Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (with commentary) · Chapter 12
iti miśraśrīvācaspativiracitāyāṃ nyāyavārtikatātparyaṭīkāyāṃ
pañcamasyādhyāyasyādyamāhnikam //
miśraśrīvācaspativiracitāyāṃ nyāyavārtikatātparyaṭīkāyāṃ
pañcamodhyāyaḥ
NyS_5,2.1: pratijñāhāniḥ pratijñāntaraṃ pratijñāvirodhaḥ pratijñāsaṃnyāso hetvantaramarthāntaraṃ nirarthakam avijñātārtham apārthakam aprāptakālaṃ nyūnamadhikaṃ punaruktam ananubhāṣaṇam ajñānam apratibhā vikṣepo matānujñā paryanuyojyopekṣaṇaṃ niranuyojyānuyogopasiddhānto hetvābhāsāśca nigrahasthānāni //
vipratipattyapratipattyorvikalpādvaicitryānnigrahasthānabahutvamiti saṅkṣepeṇoktaṃ tadidānīṃ vibhajanīyam /
tatra ya evamāhuḥ sarvo 'yaṃ sādhanadūṣaṇaprakāro buddhyārūḍho na vāstava iti /
tān pratyāha parājayavastūnīti /
parājayo vasatyeṣviti parājayasthānānītyarthaḥ /
kālpanikatve kalpanāyāḥ sarvatra sulabhatvātsādhanadūṣaṇavyavasthā na syāditi bhāvaḥ /
nigrahasthānāni paryāyāntareṇa spaṣṭayati /
aparādheti /
ya āhurasādhanāṅgaṃ vacanamadoṣodbhāvanaṃ dvayornigrahasthānatvamanyattu na yuktamiti tān pratyāha /
sāmānyato dve nigrahasthāne /
sāmānyavivakṣāyāṃ pratijñāhānyādayo dvārviśatirapi na bhidyante tattvasādhanāṅgaṃ vacanamadoṣodbhāvanamiti bhavadbhiḥ saṃgṛhītamṛṣiṇā ca vipratipattyapratipattibhyāmiti na kaścidviśeṣaḥ /
atra vicārayati kartṛkarmakaraṇānāmiti /
tatraike varṇayanti pakṣasyeti /
(549/13) yathā pakṣoddeśena sādhanaṃ pravartamānaṃ pakṣasya evaṃ taduddeśena dūṣaṇāni pravartamānāni pakṣasyaiveti /
evaṃ cāhurdūṣaṇānīti /
nyūnatādayo hi sarve pakṣoddeśena pravartamānāḥ pakṣasyaivetyarthaḥ /
dūṣayati etattu na samyagiti /
pakṣoddeśena pravṛtteḥ pakṣaviṣayatāṃ nāpajānīmaḥ sākṣāttu tadviṣayatāṃ nirākurmaḥ /
tasya vastusatastādavasthyāt /
evaṃ sādhanamapi yatrāsamarthaṃ tatra prayujyamānaṃ na svato duṣyati yatra tu samarthaṃ tatsādhayatyeva tasmātkartureva doṣa ityāha /
tasmādasamarthayoriti /
(550/1) na kevalaṃ svātantryātkarturnigraho 'pi tu tadādhāratvādvipratipattyapratipattyorityāha /
vipratipattyapratipapattyośceti /
nanu vākye nyūnatādayo doṣā na puruṣāśrayā ityata
āha /
vipratipattyapratipattī ceti /
na svarūpeṇa vākyaṃ duṣṭaṃ tasya tādavasthyādityuktaṃ kiṃ tu puruṣasya vipratipattyapratipattibhyāṃ tathā pratibhāti tena vākyagatanyūnatādidarśanātpuruṣe vipratiprattyapratipatī pratīyete tena dvāreṇa puruṣo nigṛhyate na tu vākyametāvatā ca pratijñādoṣa ityucyate /
nacāyamapi niyamo yadvākyadvāreṇa puruṣī nigṛhyate ajñānādiṣu tadabhāvādi tyāha /
kāni cinnigrahasthānīti /
śaṅkate dvavidhyānupapattiriti /
sāmānyaṃ vivakṣyate viśeṣo vā sāmānyavivakṣāyāṃ nigrahasthānamityevāstu tasya sarvatrāviśeṣākuto dvaividhyaṃ viśeṣavivakṣāyāṃ pratijñāhānyādīni bahūnītyayuktaṃ dvaividhyābhidhānamubhayathā 'pītyarthaḥ /
nirākaroti na sāmānyabhedavistarasya vivakṣātaḥ pravṛtteriti /
sāmānyavivakṣāyāmapi nigrahasthānamiti noktam uddeśādaviśeṣaprasaṅgāt /
tasmāt lakṣaṇaṃ praṇayatā 'nyathā tadasambhavādavāntarasāmānyadvaividhyavivakṣayā sāmānyaṃ lakṣitam /
bhedānāṃ tu vistaravivakṣayā pratijñāhānyā dayo 'pi prapañcitā ityarthaḥ /
āntargaṇikānāṃ tu bhedānāmānantyamityāha /
udāharaṇamātratvācceti /
dvāviṃśatisaṃkhyāvacchinno bheda udāharaṇamātram /
āntargaṇikabhedavivakṣayāṃ tvānantyamityarthaḥ /
bhāṣyamanubhāṣyākṣivapati prāyeṇa pratijñeti /
samādhatte kriyāvacanadoṣadvāreṇeti /
(551/1) vacanadoṣadvāreṇetyetāvanmātre vaktavye kriyādoṣāmidhānaṃ dṛṣṭāntārtham /
nanvāśrayārtho 'pyayuktaḥ puruṣāśrayatvādityata āha /
na cādhārādheyabhāva
iti /
aparamapi bhāṣyamanubhāṣyākṣipati tattvavādinamatattvavādinaṃ ceti /
samādhatte /
na parāpadiṣṭeti /
samyam
sādhane jātyuttare datte tasya jātitvamanudbhāvayaṃstattvavādyapi nigṛhyataityarthaḥ
NyS_5,2.2: pratidṛṣṭāntadharmābhyanujñā svadṛṣṭānte pratijñāhāniḥ //
lakṣaṇaṃ tu /
pratidṛṣṭāntadharmābhyanujñā svadṛṣṭānte pratijñāhāniḥ (sū. 2) //
tadetatsūtraṃ bhāṣyamatena tāvad vyācaṣṭe pratidṛṣṭāntasya yodharmastaṃ yadā svadṛṣṭānte 'bhyanujānātīti /
tadetadbhāṣyavyākhyānamupanyasya vārttikakāro dūṣayati /
etattu na budhyāmahe kadhamatra pratijñā hīyata iti /
anityaḥ śabda aindriyakatvād
ghaṭavaditi sādhane prayukte prativādinā cānaikāntikatve sāmānyenodbhāvite tṛtīyasthānapatito vādyāha /
astu tarhi sāmānyavad ghaṭādirnitya
iti /
tathā satyaindriyakatvamanaikāntikaṃ na bhavati nityamātrāgāmitvād ghaṭādīnāmapi nityatābhyupagamādityāśayena yadyapapi tathā 'pi sākṣādanaikāntikadoṣodvāramakṣarārūḍhamanukvā svadṛṣṭānte nityatāṃ pratipadyate, nityatāpratipatteścāsiddhatā dṛṣṭānte doṣo bhavati sādhyavikalatetyarthaḥ /
so 'yaṃ dṛṣṭāntadoṣeṇa hetudoṣeṇa vā viruddhatvena ghaṭādīnāmapi nityatvābhyupagamenaindrinayakatvasya hetoḥ sādhyānityatvaviruddhena nityatvena vyāptatvād nigraho vādino na pratijñāhāniḥ /
na khalvanenāstu śabdo nitya itipratijñā parityaktā kiṃ tvastu ghaṭo 'pi nitya ityuktam /
yadi dṛṣṭāntaparityāgena pratijñātārthasyāsiddheḥ pratijñāhānirityucyate tataḥ sarva eva doṣaḥ pratijñāhāniḥ sarvasmādeva doṣātpratijñāhānerupapatteḥ /
tasmātkathaṃ cid dṛṣṭāntaparityāgena pratijñāhānirupacaritavnayā ca cāsau pradhānaṃ pratijñāhāniṃ vinā bhavitumarhatītyāha /
dṛṣṭāntaṃ cajahaditi /
(552/3) tadevaṃ bhāṣyakarīyaṃ vyākhyānaṃ dūṣayitvā svamatena vyācikhyāsuḥ pṛcchati /
kathaṃ tarhīti /
dṛṣṭaścāsāvante nigamane vyavasthita iti dṛṣṭāntaḥ /
dṛṣṭāntapratidṛṣṭāntau pakṣapratipakṣāvucyete /
etaduktaṃ bhavati /
pratidṛṣṭāntasya pratipakṣasya sāmānyasya yo dharmo nityatvaṃ taṃ svapakṣe śabde 'bhyanujānāti /
udāharaṇamāha /
yathānityaḥ śabda aindriyakatvāditi /
dvitīyapakṣavāditi sāmānyena pratayavasthitaidamāha tṛtīyapakṣe sthito vādī yadi sāmānyamaindripayakaṃ nityaṃ śabdo 'pyevaṃ bhavatviti /
pratijñāhāniḥ /
