યમાને ઽનુચ્યમાનમનિત્યત્વં પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
તથા ચ ભવદભિમતસ્ય નિત્યત્વસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ ।
તદિદમાહ
અનિત્યપક્ષસ્યાનુક્તસ્ય સિદ્ધાવર્થાદાપન્નં નિત્યપક્ષસ્ય હાનિરિતિ ।
વિપર્યયેણાપિ પ્રત્યવસ્થાનસમ્ભવાત્ ।
અનૈકાન્તિકત્વમાહ ઉભયપક્ષસમા ચેયમિતિ ।
વ્યભિચારાચ્ચાનૈકાન્તિકત્વમાહ ।
ન ચેયં વિપયર્યમાત્રાદિતિ ।
ન હિ ભોજનનિષેધાદેવાભોજનવિપરીતં સર્વત્ર કલ્પતે ।
ધનત્વં હિ ગ્રાવ્ણઃ પતનાનુકૂલગુરુત્વાતિશયસૂચનાર્થં ન ત્વિતરેષાં પતનં વારયતિ ।
વાર્તિકં સુબોધમ્

ન્ય્સ્_5,1.23: એકધર્મોપપત્તેરવિશેષે સર્વાવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ સદ્ભાવોપપત્તેર્ અવિશેષસમઃ ॥
યદિ ઘટસાધર્મ્યાત્યપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્
ઘટેનાવિશેષો ઽનિત્યત્વાખ્યઃ શબ્દસ્ય સત્ત્વાત્સાધર્મ્યાત્સર્વેષાં સર્વાવિશેષપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ત્વેવં યથા પ્રયનાનન્તરીયકત્વાદપિ સાધર્મ્યાન્ન શબ્દઘટયોરનિત્યત્વમવિશેષ
ઇતિ પ્રતિષેધો ઽવિશેષસમઃ ।
અવિશેષ
ઇત્યસ્ય વિવરણમુભયોરનિત્યત્વ ઇતિ ।
દેશ્યં વાર્તિકં સાધર્મ્યસમાતો ન ભિદ્યતે ઇતિ (542।6) ।
પરિહારવાર્ત્તિકં નૈકસમસ્તેતિ

ન્ય્સ્_5,1.24: ક્વચિદ્ધર્માનુપપત્તેઃ ક્વચિચ્ચોપપત્તેઃ પ્રતિષેધાભાવઃ ॥
અસ્ય પ્રત્યાદેશસૂત્રમ્ ।
ક્વ ચિત્તદ્ધર્માનુપપત્તેઃ ક્વ ચિચ્ચોપપત્તેઃ પ્રતિષેધાભાવઃ (સૂ. 24) ॥
ક્વ ચિત્સાધર્મ્યે પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદૌ સતિ શબ્દાદેર્ઘટાદિના સહ તદ્ધર્મસ્ય ઘટધર્મસ્યાનિત્યત્વસ્યોપપત્તેઃ ક્વ ચિત્સાધર્મ્યે શબ્દસ્ય ભાવમાત્રેણ સહ સત્ત્વાદૌ ભાવમાત્રધર્મસ્યાનુપપત્તેઃ પ્રતિષેધાભાવ
ઇતિ યોજના ।
એતદુક્તં ભવતિ અવિનાભાવસમ્પન્નં સાધર્મ્યં ગમકં ન તુ સાધર્મ્યમાત્રમિતિ ।
સદ્ભાવો પપત્તિનિમિત્તમિતિ સદ્ભાવવ્યાપકમિત્યર્થઃ ।
અત્રાન્તરે વૈનાશિકઃ સત્તાવ્યાપકમનિત્યત્વં મન્વાનો દેશયતિ ।
અથ મતમનિત્યત્વમેવ ધર્માન્તરમિતિ ।
નિરાકરોતિ ।
એવં ખલુ વૈ કલ્પ્યમાન ઇતિ ।
પૂર્વપક્ષોત્તરપક્ષપવનિર્વાહસ્તૃતીયે પ્રપઞ્ચિતઃ ।
અપિ ચ સન્તઃ કે ચન પ્રમાણાવધૃતનિત્યત્વાઃ
યથાકાશાદિગાત્મપરમાણવઃ, કે ચિત્પ્રમાણવિનિશ્ચિતાનિત્યભાવા યથા ઘટાદયઃ તસ્માત્સત્ત્વમનૈકાન્તિકત્વાદસાધકમિત્યાહ સતશ્ચ નિત્યાનિત્યભાવાદિતિ ।
અપિ ચ યત્પ્રતિષેધાય પ્રસઙ્ગાપાદનં તદેવ પ્રતિષેધ્યં સાધયતિ,
ન તુ નિષેધતીત્યાહસર્વભાવાનાં સદ્ભાવોપપત્તેરિતિ ।
વાર્તિકં ક્વ ચિત્સાધર્મ્યમુપલભ્યત ઇતિ ।
વ્યાપ્યતયેતિ શેષઃ ।
અથ શબ્દવર્જમુચ્યત
ઇતિ તત્રાહ વ્યર્થંવા સર્વભાવગ્રહણમ્ ।
ઉક્તશ્ચ વિશેષો ઽન્વયવ્યતિરેકસંપન્નો હેતુરિતિ પ્રયત્નાન્તરીયકત્વં ન તૂત્તરઃ સદ્ભાવોપપત્તેરિત્યન્વયવ્યતિરેકસમ્પન્ન
ઇતિ

ન્ય્સ્_5,1.25: ઉભયકારણોપપત્તેરુપપત્તિસમઃ ॥
યદ્યનિત્યત્વકારણં પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમુપપદ્યતે તદસ્તિ શબ્દસ્યેત્યનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ।