atra cānaikāntikatvena pratyavasthitaityupalakṣaṇaṃ yena kena citgnakāreṇa svapratijñātārthānirvāhaṃ paśyan pratijñārthañjahatpratijñāhānimāpnotīti paramārthaḥ /
yadapyucyate svayameva ghaṭamanityamaindriyakamudāhṛtya ghaṭasyaindriyakatvaṃ paśyan kathamanunmataḥ san
sāmānyasya nityasyaindriyakatvadarśanamātrācchabde nityattvamabhyupagacchetkintūbhayatradarśanātsaṃśayittaḥ syāt tatra sarvaṃ nitya miti sāṃkhyīyarāddhāntāvaṣṭambhenāpi svapakṣanirvāhaṃ paśyato 'naikāntikatvoddhārāya prekṣāvato 'pi pravṛttisambhavāt /
na cātyantikaṃ prekṣāvattvamiha grāhyam /
tādṛśasyanigrahādhikaraṇatvānupapatteḥ /
tasmādyathā jaḍaṃ prati vicāro nāstyevaṃ prāmāṇikamapi prati nigrahāvatātāro nāstīti madhyamo jano nigrāhyaḥ /
tasya ca sambhavantyevaṃ pramādā iti /
śaṅkate /
prasaṅgavidhānāditi cet /
nirākaroti tacca na ata eva tatprāpteḥ /
hetudoṣamuddidhīrṣuḥ prasañjayannabhyupagacchatyeva na hi sāṅkhyīyaṃ rāddhāntamanabhyupagacchannanaikāntikatvamuddhartumarhatīti bhāvaḥ /
tadanena paramataṃ nirākṛtaprāyamapi sākṣānnirākarttumupanyasyati /
hetudoṣeṇānaikāntikatvalakṣaṇena caritārthatvānna pratijñāhāni rnigrahasthānamityanye /
(553/1) yadāha kīrtiḥ /
'tasmādaindriyaka tvasya nityānityapakṣavṛttervyabhicārādasādhanāṅgasyopādānānnigraho na pratipakṣadharmasyābhyanujñānāditi /
nirākaroti /
nānaikāntikadoṣaparihāreṇa vipratipattestadupapatteḥ /
yadā hi sāṃkhyapakṣāvalambanena śabdanityatvamabhyupa iti tadā pratijñāhāniḥ na viruddho heturnāpyanaikāntiko vipakṣābhāvāt kevalaṃ pratijñātārthahānamevāsya parājayasthānaṃ, vipratipatteḥ svasādhyaviruddhapratipatteriti sarvamavadātam
NyS_5,2.3: pratijñātārthapratiṣedhe dharmavikalpāttadarthanirdeśaḥ pratijñāntaram //
etadvyācaṣṭe pratijñāto mīmāṃsakaṃ prati vaiśeṣikeṇānityaḥ śabdaḥ iti tasya sādhanamainrdiyakatvāddhaṭavaditi evamuktasya pratiṣedho mīmāṃsakena kriyate pratidṛṣṭāntena hetuvyabhicāraḥ tamāha sāmānyamaindriyakaṃ nityamiti /
tasminpratiṣedhe mīmāṃsakena kṛte dharmavavikalpāttathā nirddenaśa iti yāvannocayate tāvadardhokta eva dharmavikalpādityanūdya vyācaṣṭe /
dṛṣṭāntapratidṛṣṭāntayor dhaṭasāmānyayoḥ sādharmyamaindriyakatvaṃ tadyoge taddharmabhedāt sāmānya maindriyakaṃ sarvagatamaindriyakastvasarvagato ghaṭa iti dharmavikalpāttadarthaṃ prati jñātārthasiddhyarthaṃ śabdasyāsarvagatatvaṃ mīmāṃsakānāṃ pratipādayituṃ nirddeśaḥ tasya hi śabdasyāsarvagatatvamasiddham /
praśnapūrvakaṃ nirddeśasvarūpamāha katham /
yathā ghaṭo 'sarvagato 'nitya iti evaṃ śabdo 'pyasarvagato 'nitya
iti /
idaṃ hi pratijñāvākyam anityaḥ śabda itivadasarvagataḥ śabda iti mīmāṃsakaṃ vipratipannaṃ prati nirddeśānna tu kṛtakatvāditivadudāharaṇasādharmyādasya hetulakṣaṇamasti sādhyanirdeśaḥ pratijñeti tu pratijñālakṣaṇayogātpratijñāntarameva yadyapyasya manasiviparivartate asarvatatvaṃ sādhayitvā mayā asarvagatatve satīti aindriyakatvaṃ heturviśeṣaṇīya iti tathāpyetadanena na kṛtaṃ kiṃ tvasarvagataḥ śabdo ghaṭavadityuktvaiva virataḥ parārthānumāne ca vacanagatā guṇadoṣā vicāryante na tu vacanānapekṣaṃ vastu, tadidamāha
asarvagataḥ śabda iti dvitīyā pratijñā heturahitā /
asya praśnapūrvakaṃ nigrahasthānatvamāha tatkathamiti /
anarthakaṃ niṣprayojanamiṣṭārthasiddherabhāvāditi /
vārttikaṃ tatrānityaḥ śabda iti pratijñāpa prathamā /
asyāṃ sāmānyenaindriyakeṇa hetoranaikāntikatvātpratihato vādī prativādinā asarvagataḥ śabdo 'nitya
iti pratijñāntaraṃ pūrvapratijñāsiddhyarthaṃ karotītyanuṣajyate /
pṛcchati kathamiti /
uttaram /
sādhanasāmarthyāprajñānāt /
anityaḥ śabda
aindriyakatvād ghaṭavadityetāvavaduktvā nirākāṅkṣo vādī na tvasarvagatatve satīti sādhanaṃ viśeṣitavān na cāviśiṣṭaṃ sādhanamatrārthe 'samarthaṃ viśiṣṭaṃ tu samarthaṃ tasya sāmarthyamaparijñāyāviśiṣṭe tadāropyāviśiṣṭasādhanaṃ prayuktavān /
tatra nirākāṅkṣo vādī savyabhicārahetuprayogādeva parājīyate na tu pratijñāntaraprayogāt /
yadi tu vādinyaparyavasitavāda eva madhye prativādinā hetoranaikāntikatve udbhāvite tamevahetumasarvagatatve satīti viśeṣṭuṃ mīmāṃsake prati śabdasyāsarvagatatvaṃ pratijātīte /
asarvagataḥ śabda iti pratijñāya ca na hetuṃ bravīti tadānaikāntikatvoddhārāya pratijñāntarakaraṇānnānaikāntikatvena parājīyate api tu pratijñāntarādeva, na hi pratijñā pratijñāntaraṃ sādhayitumarhatīti /
so 'yaṃ pratijñāṃmātrasyāsādhakatvāpratipattyā 'sādhakasyaiva vā sādhakatvapratipattyā parājīyate /
tadetadāha na ca pratijñā pratijñāntaraṃ sādhayati /
tena pratijñā yatrārthe samārthā tadaparijñānātpañcāvayavasādhye ca sāmarthyāropaṇādaparijñānāditi śliṣṭanirddeśaḥ prasajyapratiṣedhaparyudāsau vivakṣitau tenājñānādviparītajñānācca pratijñāntaraṃ nigrahasthānamiti /
yatpunarucyate paraiḥ atyantāsambaddhametad yatpratijñā pratijñāsādhanāyeti yo hi prāk pratijñāmuktvā hetūdāharaṇādikaṃ vaktuṃ jānāti sa kathaṃ cidanukramaṃ sādhanasya jānātyeva jānan kathamavi kalāntaḥkaraṇaḥ pratijñāmeva pratijñānasādhanāyopādadīteti /
tatra brūmaḥ
nāyaṃ pratijñayā pratijñā sādhanīyeti buddhyā pravṛttaḥ kiṃ tvasarvagatatvaṃ śabdasya mīmāṃsakaṃ prati sādhayitvā tenaindriyakatvaṃ viśiṣyānaikāntikatvamuddharaṇīyamiti manorathena pravṛttaḥ pratijñāṃ kṛtavān asarvagataḥ śabda iti /
athāsya prativādyavaṣṭambhātpariṣaddarśanādvā stambhitatve sādhanāpratibhanayā tūṣṇīṃ bhavataḥ prekṣāvato 'pi pratijñāntaraṃ bhavati nigrahasthānam /
ayaṃ ca vikalāntaḥkaraṇasya nigraho bhavadbhirapyukta
eva tadabhyupagamyāpratibhayā tūṣṇīṃbhāvāditi vadadbhiḥ so 'yamīdṛśo 'satpralāpo bhavadbhiḥ śāstre nibandhanīyona tvasmābhiriti vyaktamiyaṃ rājakulasthitiriti sarvaṃ caturasam
NyS_5,2.4: pratijñāhetvorvirodhaḥ pratijñāvirodhaḥ //
atra pratijñāhetvoriti pratiyogidvayamātropalakṣaṇaparam /
tena dṛṣṭāntādayo 'pi pratiyogina unneyāḥ /
etaduktaṃ bhavati yeṣāṃ vākyagatānāṃ padārthānāṃ mitho vyāghātaḥ pratīyate pramāṇāntaraṃ ca virodhakaṃ sa virodho nāma nigrahasthānam1 lakṣyasthitaspaya pratijñāgrahaṇasyāpyupalakṣaṇārthatvāt /
nacaivaṃ bhāṇḍālekhyanyāyaḥ ekadeśenāvyāpakena samudāyasaṃgrahe sa hi bhavati, na tu vyāpakena saṃgrahe vyāpakaṃ cānavayavena idaṃpratiyogimithunayorvirodhaḥ
ato yathāśruti tāvitsūtraṃ vyācaṣṭe vārtikakāraḥ
yatra pratijñā hetunā virudhyata iti /
dvayorvirodhe yasya pramāṇāntarānugrahastena tadbādhyata iti tena tadvirudhyataityucyate /
yatra pratijñayā heturvirudhyate tadudāharati /
yathā guṇavyatiriktaṃ dravyaṃ bhedenāgrahaṇāditi /
atra hi bhedenāgrahaṇādityanena grahaṇapratiṣedhena grāhyābhāva upalakṣyate /
tenaivaṃ hetvartho bhavati guṇavyatiriktaṃ dravyamavyatirekāditi /
so 'yaṃ pratijñāhetupadayorvyāptismaraṇānapekṣa
eva parasparavyāghāto 'stitāstipadayoreva /
na caivaṃvidhaḥ śabde nityatvakṛtakatvayoryena kṛtakatvavadviruddho 'yaṃ hetvābhāsaḥ syāt /
tatra hi kṛtakatvasya nityatvena vyāptismaraṇāpekṣa
eva virodhaḥ pratīyate na tvayaṃ tathā astināstivatsvabhāvavirodhāt /
yadyapyayamasiddho 'pi hetustathā 'pyasyāsiddhirbādhakaṃ pramāṇāntaramanusṛtya pratipattavyā pratijñāvirodhastūccāraṇamātrādeva prathamata eva gamyata iti /
tenaiva dūṣitenāsiddhiḥ paścāttanī na dūṣaṇatvāya kalpate bhasmīkṛte dahanavat /
pratijñāhetuvirodhamātreṇa ca nigrahasiddheḥ suhṛdbhāvamātreṇa pratijñāyā balavattāsmaraṇam /
pratijñāyāścātra balavattvaṃ pramāṇāntarānugrahāt /
tathā hi darśanasparśanābhyāmekārthapratisaṃdhānādrūpādivyatiriktaṃ dravyaṃ sidhyatīti tadanugṛhītā pratijñaiva hetvarthaṃ bādhata iti /
etenaiveti /
lakṣaṇena /
śramaṇā garbhiṃṇīti śramaṇā brahmacāriṇī nāntarvatnī bhavitumarhati jitendrayasyopasthasaṃyamo hi brahmacaryaṃ, na--cāsādhanāṅgasya pratijñāyā vacanādeva nigṛhīta iti kṛtaṃ virodhodbhāvanena niṣpāditakriye karmaṇi aviśeṣābhidhāyino dūṣaṇasya dūṣaṇanyāyātipātāditi sāṃpratam /
pratijñāyāḥ sādhanāṅgatvasya prathama evādhyāye darśitatvāt /
hetuvirodho 'pi yatra hetunā pramāṇāntareṇānugṛhītena pratijñā bādhyate /
yathā sarvaṃ pṛthagiti pratijñā na kiṃ cidekamityarthaḥ /
hetuḥ samūhe bhāvaśabdaprayogāditi1 ekasamuccaye ghaṭādiprayogādityarthaḥ /
nāstyekamekasamuccayaśceti vacanaṃ mitho virudhyate vinaiva vyāptyanusmaraṇamiti /
na ca sarvanāstitvavādino naikasamuccayova
'stīti vaktavyam asati hetau sādhyasiddherayogāt /
na ca kalpitasya hetoḥ sādhanāṅgateti tatra tatra niveditam /
atra caikasamuccayasya pramāṇānugrahānnaikaṃ kiṃ ciditi pratijñā hetunā bādhyate /
etena lakṣaṇena pratijñāyā dṛṣṭāntavirodho 'pi vaktavyaḥ /
yathā nityaḥ śabdaḥ prameyatvād yatprameyaṃ tannityaṃ yathākāśamiti sādharmyadṛṣṭāntaḥ /
yadyapyatra vastuto heturanaikāntikastathā 'pi dṛṣṭāntasya pratijñāvirodhenaiva nigṛhyate virodhasya vākye prathamamavagateḥ /
anityaṃ ghaṭādyunnīyānaikāntikatvapratipattestajjadhanyatvāditi /
hetośca dṛṣṭāntādibhirvirodha etena vaktavya
ityanuṣajyate yathā nityaḥ śabda aindriyakatvādanaindriyadvyaṇukavaditi /
atrāpyaindriyakatvānaindriyakatvayāḥ śabdato virodhaḥ pratīyate sādhanavaikalyaṃ tu vastusvabhāvālocanayeti viśeṣaḥ /
evamupanayena virodho 'naindriyakaśca śabda iti /
atrāpi vastusvabhāvālocanayā 'naindriyakatvāsiddhiḥ pratīyate śabdatastu virodha iti /
pramāṇavirodhaśca pratijñāhetvorvaktavyaḥ /
(554/1) yadyapi bādhitaviṣayaṃ hetvābhāsāntargataṃ tathāpīhāpyastīti virodhahetvābhāsayoratra nigrahasthānayoḥ samāveśo 'stu na kva cidviṣaye samāveśādānarthakyam /
viṣayāntare samāveśābhāvādarthavattvāt /
darśitaṃ cānantarameva bhinnaviṣayatvamiti /
tadevaṃ sādhanavādino virodhaṃ nigrahasthānamabhidhāyottaravādino 'pi nigrahasthānamanenaiva saṃgṛhītamityāha parapakṣasiddhena gotavādineti /
yadā hi bauddhena prābhākaraṃ prati sādhyate anityaḥ śabdaḥ śrāvaṇatvāditi /
yadyanityatvaṃ na bhavecchrāvaṇatvaṃ na syāditi prābhākaro 'naikāntikatvamudbhāvayati śrāvaṇaṃ śabdatvaṃ nityaṃ ceti tadāsyānaikāntikatvodbhāvanaṃ svakīyaśabdatvanirākaraṇaviruddhamiti /
parapakṣasiddhaṃ gotvādyapīdṛśa eva viṣaye viruddhe draṣṭavyam /
siddhāntaviruddhaṃ ca sādhanaṃ viruddhamityāha /
svapakṣānapekṣaṃ ca /
nanu yadyanaikāntikodbhāvanamapi viruddhaṃ kastarhyanaikāntikatvāpādanasya viṣaya ityat āha /
ubhayapakṣasampratipannastviti /
deśayati /
dṛṣṭāntābhāsā iti /
avayavāntaraṃ hi pratijñāhetpavādibhya udāharaṇe tena hetvābhāsoktyā tasya saṅgrahaḥ/pāramparyeṇa tūdāharaṇābhāsasya hetudūṣakatvena sarvameva hetudūṣakamiti bhāvaḥ /
pariharati hetvābhāsapūrvakatvāditi /
hetvābhāsā ityatra hetuśabdaḥ svārthamaparityajya dṛṣṭāntamupalakṣayati /
upalakṣaṇe heturuktaḥ
hetvābhāsapūrvakatvāddhetvābhāsapradhānakatvād
dṛṣṭāntābhāsenāpi hetureva dūṣyate yataḥ /
na caitāvatā pratijñādidoṣopalakṣaṇaprasaṅgaḥ /
na hi yatra yatra nimittamasti tatsarvamupalakṣaṇīyaṃ,
kiṃ tu yadupalakṣyate tatrāvaśyaṃ nimittaṃ vaktavyam /
na ca sūtrakārasya sarvatra lāghavādaro dṛḍha
ityuktam /
tasmātsarvaṃ ramaṇīyam
NyS_5,2.5: pakṣapratiṣedhe pratijñātārthāpanayanaṃ pratijñāsaṃnyāsaḥ //
aindriyakatvasya hetoranaikāntiṅkatvodbhāvanena śabdānityatvapakṣe pratikṣipte vādī prativādinaṃ brūyādanaikāntikatvamuddidhīrṣuḥ kaḥ punarāhānityaḥ śabda iti /
yadyahamanityaḥ śabda iti pratijñātamapahvotuṃ śaknoti tadā na sāmānyena nityena me heturanaikāntiko bhavatīti buddhyā 'hnupate so 'yamevaṃvādī na śakyo 'naikāntikatvena jetum /
apahvavasyāpahnavatvāvedane 'naikāntikatvoddhārāttasmādanaikāntikasyānaikāntikatvasthāpanāyāpahnavasyāpahnavatvamudbhāvanīyam /
tatra kimapajnavatvamudbhāvyānaikāntikatvaṃ vyavasthāpya nigṛhyatāmutāpahnavādeveti saṃśaye 'pahnavatvodbhāvanenaiva pūrvāparaparāhate nirgṛhyate nānaikāntikatvena tatpūrvakatvādanaikāntikatvasthāpanasya /
tasmādyaduktaṃ kīrtinā kimidānīṃ hetvābhāsāduttarapratijñāsaṃnyāsāpekṣayā tasya prativādino hetvābhāsa evādyaṃ nigrahasthānamiti tadapyapāst /
pratijñāsaṃnyāsasyaiva pūrvabhāvitvāt /