પ્રકરણસમાયાં જાતૌ પક્ષપ્રતિપક્ષસાધનયોઃ સમાનબલત્વે ઽપિ પ્રતિવાદિ સ્વાસાધનાસ્વપક્ષસિદ્ધ્પવયા વાદિસાધનદૂષણે પ્રવર્ત્તતે, ઉપપત્તિસમાયાં તુ સ્વસાધનેનૈવેતિ વિશેષઃ

ન્ય્સ્_5,1.26: ઉપપત્તિકારણાભ્યનુજ્ઞાનાદપ્રતિષેધઃ ॥
અસ્ય પ્રત્યાદેશસૂત્રમ્ ।
ઉપપત્તિકારણાભ્યનુજ્ઞાનાદપ્રતિષેધઃ (સૂ. 26) ॥
વાદ્યભિમતસ્ય સાધનસ્યોપપત્તૌ યત્કારણં તસ્વય પ્રતિવાદિના ઽભ્યનુજ્ઞાનાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રકરણસમપ્રત્યાખ્યાનવદસ્યાપિ પ્રતયાખ્યાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સુગમે ભાષ્યવાર્ત્તિકે

ન્ય્સ્_5,1.27: નિર્દિષ્ટકારણાભાવેપ્યુપલમ્ભાદુપલબ્ધિસમઃ ॥
અનિત્યત્વકારણસ્યેતિ ।
જ્ઞાપકસ્યેત્યર્થઃ ।
નનુ યદ્વૃત્તયોગપ્રાથમ્યયોઃ સાધનધર્મો વિષયો ન તુ સાધ્યધર્મઃ સ હિ તદ્વૃત્તયોગસ્ય વિષયઃ એવં પ્રયુજ્યતે યો યઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ સ સર્વો ઽનિત્યઃ અનેન હિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમનિત્યાદન્યતો વ્યાવર્ત્તિતમ્ ।
અનિત્યત્વં ત્વનિયતં સ યદ્યપ્રયત્નાનન્તરીયકે શબ્દે ઽન્યત્ર વા ભવેત્ કઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્ત્વસ્યાનિત્યત્વનિયમવિરોધઃ
એવં હિ સ ભવેદ્ યદિ નિત્યો ઽપિ પ્રયત્નાનન્તરીયકો દૃશ્યેત ન ત્વેવમસ્તિ, તસ્માદુપલબ્ધિસમાયા ઉત્થાનમેવ નાસ્તિ બીજાભાવાદિત્યત આહ વાર્તિકકારઃ સર્વસાધ્યાધ્યારોપેણાવ્યાપકત્વં સાધનસ્યેત્યુપલબ્ધિસમાર્થઃ ।
(543।7) યદ્યપિ વર્ણાત્મકઃ શબ્દો ઽનિ ત્યત્વેન સાધ્યતયા વિવક્ષિતઃ પ્રકરણાદનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઘટવદિતિ તથા ઽપિ શબ્દમાત્રમનેન પક્ષીકૃતમિત્યારોપ્ય ભાગાસિદ્ધત્વારોપણં સાધનસ્યેત્યુપલબ્ધિસમાર્થઃ ।
સમારોપમેવોદાહરણાન્તરેણ દર્શયતિ ।
સર્વમનિત્યમિતિ ।
શબ્દોનિત્ય ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયામપિ સર્વમનિત્યમિત્નપવયારોપ્યેતિ યોજના ।
ભાષ્યકારોદાહરણાપતિતોપશ્ચોદાહરણાન્તરપ્રદર્શનબીજમ્ ।
યસ્ત્વનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયાં સર્વાનિત્યત્વારોપો નિર્બીજ ઇતિ ન તુષ્યતિ તં પ્રત્યાહ ।
શ્રૂયમાણેતિ ।
યદ્યપ્યનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ શ્રૂયતે તથા ઽપિ સામર્થ્થાદાદ્ય
ઇતિ વિવક્ષિતઃ ।
શબ્દાન્તરોત્પાદકત્વં સજાતીયોત્પાદકત્વમિતિ1
એવં ચ નાયોગવ્યવચ્છેદેન શબ્દાનિત્યત્વં હેતુરવ્યાપકત્વાત્ ।
નાપ્યન્યયોગવ્યવચ્છેદેન હેત્વન્તરસ્ય વિદ્યમાનત્વાદિતિ જાતિવાદિનો ઽભિસંધિરિતિ

ન્ય્સ્_5,1.28: કારણાન્તરાદપિ તદ્ધર્મોપપત્તેરપ્રતિષેધઃ ॥
અસ્ય પ્રતયાખ્યાનસૂત્રમ્ ।
કારણાન્તરાદપિ તદ્ધર્મોયપત્તેરપ્રતિષેધઃ (સૂ. 28) તદ્વ્યાચષ્ટે ।
પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદિતિ બ્રુવતેતિ ।
કારણતઃ પ્રયત્નાચ્છબ્દસ્યોત્પત્તિનિયમો વિધીયતે વર્ણાનામનિત્યત્વંવ સાધયિતુમ્ ।