yadapi tenoktaṃ pakṣapratiṣedhe tūṣṇīṃbhavatastūṣṇīṃbhāvo nāma nigrahasthānaṃ pralapataśca pralapitaṃ nāmetyādyapi vācyaṃ syāditi /
tadapyasāṃpratam /
na hi tūṣṇīmbhāvena pralapitādibhirvā śakyamanaikāntikatvamuddhartuṃ yathā pratijñārthāpahnavena, na caite hetvābhasodbhāvanasya purastāttanāḥ tasmādetadapyanirūpitābhidhānādyatkiñciditi
NyS_5,2.6: aviśeṣokte hetau pratiṣiddhe viśeṣamicchato hetvantaram //
vyākhyātuṃ nidarśanamāha nidarśanamekaprakṛtīdaṃ vyaktaṃ bhūtabhautikendriyamekaprakṛtīnāṃ vikārāṇāṃ parimāṇāt /
tadyathā ekamṛtpūrvā ghaṭaśarāvodañjanādayaḥ parimitā dṛṣṭāḥ yāvān prakṛtervyūhaḥ saṃsthānaṃ tāvānvikāra iti /
na caitadudāharaṇaṃ sādhanavikalamityāha dṛṣṭaṃ ceti /
upanayamāha asti cedamiti /
nigamanamāha tadekaprakṛtīnāmiti /
asya parimitatvasya hetorvyabhicāreṇa pratyavasthānaṃ prativādinaḥ /
nānāprakṛtīnāṃ ghaṭarucakādīnāmekaprakṛtīnāṃ ca ghaṭaśarāvādīnāṃ dṛṣṭaṃ parimāṇamiti /
evaṃ pratyasthite prativādini vādī paścātparimitatvaṃ hetuṃ viśinaṣṭi ekaprakṛtisamanvaye sati śarāvādivikārāṇāṃ parimāṇadarśanāditi /
prakṛtiḥ svabhāvaḥ, ekasvabhāvasamanvaye satītyarthaḥ /
ekaprakṛtisamanyavaṃ sphuṭayati /
sukhaduḥkhamohasamanvitaṃ hīdaṃ sarvaṃ vyaktaṃ parimitaṃ gṛhyate /
tathā hi /
metradāreṣu narmadāyāṃ maitrasya sukhabuddhirbhavati tatsapatnīnāṃ ca duḥkhabuddhiḥ caitrasya tāmavindato raṇaraṇakavato moho vibhādaḥ /
narmadayā bhāvāntarāṇi vyākhyātāni /
tadevaṃ yatraikasvabhāvasamanvaye sati parimāṇaṃ tatraikaprakṛtitvameva tadyathaikamṛtpiṇḍasvabhāveṣu ghaṭaśarāvodañcanādiṣu /
ghaṭarucakādayastu naikasvabhāvāḥ mārdasauvarṇādīnāṃ svabhāvānāṃ bhedāt /
nidarśyātra sūtraṃ yojayati tadidamaviśeṣokte hetau pratiṣiddha iti /
asya nigrahasthānatvamāha /
sati ca hetvantarabhāva iti /
api ca yadi hetvantaravacane viśvamekaprakṛti sādhyate tadā nidarśanaṃ nāsti sarvasya pakṣe nikṣepāt /
atha nidarśanasiddhyarthaṃ kiṃ citpakṣādvyatiricyatetatastenaivānaikāntikatvam /
anvitānāṃ parimitānāṃ bhinnaprakṛtikatvādityāha /
hetvantaravacane sati yadi hetvarthanidarśana
iti /
hetuḥ sādhanam arthaḥ sādhyaḥ tau hetvarthau nidarśayati vyāpyavyāpakabhāveneti /
nidarśanaḥ
nidarśanaḥ hetvarthayornidarśano hetvarthanidarśano dṛṣṭāntaḥ sa yadyupādīyate tato nedaṃ vyaktamekaprakṛti bhavati dṛṣṭāntasya prakṛtyantaropādānāt /
vārttikaṃ sādhanāntaropādāne pūrvasyeti /
dattottarāvasara eva vādini yadi prativādī hetvarthaṃ vyabhicārayati vādīca tṛtīyapadake sthito hetuṃ viśeṣayati tadā sādhanāntaropādānānnigṛhyatāmutānaikāntikasādhanopādānāt /
na tāvadanaikāntikasādhanādasya nigraho hetuviśeṣaṇenanapava samāhitatvāditi /
tasmāddhetvantaravacanādeva nigṛhyate pūrvasya vastuto 'samarthasyāsāmarthyakhyāpanāt /
sāmarthye vā hetvantarānarthakyamiti sūktam
NyS_5,2.7: prakṛtādarthādapratisaṃbaddhārtham arthāntaram //
vyācaṣṭe yathoktalakṣaṇe pakṣapratipakṣaparigrahe sati vāde jalpe vitaṇḍāyāmityarthaḥ /
hetutaḥ sādhyasiddhau prakṛtāyāṃ vādī sādhanaṃ brūyād nityaḥ śabdo 'sparśatvāditi /
atrāntare sūkhādibhirvyabhicāreṇa hetorasāmarthyaṃ paśyana tatpracchādanārthaṃ prasaktānuprasaktyā taṃ tamarthamupanyasyannarthāntareṇa nigṛhyate /
abhidheyasya kriyāntarayogāt kriyāviśeṣasya yogādviśiṣyamāṇarūpo bhidyamānarūpaḥ śabdo nāmeti yathā vṛkṣastiṣṭhati vṛkṣaṃ chinatti vṛkṣeṇa candramasaṃ paśyati vṛkṣāyodakamāsiñcatītyādi /
tadevamabhidheyasya kriyāviśeṣayogādviśiṣyamāṇarūpaḥ śabdo nāmeti /
ākhyātasvarūpamāha /
kriyākārakasamudāya
iti /
viṣayeṇa viṣayiṇamupalakṣayati /
pacati pacyataityevamādayaḥ śabdāḥ kriyāṃ kartāraṃ karma cābhivadanti tadetallakṣaṇamasiddhamativyāpakaṃ ca, na hi kartā karma vā ākhyātenābhidhīyate /
kriyākṣepeṇaiva tayoḥ pratilambhāt /
ananyalabhyasya ca śabdārthatvāt /
kartṛkarmaṇośca kārakāntaremyo bhāvanāyāmabhyarhitatamatvena tatsaṅkhyābhidhānaniyamādasiddhaṃ kārakābhidhānam /
ativyāpakaṃ ca pācakaḥ pākya
ityādernāmno 'pi kriyākārakasamudāyābhidhāyitvāt /
tadasmin lakṣaṇe 'parituṣyan lakṣaṇāntaradvayenākhyātapadānyupasaṃgṛhṇāti /
kārakasaṃkhyāviśiṣṭakriyākālayogābhidhāyyākhyātam /
pacati pacyataityādau kartuḥ karmaṇo vā saṃkhyayā kālena vartamānādinā viśiṣṭā kriyā pratīyate /
kālaśca kva cidastītyetāvavokto,
na tu vivakṣito lakṣaṇe pacata yajetetyevamādau tadyogāpratīteḥ /
anena lakṣaṇena sthīyate supyataityādīnāmākhyātānāmasaṅghahaḥ kārakatatsaṃkhyayorapratīteḥ tatsaṃgrahāya dvitīyaṃ lakṣaṇamāha /
dhātvarthamātraṃ ca kālābhidhānaviśiṣṭamabhidhīyataityabhidhānam /
prayogeṣviti /
nāmno vākhyātasya vā tadarthādabhidyamānarūpā nipātāḥ /
yathā samuccayavikalpādināmapadaiḥ samuccayādayaḥ samuccetavyānnāmārthādākhyātārthādvā bhedenocyante tatra ṣaṣṭhīprayogāt /
teṣāṃ samuccayo vikalpo veti naivaṃ cādayaḥ svārthānnāmārthādākhyātārthādvā bhedenābhidadhati /
rūpyante pratipādyante rūpāṇi arthānnāmārthādākhyātārthādvā bhidyamānaṃ rūpaṃ pratipādyamānaṃ yeṣāṃ nipātānāṃ te tathoktaḥ /
upasūjyamānāḥ samīpe prāk prayujyamānāḥ kriyāvadyotakā upasargāḥ avadyotanaṃ copalakṣaṇam /
adhikārthā viparītārthāścopasargā gṛhyante /
yathā 'bhyāgacchati pratiṣṭhataityādiṣu tadasya nigrahasthānatvaṃ vārtikakāra upapādayati /
abhyupagateti /
yathā ca sādhanavādinor 'thāntaraṃ nigrahasthānamevamuttaravādino 'pi draṣṭavyam
NyS_5,2.8: varṇakramanirdeśavad nirarthakam //
varṇakramanirddeśavaditi vatiḥ /
atra yadā drāviḍaḥ svabhāṣayā tadbhāṣānabhijñamāryaṃ prati śabdanityatvaṃ pratipādayati tadā tannirarthakaṃ nigrahasthānaṃ sa khalvāryabhāṣāṃ jānannasāmarthyapracchādanāya tadbhāṣānabhijñatayā vā svabhāṣayā sādhanaṃ prayuktavān so 'yaṃ pūrvasminkalpe vipratipattyā nigṛhyate uttarasmiṃstvapratipattyā /
vastutaḥ sādhanasāmarthye 'pi mūkavadāryapratipādakaśabdāpratītestatpratipādanārambhavaiyarthyāt /
atraiva dṛṣṭāntamātratayā vatinā atra varṇakramo darśito na punaretadudāharaṇaṃ nigrahasthānasya yena kapolavāditrādāvapi prasaṅgaḥ /
yathā hi drāviḍasyārthabhedavivakṣotthāpitaṃ vacanaṃ naivaṃ varṇakramanirddeśaḥ kapolavāditraṃ vā apratipādakatvasāmānyādvarṇakramanirddeśavaditi dṛṣṭāntaḥ /
ata evāha bhāṣyakāraḥ /
evaṃprakāramiti /
na punaridamevetyarthaḥ /
vārtikamudāharaṇaṃ bhāṣya iti /
(555/3) evaṃprakārodāharaṇamityarthaḥ /
sādhanānupādānāditi /
parapratipādakaṃ pañcāvayavaṃ vākyaṃ sādhanaṃ tattena nopāttaṃ tasya svasamayena pratipādakatve 'pyāryān pratyapratipādakatvādityarthaḥ
NyS_5,2.9: pariṣatprativādibhyāṃ trirabhihitamapyavijñātam avijñātārtham //
yadvākyaṃ pariṣadā prativādinā ca na vijñāyate samānasaṃketena vādinā trirabhihitaṃ yāvadbhirvāraiḥ pariṣatprativādinorarthapratyayo bhavati sa ca prāyeṇa tribhiriti trirabhihitamityuktam /
nanu samānasaṅketena vādinā trirabhihitamavijñātārthaṃ ceti na saṃbhavati /
sambhave vā pariṣatprativādinai jaḍau na ca jaḍānavabodhe pratipādakasya kaścidaparādhaḥ /
na hi badhiro gītaṃ na śṛṇotīti gāyanasya kaścidaparādha ityata āha /
śliṣṭaśabdamasati prakaraṇādau niyāmake yathā śveto dhāvatīti /
apratītaprayogaṃ jarbharīturpharītū iti /
atidrutoccāritamityevamādinā kāraṇena tadavijñātārtham/asya nigrahasthānatvamāha /
asāmarthyeti /
vārtikaṃ bhāṣyavyākhyayā gatārtham
NyS_5,2.10: paurvāparyāyogādapratisaṃbaddhārtham apārthakam //
yatrānekasya padasyāśliṣṭasya pratītayogasyādrutoccāritasya vākyasya cānekasya paurvāparyeṇāyogaḥ sambandho nāstīti tasmādasambaddhārthatā gṛhyate tadapārthakaṃ nigrahasthānaṃ niṣprayojanaṃ, kasmāt? /
samudāyārthasya vākyārthasya vā 'pāyādvākyamahāvākyārthapratyāyanaprayojano hi padānāṃ vākyānāṃ vā prayogo 'sati tasminnapārthakamityarthaḥ /
vākyasya paurvāparyāsambandhaudāharaṇamāha /
yathā daśa dāḍimāni ṣaḍapūṣā iti /
padānāṃ paurvāparyāsambandhe udāharaṇamāha /
kuṇḍamajājinam
iti /
raurukaṃ rarusambandhi /
pāryya pāyayitavyam /
apratiśīno vṛddhaḥ /
vārtikakāraḥ śaṅkate /
nirarthakāpārthakayoriti /
parapratyāyanaprayojanaṃ hi vacanoccāraṇaṃ tatra nirarthakenevāpārthakenāpi na paraḥ pratipādyata iti ubhayorabhedaḥ /
na ca varṇakramamātramekatrānyatra ca padānītyetāvatā bhedenopādanaṃ yuktam /
ekatra vākyopādānamanyatra padopādānamityapārthakayorapyavāntarabhedena bhedopādānaprasaṅgāditi śaṅkārthaḥ /
nirākaroti /
bhidyata iti /
pṛcchati /
katham /
uttaram /
tatrānarthake varṇamātram abhidheyaśūnyam iha tvapārthake padāni padyate gamyate 'bhidheyamebhiriti padāni vākyāni cābhidheyavanti asambaddhāni nirabhidheyaniṣprayojanayornirarthakāpārthakayormahānviśeṣaḥ /
na tvīdṛśo vākyapadayorniṣprayojanayorviśeṣo yenāvāntarabhedamādriyāmahe /
parapratyāyanaprayojanābhāvāmātravivakṣayā tvaviśeṣe sarvanigrahasthānāviśeṣaḥ sarvatra parapratyāyanābhāvāt /
bhāve vā nigrahasthānānupapatteḥ
avayavaviparyāsavacanamaprāptakālam (sū. 11) //
vyācaṣṭe pratijñādīnāmavayavānāṃ yathālakṣaṇamarthavaśāt kramaḥ lakṣaṇānatikrameṇa kramaḥ uktametadasmābhiḥ prathamādhyāye /
yadapekṣitābhidhāyino vacanātpare pratipadyante nānyasya /
tatra prathamaṃ sādhyanirddeśo 'pekṣitaḥ parairna tu sādhananirddeśaḥ
tatra yadyayaṃ prathamaṃ sādhanameva prayuñjīta kathamapokṣitaṃ brūyād, anapekṣitābhidhāyī ca kathaṃ pratipādako nāma /
tadevaṃ sarvāṇyeva hetuvacanādīni api kramavanti nākramāṇi pratipādayitumarhantīti viparītakramebhyo 'pyārthakramānusaraṇādevārthapratipatteḥ /
so 'yaṃ pratijñādīnāmartha etādṛśo ya eṣāṃ kramamantareṇa na śakyo jñātumiti /
avayavaviparyāse tavākāṅkṣābhāvāt tatpūrvakatvācca padārthasambandhasyāsambandhaṃ nigrahasthānamityarthaḥ /
vārtikaṃ naivamapiva siddherityeke /
yathāhuratrāpi na kaścit kramaniyama iṣṭārthapasiddherubhayatrāviśeṣāt /
yadyucyeta arthaśabdavadayamasmākaṃ samayo yadanena kramaviśeṣeṇārthaḥ pratyetavyo nānyeneti atastatheva pratīyate na kramāntareṇetyata āha /
samayānabhyupagamācca /
padeṣveva samayapūrvakaḥ pratyayo na vākyeṣu abhinavakaviracitatatsamayānapekṣādeva vākyādarthapratīteḥ /
syādetad vākyeṣvapi kramaniyamo dṛṣṭaḥ yathā pācayāṃ babhūveti na punarvabhūvapācayāmiti ata āha prayogācceti /
tatra laukikaḥ prayogo niyata iha tvavayavavyatyayasyāpi dṛṣṭaḥ prayoga ityarthaḥ /
tadetaddūṣayati /
yattāvannaivamapi siddheriti /
tatrottaraṃ prayogo petaśabdavadetat /
etadeva vivṛṇoti /
yathā gaurityasyaiva padasyārtheṃ gāvīti prayujyamānaṃ padaṃ kakudādimantamarthaṃ pratyāyayati /
(556/1) yadyapi śabdānāmarthapratyāyanaṃ na svābhāvikaṃ tathā 'pi parameśvarasaṅketapūrvakamadya yāvadanuvarttate 'ta eva sādhavor 'thabhede śabdabhedā yeṣāṃ pārameśvarasaṅketaḥ tadasaṅketāttu pravarttamānā apyarthe 'sādhavaḥ śabdā apabhraṃśā bhavanti /
tadapekṣāśca sādhubhirbhāṣitavyamityādayo vidhayo dharmeṣu nindārthavādāśca mantro hīnaḥ svarato varṇata ityādayaḥ vedānāṃ ca prāmāṇyaṃ pratipāditaṃ dvitīye 'dhyāye /
na cāyamartho ye ye sādhavaste sarve dharmahetava
iti, kiṃ tu dharmānuṣṭhānaṃ tadanurūpabhāṣaṇe prāpte sādhubhirevati niyamyate /
tadevaṃ vyavasthite aviśeṣeṇa gogāvyādiśabdā āryeṇa prayujyamānā dṛśyante tatraite kimaviśeṣeṇaivasādhava
uta kaścidekaḥ sādhuḥ tatpūrviketarebhyaḥ pratītiḥ
tatraikaśabdasya sādhutvakalpanāyāmitarasmāt tanmūlatayā 'rthapratipattyupapattau na sarvatra sādhutvakalpanāyuktā /
yathāha smātrabhavān
jaiminiranyāyaścānekaśabdatvamiti /
tatrāpi katamasyāsādhutvamekasyaitoṣviti jijñāsāyāṃ tatra tattvamabhiyogaviśeṣātsyāditi yo 'bhiyuktatamairindrapāṇiniprabhṛtibhiḥ sādhutvenāvigānataḥ smaryate sa sādhuritaro 'sādhuriti niścīyate /
tena yadyapi laukikā gāvyādiśabdebhya eva gavādyarthamadhigacchantīti dṛṣṭārthamātravyavahāriṇaḥ pratipattistathā 'pi parīkṣakāṇāṃ vicārayatāmevaṃ vicārakramo yadvṛddhatamena gośabde prayoktavye pramādādgāvīśabdaḥ prayuktaḥ tataśca vṛddhatareṇa gośabdamunnīya gotvaṃ pratītam /
yathāhuḥ /