ન તુ કાર્યસ્ય કારણનિયમઃ, પ્રયત્નાદેવ સર્વઃ શબ્દો જાયતે ન તુ વાયુસંયોગાદ્વૃક્ષભઙ્ગાદિતિ નિયમ ઉચ્યતે યેનાવ્યાપકત્વં હેતોઃ સ્યાદિતિ ।
સૂત્રાર્થસ્તુ કારણાન્તરાદપિ જ્ઞાપકાન્તરાદપિ તદ્ધર્મોપપત્તેઃ સાધ્યધર્મોપપત્તેરપ્રતિષેધ
ઇતિ ।
એતદેવ વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ બ્રુવતા પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વેનેતિ શેષઃ ।
સાધ્યાન્તરાણાં શાખાભઙ્ગજશબ્દાનાં કારણમનિત્યત્વજ્ઞાપકં ન પ્રતિષિધ્યતે ।
યદ્યપક્ષીકૃતાનામપિ કારણાન્તરાદનિત્યત્વં ભવતિ કામં ભવત્વિત્યર્થઃ ।
નાપિ શબ્દસ્ય સાધ્યસ્યાનિત્યત્વે કારણાન્તરં પ્રતયયભેદભેદિત્વાદિ પ્રતિષિધ્યતે ।
એકદેશિમતમાહ ।
અપરે તુ પરિહારં બ્રુવતે યદેવ પ્રયત્નાનન્તરીયકમિતઞ્
તિદેતદ્પવ દૂષયતિ એતત્તુ નાવિવાદાદિતિ ।
અયમભિસંધિઃ ।
પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં હિ કોષ્ઠ્યસ્ય વાયોઃ ક્રિયાયાઃ સા હિ પ્રયત્નવદાત્મસંયોગાજ્જાયતે ।
વાયોઃ પુનરુરઃસ્થાનાદિષુ સંયોગવિભાગાદયો ન પ્રયત્નાનન્તરીયકાઃ પ્રાગેવ તુ શબ્દઃ યદા ચાદ્યશબ્દસ્યેયં ગતિસ્તદા કૈવ કથ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વે ઽન્ત્યસ્ય શ્રવણવિવરસમવાયિનઃ શ્રૂયમાણ્સ્ય શબ્દસ્ય ।
તસ્માદ્યઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં શબ્દસ્પય વિના પ્રમાણેન પ્રતિપદ્યતે ન તં પ્રતિ કિં ચિત્સાધ્યતે પ્રમાણેન ।
પ્રમાણાનધીનસ્ય પ્રતિભાસમાત્રેણ પ્રમેયસિદ્ધેઃ સર્વત્ર સુલભતવાદિતિ ।
તદનેનાપરિતોષબીજમુક્તમ્ ।
અભ્યુપેત્ય શબ્દસ્ય પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમાહ ।
યદા તુ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમિતિ ।
દેશયતિ ।
જાતીતિ ।
પરિહરતિ નેતિ

ન્ય્સ્_5,1.29: તદનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાદભાવસિદ્ધૌ તદ્વિપરીતોપપત્તેર્ અનુપલબ્ધિસમઃ ॥
અનુપલબ્ધિસમપ્રતિષેધસ્ય લક્ષણં દર્શયિતું તત્પ્રતિષેધ્યં તાવદાહ ભાષ્યકારઃ ।
ન પ્રાગુચ્ચારણાદ્વિદ્યમાનસ્યાનુપલબ્ધિરિતિ ।
તસ્માદુદકાદિવદાવરણાદિરસ્યાનુપલમ્ભકારણં ભવતીત્યત આહ ।
ગૃહ્યેત ચૈતદસ્યાગ્રહણકારણમિતિ ।
પ્રતિષેધ્યમુત્ક્વા ।
પ્રતિષેધસ્ય જાતેર્લક્ષણમાહ ।
તદનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાદભાવસિદ્ધૌ તદ્વિપરીતોપપત્તેરનુપલબ્ધિસમઃ (સૂ. 29) ॥
વ્યાચષ્ટે તેષામાવરણાદીનામનુપલબ્ધિર્નોપપદ્યતે ।
ઉપલભ્યમાનત્વે ઉપલબ્ધિરૂપતયા અનુપલબ્ધિત્વાનુપપત્તેઃ ।
તથા ચાનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાદનુપલબ્ધિર્નાસ્તીત્યાવરણાદ્યુપલબ્ધિસિદ્ધિરિતિ ।
આવરણ ઇવાવરણાનુપલબ્ધિરપ્યનુપલબ્ધિસમેત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_5,1.30: અનુપલમ્ભાત્મકત્વાદનુપલબ્ધેરહેતુઃ ॥
અસ્ય પ્રત્યાદેશસૂત્રમ્ અનુપલમ્ભાત્મકત્વાદનુપલબ્ધેરહેતુઃ (સૂ.30) ॥
આવરણાદ્યનુપલબ્ધિરાવરણાદીનામભાવં ગમયતિ ।