'ambāmbeti yadā bālaḥ śikṣamāṇaḥ prabhāṣate /
avyakte tadvidāṃ tena vyakte bhavati nirṇayaḥ //
evaṃ sādhau prayoktavye yo 'pabhraṃśaḥ prayujyate /
tena sādhuvyavahitaḥ kaścidartho 'bhidhīyate/'
pārśvasthāścāto 'nena mūlaśabdamunnīyārthaḥ pratīta ityagṛhītvaiva gāvīśabdādevāyamamumarthaṃ pratītavāniti tameva gotvasya vācakamavagamyānyeṣāṃ vṛddho babhūva /
tataḥ prabhṛtyananusṛtamūlaśabdānāmayaṃ vācakatvabhramo 'pabhraṃśe vartate na vṛddhatarasyobhayavedino mūlaśabdānusāriṇasī padarthapratipattiridānīntanānāṃ tvapabhraṃśādeva ata evānavākhyānamapi prayojanavat /
asatyasmin vācakāpabhraṃśavibhāge jñānānabhāvātsādhubhirbhāṣitavyamiti niyamavidherna mlecchitavai nāpabhāṣitavai iti niṣedhasya ca viṣayasaṃśayena duradhigamatvena dharmānuṣṭhānasyāśakyatvaprasaṅgāt /
yatrārthe yasya śabdasya bhagavateśvareṇa saṅketaḥ kṛtaḥ sa tatra sādhurasādhuranyatra yathā ya evāsvaśabdo daridre sādhuḥ sa evāsādhurvājini prayujyamānaḥ
yathā nakuladaṃṣṭāgraspṛṣṭā yā kā cidoṣadhirasau sarpaviṣaṃ hanti evamīśvareṇa kṛtasaṅketaḥ śabdaḥ sādhurdharmaupayujyate nānya iti /
yavavarāhādiśabdānāmāryamlecchayorarthavivāde vaidikādvākyaśeṣādāryasaṃmator 'tho grahītavyo na mlecchasaṃmataḥ tatra vaidikavākyaśeṣavirodhāt /
yeṣāṃ tu śabdānāmāryeṣu na dṛṣṭacaraḥ prayogaḥ kevalairmlecchairevārthabhede prayujyante yathā pikanematāmarasādayaḥ vede tu prayuktāsteṣāṃ mlecchavyavahārādevārtho 'vadhāraṇīyaḥ
tatra teṣāmabhiyopagāditi āryavyavahārāparipanthitvācceti /
tadevaṃ vyavasthite nyāyamīmāṃsāpariśīlanavikalānāṃ bāhyatarāḥ pralāpā upekṣaṇīyāḥ tasmātsuṣṭhūktaṃ prayogāpetaśabdavaditi /
na ca śabdānvākhyānaṃ vyarthamiti ceti /
pratijñādīnāṃ kramaniyamakāraṇaṃ praśnapūrvakaṃ darśayati /
tadetatkathaṃ pūrvaṃ tāvaditi /
dvitīyaṃ deśyamanubhāṣya pariharati /
yatpunaretatsamayānabhyupagamāditi /
so 'yamarthasyānurvīṃ pratitibalapravṛttāmanvācakṣāṇo nābhyākhyeya iti--- nopālabhyaḥ /
śāstre vākyānyarthasaṃgrahārthamupādīyanta iti /
na hiśāstre kṛtsnāsadivādarabhūtadivetyarthasaṅgraho yathā kathaṃ cit kriyata iti vāde 'pi tathā kriyatāmiti yuktaṃ vādādiṣu pakṣapratipakṣavadvakrorapi parīkṣyamāṇatvāt parīkṣitasya ca śāstritatvāt
NyS_5,2.12: hīnamanyatamenāpyavayavena nyūnam //
pratijñādīnāṃ pañcāvayavānāṃ militānāṃ sādhanatvamupapāditam /
nyūnatve sādhanatvaṃ nāsti tadabhāve na sādhyasiddhiḥ
na hi sāmagrīniṣpādyaṃ kāryaṃ sāmagryekadeśādbhavatītyarthaḥ /
pareṣāṃ matamupanyasti eke tviti /
eke tu pratijñānyūnaṃ nāmanigrasthānaṃ nāstīti bravate/dūṣayati etattu na yuktamiti /
kiṃ pratijñānyūnaṃ nigrahasthānāntaraṃ na bhavati atha nigrahasthānameva na bhavati /
etadevāha kimasau nigṛhyate na veti /
prathamakalpe doṣamāha yadīti /
dvitīyakalpe doṣamāha atha na nigraha
iti /
pratijñāyāḥ sādhanāṅgatvamuktamityarthaḥ /
yacca bravīṣi diṅnāgasiddhāntaparigraha eveti /
etatu dūṣaprati /
etadapīti /
(557/1) siddhasādhyārthayoḥ siddhāntapratijñayormahān bheda ityarthaḥ
NyS_5,2.13: hetūdāharaṇādhikamadhikam //
tadetanniyamābhyupagama iti bhāṣyam /
tatra kathametatsādhyaṃ sidhyatīti jijñāsā tatraikenaiva sādhanena sādhyasiddheḥ sādhanāntarābhidhānamanarthakamiti /
niṣpāditakriye karmaṇi aviśeṣābhidhāyinaḥ sādhanasya sādhananyāyātipātāt /
yatra tu prativādinaḥ pariṣado vā jijñāsā bhavati kati sādhanānisaṃbhavantyasminsādhya
iti tatra yāvanti sādhanāni tāvanti sarvāṇyeva vācyāni anyatarābhidhāne nigrahaprasaṅgāditi,
nādhikaṃ nigrahasthānamiti ya āhustanmatamupanyasyati /
tacca na dārḍhyāditi /
dūṣayati na dārḍhyārtheti /
yadi niścayo dārḍhyaṃ tadekasmādeva pramāṇādbhavati aniścāyakasyāpramāṇatvāt /
atha sphuṭhatvaṃ tadapi cenniścayaḥ sa dattottaraḥ /
atha sāmānyaviśeṣatadvatāṃ grahaṇaṃ na tadanumānasahasrairapi teṣāṃ sāmānyavaddravyamātraviṣayatvāt /
śaṅkate atha bravīṣi dve api jñāpake iti /
nāsmākamanadhigatārthagantṛtvaṃ pramāṇatvaṃ yenaikenādhigate pramāṇāntaramapramāṇaṃ syāt /
api tu gantṛmātraṃ pramāṇaṃ tacca dvitīyasyāpyaviśiṣṭamiti śaṅkārthaḥ /
nirākaroti satyaṃ dve api jñāpate iti /
puruṣo 'trāparādhyate yo jñātamarthamajijñāsitaṃ jñāpayati na tu pramāṇaṃ taddhi sāmarthyena mene pravartata eva /
yadi jijñāsāyāṃ sityāṃ pravartate pratipādayati jñeyaṃ nāsya kaścidaparādha iti /
na hi dhānyeṣvalūneṣu dātramavraścanaṃ bhavati tasmādanapekṣitakāraṇādanavasthāprasaṅgācca puruṣasya nigraha iti sthitam
NyS_5,2.14: śabdārthayoḥ punarvacanaṃ puruktamanyatrānuvādāt //
NyS_5,2.15: arthādāpannasya syaśabdena punarvacanaṃ punaruktam //
tadanena sūtradvayena punaruktamekameva nigrahasthānaṃ kathaṃ cidavāntarabhedavivakṣayātrividhamuktaṃ prāpañcārtham /
tadeva punaruktaṃ kva cicchabdābhyāsāt kva citparyāyāntarāt kva cidarthāditi /
ākṣipati nābādhanāditi /
samādhatte satyamiti /
jalpavitaṇḍayorvakturnaipuṇyaṃ cintyate /
punaruktaprayoge tvanipuṇaḥ syād
anapekṣitābhidhānātsādhanasya viṣayaḥ sādhyo 'rtho na siddhaḥ tasyāparijñanānnigṛhyate /
vaiyarthyaṃ cānarthakyaṃ viruddhaprayojanatvaṃ vābhimatam /
tathā hi punaruktaprayoge tatprayojanānusaraṇasamākulacittaḥ prathamābhidhānādāpātataḥ pratītamapyarthamapratītamiva manyamāno na niścetumarhatīti tataśca pratipādanāya pravṛtto na pratipādayiteti viruddhaprayojanavattvavaiyarthyaṃ syādityupapannaṃ nigrahasthānamiti
NyS_5,2.16: vijñātasya pariṣadā trirabhihitaṣyāpyapratyuccāraṇamananubhāṣaṇam //
vyācaṣṭe vijñātasya vākyārthasyeti /
nigrahasthānatve 'syopapattimāha /
apratyuccārayan kimāśrayaṃ pratiṣedhaṃ brūyāditi /
vārttikaṃ nedaṃ nigrahasthānamiti ke cit /
(555/9) uttareṇa
uttaraguṇadoṣanirūpaṇena prativādino mūḍhatvāmūḍhatvāvasthāpanāt /
etadvibhajate uttareṇa guṇadoṣavatetīti /
tasmātkiṃ punaruccāritenoccāraṇenāsti prayojanamiti śeṣaḥ /
asti hi kaściditi kva citpāṭhaḥ /
tatrāsti hīti nipātadvayaṃ vākyāvatāre draṣṭavyam /
puṃsāṃ vicitrasvabhāvatvāt kaściduttare samartho na pratyuccāraṇe nāsau saduttaparamabhidadhānaḥ