ન ત્વાત્મનો ઽભાવમાવરણાદ્યુપલબ્ધિરૂપં ન હ્યસાવનુપલબ્ધિરપ્યાત્મનો યેનાત્માભાવં ગમયેત્ ।
ઉપલબ્ધિરપ્યુપલભ્યવિષયા નાત્મવિષયા કિં પુનરનુપલબ્ધિઃ ।
તસ્માદનુપલબ્ધિરુપલભ્યાભાવહેતુઃ
ન હેતુરાત્માભાવસ્ય તથા સતિ સૈવ ન સ્યાદિતિ ન સ્યાદુપલભ્યાભાવો ઽપીત્યાવરણં તદુપલબ્ધિનશ્ચ સ્યાદિતિ ।
તદિદમાહ ભાષ્યકારઃ ।
અનુપલમ્ભાદિત્યયમહેતુરિતિ ।
કસ્માત્ ।
અનુપલમ્ભાત્મકત્વાદનુપલબ્ધેઃ ।
એતદ્વ્યાચષ્ટે ઉપલમ્ભાભાવમાત્રત્વાદિતિ ।
માત્રગ્રહણેન જાતિવાદ્યભિમતાત્માભાવરૂપતાં વ્યવચ્છિનત્તિ ।
નન્વિયમનુપલબ્ધિર્ભવતૂપલમ્ભાભાવો મા ચ ભૂદુપલભ્યસ્ય કિમાયાતમાવરણાદ્યભાવસ્યેત્યત
આહ ।
યદસ્તિ તદુપલબ્ધેર્વિષય ઉપલબ્ધ્યા તદસ્તીતિ વિજ્ઞાયતે ।
ન પુનરનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાત્મતયા તત્પ્રતિજ્ઞેયમિતિ ભાવઃ ।
અનુપલબ્ધેઃ પ્રજ્ઞેયમાહ ।
યજ્ઞાસ્તિ સો ઽનુપલબ્ધેરિતિ ।
નનુ જ્ઞાયતાં કિમેતાવતા ઽપીત્યત આહ ।
સો ઽયમાવરણાદ્યનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભ
ઇતિ ।
ત્વયા હિ જાતિવાદિના આવરણાદ્યનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભેનાવરણોપલમ્ભમાવરણં ચ પ્રસઞ્જયતા ઽનુપલમ્ભસ્ય સ્વવિષયલોપેન પ્રતયવસ્થેયમ્ ।
એવં ચેદ્વરમસ્યાવરણતદુપલમ્ભૌ વિષયૌ એવમનેન ભાવાભાવબુદ્ધિવ્યપદેશવ્યવહારાઃ સકલલોકયાત્રાવાહિનો ઽનુકૂલિતા ભવન્તિ,
તદિદમુક્તં સો ઽયમાવરણાદ્યનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભ
આવરણોપલમ્ભનિષેધવિષયં પ્રમાણમુપલબ્ધ્યભાવે ઽનુપલબ્ધૌ સ્વવિષયે પ્રવર્ત્તમાનો ન સ્વવિષય મનુપલબ્ધિં પ્રતિષેધતિ અપિ તૂપલબ્ધિમેવ,
જાતિવાદિનસ્તુ નિષેધ્યેત તથા ચ સર્વલોકવ્યવહારઃ સમુચ્છિદ્યેતેતિ ભાવઃ ।
અપ્રતિષિદ્ધા ચાવરણાદ્યવનુપલબ્ધિરાવણાદીનામભાવં પ્રતિ હેતુત્વાય કલ્પતે ।
નનુ ચ નાનુપલમ્ભમાત્રમભાવગ્રહહેતુઃ
મા ભૂચ્ચન્દ્રમસઃ પરભાગે હરિણસદસદ્ભાવસંશય
ઇત્યત આહ ।
આવરણાદીનિ ત્વિતિ ।
ઉપલભ્યં વોપલબ્ધિર્વા નાનુપલમ્ભમાત્રાન્નાસ્તીતિ સિધ્યતિ, અપિ તુ દર્શનયોગ્યં સદિતિ નાતિપ્રસઙ્ગ
ઇત્યર્થઃ ।
નનૂપલબ્ધેઃ સ્વવિષયસ્ય પ્રતિપાદિકાયા અભાવાદાવરણાદયો મા નામોપલભ્યન્તામ્
અભાવસ્તુ તેષાં કુતસ્ત્ય ઇત્યત આહ અનુપલમ્ભાત્પ્રતિષેધકાત્પ્રમાણાદનુપલબ્ધેર્યો વિષયઃ ઉપલભ્યાભાવઃ સ ગમ્યતે ।
ન સન્ત્યાવરણાદીનિ શબ્દસ્યાગ્રહકારણાનીતિ ।
તત્કિમિદાનીં સાક્ષાદેવોપલમ્ભનિષેધકં પ્રમાણમુપલભ્યાભાવં ગમયતિ નેત્યાહ ।
અનુપલમ્ભાત્ ઉપલબ્ધિનિષેધકાત્પ્રમાણાદનુપલબ્ધિરાવરણસ્ય સિધ્યતિ ।
કસ્માદિત્યત આહ ।
વિષયઃ સ તસ્યોપલબ્ધિનિષેધકસ્ય પ્રમાણસ્યાનુપલબ્ધિઃ તતશ્ચાવરણાદ્યભાવ
ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

ન્ય્સ્_5,1.31: જ્ઞાનવિકલ્પાનાં ચ ભાવાભાવસંવેદનાદધ્યાત્મમ્ ॥
ન કેવલં નિષેધવિષયપ્રમાણગમ્યતાનુપલબ્ધેરુપપત્તિગમ્યા,
અપિ તુ સર્વજનપ્રત્યાત્મવેદનીયેત્યાહ સૂત્રકારઃ ।
જ્ઞાનવિકલ્પાનાં ચ ભાવાભાવસંવેનાદધ્યાત્મમ્ (સૂ. 31) ॥
વ્યાચષ્ટે અહેતુરિતિ વર્તતે ।
શરીર ઇતિ ।