tāvatānanubhāṣaṇamātreṇa nigrahamarhati /
nanu yadyananubhāṣaṇaṃ na nigrahasthānaṃ tadā 'nubhāṣitumupakramya sarvamananubhāṣamāṇo na nigṛhyetetyata āha /
yastvārabhya na nirvāhayet saduttaraṃ tu brūyāt tasya syāt khalīkāramātrasamāmarthyakṛtaṃ na tu tattvavāditvavihatirityarthaḥ /
tamevaṃ bhadantākṣepaṃ samādhatte nottaraviṣayāparijñānāditi /
dūṣyaviṣayaṃ hi dūṣaṇam asati dūṣyābhidhāne na śakyaṃ vaktum /
na khalu pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanadoṣāstatsvarūpamanabhidhāya śakyā doṣatvenāvasthāpayitumityanuccārayanna doṣamabhidhātumarhatīti /
tadidamuktaṃ tadidaṃ vyāhatamucyate noccārayati uttaraṃ ca bravītīti /
syādetad na prativādinā sarvaṃ dūṣaṇīyam
anyatamāvayavadūṣaṇenaiva sādhanasya dūṣitatvena doṣāntarābhidhānavaiyarthyāt /
na khalu mṛto mṛtyunā rakṣito mārayituṃ śakyaḥ evaṃ dūṣitamapi dūṣayituṃ, tasmāt satyapi dūṣyabāhulye 'nyatamaṃ dūṣyaṃ tathā ca sarvānubhāṣaṇe sarvasyādūṣyatvād yaddūṣaṇīyaṃ tatpunaranuvādyamiti sarvānuvāde dviranuvādo 'dūṣyānuvādaśceti dūṣakanigrahasthānadvayaṃ tasmādanubhāṣaṇameva nigrahasthānamiti viparītamāpatitamityata
āha apratijñānācceti /
etadvibhajate na cedaṃ pratijñāyate /
pūrvamekagranthena sarvamuccārayitavyaṃ paścāduttaraṃ yaddūṣyaṃ tadanuvādenābhidheyaṃ yena dūṣyānuvādo dviranuvādaśca doṣau syātām api tu yathākathaṃ ciduttaraṃvaktavyam /
uttaravādaparasyottaramāśrayābhāve na yuktamiti tadāśrayamātramanuvaditavyaṃ tadantareṇāśakyābhidhānatvāduttarasyeti /
tasmādyuktaṃ tanmātrasyāpratyuccāraṇamananubhāṣaṇaṃ na sarvasyāpratyuccāraṇamananubhāṣaṇamityarthaḥ /
nanvapratibhāyā nigrahasthānatvavidhānenānanubhāṣaṇasyāpi viditaṃ tasya tadviśeṣatvāt /
na khalu nānubhāṣataityetāvataiva nigṛhyate api tvananubhāṣamāṇo dūṣyaṃ na budhyate abudhyamānaśca tatrottaraṃ na pratipadyate tato 'pratibhayā nigṛhyate /
tadevamananubhāṣaṇamapratibhāviśeṣa iti apratibhāyā vihitaṃ nigrahasthānatvaṃ tadviśeṣe 'pi vihitaṃ bhavati /
yathā gavi sāsnādimattvaṃ vihitaṃ śābaleye 'pi vihitaṃ bhavati na punastatra sāsnādimatvavidhānāya pṛthag yatnāntaramārabhante /
atra brūmaḥ, na tāvaduttarāpratipattisāmānyaviśeṣo 'nanubhāṣaṇaṃ puṃsāṃ sāmaryyavaicitryāt /
kaściddūnaṣyaṃ dūṣaṇaṃ ca vidannapi nānubhāṣituṃ pārayati bahuvacanakuṇṭhatvāt /
tasmādasatyāmapratibhāyāmananubhāṣaṇasambhavānnāpratibhāyā viśeṣo 'nanubhāṣaṇamiti /
kaściddūṣaṇaviṣayaṃ vedānubhāṣate ca uttarapratipattivikalastu syātso 'yamapratibhayā nigṛhyate nānanubhāṣaṇena tatra sāmarthyāt /
kaścitpunardūṣyameva na jānāti so 'jñānena nigṛhyate na cājñāne 'nanubhāṣaṇamavaśyaṃbhāvi dhāraṇāvator 'yānirūpaṇe vādyudīritākṣarasvarūpamātrapāṭhasambhavenānubhāṣaṇopapatteḥ /
apratibhā tvavaśyaṃ bhevad na hyasti sambhavo dūṣyaṃ na vedāsya dūṣaṇaṃ tu vedeti /
tathāpi svarūpatastāvadbhedaḥ na hi yadeva dūṣaṇaviṣayamajñānamapratibhā tadeva dūṣyaviṣayamajñānaṃ tasmātsatyapyananubhāṣaṇāpratibhājñānānānāmuttarānabhidhānaphalatve tulye avāntarabhedavivakṣayā bhedenopanyāsaḥ /
trirabhihitasyeti /
trirabhidhānamevamapyapratipadyamānasyātijaḍatayā na vāde 'dhikāra ityabhisaṃdhimata iti
NyS_5,2.17: avijñātaṃ cājñānam //
tadvyācaṣṭe vijñātārthasya pariṣadeti /
nigrahasthānasāmanyalakṣaṇamatra yojayati vārtikakāraḥ /
apratipattito nigrahasthānamiti
NyS_5,2.18: uttarasyāpratipattirapratibhā //
tadvyācaṣṭe /
parapakṣeti /
vārtikaṃ ślokapāṭhādibhiravajñāṃ darśayanniti /
arthāntare hi nigrahasthāne prasaktānuprasaktaṃ tatsiddhyarthatāvyājenāvatārayatā na prakṛtāvajñānaṃ kriyate iha tvavajñānametāvatā bhedenopanyāsa
iti /
iyaṃ cāpratibhā samyaksādhanopanyāse draṣṭavyā sādhanābhāsopanyāse tu paryanuyojyopekṣaṇam
NyS_5,2.19: kāryaprasaṅgāt kathāvicchedo vikṣepaḥ //
sādhanasya dūṣaṇasya copanyāsamabhyupagamya tadavasthaḥ pratīyamāna eva prativādino dārḍhyaṃ sabhyānāṃ vā kaṭhoratvamavagamyākasmātkāryaṃ vyāsajyābhyupagatāṃ kathāṃ vyavacchinatti tatra vikṣepo nāma nigrahasthānam /
tadanenāpratibhayā tūṣṇīṃbhāvo 'pi saṃgṛhīto veditavyaḥ /
kāryavyāsaṅgasyābhyupagatakathāvicchedamātropalakṣaṇatvāt /
na cedamarthāntaraṃ tatra prakṛtameva sādhayāmīti vyājena prasaktānuprasaktāvatāreṇa kathāvicchedābhāvād
iha tu kathāvicchedāt /
na cāsya hetvābhāseṣvantarbhāvaḥ /
na hi vikṣepasyānyatamaliṅgadharmānuvidhānaṃ nāpi prakṛtasādhyasiddhaye prayogo yena hetvābhāsaḥ syāt /
na ca vādino vikṣepo hetvābhāsaḥ /
anantaraṃ kathāmamyupatyaiva hetumanabhidhāyāpasāraṇāt /
yadi cāyaṃ samyañcaṃ hetumabhidhāya tatsamarthanāsamartho 'pasaret kimetāvatā na nigṛhyeta hetvābhāsena vā nigṛhyeta kiṃ tu vyāsaṅgādeva /
anarthakāpārthakāmyāṃ tu bhede 'sya sphuṭa eva /
na hyatrāsamānasaṃketaḥ pratipādako yenānarthakaḥ syāt /
nāpīha padāni vākyāni vā paurvāparyeṇāsambandhāni yenāpārthakaḥ syāt /
na cāvajñānaṃ yenāpratibhā bhavet /
tasmādvikṣepaḥ pṛthaṅ nigrahasthānamiti siddham
NyS_5,2.20: svapakṣadoṣābhyupagamāt parapakṣe doṣaprasaṅgo matānujñā //
vyācaṣṭe yaḥ pareṇa deśita doṣaṃ svapakṣe 'bhyupagamya /
kathaṃ jñāyate abhyupagamyataityata
āha /
anuddhṛtyeti /
anabhyupagame 'sābuddharediti bhāvaḥ /
vārtikaṃ kiṃ tu parasvenānatisṛṣṭenādattenetyarthaḥ /
(559/13) prasaṅgavidhānānna nigrahasthānamityanya
iti /
yadi puruṣatvāccoro 'haṃ tato bhavānapi coraḥ syāt /
na ca bhavata evamiṣṭaṃ tasmāttvayaivānaikāntikatvānnāyaṃ heturiti prasaṅgaviparyayaḥ tasmānnātmanaścoratvamanenābhyupagatamiti matānujñā nāsau nigrahasthānamityarthaḥ /
nirākaroti etattu na, kasmāt ata eva /
kutaḥ ? yata evāsau uttare kartavye prasaṅgaṃ karoti ata eva nigṛhyate /
yadi hi vādī prativādinaṃ brūyātsatyamahaṃ cora eveti tadā kimanaikāntikatvaṃ śaknuyātkartum /
tasmātpuruṣatvaṃ na coratvahetuḥ api tu parasvenādattena sambandha ityuttare kartavye yaduttarābhāsamāha tena jñāpayati nūnamayaṃ sabhyaguttaraṃ na jānāti samyaguttarājñānānnigṛhyate, taccottarāparijñānaṃ matānujñādvāpareṇodbhāvyamānaṃ matānujñetyucyate