પ્રાગુચ્ચારણાચ્ શબ્દસ્યાનુપલબ્ધેરસત્ત્વે સાધ્યમાને ઽનૈકાન્તિકત્વં સ્યાદ્ યદિ તુ પશ્ચાદ્વિશિષ્યેત આવરણાદ્યસંભવે સતીતિ તતો હેત્વન્તરં નામ નિગ્રહસ્થાનં સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય વાર્તિકકાર આહ ।
આવરણાદ્યસંભવે સત્ત્વાભ્યુપગમે ચ સત્યનુપલબ્ધેરિતિ પ્રયોગઃ ।
(544।8) સત્ત્વાભ્યુપગમે ચેત્યસ્યોપાદાનપ્રયોજનમાહ ।
આવરણાદ્યસંભવે સત્ત્વાભ્યુપગમે વિપર્યયસ્યાવ્યભિચારાન્નાર્થાપત્તિસમઃ ।
અયમર્થઃ ।
યદ્યાવરણાસંભવે સત્યનુપલબ્ધેરિત્યુચ્યમાને કશ્ચિદર્થાપતિસમયા જાત્યા પ્રત્યવતિષ્ઠતે આવરણાદ્યસંભવે સત્યનુપલબ્ધેરિત્યુચ્યમાને અર્થાદાપતિતમાવરણાદિસંભવે સત્યુપલબ્ધેરિતિ ।
યદા તુ સત્ત્વાદ્યભ્યુપગમ ઇતિ ।
વિષયવિપર્યયસ્સૂચ્યતે તદાવરણાદ્યસભવે સત્યનુપલબ્ધેરસત્ત્વમિત્યસ્ય વિપર્યય એવં પ્રયોક્તવ્યઃ ।
સત્ત્વોપગમે ચાવરણાદ્યસંભવે સત્યુપલભ્યેતેતિ અસ્ય વિપર્યયસ્યાવ્યભિચારાદ્ નાર્થાપત્તિસમ
ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_5,1.32: સાધર્મ્યાત્તુલ્યધર્મોપપત્તેઃ સર્વાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદનિત્યસમઃ ॥
અસ્તિ ઘટેનાનિત્યેન સર્વભાવાનાં સત્ત્વં સાધર્મ્યમિતિ

ન્ય્સ્_5,1.33: સાધર્મ્યાદસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધાસિદ્ધિઃ પ્રતિષેધ્યસાધર્મ્યાત્ ॥
અસ્ય પ્રત્યાખ્યાનસૂત્રમ્ ।
સાધર્મ્યાદસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધાસિદ્ધિઃ પ્રતિષેધ્યસાધર્મ્યાચ્ચ (સૂ. 33)
ન્ય્સ્_5,1.34: દૃષ્ટાન્તે ચ સાધ્યસાધનભાવેન પ્રજ્ઞાતસ્ય ધર્મસ્ય હેતુત્વાત્તસ્ય ચોભયથા ભાવાન્નાવિશેષઃ ॥
તદિદં જાતિવાદિના સામ્યમાપાદ્ય પરમાર્થપ્રતિષેધમાહ ।
દૃષ્ટાન્તે ચ સાધ્યસાધનભાવેન પ્રજ્ઞાતસ્ય ધર્મસ્ય હેતુત્વાત્તસ્ય ચોભયથાભાવાન્નાવિશેષઃ (સૂ. 34) ॥
સાધર્મ્યામાત્રં ચાશ્રિત્યસાધ્યા વિનાભાવરહિતમિતિ ।
દેશ્યવાર્ત્તિકમવિશેષસમાત
ઇતિ ।
પરિહરતિ ભિદ્યત ઇતિ ।
યચ્ચાવિશેષસમૌત્તરમિતિ ।
(545।7) સર્વાનિત્યત્વં હિ પ્રસઞ્જયતા ન શબ્દાનિત્યત્વં નિષિદ્ધં ભવતીતિ તત્રોક્તમિત્યર્થઃ ।
અત્ર શઙ્કતે નાસાધનાદિતિ ।
પરિહરતિ ।
ન વિશેષહેતૂપપત્તેરિતિ ।
સુગમમન્યત્

ન્ય્સ્_5,1.35: નિત્યમનિત્યભાવાદનિત્યે નિત્યત્વોપપત્તેર્નિત્યસમઃ ॥
ધર્મસ્ય સર્વદા ભાવાદ્ધર્મિણો ઽપિ સર્વદા ભાવઃ
ન હ્યસ્તિ સંભવઃ સામાન્યસમવાયાતિરિક્તધર્મા નિત્યા ધર્મી ચાનિત્ય ઇતિ

ન્ય્સ્_5,1.36: પ્રતિષેધ્યે નિત્યમનિત્યભાવાદનિત્યે ઽનિત્યત્વોપપત્તેઃ પ્રતિષેધાભાવઃ ॥
અસ્ય પ્રત્યાદેશસૂત્રમ્ ।
પ્રતિષેધ્યે નિત્યમનિત્યભાવાદનિત્યે નિત્યત્વોપપત્તેઃ પ્રતિષેધાભાવઃ (સૂ. 36) નિત્યમનિત્યભાવાદિતિ હેતોરભ્યુપગમે ઽનભ્યુપગમે ચ દોષ
ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્પન્નસ્ય નિરોધાદભાવઃ શબ્દસ્યાનિત્યત્વમ્ ।
તત્ર ચ પરિપ્રશ્નાનુપપત્તિઃ ।
યદિ હિ નિરોધકાદભાવો ઽનિત્યત્વં તથાપિ પ્રશ્નાનુપપત્તિઃ ।
અથાપ્યસ્મન્મતે સમવાયસ્તથા ઽપિ તદનુપપત્તિઃ અનિત્યત્વં હિ શબ્દસ્યાપરાન્તાવ ચ્છિન્નસત્તાસમવાયઃ ।
ન ચાસૌ શબ્દાધેયસ્તસ્ય સ્વતન્ત્રત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
વાર્તિકમ્ ।
પૃથગધર્મત્વેનાનિત્યત્વસ્યાનભ્યુપગમાદિતિ ।
(546।8) અનાત્યન્તિકસત્તાસમવાયો હ્યનિત્યતા ન ચાસૌ સમવાયાત્પૃગ્રગ્ધર્મો ન ચ સમવાયો ઽપિ ધર્મો ઽનાશ્રિતત્વાત્પારતન્ત્ર્યેણ તુ નિરૂપણાત્કથં ચિદ્ધર્મીત્યુચ્યત ઇતિ ।
અપિ ચાનાત્યન્તિકસત્તાયોગો ઽનિત્યતેત્યુક્તે ન યુક્તઃ પ્રશ્ન ઇતિ ।
ન હિ ઘટમાનયેતિ પ્રેષિતઃ પરિવૃત્ય પૃચ્છતિ કિં ઘટ આનેતવ્ય
ઉત પટ ઇતિ તાદૃશમેતદિત્યર્થઃ ।
અપિ ચાનિત્યતા નિત્નપયા ઽનિત્યા વેતિ વિકલ્પો નાવતરતિ વિરોધાદિત્યત આહ ।
આત્યન્તિકાનાત્યન્તિકભાવયોગશ્ચૈકસ્યેતિ ।
શઙ્કતે પ્રતિષેધ્યેતિ ।
એવમભ્યુપગચ્છતો ઽયં દોષ ઇત્યેતત્પરમેતદ્ ન તુ સ્વપક્ષોપવર્ણનપરમેતદિતિ શઙ્કાર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ન વિકલ્પાનુપપત્તેરિતિ ।
વિરોધસ્ય ચોક્તોત્તરત્વાદિતિ ।
પરિપ્રશ્નાનુપપત્તેરિત્યુત્તરં વિરોધસ્યોક્તમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_5,1.37: પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાત્ કાર્યસમઃ ॥
ઉદાહરણવપૂર્વકમસ્યાર્થં વ્યાચષ્ટે પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ।
કાર્યત્વાનિત્યત્વે ચ પરસ્પરાસંકીર્ણે પ્રથમ એવાધ્યાયેદર્શિતે ।
ઉદાહૃત્ય જાતિમવતારયતિ ।
એવમવસ્થિતે પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાદિતિ પ્રતિષેધ
ઉચ્યત ઇતિ ।
પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં પ્રયત્નાનન્તરોત્પાદો વા સ્યાત્ પ્રયત્નાનન્તરોપલમ્ભો વા ।
ન તાવત્પૂર્વઃ કલ્પો ઽસિદ્ધત્વાત્ ।
તસ્માત્પ્રયત્નાનન્તરોપલમ્ભ આસ્થેયઃ
તત્ર કાર્યસમં પ્રતિષેધમાહ પ્રયત્નાનન્તરમુપલભ્યમાનાનાં પ્રયત્નાનન્તરમાત્મલાભશ્ચ દૃષ્ટો યથા ઘટાદીનાં વ્યવધાનાપોહાચ્ચાભિવ્યક્તિર્વ્યવહિતાનાં મૂલકકીલકાદીનાં, તત્કિં પ્રયત્નાનન્તરમાત્મલાભઃ શબ્દસ્યાહો સ્વિદભિવ્યક્તિરિતિ વિશેષો નાસ્તિ ।
તદેવં કાર્યાવિશેષેણ પ્રત્યવસ્થાનં કાર્યસમઃ ।
યેન તુ કાર્યસમા જાતિરન્યથૈવોક્તા તદ્યથા ઽનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટવદિત્યુક્તે અન્યદ્ મૃત્પિણ્ડાદિકાર્યત્વં ઘટસ્ય અન્યચ્ચ વિવક્ષાપ્રયત્નવાયુપ્રેરણાભિઘાતકાર્યત્વં શબ્દસ્ય તસ્માચ્છબ્દકૃતકત્વસ્ય ઘટાદિકૃતકત્વાદ્ભેદાન્ન સાધનં કૃતકત્ત્વમનિત્યત્વસ્યેતિ ।
સેયં કાર્યાન્યત્વેન પ્રત્યવસ્થાનાત્કાર્યસમેતિ ।
તદાહ કાર્યત્વાન્યત્વલેશેન યત્સાધ્યાસિદ્ધિદર્શનં તત્કાર્યસમમિતિ ભદન્તેનોક્તમ્ ।
કીર્તિરપ્યાહ ।
ઽસાધ્યેનાનુગમાત્કાર્યસામાન્યેનાપિ સાધને ।
સમ્બન્ધિભેદાદ્ભેદોક્તિર્દેષઃ કાર્યસમો મતઽ ઇતિ ॥
તદનેન યદીશ્વરસાધનનિરાલરણાયોક્તમ્---તનુગિરિસાગરાદીનામન્યત્કાર્યત્વમ્
અન્યચ્ચ પ્રાસાદાટ્ટાલગોપુરાદીના મિતિ તદપિ જાત્યુત્તરમેનેત્યુક્તં ભવતિ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષદૃશ્યમાનં બુદ્ધિમદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનં સૌધાદીનામિવ તનુભુવનાદીનાં તાસ્તીત્યેતાવતા ભેદેન કાર્યભેદે શબ્દમાત્રાભેદ ઇતિ સાપ્રન્તમ્ ।