NyS_5,2.21: nigrahasthānaprāptasyānigrahaḥ paryanuyojyopekṣaṇam //
vyācaṣṭe paryanuyojyo nāmeti /
nigrahasyopapattiḥ pramāṇataḥ siddhistayetyarthaḥ /
etattu na tāvadvādinodbhāvanīyaṃ na hyasau svasvasādhanāvadyamanunmatta udbhāvayati,
nāpi prativādinā na hyanunmatta ātmānamātmanā nigṛhṇāti /
api tu paryanuyojyaṃ jānānaḥ kasmādupekṣatetasmātsabhāpanitā vādiprativādibhyāmanuyuktayā vā pariṣadā tannigrahasthānamudbhāvanīyam /
atra ca tattvanirṇayāvasāne vāde dvayorapi nigrahātpariṣadeva vijayate jalpavitaṇḍayośca tattvānapekṣaṃ puruṣasāmarthyaparīkṣaṇapravṛttayoḥ prativādī nigṛhyate /
sādhanābhāsavādinā 'pi vādinā sphuratā prativādī stambhito yataḥ samyaksādhanopanyāso vihitaḥ /
prativādina
uttarāpratipattirapratibhā sādhanābhāsopanyāse ca uttarāpratipattiḥ paryanuyojyopekṣaṇamiti viśeṣaḥ /
vārtikaṃ nānyavacanādityeke /
yatra prativādī tūṣṇīṃbhavati tatra tūṣṇīmbhāvenaiva vādina uttarānarhatāṃ darśaya nnasya sādhanābhāsavāditāṃ sūcayati yatrāsya doṣodbhāvanaṃ samyagdoṣamanuktvā karoti tatrāpyasau duṣṭamuttaraṃ dadattatsādhanadoṣameva sūcayati /
upadiśanti hi vṛddhāḥ duṣṭe hi sādhane dṛṣṭottaraṃ deyamiti /
tasmādavacane 'nyavacane vā na paryanuyojyopekṣaṇaṃ nigrahasthānamubhayathā 'pyanupekṣaṇādityarthaḥ /
dūṣayati tacca neti /
(560/1) sādhanasya hi samyañcaṃ doṣaṃ jānan tameva brūyāt /
so 'yaṃ prāptāvasaro 'bruvan vibruvan vā nūnaṃ na samyañjaṃ doṣa jānāti /
niścitapramāṇabhāvasya puruṣasyeṅgitādibhirabhiprāyaḥpa sūcyate na tvaniścitapramāṇabhāvasya /
yathā'huḥ /
śrutismṛtyatirekeṇa yuktajalpākabhāṣitam /
tadyathāśrati duṣṭaṃ ced duṣṭamevāvadhāryatām
// iti suṣṭhūktaṃ jānāno 'pyayaṃ kimarthamanyad bravītīti
NyS_5,2.22: anigrahasthāne nigrahasthānābhiyogo niranuyojyānuyogaḥ //
na cāyamapratibhāto na bhidyate /
sā hyunarāpratipattiriyaṃ tvanuttarasyaivottaratvena
(vi) pratipattiriti mahān viśeṣaḥ /
anenaiva sarvā jātayo nigrahasthānatvena saṃgṛhītā bhavanti /
na ca hetvābhāsānāmito na bhedaḥ
te hi vādino nigrahasthānamayaṃ tu prativādina
iti mahānviśeṣaḥ /
ata eva bhavatāmapi gāthā /
'asādhanāṅgaṃ vacanamadoṣodbhāvanaṃ tayoḥ /
nigrahasthānamanyattu na yuktamiti neṣyate iti /
apratibhāyā eva prasajyapratiṣedhātmikāyā asyā niranuyojyānuyogasya bhede darśayati bhāṣyakāraḥ /
nigrahasthānalakṣaṇasya mithyādhyavasāyā tsamāropādityarthaḥ /
sugamaṃ vārtikam
NyS_5,2.23: siddhāntamabhyupetyāniyamātmakathāprasaṅgo 'pasiddhāntaḥ //
abhyupetpayetyasya vyākhyānaṃ kasya cidarthasya tathābhāvaṃ pratijñāyeti /
pratijñātārthavipayaryāditi /
abhyupetārthaviparyayātsiddhāntaviparyayādityarthaḥ /
tadetadaniyamādityasya vyākhyānam /
tatra sāṃkhyīyaṃ siddhāntamāha /
yathā na saditi /
tasya paryāyāntareṇa kathanaṃ na sata itañ nāsidātmānamityasya paryāyāntareṇa vivaraṇaṃ nāsadutpadyata iti /
so 'yaṃ siddhāntaḥ sāṃkhyānāṃ tamabhyupetya tadviparyayātkathāprasaṅgamāha svapakṣaṃ vyavasthāpayati /
pakṣāvasthānaṃ darśayati /
ekā prakṛtirvyaktasyopalabhyamānasyārthajātasya yukteti pratijñā /
vikārāṇāmiti vyaktasyaivānuvādaḥ /
anvayadarśanāditi hetuḥ /
mṛdanvitānāmiti sādharmyodāharaṇaṃ tathā yaṃ 'vyaktabhedaḥ sukhaduḥkhamohasamanvito gṛhyate ityupanayaḥ /
nigamanamāha tasmātsamanvayadarśanādviśvavyaktasya kairityapekṣāyāmuttaraṃ sukhādibhiriti /
ekaprakṛtiḥ sarvo vikāra iti seyaṃ kathā /
siddhāntamabhyupettyaivamuktavān sāṃkhyo naiyāyikena paryanuyujyate /
dūṣaṇāya pṛcchyate /
atha prakṛtirvikāpara iti kathaṃ lakṣitavyamiti /
sa evaṃ naiyāyikena pṛṣṭaḥ sāṃkhya uttaramāha yasyāvasthitasya mṛdāderdharmāntaranivṛttau śarāvavināśe yaddharmāntaraṃ maṇimādi pravartate asadeva jāyate sā prakṛtirmṛdādi /
yaddharmāntaraṃ nivartate pravartate vā sa vikāra iti /
etāsminnudāharaṇe 'pasiddhāntaṃ yojayati /
soyaṃ pratijñātārthasya siddhāntārthasya vādī viparyayādaniyamātkathāṃ prasañjayati pratijñātaḥ siddhāntaḥ khalvanena nāsadāvirbhavatīti utpadyate na sattiro bhavatīti na vinaśyatīti /
tathā 'pi kasmādanena siddhānto bādhyate atha siddhāntenaiva kasmānna bādhyataityata āha /
sadasatośceti /
idaṃ hi laukikaṃ pramāṇasiddhaṃ siddhāntastvabhyupagamamātrasiddho 'prāmāṇikaḥ
tasmādanena siddhānto balavatā bādhyate /
tadetanmṛddharmāṇāmapi na syāditi /
na kevalaṃ prekṣāvatāṃ kartṝṇāmapi tu saddharmāṇāmapyutpādavināśau pravṛttyunaparamau dṛśyamānau na syātāmityarthaḥ /
evaṃ pratyavasthitaḥ sāṃkhyonaiyāyikena pṛṣṭo yadyasata ātmalābhaṃ sataścātmahānamabhyupa iti tato 'syāpasiddhānto bhavati /
atha nābhyupaiti pakṣo 'sya na siddhyati /
vikāro hyanena pakṣīkṛta ekaprakṛtitvena tatra vikārāṇāmanirūpaṇāt tadabhāve na pratijñārtho na ca hetvarthaḥ āśrayāsiddhatvāt /
nanvevaṃ pratijñātārthavirodhitvātsato nirodhasyāsataścotpādasya hetvābhāsa
eva nigrahasthānaṃ bhavet /
pratijñāvirodho vetyāśaṅkya vārtikakāra āha /
pratijñātārthavyatirekeṇeti /
na hyatraikaprakṛtayo vikārāḥ ekaprakṛtikatvādityayaṃ hetuḥ sādhyaviruddhena vyāpta udbhāvito yena viruddho bhavet /
nāpyekaprakṛtikatvaṃ vikārāṇāṃ śabdato viruddhaṃ samanvayena hetunā yena pratijñāvirodho bhavet /
vaibhavamātreṇa ca pratijñāhetvorvirodha
ityatroktaṃ vārtikakṛtā svasiddhāntaspaya gotvārdernityatvavirodhādvirodha
iti /
api ca tatra balavatā siddhāntenānaikāntikadeśanā bādhyate iha tu siddhānta eva bādhyate /
durbala ityudāharaṇapaunaruktyamapi nāsti /
tasmādyatra pratijñārthena virodhaḥ tatra viruddho hetvābhāsaḥ pratijñāvirodho vā iha tu pratijñārthavyatirekeṇābhyupagamāntareṇa virodha iti puruṣasya pūrvāparaviruddhārthābhidhāyino 'sāmarthyānnigrahasthānaṃ jalpavitaṇḍayoriti siddham
Original text: Nyāyasūtra with Vacaspatimiśra's Nyāyavārttikatātparyaṭīkā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0