અભૂત્વા ભાવલક્ષણસ્ય કૃતકત્વસ્ય સંસ્થાનવત્ત્વસ્ય વા વસ્તુન એવાભેદાત્ તસ્માદેતદપ્યયુક્તમ્ ।
ઽવસ્તુભેદે પ્રવૃત્તેપિ શબ્દસામ્યાદભેદિનઃ ।
ન યુક્તા ઽનુમિતિઃ પાણ્ડુદ્રવ્યાદિવ હુતાશનેઽ ।
ન ચેયં જાતિરુત્કર્ષાપકર્ષસમાભ્યાં ભિદ્યતે સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ધર્મવિકલ્પેન પ્રવર્તમાનત્વાત્તસ્માત્સૂત્રકારોક્ત
એવ કાર્યસમોસંકીર્ણ ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ

ન્ય્સ્_5,1.38: કાર્યાન્યત્વે પ્રયત્નાહેતુત્વમ્ અનુપલબ્ધિકારણોપપત્તેઃ ॥
અસ્ય પ્રત્યાદેશસૂત્રમ્ ।
કાર્યાન્યત્વે પ્રયત્નાહેતુત્વમનુપલબ્ધિકારણોપપત્તેઃ (સૂ. 38) ॥
કાર્યસ્યોત્પત્તિર્ન લક્ષણસ્યાન્યત્વે ઽભિવ્યક્તિલક્ષણાત્કાર્યાત્પ્રયત્નસ્યાભિવ્યક્તિં પ્રત્યહેતુત્વં ન ભવતીત્યત આહ ।
અનુપલબ્ધિકારણસ્યાવરણાદેરુપપત્તેરભિવ્યક્તિહેતુત્વં સ્યાદ્ એવં તુ નાસ્તીતિ વ્યતિરેકપરં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સતિ કાર્યાન્યત્વ ઇતિ ભાષ્યં સૂત્રવદ્યોજનીયમ્ ।
યત્ર પ્રયત્નાનન્તરમિત્યત્ર યત્રતત્રયોર્વ્યત્યાસઃ
તત્ર પ્રયત્નાનન્તરમભિવ્યક્તિર્યત્રાનુપલબ્ધિકારણં વ્યવધાનમુપપદ્યત ઇતિ ।
કસ્માદનુપલબ્ધિકારણોપપત્તેઃ પ્રયત્નાભિવ્યઙ્ગ્યત્વમિત્યત આહ ।
વ્યવધાનાયોગાચ્ચેતિ ।
(505।1) ચો હેત્વર્થે ।
પ્રયત્નાનન્તરભાવિન ઇતિ ।
વિષયેણ વિષયિણમુપલક્ષયતિ પ્રયત્નાનન્તરભાવિન
ઇત્યર્થઃ ।
અનુપલબ્ધિકારણોપપત્તેરિત્યસ્ય વ્યતિરેકપ્રધાનતામાહ ।
ન તુ શબ્દસ્યાનુપલબ્ધીતિ ।
દેશ્યવાર્તિકં સંશયસમાત ઇતિ ।
(547।7) પરિહરતિ ઉભયસાધર્મ્યાદિતિ ।
વિશેષાનુપલબ્ધૌ સત્યામુભયસાધર્મ્યાત્સંશયસમઃ ।
ઇદં તુ વિશેષોપલબ્ધિમવિવક્ષિત્વેતિ વિશેષઃ ।
તદિદમુક્તમયં તુ ન તથેતિ ।
દેશયતિ સાધર્મ્યસમાત
ઇતિ ।
નિરાકરોતિ ન હેત્ત્વધ્યારોપણાદિતિ ।
પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદિત્યયં પ્રયત્નાનન્તરમુપલબ્ધેરિત્યધ્યારોપ્ય પ્રતિષિધ્યતે ।
સાધર્મ્યસમે તુ નારોપણમિત્યર્થઃ ।
તદેવં જાત્યુત્તરવાદિનં પ્રતિ સાધનવાદિના સર્વત્રૈવ સમ્યક્ સમાધાનં સ્વસાધનસ્ય વક્તવ્યમ્ ।
એવં સતિ તત્ત્વનિર્ણયે કથાપર્યવસાનં ભવતિ

ન્ય્સ્_5,1.39: પ્રતિષેધે ઃપિ સમાનો દોષઃ ॥
યદિ પુનર્વાદ્યપિ જાતિવાદિનં પ્રતિ સાધનાભાસેન પ્રતયવતિષ્ઠતે તતઃ ષટ્પક્ષ્યાં સત્યાં ન તત્ત્વનિર્ણયાવસાના કથા ભવેદિતિ શિષ્યહિતઃ સૂત્રકારઃ સમાધાનાભાસવાદિનં પ્રતિ ષટ્પક્ષીમવતારયતિ ।
પ્રતિષેધે ઽપિ સમાનો દોષઃ (સૂ. 39) ॥
તદેતત્સૂનત્રાવતારપરં ભાષ્યં હેતોશ્ચેદનૈકાન્તિકત્વમુપપાદ્યતે પ્રતિવાદિને ઽનૈકાન્તિકત્વાદસાધકઃ સ્યાદિતિ ।
યદિ ચાનૈકાન્તિકત્વાદસાધકં વાદિનો વચનં પ્રતિષેધે ઽપિ સમાનો દોષઃ ।
યો ઽયં પ્રયત્નકાર્યાનેકત્વાદિતિ પ્રતિષેધો જાતિવાદિનનઃ સો ઽપ્યનૈકાન્તિકઃ ।
એવં હ્યૈકાન્તિકઃ સ્યાદ્યદિ સર્વમેવ પ્રતિષેધેદ્
યતસ્તુ કિં ચિત્પ્રતિષેધતિ કિં ચિચ્ચ ન, તસ્માદયમનૈકાન્તિકઃ
અતો ઽસાધક ઇત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યાન્તરમાહ ।
અથ વા શબ્દસ્યેતિ ।
નિત્યપક્ષો ઽભિવ્યક્તિર્નોત્પાદ
એવમનિત્યપક્ષે ઉત્પાદો નાભિવ્યક્તિરિત્યયં વિશેષો ન સિધ્યત્યયં પ્રતિષેધે ઽપિ સમાનો દોષ ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_5,1.40: સર્વત્રૈવમ્ ॥
ન કેવલમસ્યાં જાતાવયં સમાધાનાભાસો વાદિનો ઽપિ તુ સર્વત્રૈવ જાતાવિતિ શિષ્યાન્ શિક્ષયતિ સૂત્રકારઃ ।
સર્વત્રૈવમ્ (સૂ. 40) ॥ અસ્મિન્સમાધાને પ્રયુક્તે વાદિના પુનર્જાતિવાદી પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
ન્ય્સ્_5,1.41: પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે પ્રતિષેધદોષવદ્દોષઃ ॥
પ્રતિષેધો જાતિવાદિનસ્તસ્ય વિપ્રતિષેધો મૂલસાધનવાદિનસ્તસ્મિંસ્તુલ્યો દોષ
ઇતિ જાતિવાદિનઃ પ્રત્યવસ્થાનમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_5,1.42: પ્રતિષેધં સદોષમભ્યુપેત્ય પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે સમાનો દોષપ્રસઙ્ગો મતાનુજ્ઞા ॥
અથ પઞ્ચમં પક્ષં સાધનવાદિનશ્ચતુર્થપક્ષવાદિનં પ્રતિ મતાનુજ્ઞાપાપાદનમાહ ।
પ્રતિષેધં સદોષમભ્યુપેત્ય પ્રતિષેધવિપ્રતિષેધે સમાનો દોષપ્રસઙ્ગો મતાનુજ્ઞા (સૂ. 42) ॥
ન્ય્સ્_5,1.43: સ્વપક્ષલક્ષણાપેક્ષોપપત્ત્યુપસંહારે હેતુનિર્દેશે પરપક્ષદોષાભ્યુપગમાત્ સમાનો દોષઃ ॥
સેયં મતાનુજ્ઞા તૃતીયે પક્ષે પઞ્ચમપક્ષવાદિનો ઽપિ સાધન વાદિન
ઇતિ જાતિવાદી ષષ્ઠપક્ષસ્થિત આહ ।
સ્વપક્ષલક્ષણાપેક્ષોપપત્ત્યુપસંહારહેતુનિર્દેશે પરપક્ષદોષાભ્યુપગમાત્સમાનો દોષઃ (સૂ. 43) ॥
સ્વપક્ષણે લક્ષ્યતે તદુત્થાનત્વાજ્જાતિઃ સ્વપક્ષલક્ષણા અનૈકાન્તિકત્વોદ્ભાવનલક્ષણા તામભ્યુપેત્ય
અનુદ્ધૂત્ય પ્રતિષેધે ઽપિ જાતિલક્ષણે સમાનો ઽનૈકાન્તિકત્વદોષ ઇત્યુપપદ્યમાનં સ્વપક્ષે ઽપિ દોષં પરપક્ષે જાતિવાદિપક્ષે સાધનવાદ્યુપસંહરતિ ।
તત્ર ચાનૈકાન્તિકં હેતું બ્રૂતે તદેવં સ્વપક્ષલક્ષણાપેક્ષોપપત્ત્યુપસંહારે હેતુનિર્દ્દેશે પરપક્ષે યત્સ્વયં દૂષણં દત્તં તસ્યાભ્યુપગમાદ્વાદિનો ઽપિ સમાનોવ દોષ
ઇતિ ।
જાતિવાદિનો વચનં ષષ્ઠે પક્ષે સ્થિતસ્ય તદેવં વિસ્તીર્ય સંકલય્યાહ ।
તત્ર ખલુ સ્થાપનાહેતુવાદિન ઇતિ ।
સેયં ષટ્પક્ષી સમાનદોષાપાદનેનાનિર્ણાયકત્વાત્પૌનરુક્ત્યાચ્ચ ન તત્ત્વનિર્ણયાય પર્યાપ્તા, તસ્માત્સમાધાનાભાસેન જાતિવાદિનં પ્રતિ ન પ્રત્યવસ્થેયં, કિં તુ સમ્યક્ સાધનેન, તથા ચ ષટ્રપક્ષી ઉપહતાનાવતરતિ ।
તત્ત્વનિર્ણયપર્યવસાના ચ કથા ભવતિ ।
યદિ ત્વસ્ય કદા ચિત્સમ્યક્સાધનવાદિનો ઽપિ પ્રતિભાક્ષયાત્સમાધાનં ન સ્ફુરતિ તતો ઽત્યન્તપરાજયાદ્વરં સંશયો ઽપીતિ ન્યાયેન સમાધાનાભાસેનાપિ પ્રત્યવસ્થેયમેવેત્યાશયવાનાહ ।
તેષાં સાધ્વસાધુતાયામિતિ ।
ભાષ્યવ્યાખ્યયા વાર્તિકમપિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
એતાસ્તુ જાતયો ન તત્ત્વવિવેકમુપકુર્વન્તિ પ્રયુજ્યમાનતયા નિરાકરણીયતયા ત્વાસામપ્યુપકાર ઇતિ